Bijlage 1 - “Erfgoedanalyse kerken Meierijstad-een visie op kerken” inclusief managementsamenvatting en bijlagen.

Cultuurhistorische waarden De H. Antonius van Padua in Keldonk heeft de status van gemeentelijk monument. Op de Cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Veghel wordt het centrum van Keldonk aangeduid als historisch dorpsgebied. De aangrenzende pastorietuin wordt aangeduide als historische groenstructuur van hoge waarde.

31

5.2.2 ONTWIKKELKADERS KERK MARIAHEIDE Objectgegevens Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: Onze Lieve Vrouw van Goede Raad : Pastoor van Haarenstraat 42 : 5464 VG : Mariaheide : 1912 : J. van Groenendael : Religieus : neogotisch

Locatieverkenning Afbeelding: uitsnede cultuurhistorische waardenkaart voormalige gemeente Veghel

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Verdere uitgangspunten: behoud kerk Een belangrijks aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. de ruimtelijke karakteristiek van de pastorietuin dient zoveel mogelijk behouden te blijven. behoud van ensemble kerk, pastorie en tuin. mogelijk knelpunt: de ruimte rondom de kerk biedt beperkt ruimte voor parkeren

Afbeelding: luchtfoto van Onze Lieve Vrouw van Goede Raad-kerk en omgeving

Afbeelding: Uitsnede bestemmingsplan ‘Kom Mariaheide’

Bestemmingsplan De locatie van de Onze Lieve Vrouw van Goede Raad kerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘Kom Mariaheide’. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

32

Cultuurhistorische waarden De kerk heeft de status van rijksmonument. De kerk is van algemeen belang. Het gebouw heeft cultuurhistorisch belang als uitdrukking van een sociale en geestelijke ontwikkeling, namelijk de stichting van nieuwe kerkdorpen in het kader van de ontginning van oostelijk Noord-Brabant. Het gebouw heeft architectuurhistorische waarde wegens materiaalgebruik en ornamentiek en vanwege de plaats in het oeuvre van de architect Van Groenendael. Het is tevens van belang vanwege de gaafheid van het interieur, een afspiegeling van het werk van Brabantse ateliers. Het heeft ensemblewaarde wegens de situering die van belang is voor het aanzien van het dorp Mariaheide en als essentieel onderdeel van het geheel. Het gebouw is van belang wegens gaafheid van interieur en exterieur ( Bron: Redengevende omschrijving RCE). Op de Cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Veghel wordt het centrum van Mariaheide aangeduid als historisch dorpsgebied.

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Verdere uitgangspunten: behoud kerk Een belangrijks aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. de ruimtelijke karakteristiek van de pastorietuin dient zoveel mogelijk behouden te blijven. behoud van ensemble kerk, pastorie en tuin.

Het belangrijkste aspect bij dit kerkgebouw wordt gevormd door de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie.

33

5.2.3 Ontwikkelkaders kerk Zijtaart

Locatie verkenning

Objectgegevens Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: Sint- Lambertuskerk : Pastoor Clercxstraat 69 : 5465RD : Zijtaart : 1872 : Tulder, H.J. van : Religieus : neogotisch Afbeelding: Luchtfoto Sint- Lambertuskerk en omgeving

Afbeelding: uitsnede bestemmingsplan ‘Zijtaart’. Bron: ruimtelijkeplannen.nl

Bestemmingsplan De locatie van de Lambertuskerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘Zijtaart’. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”. Cultuurhistorische waarden De Sint Lambertuskerk heeft de status van gemeentelijk monument. Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur.

Afbeelding: Sint – Lambertuskerk in Zijtaart

Verdere uitgangspunten: en belangrijks aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. de ruimtelijke karakteristiek van de pastorietuin dient zoveel mogelijk behouden te blijven. - behoud van ensemble kerk, pastorie en tuin.

34

5.2.4 Ontwikkelkaders St. Servatiuskerk Erp

Locatieverkenning

Objectgegevens Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: St. Servatiuskerk : Kerkstraat 1 : 5469 BM : Erp : 1844 : A. van Veghel : Religieus : Waterstaatsstijl (barok klassicisme)

Afbeelding: luchtfoto St. Servatius en Omgeving

Afbeelding: uitsnede bestemmingsplan Erp bron: ruimtelijkeplannen.nl

Bestemmingsplan De locatie van de St. Servatiuskerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan “Erp”. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

Cultuurhistorische waarden De St Servatiuskerk in Erp heeft de status van rijksmonument.

