CConstaterende datMeierijstad
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5 - Archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek 161123

Commissie Ruimte, Economie en Bedrijfsvoering 17 september 2026, gemeente MeierijstadBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling bestemmingsplan 'Haakakker III Eerde'13.072 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Haakakker, Eerde, Veghel, gemeente Meierijstad: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase

2 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde Colofon titel: Bureau voor Archeologie Rapport 1360. Haakakker, Eerde, Veghel, gemeente Meierijstad: bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase auteur: F. Roodenburg (KNA prospector) autorisatie: A. de Boer (KNA senior prospector) datum: 16 november 2023 ISSN: 2214-6687 © Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T 030 245 18 95 E info@bureauvoorarcheologie.nl I https://www.bureauvoorarcheologie.nl 3 Administratieve gegevens Projectnummer 2023061401 Provincie Noord-Brabant Gemeente Meierijstad Plaats Veghel Toponiem Eerde Naam Haakakker Centrum locatie (m RD) 162.850; 401.350 (x; y) Omvang plangebied 24.520 m2 Omvang onderzoeksgebied booronderzoek 24.520 m2 Kadastrale gegevens kadastrale gemeentenaam: Veghel, sectie: R, nummer(s): 280, 359, 895, 935, sectie: F, nummer(s): 5145, 5527, 5528, 5594 ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer 5442985100 (ABU); 5442993100 (ABO) Soort onderzoek bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase Opdrachtgever Wintraecken Advies Uitvoerder Bureau voor Archeologie Kaartblad 45G (RO) kader onderzoek Wijziging bestemmingsplan.

Periode van uitvoering veldwerk 4 juli 2023 Bevoegde overheid Gemeente Meierijstad Deskundige namens bevoegde overheid Gemeente 's-Hertogenbosch Versie van het rapport 1_1 Beheerder en plaats van documentatie Digitale documentatie: ARCHIS en E-Depot Vondstdocumentatie: geen vondsten Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 4 Figuur 1: Ligging van het plangebied (rood; achtergrond: PDOK). Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde

5 Inhoudsopgave Samenvatting............................................................................................... 8 1 Inleiding....................................................................................................... 9 1.1 Doelstelling en vraagstelling................................................................. 9 2 Bureauonderzoek....................................................................................... 11 2.1 Methode.............................................................................................. 11 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik.......................................... 11 2.3 Huidige situatie................................................................................... 13 2.4 Aardwetenschappelijke waarden......................................................... 14 2.5 Historische situatie.............................................................................. 16 2.6 Mogelijke verstoringen........................................................................ 17 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden...................................... 17 2.8 Gespecificeerde verwachting.............................................................. 20 3 Booronderzoek..........................................................................................

22 3.1 Inleiding.............................................................................................. 22 3.2 Methode.............................................................................................. 22 3.3 Resultaten met bodemkundige en geologische interpretatie............... 23 3.4 Archeologische interpretatie................................................................ 25 4 Conclusie................................................................................................... 26 4.1 Conclusie Bureauonderzoek............................................................... 26 4.2 Conclusie Booronderzoek................................................................... 27 5 Advies........................................................................................................ 29 5.1 Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid...................... 29 6 Literatuur................................................................................................... 30 Figuren...................................................................................................... 34 Bijlage 1: Boorbeschrijvingen..................................................................... 60 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 6 Lijst met Figuren 1: Ligging van het plangebied (rood; achtergrond: PDOK)...........................

| 4 2: Topografische kaart (PDOK)..................................................................... | 34 3: Luchtfoto actueel (Nationaal Georegister)................................................ | 34 4: Onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek als straal van 500 meter om het plangebied (PDOK)...................................................................... | 35 5: Archeologische verwachtingenkaart van de gemeente Veghel (Buesink 2014)........................................................................................................36 6: Nieuwe situatie (figuur verstrekt door opdrachtgever; tekening van 13 november 2023)....................................................................................... 37 7: Detail luchtfoto van het noorden van het plangebied met bouwjaren van panden (Nationaal Georegister; Kadaster 2013)...................................... | 38 8: Detail luchtfoto van het zuidelijk deel van het plangebied (Nationaal Georegister).............................................................................................39 9: Het oostelijk deel van het plangebied gezien vanaf de straat De Kuilen in westelijke richting (Google Street View)............................................... | 40 10: Bestemmingsplannen (‘http://www.ruimtelijkeplannen.nl’)........................

| 41 11: Geologische overzichtskaart 2021 (TNO-GDN 2021)............................... | 42 12: Geomorfologische kaart (Maas e.a. 2019)............................................... | 43 13: Hoogte-reliëfkaart uit 1996 (Kadaster en PDOK 1996)............................. | 44 14: Hoogte-reliëfkaart (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018).................. | 44 15: Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018). Hoogtewaarden in meters ten opzichte van N.A.P.................................... | 45 16: Bodemkaart uit 1976 (Alterra Wageningen UR 2012; Stichting voor Bodemkartering 1976).............................................................................. | 46 17: Detail bodemkaart uit 1974 (Alterra Wageningen UR 2012; Bles, Beekman, en Visschers 1975).................................................................. | 47 18: Figuratieve kaart van de Rooise heide (Grooft 1650)............................... | 48 19: Kaart uit 1636 (Mercator en Hondius 1636).............................................. | 49 20: Kaart uit 1712 (Onbekende Cartograaf 1712).......................................... | 49 21: Kaart van Eerde uit 1754 (Van de Weijer 1754)....................................... | 50 22: Meierijkaart uit 1794 (Verhees 1794)........................................................

| 50 23: Kadastraal minuutplan uit de periode 1811 tot en met 1832, sectie F blad 1 (rechtsboven) en sectie D blad 1 (linksonder; ‘Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’, MIN10141D01 en MIN10159F01)......................................................................................... 51 24: Detail van het kadastraal minuutplan van de (voormalige) gemeente Veghel uit de periode 1811 tot en met 1832, sectie D, blad 1 en sectie F, blad 1 (‘Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’, MIN10141D01 en MIN10159F01)............................................................ | 52 25: Topografisch militaire kaart 1850 (Bureau van de Militaire Verkenningen 1850)........................................................................................................53 26: Bonneblad, 629-2145-ST. OEDENRODE-1900 (Kadaster)...................... | 53 27: Bonneblad, 629-2148-ST. OEDENRODE-1928 (Kadaster)...................... | 54 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 | Veghel Eerde 7 28: Topografische kaart, 45G-1956-Uden / Veghel (Topografische Dienst).... | 54 29: Topografische kaart, 45G-1967-Uden / Veghel (Topografische Dienst).... | 55 30: Topografische kaart, 45G-1988-Uden / Veghel (Topografische Dienst).... | 55 31: Topografisch kaart 2012 (PDOK 2012).....................................................

| 56 32: Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken uit ARCHIS (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021).......................................... | 57 33: Boorpuntenkaart.......................................................................................58 34: Schematische weergave van boorprofielen.............................................. | 59 Lijst met Tabellen 1: Aardwetenschappelijke waarden.............................................................. | 15 2: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied........................................................................ | 19 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 | Veghel Eerde 8 Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd voor bouwwerkzaamheden aan de Eerde te Veghel. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocollen 4002 en 4003. Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om te komen tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied.

