B8c BHIC Jaarverslag 2023

Jaarverslag BHIC 2023

Klaar voor de toekomst 1 | BHIC jaarverslag 2023

Missie BHIC

Meer publiek, meer divers publiek, meer tevreden publiek 2 | BHIC jaarverslag 2023

Voorwoord Voor u ligt het jaarverslag over 2023. Ik hoop dat u als lezer weer net zo enthousiast wordt als wij over dat wat er het afgelopen jaar is gebeurd en tot stand is gebracht: Van bijvoorbeeld de zoektocht naar de oudste film, het ondertekenen van de intentieverklaring met Erfgoed Brabant, de nieuwe zoekschil van ons E-depot tot het bezoek van Bisschop de Korte aan de Citadel. Ik weet niet of het u opvalt, maar we hebben geprobeerd de leesbaarheid van dit jaarverslag nog verder te verbeteren. Toegankelijkheid is voor archieven essentieel. Het gaat er immers niet alleen om archieven goed en geordend te bewaren, maar het is ook belangrijk dat we ervoor zorgen dat ze gebruikt, gelezen of bestudeerd kunnen worden. Dat begint dus al met dit jaarverslag. Het is onze opdracht u verslag te doen van onze activiteiten van het afgelopen jaar. Tegelijkertijd willen we dat doen op een manier die prettig leest. Kortom, op een toegankelijke manier. Dat geldt voor alles wat we doen, bijvoorbeeld ook voor onze financiële overzichten. Dat mag u van ons verwachten en daar mag u ons op aanspreken. Het afgelopen jaar heeft vooral in het teken gestaan van de gewijzigde Gemeenschappelijke Regeling (GR), onze eigen ‘grondwet’.

De aankondiging indertijd door het Rijk dat zij uit de regeling gaat treden had voor alle Regionale Historische Centra (RHC’s) grote gevolgen: Hoe zeker is onze financiering op de lange termijn en welke rol gaan wij in de toekomst vervullen in het gewijzigde archiefbestel? Al die vragen zijn wat ons betreft het afgelopen jaar naar volle tevredenheid beantwoord. Het Rijk heeft ons nogmaals verzekerd dat onze gelden voor onbepaalde tijd zijn gegarandeerd. Ook is er met een Convenant duidelijkheid gekomen over aard en inhoud van onze bredere opdracht.

1 | BHIC jaarverslag 2023

Nu ons bestuur met het voorstel voor de gewijzigde Gemeenschappelijke Regeling heeft ingestemd, is het nu aan de raden en besturen van onze deelnemende gemeenten en waterschappen om zich hierover te buigen. Zo kunnen we deze wijziging voor de datum van de aangekondigde uittreding afronden. Het is u wellicht niet ontgaan dat de gesprekken met Erfgoed Brabant, over hun verhuizing naar de Citadel, positief verlopen. Dat heeft er zelfs al toe geleid dat we een gezamenlijke intentieverklaring hebben ondertekend. Daarin hebben we de wil en de wens van deze stap ook formeel naar elkaar uitgesproken. Volgend jaar zal de verbouwing van het voormalig Werkhuis en Restauratieatelier gaan plaatsvinden. Het wordt daarmee onderdeel van de ontwikkeling van de Citadel tot Brabantse erfgoedlocatie. Om zo bij te dragen aan wat in het Beleidskader van de Provincie wordt omschreven als “ondersteuning bieden aan erfgoedgemeenschappen, omdat zij ons erfgoed mee levend houden door inwoners van Brabant handvatten te bieden om zelf op ontdekking te gaan naar de geschiedenis van hun eigen leefomgeving en informatie hierover te delen”. Ook de gemeente ’s-Hertogenbosch juicht onze plannen toe. Daarmee gaan ze namelijk onderdeel uitmaken van de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta met het Groot Kruithuis, het Ravelijn en de nieuwe Diezebrug.

Maar onze kerntaak blijft uw archieven zo goed mogelijk te bewaren, te ordenen en te ontsluiten voor een zo groot mogelijk, tevreden en divers publiek. Dat doen we met betrokken, bevlogen medewerkers die belangeloos hun taak uitoefenen. Ik wens u veel leesplezier! Jan Kriek

2 | BHIC jaarverslag 2023

3 | BHIC jaarverslag 2023

2023 in één oogopslag Een - niet uitputtend - overzicht van highlights voor het BHIC in 2023.