Afbeelding: St. Servatiuskerk in Erp

Afbeelding: uitsnede cultuurhistorische waardenkaart voormalige gemeente Veghel

35

Cultuurhistorische waardenkaart Op de Cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Veghel wordt het centrum van Erp aangeduid als historisch dorpsgebied.

5.3 PAROCHIE HEILIGE ODA 5.3.1 Ontwikkelkaders St. Antonius van Paduakerk Nijnsel Objectgegevens

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Verdere uitgangspunten: een belangrijks aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. beperkte ruimte voor parkeren rondom de kerk

Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: St. Antonius van Paduakerk : Lieshoutseweg 11 : 5492HR : Nijnsel : 1911 : Kooken, L.J.P. : Religieus : Neo-Romaans

Locatieverkenning

Afbeelding: luchtfoto van de Sint Antonius van Padua en omgeving

Afbeelding: uitsnede bestemmingsplan Nijnsel Bron:www.ruimtelijkeplannen.nl

36

Bestemmingsplan De locatie van de St. Antonius van Paduakerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘Nijnsel’. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

Cultuurhistorische waarden De St Antonius van Padua in Nijnsel heeft de status van rijksmonument. Waardering De parochiekerk is van algemeen belang als object en in samenhang met de andere onderdelen van het complex. Zij heeft cultuurhistorische waarde als herinnering aan de opkomst van kleine katholieke parochies in het begin van de twintigste eeuw en als bedevaartsplaats. Zij heeft architectuurhistorische waarde als goed voorbeeld van relatief ongebruikelijke neoromaanse bouwkunst en als representant van de bouwkunst van de architect L.P.J. Kooken en de wijze waarop hij afstand neemt van de neogotiek. Zij is gaaf behouden en is zeldzaam als voorbeeld van een twintigste-eeuwse bedevaartsplaats.

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Verdere uitgangspunten: een belangrijks aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in het dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. - de ruimtelijke karakteristiek van de pastorietuin dient zoveel mogelijk behouden te blijven. Afbeelding: Sint Antonius van Paduakerk

37

5.3.2 Ontwikkelkaders Knoptorenkerk Sint-Oedenrode

Locatieverkenning

Objectgegevens Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: Knoptorenkerk : Kerkdijk Noord 8 : 5491 AR : Sint- Oedenrode : 1808 : Hubert : Religieus : Neo-Classicisme Afbeelding: luchtfoto Knoptorenkerk en omgeving

Afbeelding: uitsnede bestemmingsplan Bron: www.ruimtelijke plannen.nl

Bestemming De locatie van de Knoptorenkerk in Sint-Oedenrode maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan “Sint-Oedenrode Oost”. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

Cultuurhistorische waarden De Knoptorenkerk in Sint-Oedenrode heeft de status van rijksmonument.

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. De kerk en de landschappelijke waardevolle omgeving dient als ensemble behouden te blijven. Afbeelding: Knoptorenkerk en omgeving

38

5.3.4 Ontwikkelkaders St. Martinuskerk Sint-Oedenrode

Locatieverkenning

Objectgegevens Naam Adres Postcode Plaats Bouwjaar Ontwerper Gebruik Bouwstijl

: St. Martinuskerk : Kerkplein 47 : 5492 AW : Sint -Oedenrode : 1915 : Aalst, W. Th. van : Religieus : Neo-Gotisch

Afbeelding: luchtfoto van de St. Martinuskerk Afbeelding: uitsnede bestemmingsplan en omgeving “centrum, herziening 2013” Bron: ruimtelijkeplannen.nl

Bestemmingsplan De locatie van de St. Martinuskerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan “Centrum, herziening 2013”. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk Cultuurhistorische waarden De St. Martinuskerk in Sint-Oedenrode heeft de status van rijksmonument.

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Aandachtpunt: beperkte buitenruimte aanwezig Afbeelding: St. Martinuskerk

39

5.4 PAROCHIE H. MICHAEL 5.4.1 Ontwikkelkader H. Servatius Schijndel

Objectgegevens Naam : H. Servatiuskerk Schijndel Adres : Markt 17 Postcode : 5482 NE Plaats : Schijndel Bouwjaar : 1840 Ontwerper : Essens, H. Gebruik : Religieus Bouwstijl : Neoclassicistisch

Locatieverkenning

Afbeelding: luchtfoto van de H. Servatiuskerk met omgeving

Bestemmingsplan Gegevens onbekend Cultuurhistorische waarden De St. Servatiuskerk in Schijndel heeft de status van rijksmonument.

Afbeelding: H. Servatiuskerk Schijndel

Cultuurhistorische waardenkaart Op de Cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Schijndel wordt het centrum van Schijndel aangeduid als cultuurhistorisch vlak van hoge waarde.