In het plangebied worden huizen gebouwd met bijbehorende wegen en paden, parkeerplaatsen, tuinen, groenvoorziening en een wadi. In het plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Het plangebied ligt namelijk grotendeels op dekzandwelvingen die tijdens de laatste ijstijd zijn gevormd en die een hogere en drogere vestigingslocatie bieden ten opzichte van de dekzandvlakte. De historische kern van Eerde ligt ongeveer 200 meter ten noorden van het plangebied. In het plangebied zijn laarpodzolgronden aanwezig die erop wijzen dat het plangebied in de Nieuwe tijd (na 1.500 na Christus) in cultuur is gebracht. In de 19e en 20e eeuw heeft het plangebied een agrarische functie. Mogelijk heeft egalisatie plaatsgevonden in het zuidoosten van het plangebied. In het plangebied zijn veertien boringen gezet met einddieptes tussen 100 en 200 cm -mv. Hieruit blijkt dat de bodem in het plangebied nog deels intact is. De bovenste laag is een humeus (es)dek dat is ontstaan door ploegen en het regelmatig opbrengen van grond vermengd met potstalbemesting (A-horizont). Daaronder ligt ongeroerd dekzand. In de meeste boringen is sprake van een (restant van een) podzolprofiel in de vorm van een inspoelingslaag (B-horizont). In slechts drie boringen is een verstoring tot diep in het ongeroerde dekzand vastgesteld.

In het plangebied kan een sporenniveau met resten ouder dan de Nieuwe tijd (ouder dan 1.500 na Christus) aanwezig zijn. Omdat de top van het potentiële archeologische niveau dicht aan het maaiveld ligt, is planaanpassing niet realistisch. Bureau voor archeologie adviseert daarom een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren om de aanwezigheid, aard en waarde van eventuele archeologische resten vast te stellen. De werkwijze van het onderzoek dient vastgelegd te worden in een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE). Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 9 1 Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd voor bouwwerkzaamheden aan de Eerde te Veghel. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van een bestemmingsplanwijziging. De ligging van het plangebied is weergegeven in figuur 1. Vanwege het gemeentelijke archeologische beleid moet voor de beoogde ontwikkeling een archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000,1 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1). Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek en een booronderzoek in de verkennende fase.

Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden. 1.1 Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting. Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. Het veldonderzoek is uitgevoerd als booronderzoek (IVO – O) en betreft de verkennende fase. Tijdens de verkennende fase wordt de aard en intactheid van het bodemprofiel bepaald. Op basis daarvan kunnen kansarme zones worden uitgesloten en eventuele kansrijke zones kunnen worden geselecteerd voor eventueel vervolg onderzoek. De volgende onderzoeksvragen zijn in dit onderzoek gebruikt: Bureauonderzoek: 1. Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen? 2. Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde? 3. Is sprake van bekende bodemverstoringen? 4. Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied? 5.

Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke? 1 https://www.kiwa.nl/upload/certificate/00094278.pdf Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 10 6. Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering? Booronderzoek verkennende fase: 7. Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel? 8. Zijn potentiële archeologische niveaus aanwezig, en zo ja, wat is de aard, diepteligging en verbreiding daarvan? Eindoordeel: 9. Indien (mogelijk) archeologische resten aanwezig zijn: a) Worden deze archeologische resten verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze? b) Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze archeologische resten? 10.

Indien vervolgonderzoek nodig is: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt? Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 11 2 Bureauonderzoek 2.1 Methode Het bureauonderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA 4.1, protocol 4002.2 Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied te komen. Er is geen contact geweest met lokale amateurs en/of Heemkunde-kringen. In aanvulling hierop is contact geweest de archeologische werkgroep van de heemkundekring Vehchele. Eerst wordt het plan- en onderzoeksgebied vastgesteld en het onderzoek gemeld bij ARCHIS. Daarna wordt achtereenvolgens de aardwetenschappelijke, archeologische en historische context van het te onderzoeken gebied bestudeerd. Deze gegevens leiden tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. In de gespecificeerde verwachting worden de mogelijk aanwezige archeologische resten beschreven in termen van onder meer diepteligging, omvang, ouderdom en conservering. De genoemde stappen leiden tot onderhavig rapport en het openbaar maken van de resultaten bij Archis en het e-Depot voor de Nederlandse Archeologie.3 In de hierna volgende hoofdstukken worden de belangrijkste onderzoeksgegevens gepresenteerd.

Van alle afgebeelde kaarten is het noorden boven, tenzij anders aangegeven. 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik Afbakening plan- en onderzoeksgebied De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. Het plangebied ligt in de gemeente Meierijstad in de plaats Veghel. De locatie ligt aan het adres Eerde. Het plangebied is onregelmatig van vorm. Op het langste punt is het plangebied ongeveer 200 m lang en op het breedste punt ongeveer 220 m breed. Het plangebied heeft een omvang van bijna 2,5 hectare, 24.520 m2. Het plangebied wordt begrensd door de Schoolhuisweg in het noordwesten, de Haakakker in het noorden en De Kuilen in het oosten (figuren 2 en 3). Het plangebied wordt in het westen en zuiden begrensd door een sloot. Om voldoende informatie over aardwetenschappelijke, historische en archeologische gegevens te verzamelen wordt een onderzoeksgebied gebruikt dat groter is dan het plangebied. Het onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek is een zone met straal van circa 500 m om de ontwikkeling heen (figuur 4). Overheidsbeleid In het gebied geldt een vastgesteld gemeentelijk archeologisch beleid (figuur 5).

Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart uit 2014 ligt het plangebied binnen drie zones met een verschillende archeologische verwachting.4 2 SIKB 2018 3 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Data Archiving and Networking Services 4 Buesink 2014 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 12 Het noordelijk deel van het plangebied ligt in een zone met historische elementen en een middelhoge archeologische verwachting op basis van het landschap. Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 100 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten. Het zuidwestelijk deel van het plangebied ligt in een zone met een middelhoge archeologische verwachting op basis van het landschap in het bestemmingsplan ‘Buitengebied’. Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 250 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten. Het zuidoostelijk deel van het plangebied ligt in een zone met een lage archeologische verwachting op basis van het landschap. Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 10.000 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten. Op deze locatie is in 2010 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd (zie zaak 2.280.330.100 in hoofdstuk 2.7). Ontwerp c.q.

inrichtingsplan De beoogde ingreep bestaat uit woningbouw verdeeld over twintig woonblokken met bijbehorende tuinen, wegen en paden, groenvoorziening, parkeerplaatsen en een wadi in het midden van het plangebied (figuur 6). De gebouwen in het noorden van het plangebied blijven behouden. Aard en omvang van de toekomstige verstoring De precieze aard en omvang van de ingrepen is nog onbekend omdat het plan zich nog in de ontwerpfase bevindt. Wel is bekend dat met de voorgenomen ingrepen de hierboven beschreven vrijstellingsgrenzen zullen worden overschreden. Voor aanleg van de funderingen zal de bodem waarschijnlijk tot de vorstvrije diepte worden ontgraven, circa 80 cm -mv. Milieutechnische condities Ter hoogte van de woonwijk ‘De Bergen’ ten noorden van het plangebied is in 1993 en 1995 een milieutechnisch bodemonderzoek uitgevoerd. De slootbodems, grondwater en bovengrond zijn licht verontreinigd met minerale olie. In het grondwater is tevens een lichte verontreiniging met chroom, koper, nikkel en zink aangetroffen. De licht verhoogde waarden voor de metalen zijn waarschijnlijk gebiedseigen.