Bezoek bisschop van ‘s-Hertogenbosch Monseigneur Gerard de Korte brengt een bezoek aan het BHIC.

januari februari

Onderzoekwijzer queer geschiedenis Brabant online Deze zoekwijzer maakt onderzoek in LHBTIQ+ archieven toegankelijker.

Fellows en hun onderzoek

maart

Bijeenkomst waarin onderzoekers Rosalie Versmissen (l) en Felix Bosch (r) hun onderzoeksresultaten presenteren. De nieuwe fellows Laura Brinkhorst en Nadeche Diepgrond presenteren hun onderzoeksvoorstellen.

april

Samenwerking Brabant-Collectie met BrabantinBeelden Startsein in het BHIC van de samenwerking tussen de Brabant-Collectie in Tilburg, de grootste cultuurhistorische bibliotheek van onze provincie, en BrabantinBeelden.

Studiemiddag van de Benchmark Archieven (initiatief KVAN) Tijdens deze presentatie in het BHIC werden de eerste resultaten van dit sector brede onderzoek gepresenteerd.

4 | BHIC jaarverslag 2023

Grote fotocollectie Johan van Eerd online

juni

Deze fotocollectie bestaat uit bijna 5.000 foto’s van de in 1917 in Veghel geboren vakfotograaf Johan

juli

van Eerd. Met nooit eerder getoonde beelden van de

Erfgoed Brabant en BHIC tekenen intentieverklaring Hiermee onderstrepen ze de wens om in de

mobilisatie en operatie Market Garden.

toekomst hun activiteiten vanaf één locatie te gaan uitvoeren: de Citadel. Zo kan de Citadel uitgroeien tot een provincie brede erfgoedlocatie.

Vrijwilligersproject ‘digitaliseren en indexeren doodsbriefjes’ afgerond

augustus

Met deze bron is niet alleen onze naamindex

september

51.000 namen rijker geworden, maar kun je

Nieuwe podcast ‘Afscheidsbrieven uit de oorlog’

tevens zoeken op oorzaak van overlijden.

Een podcast over de jonge piloot Dick Winterdijk en zijn verloofde Beppie Meier en de brieven die ze naar elkaar schrijven tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij vanuit de gevangenis in Haaren, zij aan haar houten bureautje thuis in Vught. Deze aanwinst kregen wij van een familielid van Beppie.

Werkbezoek van Khazaaen en PAX aan het BHIC Khazaaen is een “community archive” uit Oost-Jeruzalem dat Palestijnse documenten, familiearchieven en foto’s verzamelt, digitaliseert en ze online toegankelijk maakt.

Fellows en hun onderzoek Jonge onderzoekers Nadeche Diepgrond (l) en Laura Brinkhorst (r) presenteren hun eindresultaten en twee nieuwe onderzoekers (Kirsten van der Wielen en Elisa Hendriks) gaan van start met hun onderzoek.

5 | BHIC jaarverslag 2023

Dit is de oudste film van Brabant

oktober

De (tot nu toe) oudste film van Brabant is een opname van het bezoek van koningin Wilhelmina en prins Hendrik op 14 juli 1913 aan ’s-Hertogenbosch.

november

Grote fotocollectie Waterschap De Dommel ondergebracht bij het BHIC Het gaat om bijna 6.000 foto’s over de periode 1950-2000 van bijzondere gelegenheden, zoals openingen en oplevering van projecten en rioolwaterzuiveringen, hoogwaterperiodes en veel landschapsfoto’s.

Aanwinst: twee handgeschreven brieven uit 1908 van huisarts Wiegersma uit Lith

december

Jakob Wiegersma kreeg nationale bekendheid als dokter Tjerk van Taeke, de dorpsdokter uit Antoon Coolens roman ‘Dorp aan de rivier’ (1934). Hij schreef de brieven in januari 1908 aan notaris Rits in ’s-Hertogenbosch.