40

Afbeelding: uitsnede Cultuurhistorische waardenkaart vlg. gemeente Schijndel. De h. Servatiuskerk ligt in een gebied met hoge historische stedenbouwkundige waarden.

Randvoorwaarden en uitgangspunten Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur.

41

6 AANBEVELINGEN EN VERVOLGACTIES 6.1 Vervolg participatieproces

Nevenfunctie-Lening’ biedt een financieringsmogelijkheid voor werkzaamheden die de gebruiksmogelijkheden van het kerkgebouw verruimen. De lening kan daarnaast ook worden ingezet voor duurzaamheidsmaatregelen en herbestemmingskosten, zoals onderzoeken en haalbaarheidsstudies. Kosten voor roerende (niet nagelvast verbonden) interieuronderdelen, onderhoud en restauratie vallen buiten deze regeling.

Open dialoog blijven houden Dit kerkenperspectief is niet een eindpunt. Integendeel, het moet het startpunt zijn van een voortdurende dialoog tussen gemeente, (kerk)eigenaren en andere stakeholders. Door met elkaar in gesprek te blijven kan in gezamenlijkheid worden gewerkt aan de toekomst van het religieus erfgoed. Door open en eerlijk naar elkaar te zijn, kan men van elkaar leren en onderling kennis en kunde uitwisselen, maar kunnen ook eventuele frustraties, twistpunten of tegenstrijdige belangen vroegtijdig worden herkend. Met zo’n groot aanbod en grote diversiteit aan religieus erfgoed is onderling vertrouwen en samenwerking onmisbaar voor een succesvolle en toekomstbestendige instandhouding en ontplooiing van het religieus erfgoed. Alle partijen zullen daaraan hun bijdrage moeten leveren en daar voldoende tijd in willen investeren.

Koesteren van vrijwilligers Vrijwilligers zijn essentieel bij de instandhouding van de geloofsgemeenschap en hun religieus erfgoed. De enthousiaste en betrokken inzet van vrijwilligers, ieder met eigen vaardigheden en deskundigheden, is onmisbaar. Vrijwilligers stellen hun tijd, kennis en daadkracht ter beschikking voor allerlei werkzaamheden en activiteiten. Hun inzet is onbetaalbaar terwijl zij tegelijk ook zorgen voor sociaal draagvlak in de omgeving. Het is dan ook van belang, om deze cruciale groep te waarderen.

6.3 Aandacht voor funerair erfgoed Het funerair erfgoed is in verschillende opzichten eveneens een lastige categorie. De grafrechten zijn vaak al lang vervallen, waardoor het onderhoud van deze graven onvoldoende in beeld is. De zichtbare ouderdom van deze grafmonumenten draagt echter bij aan de beleving van deze historische graven en de begraafplaats in zijn totaliteit. Restauratie dient daarom ook terughoudend te gebeuren. Daarnaast zijn begraafplaatsen in de eerste plaats een plek voor nabestaanden en naasten van de overledenen, waarin zij in alle rust en privacy hun dierbaren kunnen herdenken. Dit doel dient te allen tijde voorop te staan. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beveelt daarom aan begraafplaatsen in gebruik te houden, met aandacht voor hedendaagse afscheidsrituelen. Meer aandacht voor de begraafplaatsen kan echter een positief effect hebben op het behoud. Onbekend maakt immers onbemind. Aandacht voor deze grafmonumenten kan worden gegenereerd door bijvoorbeeld de verhalen te vertellen van de personen achter die bijzondere graven. Vaak betreft het namelijk personen die belangrijk zijn geweest voor Meierijstad Ook via publicaties kan aandacht en draagvlak voor funerair erfgoed gecreëerd worden. Een voorbeeld van een stichting die zich inzet voor het behoud en de bekendheid van funerair erfgoed is het Kenniscentrum Funerair Erfgoed (Dodenakkers.nl).

Paspoorten kerkhoven en begraafplaatsen

6.2 Behoud door ontwikkeling Behoud door ontwikkeling is een belangrijk uitgangspunt van monumentenzorg. Verval is namelijk onvermijdelijk wanneer een gebouw geen functie meer vervult. Het zoeken naar toekomstbestendig (neven)gebruik van het religieus erfgoed is dan ook een voorwaarde voor behoud van religieus erfgoed. Voor kerkgebouwen is er zelfs een speciale financiële regeling in het leven geroepen die wordt aangeboden door het Nationaal Restauratiefonds. De zogenaamde ‘Kerken

Als eerste aanzet voor toekomstig beleid met betrekking tot kerkhoven en begraafplaatsen is in het kader van de kerkenvisie een inventarisatie gemaakt van de begraafplaatsen en kerkhoven. In bijlage III zijn de paspoorten van de begraafplaatsen en kerkhoven opgenomen. Met het oog op behoud van een plek voor rust en reflectie kan gezocht worden naar koppelkansen met andere onderwerpen, zoals “Brede welvaart”.