Dat betekent dat de kans klein is dat van één of meerdere stoffen de interventiewaarde wordt overschreden.5 Ter hoogte van het adres De Kuilen 7, direct ten noordoosten van het plangebied, is in 2008 een lichte verontreiniging met asbest waargenomen in puinmateriaal dat met de bovengrond is vermengd. De interventiewaarde voor asbest wordt niet overschreden. Er wordt vermoed dat gedempte sloten in de nabijheid van dit perceel een vergelijkbare verontreiniging bevatten.6 Grondwaterpeil De actuele grondwaterstand in het plangebied is niet bekend. Informatie over de grondwaterstanden kan worden afgeleid uit de grondwatertrap op de bodemkaart. De grondwatertrap is V. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand ondieper staat dan 40 cm onder maaiveld en dat de gemiddeld 5 Provincie Noord-Brabant e.a. 2021; Adviesbureau Promeco BV 1995; Ingenieursbureau MABEG bv 1993 6 IDDS bv 2008; UDM midden bv 2010 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 13 laagste grondwaterstand dieper staat dan 120 cm onder maaiveld. De grondwaterstand zal door de beoogde ingrepen waarschijnlijk niet veranderen. Consequentie van de ingrepen Door uitvoeren van graafwerkzaamheden kunnen archeologische resten worden vergraven. 2.3 Huidige situatie Bebouwing en functie In het noorden van het plangebied staan een woonhuis en schuur op het adres Schoolhuisweg 14.

Deze hebben volgens Basisadministratie Adressen en Gebouwen een bouwjaar van 1998 (figuur 7). Tussen de schuur en het huis liggen een tuin en een oprit. Ten zuiden van het huis, langs de Schoolhuisweg, ligt een speeltuintje.7 Bodemgebruik Het grootste deel van het plangebied is in gebruik als weiland en wordt begrensd door bomen en sloten (figuur 8). Het zuidoostelijk perceel is in gebruik als paardenwei (figuur 9). Centraal in het plangebied, in de achtertuin van het adres De Kuilen 7, staat een bosje. Direct ten westen van dit bosje staan een trog en enkele kleine schuurtjes, waarschijnlijk schuilplaatsen voor dieren en/of opslagplaatsen voor voer. Het plangebied wordt doorsneden door een sloot die vanaf De Kuilen 7 richting het westen loopt en vanaf het einde van het bosje 90 graden naar het zuiden afbuigt. Bestemmingsplan Het noordelijk deel van het plangebied ligt in bestemmingsplan ‘Kom Eerde’ dat is vastgesteld in 2010 (NL.IMRO.08600000EE01aa00BP2010-, figuur 10). In het (zuid)westelijk deel van het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologie 3. Dit betekent dat bij ingrepen met een omvang van meer dan 100 m2 waarbij de bodem dieper dan 50 cm onder maaiveld wordt verstoord een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld.

Bij grondwerkzaamheden als woelen, diepploegen en het aanleggen van drainage is de vrijstellingsgrens aangescherpt tot 30 cm -mv. Het zuidelijk deel van het plangebied ligt in bestemmingsplan ‘Buitengebied’ dat is vastgesteld in 2015 (NL.IMRO.0860.BU01aa000000BP2013-VG02). Dit bestemmingsplan is jonger dan het archeologisch beleid. In het (zuid)westelijk deel van het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologie 3. Dit betekent dat bij ingrepen met een omvang van meer dan 250 m2 waarbij de bodem dieper dan 30 cm onder maaiveld wordt verstoord een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. In het (zuid)oostelijk deel van het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologie 4. Dit betekent dat bij ingrepen met een omvang van meer 7 Kadaster 2013 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 14 dan 10.000 m2 waarbij de bodem dieper dan 30 cm onder maaiveld wordt verstoord een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. 2.4 Aardwetenschappelijke waarden De aardwetenschappelijke gegevens staan samengevat in tabel 1.

Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Roerdalslenk', in de landschapszone dekzandvlakten.8 Het dekzandlandschap is ontstaan tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien, tussen circa 116.000 tot 10.000 jaar geleden. In deze periode heeft Nederland een koud en droog toendraklimaat waardoor fijn zand op kan waaien uit drooggevallen rivierbeddingen. Het zand zet zich als een dek af over een groot gebied. Het dekzand wordt tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel gerekend (figuur 11). Onder het laag dekzand, dat metersdik kan zijn, liggen vermoedelijk grofzandige en/of grindige afzettingen van Pleistocene rivieren. Wanneer het klimaat warmer wordt aan het begin van het Holoceen neemt de vegetatie toe wat het zand vastlegt; het kan daarna niet meer verstuiven waardoor het reliëf in de afgelopen 10.000 jaar grotendeels onveranderd blijft.9 Het dekzand is niet uitsluitend als vlakte afgezet. In het grootste deel van het plangebied zijn dekzandwelvingen ontstaan (figuur 12). Op ongeveer 400 meter ten westen van het plangebied liggen landduinen. Het zuidoostelijk deel van het plangebied ligt in een dekzandvlakte. Omdat de welvingen hoger en droger liggen ten opzichte van de vlakte zijn deze meer geschikt voor landbouw. Op de welvingen kan daarom een landbouwdek aanwezig zijn.

Op de hoogte-reliëfkaart uit 1996 zijn de welvingen niet als zodanig te herkennen (figuur 13). Het reliëf is sterk beïnvloed door akkerbouw waarbij binnen de percelen bollingen aanwezig zijn. Deze zijn waarschijnlijk ontstaan door het opbrengen van grond met potstalmest. In het westen van het plangebied ligt een dergelijke bolling. Bij de uitbreiding van de bebouwde kom van Eerde wordt met name ten noorden van het plangebied grond opgebracht (figuur 14). De situatie in het plangebied blijft onveranderd. Het maaiveld in het plangebied ligt tussen 9,9 en 10,4 meter boven NAP (figuur 15). In het reliëf binnen het plangebied is op de westelijke percelen een lichte bolling zichtbaar. Mogelijk is dit een restant van een welving of is sprake van ophoging door het opbrengen van grond (vermengd met potstalmest). De paardenwei in het zuidoosten van het plangebied heeft weinig reliëf en is waarschijnlijk geëgaliseerd. Het perceel ten noorden van de paardenwei ligt wat hoger. De bodem in het plangebied bestaat volgens de bodemkaart van 1976 uit laarpodzolgronden die zijn gevormd in leemarm en zwak lemig fijn zand (figuur 16). Deze gronden zijn onderdeel van ontginningsgronden die rondom dorpen liggen. De oude bouwlanden vormen meestal grote aaneengesloten complexen met bewoning langs de randen.