6 | BHIC jaarverslag 2023

Betrokken, bevlogen en belangeloos

7 | BHIC jaarverslag 2023

Onze organisatie

Wijziging gemeenschappelijke regeling Begin december 2023 hebben we een

De wijziging van onze Gemeenschappelijke

wijzigingsbesluit van de Gemeenschappelijke

Regeling zal naar verwachting op 1 januari 2025

Regeling Brabants Historisch Informatie Centrum

in werking treden en wijkt af van de planning van

naar onze deelnemers gestuurd. De aanleiding voor

de andere Gemeenschappelijke Regelingen in

deze wijziging is tweeledig. Enerzijds zijn er de

de regio. Voor de Regionale Historische Centra in

wijzigingen die voortvloeien uit de gewijzigde Wet

Nederland is de situatie complexer dan voor andere

gemeenschappelijke regelingen (Wgr). Anderzijds is

Gemeenschappelijke Regelingen, omdat het Rijk per 1

er de nieuwe Archiefwet 2021, die naar verwachting

januari 2025 uittreedt. Concreet zou dit er toe leiden

op 1 januari 2025 in zal gaan. De invoering van deze

dat we de wijzigingsprocedure tweemaal kort na

nieuwe wet leidt ertoe dat de Minister van OCW

elkaar zouden moeten doorlopen en dat is ongewenst.

uittreedt uit de Gemeenschappelijke Regeling (GR)

Het Rijk heeft daarop aangegeven dat het in deze

van het BHIC (hetzelfde geldt ook voor de andere

specifieke situatie mogelijk is voor de Regionale

Regionale Historische Centra (RHC’s) in Nederland).

Historische Centra om de inwerkingtredingsdatum van de wijzigingen vanwege de wetswijziging van de Wet

Aangezien het gaat om een substantiële wijziging,

gemeenschappelijke regelingen te verschuiven naar

onderdeel van een lang bestuurlijk traject, hebben we

1 januari 2025. Zo hoeven we de wijzigingsprocedure

onze deelnemers via bestuurs- en portefeuillehouders

slechts éénmaal te doorlopen. Aan de deelnemers

vergaderingen vanaf het begin meegenomen in dit

van het BHIC is gevraagd een eventuele zienswijze

traject. Daarnaast hebben we twee informatiesessies

uiterlijk 31 maart 2024 in te dienen.

op de Citadel georganiseerd waar alle deelnemers gebruik van hebben gemaakt. Met het Rijk zijn afspraken vastgelegd over de papieren rijksarchieven. Deze blijven bij het BHIC ondergebracht. Dit wordt via een delegatiebesluit en een specifieke uitkering geregeld. Daarnaast ligt er een bestuursconvenant waarin de samenwerking tussen het Rijk en de Regionale Historische Centra nader wordt beschreven.

8 | BHIC jaarverslag 2023

Onze medewerkers Eind 2023 telde het BHIC 52 medewerkers (41,2 FTE), exclusief twee vacatures van in totaal 1,6 FTE. Deze worden begin 2024 ingevuld. Het aantal medewerkers is inclusief zes gedetacheerde medewerkers die het BHIC inleent. Vanaf 1 april 2015 geldt de Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten. Dit quotum bedraagt voor 2023 2,76%. Overheidswerkgevers, met 25 werknemers of meer, dienen dit quotumpercentage te halen. Op basis van het aantal verloonde uren, bedraagt het te behalen quotum 1.841 uur. Eind 2023 komt het aantal uren bij het BHIC uit op ruim 6.000 uur. Daarmee voldoet het BHIC ruimschoots aan de Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten. Het BHIC heeft 2,7 FTE (5 medewerkers) ingeleend voor de service Scannen op verzoek en 0,5 FTE voor schoonmaakdiensten. Bij het BHIC is 41% van de medewerkers 55+ (vorig jaar was dat 45%, eind 2019 nog 50%). De gemiddelde leeftijd is gedaald naar 49,1 jaar ten opzichte van 49,9 jaar in 2022.

Personeelsadviseur Ellen Kuijf in gesprek met een collega. (foto Marc Bolsius)

9 | BHIC jaarverslag 2023

Ziekteverzuim Het ziekteverzuim vertoonde de afgelopen jaren

Daarmee ligt dit boven het niveau van de afgelopen

een stabiel beeld: het schommelde tussen de 3% en

jaren (2022: 3,1%) en ligt het dit jaar boven het

5%. In 2023 hebben we te maken gehad met enkele

gemiddelde van alle provincies (in 2022: 5,3% en in

langdurige ziektegevallen, waardoor het ziekteverzuim

2021: 4,3%).

over 2023 uitkwam op 6,3% .