42

6.4 Koppel de kerkenvisie aan het Omgevingsplan (Omgevingswet) Kerken vormen vaak waardevolle ‘ankerpunten’ van historische stedenbouwkundige structuren in wijken en dorpen. Door deze (cultuurhistorische) ruimtelijke kwaliteiten als basis (uitgangspunt) voor ruimtelijke ontwikkelingen te nemen ontstaat gelaagdheid, wat bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving. De cultuurhistorische waarden van de kerk en de omgeving van de kerk vormen randvoorwaarden van toekomstige doorontwikkeling van kerken. In de bijgevoegde kerkenbiotopen zijn deze waarden van de kerken in beeld gebracht. De (ruimtelijke) cultuurhistorische waarden uit o.a. de kerkenbiotopen kunnen als belangrijke input gebruikt worden voor het toekomstige Omgevingsplan van de gemeente. In de Omgevingswet wordt de omgeving van monumenten als beschermingswaardig geacht (gemeentelijke zorgplicht).

6.5 Verduurzaming kerkgebouwen In het kader van deze kerkenvisie is door verschillende kerkeigenaren meerdere malen het verduurzamen van kerkgebouwen ter sprake gebracht. Dit niet alleen om de eigen energierekening nog enigszins beperkt te houden, maar ook om een bijdrage te leveren aan het realiseren van klimaatdoelen. Voor kerkgebouwen geldt dat, net zoals voor de meeste monumenten, bepaalde ingrepen in het gebouw niet zo maar zijn toe te passen. Het is voor het verduurzamen van kerkgebouwen van belang vooraf te weten wat de randvoorwaarden zijn en wat men beoogt te bereiken. Vragen die in dat verband van belang zijn: •

• •

wat is het (toekomstige) gebruik kerk en wat is de gebruiksintensiteit? Het maakt bijvoorbeeld heel wat uit of het kerkgebouw alleen in het weekend wordt gebruikt, of dat er ook doordeweeks volop activiteiten in het kerkgebouw plaatsvinden. welk ambitieniveau op het gebied van verduurzaming wordt gewenst (en is dat realistisch)? welk comfort wordt gewenst (en is dat realistisch)?

• • • • •

•

•

welke budgetten zijn er beschikbaar c.q. benodigd? wat zijn erfgoed-/monumentwaarden waarmee rekening moet worden gehouden? wat is de bouwtechnische en bouwfysische stand van het gebouw in het algemeen en specifieke bouwdelen in het bijzonder? wat is de staat van de installaties? zijn er binnenkort ingrijpende onderhoudswerkzaamheden of een (grootschalige) restauratie nodig, zodat werk met werk kan worden gemaakt? Kunnen er alvast quick wins worden bereikt, die geen effect hebben op het monument en die eigenlijk zonder al te veel moeite en geldelijke inzet kunnen worden gerealiseerd? welke mogelijkheden voor verduurzaming biedt de omgeving? Kan aangesloten worden bij andere initiatieven in de buurt?

Op basis van een eerste ideevorming rond het verduurzamen van het kerkgebouw, waarbij nadrukkelijk ook de monumentale en technische aspecten worden meegewogen, kan vervolgens een verduurzamingsopzet worden opgesteld. Daarin worden onder meer de uitgangspunten en de kaders voor de verduurzamingsopgave nader beschreven. Daarna zal er een inhoudelijke en specifieke verduurzamingsrapportage moeten worden gemaakt, waarvoor een gespecialiseerd bureau dient te worden ingeschakeld. Op de website van het Nationaal Restauratiefonds staan gespecialiseerde bureaus vermeld die ervaring hebben met het verduurzamen van monumentale gebouwen. Verder geldt in zijn algemeenheid dat het verstandig is om werk met werk te maken. Dus als er toch al restauratie- of innovatiewerkzaamheden staan gepland, is het verstandig om dan tegelijkertijd ook goed te kijken naar verduurzamingsmaatregelen. Daaraan voorafgaand is dan wel een degelijk bouwhistorisch onderzoek nodig, zodat de erfgoedkwaliteiten al in het voortraject duidelijk staan benoemd. Daarbij is het belangrijk om adviseurs in de arm te nemen die zowel kennis en deskundigheid hebben op het gebied van verduurzaming en tevens kennis en ervaring hebben met (het omgaan met)

43

erfgoed. Bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en/of het provinciaal steunpunt voor monumentenzorg kan hieromtrent informatie verkregen worden.