De bouwlanden worden oorspronkelijk omzoomd door een houtwal en worden onderverdeeld door bochtige zandweggetjes. De gronden hebben een humushoudende bovengrond van 30 tot 50 cm dik die gedeeltelijk is ontstaan door het opbrengen van grond vermengd met 8 Rensink e.a. 2015 9 De Mulder 2003 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 15 potstalmest. Onder de humeuze bovengrond kan nog een inspoelingslaag (B- horizont) aanwezig zijn omdat de gronden meestal ondiep zijn omgewerkt. Binnen 120 cm onder het maaiveld kan een keileemlaag aanwezig zijn. Dit is onwaarschijnlijk aangezien keileem ontstaat onder schuivend landijs. Het is waarschijnlijker dat dit het door water en wind afgezette Laagpakket van Liempde is, ook Brabants leem genoemd. Leemlagen zijn slecht waterdoorlatend wat de variabele grondwatertrap V verklaart.10 De detailbodemkaart uit 1974 laat een ander beeld zien (figuur 17). Hierbij zijn in het westelijk deel van het plangebied enkeerdgronden in zeer fijn zwak lemig zand gekarteerd met een humeuze bovengrond van 50 tot 80 cm dik. De bovenste 15 cm van de bovengrond is sterker humeus en donkerder. Daaronder is het materiaal “duidelijk” lichter. In het oostelijk deel van het plangebied liggen laarpodzolgronden met een humeus dek van 30 tot 50 cm dik.

Laarpodzolgronden grenzen meestal aan enkeerdgronden en zijn meestal later ontgonnen.11 Bron | Situatie plangebied, omschrijving Geologie (figuur 11) | Geologische Overzichtskaart 1 : 250 000:12 • | Bx6: Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek (Bx6) Geomorfologie (figuur 12) | Geomorfologische kaart 1 : 50 000: • | L51yc: dekzandwelvingen, al dan niet met oud landbouwdek. • | M51: dekzandvlakte. AHN (figuren 13, 14 en | • | Het maaiveld in het plangebied ligt tussen 9,9 en 10,4 meter 15) | boven NAP. Bodemkunde (figuren 16 | Bodemkaart 1 : 50 000: en 17) | • | cHn21x-V: laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand. Met een keileemlaag beginnend tussen 40 en 120 cm onder het maaiveld en ten minste 20 cm dik. • | cHn21-VI: Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (oostelijk puntje van plangebied). Detail bodemkaart 1 : 25 000: • | EZ33: enkeerdgronden in zeer fijn en zwak lemig zand (westelijk deel van het plangebied). • | CHn33: laarpodzolgronden in zeer fijn en zwak lemig zand (oostelijk deel van het plangebied). Tabel 1: Aardwetenschappelijke waarden. 10 Stichting voor Bodemkartering 1976 11 Bles, Beekman, en Visschers 1975 12 De Mulder 2003; Cohen e.a. 2009; Cohen e.a.

2012 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 | Veghel Eerde 16 2.5 Historische situatie De dekzandwelvingen waar (het grootste gedeelte van het plangebied op ligt) zijn geschikt voor zowel bewoning als voor landbouw aangezien deze hoger en droger liggen ten opzichte van de dekzandvlakte. Omdat het landschap in de loop van het Holoceen waarschijnlijk weinig is veranderd kan het plangebied zijn bewoond vanaf het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Het dorp Eerde wordt voor het eerst genoemd in historische bronnen uit de 14e eeuw na Christus maar kan ouder zijn. De naam verwijst naar beploegde grond of bouwland.13 De historische kern van het dorp wordt gevormd door de Sint Antoniuskapel. Deze bevond zich ongeveer 200 meter ten noordwesten van het plangebied, ter hoogte van het adres Sint Antoniusplein 3 (zie vondstlocatie 1.111.733 in hoofdstuk 2.7). Het dorp is figuratief weergegeven onder de naam “De Eerde” op een 17e- eeuwse kopie van een kaart uit 1590 (figuur 18). Ten westen van het dorp is een akker ingetekend. Het plangebied ligt ten zuiden van het dorp waar geen landschapselementen zijn ingetekend. De molen ten zuidwesten van het plangebied is vermoedelijk de Koeveringse Molen (ook Molen van Everswijck genoemd) die in 1299 is gebouwd op de grens tussen Sint-Oedenrode, Vehgel en Schijndel.

Deze stond ongeveer anderhalve kilometer ten zuiden van het plangebied, waar de Koeveringsedijk, De Coevering en Molenweg samenkomen.14 Het dorp komt niet voor op de meeste figuratieve historische kaarten uit de 17e en 18e eeuw (figuren 19 en 20). Waarschijnlijk ligt het langs de weg tussen Veghel en Sint-Oedenrode. Op meer gedetailleerde kaarten uit 1754 en 1794 ligt het plangebied in bouwland ten zuiden van de bebouwde kom van Eerde (figuur 22). Ten oosten van het plangebied liggen onontgonnen ‘woeste’ gronden. De historische kern van Eerde strekt zich uit richting het oosten en noordwesten langs (een voorloper van) de Kapelstraat. De situatie is in detail weergegeven op het kadastraal minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (figuren 23 en 24). Het plangebied ligt in een gebied met de veldnaam ‘De Vonnis Kamp’. Deze naam is in de 16e eeuw aan het gebied gegeven na een juridisch geschil over de verkoop.15 Volgens de oorspronkelijke aanwijzende tafels is het westelijk deel van het plangebied in gebruik als bouwland en het oostelijk deel als weiland. Het gebied ten oosten van het plangebied is aangeduid als “De Nieuwe Hei Koopen”, wat suggereert dat het kort voor het begin van de 19e eeuw nog heide was, zoals aangegeven op de kaart uit 1794.16 In de tweede helft van de 19e eeuw wordt het plangebied in geheel als bouwland in gebruik genomen (figuren 25 en 26).

Tevens wordt in het oostelijk deel van het plangebied een huis of schuur gebouwd. Lands de westelijke rand van het plangebied loopt een gestreepte lijn. Dit is de gemeentegrens tussen Schijndel en Veghel. In 1966 wordt de grens verlegd zodat deze niet meer door de bebouwde kom van Eerde loopt.17 Het gebouw in het oostelijk deel van het plangebied wordt tussen 1956 en 1967 gesloopt (figuren 27, 28 en 29). In deze periode wordt een deel van het plangebied als weiland in gebruik genomen en 13 Van der Sijs 2010 14 ‘www.molendatabase.org’, database nummer 5644 15 Van Asseldonk 2023 16 ‘Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’, OAT10141D009 , OAT10159F003 en OAT10159F004 17 Van Asseldonk 2016 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 17 wordt het bosje in het centrale deel van het plangebied aangelegd. Deze situatie blijft ongewijzigd tot in het begin van de 21e eeuw (figuren 30 en 31). 2.6 Mogelijke verstoringen In het plangebied kunnen verschillende bodemverstoringen hebben plaatsgevonden. Op basis van de hoogte-reliëfkaart kan egalisatie hebben plaatsgevonden in de paardenwei in het zuidoosten van het plangebied. In het plangebied kunnen gedempte sloten liggen. In het oosten van het plangebied heeft een gebouw gestaan tussen 1900 en 1967. Hier kan een plaatselijke verstoring aanwezig zijn.

2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden Archeologische vondstlocaties en onderzoeken staan weergegeven in figuur 32 en staan toegelicht in tabel 2. De belangrijkste bevindingen worden in de lopende tekst samengevat. In het plangebied liggen geen archeologische waarnemingen en geen (delen van) archeologische terreinen. Het plangebied is in 2010 eerder onderzocht door middel van een archeologisch bureauonderzoek (zaak 2.280.330.100). De uitvoerder van het onderzoek concludeert dat vanwege de aanwezigheid van een keileemlaag in de ondiepe ondergrond het waarschijnlijk te nat is geweest voor bewoning. Daarnaast is het waarschijnlijk relatief laat (in de 16e of 17e eeuw) in cultuur gebracht. Echter, omdat het westelijk deel van het onderzochte gebied binnen 100 meter van een dekzandrug ligt is voor dit deel toch een vervolgonderzoek geadviseerd. Op de dekzandwelvingen in de directe omgeving van het plangebied zijn twee booronderzoeken uitgevoerd. Het eerste onderzoek vond plaats in 2011 op ongeveer 150 meter ten noorden van het plangebied (zaak 2.328.875.100). Hier bleek de bodem te zijn verstoord. Het tweede onderzoek stamt uit 2006 en is op ongeveer 250 meter ten westen van het plangebied uitgevoerd (zaak 2.127.346.100). Het rapport daarvan is niet beschikbaar in ARCHIS of DANS.

De historische kern van Eerde ligt ter hoogte van het Sint Antoniusplein, ongeveer 200 meter ten noorden van het plangebied. Op deze plek heeft tot 1965 een kapel gestaan (vondstlocatie 1.111.733). Op ongeveer 250 meter ten noorden van het plangebied, op het adres Capellevelt 1, is een archeologisch booronderzoek uitgevoerd (zaken 5.226.260.100 en 5.226.285.100). De bodem is grotendeels intact. Onder een humeus antropogeen dek van ongeveer 75 tot 95 cm dik is een inspoelingslaag aanwezig (B-horizont). De bodem bevatte roestvlekken en is gereduceerd, wat wijst op ligging in een laag en nat terrein. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Aan de Esdonkstraat 2, op ongeveer 450 meter ten noorden van het plangebied, is in 2020 een booronderzoek uitgevoerd (zaak 4.883.186.100). Hier werd een deels intact podzolprofiel gevonden in de vorm van (een restant van) een B- horizont waarvan de top tussen 115 en 120 cm -mv ligt. Er is een vervolgonderzoek geadviseerd dat (nog) niet is uitgevoerd. Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 18 Ter hoogte van het adres De Kuilen 12A, op ongeveer 500 meter ten zuidwesten van het plangebied, is een booronderzoek uitgevoerd (zaak 4.943.433.100). Deze locatie ligt op overgang tussen landduin en dekzandwelvingen. De bodem op deze locatie bleek te zijn verstoord. Het plangebied ligt binnen het operatieterrein van Market Garden uit 1944.

Ten noordoosten van Eerde ligt het luchtlandingsterrein van de 101 Airborne Division (‘Geronimo’). Er is zwaar gevochten bij Eerde waarbij de kerktoren 400 meter ten noorden van het plangebied zwaar is beschadigd. Er zijn geen luchtfoto’s van Eerde uit deze periode beschikbaar. Het kan niet worden uitgesloten dat resten uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn.18 In het plangebied staan geen bekende (ondergrondse) bouwhistorische waarden, geen gemeentelijke monumenten en geen rijksmonumenten geregistreerd.19 Archeologische terreinen Geen. Onderzoeken (inclusief eventuele vondsten) 2.106.829.100: Meierijstad, Eerde, Kapelstraat, bureauonderzoek Het onderzochte gebied ligt op een hoger gelegen dekzandrug met een oud bouwlanddek van meer van 50 cm dik (hoge zwarte enkeerdgronden). Dit oude bouwlanddek heeft een beschermende werking op onderliggende archeologie. In de 19e eeuw is het onderzochte gebied een akker aan de noordoostzijde van de bebouwde kom van Eerde. Het plangebied is grotendeels onbebouwd gebleven tot aan het begin van de 21e eeuw. Er is geadviseerd een booronderzoek uit te voeren om de archeologische verwachting te toetsen. Dit is (nog) niet uitgevoerd.20 2.127.346.100: Meierijstad, Eerde, booronderzoek Het onderzoek is afwezig in ARCHIS en DANS.

2.280.330.100: Meierijstad, Eerde, Haakakker, bureauonderzoek Het onderzochte gebied is in het verleden waarschijnlijk nat geweest door de aanwezigheid van een keileemlaag in de ondiepe ondergrond. Vermoedelijk is het pas in de 16e of 17e eeuw ontgonnen. Het westelijk deel van het plangebied kan meer aantrekkelijk zijn geweest omdat het binnen 100 meter van een dekzandrug ligt. Voor het westelijk deel van het onderzochte gebied wordt een vervolgonderzoek geadviseerd. Het oostelijk deel heeft een lage verwachting en hiervoor wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd.21 2.328.875.100: Meierijstad, Eerde, Sint Antoniusplein, booronderzoek Het onderzochte gebied heeft een hoge verwachting wegens ligging op dekzandwelvingen. De bodem is tot meer dan één meter onder het maaiveld verstoord. Bij een controleboring ten zuiden van het onderzochte gebied is vanaf 50 cm onder het maaiveld (en dieper) een laarpodzol gevonden. Hier is sprake van een antropogene laag (A-horizont) op het ongeroerde moedermateriaal (de C-horizont). Het aangetroffen materiaal bestaat uit kachelslakken, antraciet, baksteenpuin en een verroeste spijker. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.22 4.883.186.100: Meierijstad, Veghel, Eerde, Esdonkstraat 2, booronderzoek De top van het dekzand is in vier van de zes boringen niet meer intact.

Hier is de top van het dekzand opgenomen in het esdek of verstoord bij de sloop van bebouwing. In twee boringen is een restant van een esdek en een podzolprofiel aanwezig in de vorm van een 5 cm dikke B-horizont met daaronder een BC- op C-horizont. De top van de B-horizont ligt tussen 115 en 120 cm -mv. Er is geadviseerd een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Dit is (nog) niet uitgevoerd.23 4.943.433.100: Meierijstad, Veghel, De Kuilen 12a en 13, booronderzoek Uit het booronderzoek blijkt dat de bodem is verstoord. Vanaf het maaiveld is een humeuze deklaag aanwezig van 50 tot 75 cm dik. Daaronder ligt een gevlekt geroerd zandpakket met een sterk wisselende dikte (van 10 tot 120 cm). Onder het geroerde zandpakket ligt onverstoord zwak tot sterk siltig dekzand. Het oorspronkelijke bodemprofiel is afgetopt. Er is geen vervolgonderzoek 18 Stichting RAAP 2017; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2016; Mobers 2023 19 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017; Gemeente Meierijstad 2018 20 Bezemer- de Vugt en De Boer 2006 21 Van Putten 2010 22 Exaltus en Orbons 2011 23 Soldaat en Csonka 2020 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 19 geadviseerd.24 Bij deze zaak is vondstlocatie 1.349.523 geregistreerd.