6.6 Praktijklessen van herbestemming kerkgebouwen Onderzoek de vraag Onderzoek het gewenste programma en achterhaal daarbij de vraag achter de vraag. Verken daarbij ook het mogelijke programma, want wat gewenst wordt, is lang niet altijd haalbaar.

Ken uw stakeholders Rondom een kerkgebouw zijn velerlei partijen betrokken die elk een eigen legitieme blik op het kerkgebouw hebben. Denk daarbij met name aan de religieuze partijen als de voormalig eigenaar, de nieuwe eigenaar, betrokken burgers, overheden en erfgoedpartijen.

Breng perspectieven en waarden in beeld Verschillende partijen hebben een eigen perspectief op een kerkgebouw en definiëren van daaruit een eigen set aan waarden. Zo zullen velen een kerk zien als een huis van het Woord en Gebed, terwijl anderen een kerkgebouw vooral zien als economisch vastgoedobject. Die perspectieven en waarden kunnen botsen. Breng deze daarom goed in beeld.

Leer het gebouw kennen Het is belangrijk het gebouw goed te begrijpen in termen van vorm, grootte/omvang en typologie. Is de kerk een zaalkerk, dat wil zeggen redelijk rechttoe rechtaan, of staan er bijvoorbeeld veel kolommen ‘in de weg’ en zijn er vele zijbeuken?

Inventariseer de staat van dienst Uiteraard is het van belang om een goed beeld te krijgen van een aantal praktische zaken: het eigenaarschap, de staat van onderhoud, de eventuele restauratieachterstand van het gebouw, het gebruik en de functionaliteiten. Denk daarbij bijvoorbeeld ook aan een kerkhof dat een belemmerende factor kan zijn bij herbestemming.

Houd rekening met de locatie De toekomstige mogelijkheden voor een kerkgebouw in een demografisch/economisch krimpgebied zijn anders dan de opties in een groeigebied. Ook het formaat van de kerk bepaalt daarbij de mogelijkheden.

Ontwikkel een visie op de nieuwe kerk Met kennis van de plek en de betekenis van het gebouw kan een ontwerper een visie ontwikkelen die richting geeft aan de verbouwing. In kwalitatieve zin moet het uitgangspunt zijn dat de ingreep een beter gebouw oplevert dan er stond. Het is niet alleen een zaak van het technisch accommoderen van functies, maar het gaat om het creëren van nieuwe betekenis. In de kern is het een artistieke opgave en niet slechts een technische puzzel.

Maak een passend ontwerp Zijn de ambities in balans met wat redelijkerwijs van een gebouw gevraagd mag worden? Zijn er alternatieve benaderingen denkbaar? Kunnen bijvoorbeeld de zijbeuken benut worden zodat nieuwe toevoegingen niet nodig zijn. Of blijft juist de schil van de kerk intact en kunnen daarbinnen elementen worden toegevoegd. In technische zin is de energiehuishouding een belangrijke factor. Moet er verwarmd of gekoeld worden? En hoe zit het met het verversen van lucht? En moet het totale kerkgebouw van alles voorzien worden, of slechts voor bepaalde onderdelen?

Bereken kosten, opbrengsten, exploitatie- en financieringsmogelijkheden Financieel is de herbestemming van een kerkgebouw altijd een flinke puzzel. De toekomstige geldstromen bepalen veel: is er straks een eigenaar/belegger met

44

huurders of is de nieuwe eigenaar ook de gebruiker? Wordt er dus gestuurd op financieel rendement (aanschafkosten + verbouwingskosten versus huuropbrengsten) of op liquiditeit?

Werk met professionele, gepassioneerde en betrokken mensen Dit laatste punt vormt feitelijk het vertrekpunt van handelen. Ontwikkelen is een zaak van lange adem en kan alleen maar slagen met professionele, gepassioneerde en betrokken mensen. Bevlogenheid maakt dat doorgezet wordt. Ondanks de moeilijkheden die zich voordoen. En die moeilijkheden zullen zich voordoen. Maar achteraf, zo leert de praktijk, overheerst vrijwel altijd blijdschap en voldoening. Bron: Restaureren en herbestemmen van religieus erfgoed, BOEi (2016) De handreiking is een initiatief van BOEi, Stadsherstel Amsterdam, de Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen (VBMK), Future for Religious Heritage (FRH) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

45