5.226.260.100 en 5.226.285.100 : Meierijstad, Eerde, Capellevelt 1, bureau- en booronderzoek Het onderzochte gebied is langdurig gebruikt als bouwland en ligt in de historische kern van Eerde. Het booronderzoek bevestigt dat de natuurlijke ondergrond uit dekzand bestaat. In drie boringen is een restant van een inspoelingslaag aanwezig (de B-horizont) waarvan de top tussen 75 en 95 cm - mv ligt. De top van de C-horizont ligt tussen 95 en 105 cm -mv. Dicht aan het maaiveld zijn hydromorfe kenmerken waargenomen (roestvlekken en een gereduceerde bodem). Dit betekent dat het onderzochte gebied in een laag en nat deel van het landschap ligt. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.25 Vondsten overig 1.111.733: Meierijstad, Eerde, St.Antoniuskapel; Het gaat om de locatie van de in 1965 afgebroken Antoniuskapel. Bij deze vondstlocatie zijn geen vondsten geregistreerd. Tabel 2: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied. 24 Stiekema 2021 25 Durczak 2022 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 20 2.8 Gespecificeerde verwachting In het plangebied kan bewoning hebben plaatsgevonden vanaf het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Het grootste deel van het plangebied ligt in een zone met dekzandwelvingen die een hogere en drogere vestigingslocatie bieden dan de dekzandvlakte.

Echter, in de ondiepe ondergrond is een slecht waterdoorlatende leemlaag aanwezig. De hoge grondwaterstand die daar het gevolg van kan zijn is ongunstig voor bewoning en landbouw. Het plangebied op ongeveer 200 meter ten zuiden van de historische kern van Eerde die voor het eerst genoemd wordt in historische bronnen uit de 14e eeuw. Het oostelijk deel van het plangebied wordt waarschijnlijk in de Nieuwe tijd in cultuur gebracht. Het westelijk deel is mogelijk langer in gebruik. Op kaarten uit de 19e en 20e eeuw is het in gebruik als bouwland en weiland. Het blijft onbebouwd met uitzondering van één huis of schuur langs de oostelijke rand van het plangebied die in 1967 wordt gesloopt. De verwachting wordt als volgt gespecificeerd: 1. Datering In het plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. 2. Complextype Er moet rekening gehouden worden met archeologische resten gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, rituelen en begravingen. Archeologische resten uit de Nieuwe tijd zijn waarschijnlijk uitsluitend gerelateerd aan agrarisch gebruik. 3. Omvang Archeologische resten gerelateerd aan bewoning kunnen worden beschouwd als vlakelementen met variabele omvang (klein tot groot).

Sommige complextypen kunnen zich ook als puntelementen manifesteren (begravingen, depots) of als lijnelementen (wegen, watergangen, percelering). 4. Diepteligging De top van het archeologische sporenniveau wordt verwacht onder een humushoudende toplaag van circa 30 tot 50 cm dik in het oosten van het plangebied. In het westen van het plangebied kan het sporenniveau onder een humushoudende laag van 50 tot 80 cm dik liggen. 5. Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit) Gezien de geologische stabiliteit van het Brabants zandgebied na de laatste ijstijd is waarschijnlijk geen of weinig sprake van erosie of andere processen die archeologische resten kunnen aantasten. Wel liggen archeologische resten dicht aan het maaiveld waardoor ze kwetsbaar zijn voor menselijk handelen. Dit geldt met name voor spreidingen van artefacten en ondiepe sporen. Omdat archeologische resten van jager-verzamelaars (en eerste boeren) hoofdzakelijk bestaan uit spreidingen van vuursteen en haardkuilen zullen deze waarschijnlijk zijn verploegd of zijn opgenomen in de bouwvoor. Afgezien van menselijke verstoringen kunnen anorganische archeologische resten goed zijn geconserveerd (grondsporen, aardewerkfragmenten, vuurstenen en metalen artefacten).

De conservering van organische archeologische resten Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 21 (zoals hout, textiel, leer en bot) kan slecht zijn door de variabele grondwatertrap waarbij de resten periodiek worden blootgesteld aan zuurstofrijke en droge condities. 6. Locatie In het hele plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn. 7. Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken): Uiterlijke kenmerken: Archeologische resten van jager-verzamelaars bestaan hoofdzakelijk uit ondiepe sporen (haardkuilen) en strooiingen van vuursteen. Daarnaast kunnen resten zonder bodemkundige context zoals vuurstenen werktuigen (pijlpunten, bijlen) en wildvallen aanwezig zijn. Archeologische resten uit landbouwsamenlevingen kunnen bestaan uit sporen in de natuurlijke ondergrond zoals resten van beer- en/of waterputten of afvalkuilen, paalsporen en greppels. Daarnaast kunnen fragmenten aardewerk (urnen), crematieresten en inhumaties aanwezig zijn. Fragmenten hiervan kunnen door ploegwerkzaamheden ook in de bouwvoor of (als deze aanwezig is) bouwlanddek aanwezig zijn. Archeologische resten van staatssamenlevingen hebben vergelijkbare uiterlijke kenmerken, daarnaast moet (rekening gehouden worden met resten van steenbouw (fragmenten baksteen, uitbraaksleuven, metselwerk).

Archeologische resten uit staatssamenlevingen zijn waarschijnlijk beperkt tot agrarische complextypen (zoals greppels en sloten). Prospectiekenmerken: Omdat eventuele spreidingen van artefacten waarschijnlijk zijn opgenomen in de bouwvoor kenmerken archeologische resten zich door een sporenniveau. 8. Mogelijke verstoringen Door bouw- en sloopactiviteiten langs de oostelijke rand van het plangebied kunnen archeologische resten zijn vergraven. Mogelijk is de paardenwei in het zuidoosten van het plangebied geëgaliseerd. In het plangebied kan sprake zijn van gedempte sloten. 9. Hoogte van de verwachting De verwachting voor resten uit het Laat Paleolithicum tot en met Neolithicum is laag; de kans is groot dat archeologische resten zijn verploegd. De verwachting voor resten uit de Bronstijd tot en met de Middeleeuwen is middelhoog. De verwachting is gebaseerd op positieve aanwijzingen voor menselijke aanwezigheid (nabijheid historische kern Eerde en dekzandwelvingen) en negatieve aanwijzingen (keileemlaag en egalisatie). Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 22 3 Booronderzoek 3.1 Inleiding De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. In het plangebied is een ontwikkeling met grondwerkzaamheden voorzien. Daardoor worden mogelijk archeologische resten verstoord.

Voor de beoogde ontwikkeling is een bureauonderzoek uitgevoerd (zie hoofdstuk 2 van dit rapport) waarbij een gespecificeerde archeologische verwachting is opgesteld. Op basis daarvan is een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd. Het veldonderzoek is uitgevoerd zoals voorgeschreven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1,26 in het bijzonder het hoofdstuk ”protocol 4003 inventariserend veldonderzoek overig”. Het veldonderzoek is uitgevoerd volgens specificatie “VS03 Uitvoeren booronderzoek”. Het onderzoek is gerapporteerd volgens specificatie “VS05 Opstellen standaardrapport IVO - O/P”. Het onderzoeksgebied voor het booronderzoek is hetzelfde als het plangebied. De boringen zijn gezet met het doel de bodemopbouw te verkennen. Met de gegevens van de verkenning wordt de aard en intactheid van de bodemopbouw gecontroleerd en kan de verwachting worden verfijnd. Tevens wordt zo inzicht verkregen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Hiermee kunnen kansarme zones worden uitgesloten en kansrijke zones worden geselecteerd. Deze methode is toegepast omdat nog onvoldoende informatie over de bodemopbouw beschikbaar is om te kunnen beslissen of en welk type karterend onderzoek eventueel uitgevoerd kan worden.

3.2 Methode De werkwijze in het veld was als volgt: Boortype: 7 cm Edelmanboor Aantal boringen: Veertien. Boordiepte: De boringen zijn gezet tot in de top van de C-horizont, met einddieptes tussen 100 en 200 cm -mv. Verspreiding van de boorpunten: De boringen zijn verspreid in het plangebied geplaatst. Waarnemingswijze: De opgeboorde grond is systematisch uitgelegd op een plastic zeil. Representatieve uitgelegde boorprofielen zijn gefotografeerd. Het sediment is met de hand bemonsterd en met het blote oog onderzocht. Relevante lagen zijn gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 4 mm. Classificatie bodemtextuur en archeologische indicatoren: De opgeboorde grond is beschreven op basis van de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1 (ASB 1.1), dit omvat NEN 5104.27 26 SIKB 2018 27 Bosch 2008; Nederlands Normalisatie Instituut 1989 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 23 Locatie bepaling X en Y: De X en Y coördinaten van de boringen zijn bepaald door middel van een GPS met een nauwkeurigheid van 2 m. Hoogte bepaling: De Z coördinaat is na afloop van het veldwerk bepaald aan de hand het AHN.28 De gegevens zijn digitaal in het veld geregistreerd. Het veldwerk is uitgevoerd op 4 juli 2023 door A. de Boer (KNA Senior Prospector) en F. Roodenburg (KNA Prospector).

Voorgaand aan het veldwerk is een plan van aanpak opgesteld.29 Het Plan van Aanpak is geregistreerd in ARCHIS3. 3.3 Resultaten met bodemkundige en geologische interpretatie De locaties van de boringen zijn in figuur 33 weergegeven. De boorgegevens staan in Bijlage 1. Met de gegevens is een schematische doorsnede gemaakt. Deze is weergegeven in figuur 34. Er zijn geen relevante archeologische indicatoren aangetroffen. Er zijn geen vondsten verzameld. Het grondwater is niet aangeboord in de meeste boringen. Voor zover aangetroffen stond het grondwater tijdens het onderzoek tussen 140 en 150 cm -mv. De opgeboorde grond bestaat in vrijwel alle boringen uit zwak siltig matig fijn (150 tot 210 µm) tot matig grof (210 tot 300 µm) afgerond zand dat als dekzand kan worden geïnterpreteerd. Het dekzand wordt tot het Laagpakket van Wierden gerekend van de Formatie van Boxtel. Op basis van de textuur, kleur en bijmengingen kunnen de volgende lagen worden onderscheiden, van boven naar onder: L aag 1: opgebrachte grond: In boorprofiel 12 is sprake van zeer fijne zandlaag van 60 cm dik met een sterke bijmenging van beton- en baksteenresten. Dit is in de 20e eeuw opgebracht en is mogelijk gerelateerd aan de sloop van een 20e-eeuws gebouw tussen 1956 en 1967. De laag is licht- bruin-grijs en grijs-wit van kleur. De top van de laag ligt aan het maaiveld.

Dee puinlaag gaat scherp over in een humeus laagje, een restant van de oorspronkelijke A-horizont (laag 2). L aag 2 : bouwvoor en esdek (A-horizont): In alle profielen behalve 12 bestaat de bovenste laag uit sterk humeus donkerbruingrijs matig fijn tot matig grof zand. De laag is 25 tot 60 cm dik (boring 12 niet meegerekend) en de laagondergrens is scherp. De laag is waarschijnlijk ontstaan door het regelmatig opbrengen van grond vermengd met potstalmest. Het plangebied is tot in de 20e eeuw regelmatig in gebruik geweest als akker. Het bovenste deel van de laag kan daarom tot de bouwvoor worden gerekend. De moderne bouwvoor en het esdek kunnen met de boorgegevens niet worden onderscheiden. In de laag bevinden zich plaatselijk fragmenten baksteen. In boring 5 in het westen van het plangebied is een roodbakkend tweezijdig geglazuurd 28 Kadaster en PDOK 2014 29 Roodenburg 2023 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 24 aardewerkfragment aanwezig dat globaal in de Nieuwe tijd kan worden gedateerd. Deze antropogene indicatoren zijn waarschijnlijk afkomstig van afval dat is vermengd met de potstalmest. L aag 3: omgewerkte grond (A-horizont): In sommige boorprofielen (2, 3, 4, 5, 11 en 13) ligt onder het esdek een laag omgewerkte grond.

Dit manifesteert zich in twee vormen: de eerste vorm bestaat voornamelijk uit sterk humeus zand van laag 2 waarin grijze en bruine zandbrokjes voorkomen die afkomstig zijn uit onderliggende lagen 4 en 5. De tweede vorm heeft dezelfde kleur als het ongeroerde dekzand maar bevat veel donkere vlekken door bijmenging van brokken humusrijk zand uit laag 2. De top van de laag ligt tussen 30 en 60 cm -mv (989 en 956 cm NAP) en de laag is 10 tot 70 cm dik. De laag bevat plaatselijk roestvlekken en fragmenten baksteen. De laagondergrens is scherp. In boring 11 kon de omgewerkte grond door de vondst van plasticresten in de 20e eeuw worden gedateerd. L aag 4 : dekzand, inspoelingslaag (B-horizont): In boorprofielen 1, 7, 8, 9, 10 en 12 ligt onder de omgewerkte grond een bruine inspoelingslaag van 5 tot 30 cm dik. Dit is een restant van het oorspronkelijke podzolprofiel dat is ontstaan door inspoeling van humus uit de bovenliggende laag en vertegenwoordigt daarmee de top van het ongeroerde bodemprofiel. De laagondergrens is geleidelijk. De top van de laag ligt tussen 30 en 75 cm -mv (974 en 932 cm NAP). Op basis van de bodemkaart worden in het plangebied laarpodzolgronden of enkeerdgronden verwacht (figuur 16). Dit zijn gronden met een esdek (bouwlanddek). Onder het bouwlanddek kan sprake zijn van podzolhorizonten, zoals de B-horizont.

De B-horizont is voornamelijk in het midden van het plangebied aangetroffen. Uit de schematische doorsnedes in figuur 34 blijkt dat de B-horizonten in veel gevallen laag liggen: de top van de B-horizont ligt vaak lager dan de top van de C-horizont in naastliggende boorprofielen. De betreffende boorprofielen liggen dus in een natuurlijke laagte. Hierin heeft zich een dikkere B-horizont kunnen ontwikkelen, waarschijnlijk oorspronkelijk een veldpodzolgrond. De B-horizont is op deze plek bovendien waarschijnlijk beschermd tegen ploegwerkzaamheden doordat grond is opgebracht om de laagte te vullen. In het hoger gelegen oosten en westen van het plangebied is waarschijnlijk een dunnere B-horizont ontwikkeld en is minder grond opgebracht waardoor deze hier is vergraven. L aag 5 : dekzand (C-horizont): Onder de hierboven beschreven lagen ligt (licht)geelgrijs zand met plaatselijk roestvlekken. Dit is ongeroerd dekzand dat vrij is van menselijke bewerkingen en inspoeling van humus. De laag wordt naar onderen grijzer van kleur. De top van de laag ligt tussen 25 en 105 cm -mv (1004 en 895 cm NAP). De dikte van de laag is niet bepaald omdat de onderzijde van het laag dieper ligt dan de einddieptes van de boringen. Ter hoogte van boring 6 is een ondiepe verstoring tot 25 cm -mv waargenomen.

Omdat een B-horizont ontbreekt en de C-horizont dicht aan het maaiveld ligt, is hier waarschijnlijk sprake van een natuurlijke hoogte, zoals de kruin van een dekzandwelving. De top van de C-horizont ligt op de westelijke percelen gemiddeld enkele decimeters hoger dan op de oostelijke percelen. Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 25 Laag 6 : "Brabants" leem (C-horizont): In boringen 8 en 14 is een laag zwak zandige leem aanwezig. De top van de laag ligt tussen 130 en 190 cm -mv (864 en 823 cm NAP). Dit is het zogenoemde “Brabants” leem dat in het Midden Weichselien door water en wind is afgezet. Het leem wordt tot het Laagpakket van Liempde gerekend. In boorprofiel 14 betreft het een laagje van slechts 5 cm dik waar een laag van minimaal 20 cm wordt verwacht. De dikte van de laag is niet bepaald in boorprofiel 8 omdat de onderzijde van de laag dieper ligt dan de einddiepte van de boring, waarschijnlijk is dit het volwaardige Laagpakket van Liempde. De top van de leemlaag ligt dieper dan verwacht op basis van de bodemkaart.30 3.4 Archeologische interpretatie De verwachting voor het plangebied wordt grotendeels bevestigd door het booronderzoek. Er is sprake van van een humeuze bovenlaag met daaronder ongeroerd dekzand. De bovenste laag humeuze en gevlekte grond is waarschijnlijk ontstaan als gevolg van akkerbouw in de Nieuwe tijd (A-horizont).

Hierbij is grond vermengd met potstalmest opgebracht en de laag kan daarom worden beschouwd als een esdek. Potstalmest bevat vaak afval en verklaart de aanwezigheid van baksteenresten en een roodbakkend tweezijdig geglazuurd aardewerkfragment in de humeuze toplaag. De kans is daarom klein dat deze artefacten wijzen op archeologische resten in situ. De top van het ongeroerde dekzand onder de A-horizont is het niveau waarin archeologische sporen bewaard kunnen zijn gebleven (de B- en C-horizont). De bodem is het meest intact op plaatsen waar (een restant van) een B-horizont ligt. Waar de B-horizont ontbreekt is het natuurlijke bodemprofiel afgetopt. Echter, de precieze diepte van de verstoring op deze plekken is onbekend. Op hoger gelegen delen van het terrein kan een dunnere B-horizont is ontwikkeld die gemakkelijker in de bouwvoor kan zijn opgenomen. Ook is onbekend hoe veel grond precies is opgebracht bij potstalbemesting. In slechts drie boringen kon met zekerheid een verstoring tot diep in de C-horizont worden vastgesteld (figuur 33). In boring 11 zijn plasticresten gevonden en dit betreft waarschijnlijk een 20e of 21e-eeuwse afvalkuil. 30 TNO e.a. 2013 Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 26 4 Conclusie 4.1 Conclusie Bureauonderzoek 1.

Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen? De voorgenomen bodemingrepen bestaan uit de bouw van woningen met bijbehorende wegen, paden, tuinen, parkeerplaatsen. Daarnaast wordt een wadi aangelegd. De precieze diepte van de beoogde ingrepen is onbekend omdat het plan zich nog in de ontwerpfase bevindt. Naar verwachting zal de bodem voor aanleg van funderingen tot circa 80 cm -mv worden ontgraven. 2. Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde? Het plangebied ligt volgens de geomorfologische kaart in een zone met dekzandwelvingen die richting het zuidoosten overgaat naar een dekzandvlakte. Het dekzand wordt tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel gerekend. Dit landschap is tijdens de laatste ijstijd ontstaan en is tijdens het Holoceen grotendeels onveranderd gebleven. In het oosten van het plangebied is een enkeerdgrond met een humeus (es)dek van 50 tot 80 cm dik ontstaan. In het westen liggen laarpodzolgronden met een humeus dek van 30 tot 50 cm dik. Onder het humeuze dek kunnen nog podzolhorizonten aanwezig zijn. Binnen 120 cm onder het maaiveld kan een leemlaag aanwezig zijn (het zogeheten Brabants leem). 3. Is sprake van bekende bodemverstoringen? Het zuidoostelijke perceel is vlak en mogelijk geëgaliseerd.

In het oosten van het plangebied heeft in de 20e eeuw een gebouw gestaan dat tussen 1956 en 1967 is gesloopt. De bodem kan hier plaatselijk zijn verstoord. Tevens is sprake van (inmiddels gedempte) 19e- en 20e-eeuwse sloten. 4. Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied? De dekzandwelvingen bieden een hogere en drogere vestigingslocatie ten opzichte van de dekzandvlakte en kunnen daarom vanaf hun ontstaan in het Laat Paleolithicum zijn bewoond. De historische kern van Eerde, die voor het eerst wordt genoemd in bronnen uit de 14e eeuw, ligt ongeveer 200 meter ten noorden van het plangebied. Het is waarschijnlijk dat het plangebied in de Nieuwe tijd uitsluitend een agrarische functie heeft gehad. Op historische kaarten uit de 19e en 20e eeuw is het in gebruik als bouwland en weiland (met uitzondering van het hierboven beschreven gebouw). 5. Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke? In en in de directe omgeving van het plangebied zijn geen bekende archeologische en historische waarden aanwezig met uitzondering van de voormalige Sint Antoniuskapel op ongeveer 200 meter ten noorden van het plangebied. Deze kapel vormt het middelpunt de historische kern van het dorp Eerde. Bureau voor Archeologie Rapport 1360 Veghel Eerde 27 6.

Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering? Voor het plangebied geldt een brede verwachting voor archeologische resten uit het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. De kans is groot dat archeologische resten die zich manifesteren als spreiding van artefacten en ondiepe sporen zijn opgenomen in de humeuze bovengrond door regelmatige ploegwerkzaamheden in de afgelopen eeuwen. Dit heeft voornamelijk effect op resten uit het Laat Paleolithicum tot en met het Neolithicum aangezien deze voornamelijk bovengenoemde kenmerken hebben. Archeologische resten uit de Bronstijd en later kenmerken zich als voornamelijk als sporenniveau. Archeologische resten uit de Nieuwe tijd zijn waarschijnlijk uitsluitend gerelateerd aan agrarisch gebruik, met name in de vorm van sloten en greppels. 4.2 Conclusie Booronderzoek 7. Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel? In het plangebied ligt een dekzandpakket. Ter hoogte van zes van de veertien boorpunten is sprake van een dikke bouwvoor en ligt die op een restant van de B-horizont (met daaronder de C-horizont). De boorprofielen met resten van een B-horizont clusteren centraal in het plangebied (figuur 33). Waarschijnlijk is dit een natuurlijke laagte geweest. Bij vijf boorpunten ontbreekt de B-horizont.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://meierijstad.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/9ee831f3-0fa5-49c4-8304-02f4f022f48d?agendaItemId=74cf2918-c612-4b25-af16-305ab8edbdce