Ziekteverzuimpercentages 2019 t/m 2023

Ziekteverzuimpercentages 2019 t/m 2023 0,8 6,52%

0,7 5,49%

0,6 0,5

6,75%

7,07%

6,78%

6,05%

6,58%

6,32%

4,83%

4,59% 3,91%

2019

4,04%

2020

0,4

2021

0,3

2022

0,2

2023

0,1 0 jan

feb

mrt

apr

10 | BHIC jaarverslag 2023

mei

jun

,jul

aug

sep

okt

nov

dec

Onze vrijwilligers Gelukkig heeft het BHIC al jaren een hele trouwe groep van kundige vrijwilligers die ons maar wat graag wil helpen met het maken van indexen op onze bronnen. In december van 2023 waren dit er bijna 100. Sommige van deze vrijwilligers zijn al meer dan dertig jaar aan het BHIC verbonden. Ruim de helft van deze grote groep werkt vanuit onze Citadel, omdat ze het prettig en gezellig vinden om met elkaar én met ons aan archieven te werken. Zo is het BHIC ook echt een ontmoetingsplaats voor mensen die samen leuk en nuttig werk willen doen. En als bonus komen zij van alles te weten over de geschiedenis van onze provincie en de mensen die daar in woonden.

Vooral het samenwerken aan archieven geeft onze vrijwilligers veel werkplezier. Het lezen van moeilijke handschriften wordt zo een heel stuk leuker én gemakkelijker. (foto Ben Nienhuis)

Maar het werken vanuit huis (door zo’n 32

namen via onze stamboompagina kan doorzoeken.

vrijwilligers) wordt ook steeds meer gewaardeerd.

Een ander deel is druk bezig geweest om 105

Zeker door de vier die in het buitenland wonen!

inventarisnummers van de schepenbanken te

Daarnaast werken 17 vrijwilligers vanuit de

beschrijven, goed voor ruim 144.000 namen.

bibliotheek in Grave. Ook leuk om te weten dat de

Daarnaast hebben ze 11.600 namen van

man/vrouw-verhouding binnen onze vrijwilligersgroep

veroordeelden voor de krijgsraden online gezet.

nagenoeg geheel evenredig is verdeeld.

Strafvonnissen van arrondissementsrechtbanken Breda, ’s-Hertogenbosch en Eindhoven staan al

In 2023 heeft het grootste deel van onze vrijwilligers

tot 1930 online. Er worden nu arresten van het

gewerkt aan een flink aantal delen van de burgerlijke

Gerechtshof ingevoerd. In het afgelopen jaar zijn

stand van onze gehele provincie. Dat heeft ervoor

daardoor 4.700 akten toegevoegd.

gezorgd dat ons publiek weer bijna 1 miljoen méér

11 | BHIC jaarverslag 2023

Naast deze grote groep van vrijwilligers hebben we ook nog een project afgerond in 2023 met een klein groepje vrijwilligers: het maken van indexen op de doodsbriefjes van een aantal gemeenten binnen ons werkgebied. Doodsbriefjes geven naast de datum van overlijden ook de oorzaak weer. Met deze bron is niet alleen onze naamindex 51.000 namen rijker geworden, maar kun je tevens zoeken op oorzaak van overlijden. Ook hebben we in 2023 een crowdsourcing project gestart. Via de website Hetvolk.org hebben we al een flink deel van de Memories van Successie over de periode 1903-1927 kunnen laten indiceren. Het komende jaar wordt dit project afgerond en gecontroleerd. Het mooie is dat we dit soort crowdsourcing projecten al een aantal jaren inzetten en we ook daar inmiddels een mooie, trouwe groep van kundige vrijwilligers hebben mogen ontmoeten en aan ons hebben kunnen binden.

Arnout van Erp (l) en Vincent van de Griend (r) zorgen als vrijwilligersbegeleider voor het toegankelijk maken van de Brabantse archieven. (foto Mariët Bruggeman)

12 | BHIC jaarverslag 2023

Onze collectie In 2023 heeft de afdeling Collectie twee nieuwe

Verder hebben we op de valreep van 2023 een

partners mogen verwelkomen, beide uit de

overeenkomst gesloten met AQUON. Deze organisatie

hoek van de waterschappen. Ten eerste is er een

onderzoekt de waterkwaliteit voor verschillende

dienstverleningsovereenkomst gesloten met

waterschappen in Midden- en Zuid-Nederland. Voor

Waterschap Brabantse Delta. Hierin is afgesproken dat

AQUON zullen we ook het toezicht verzorgen. Met

zij het BHIC om advies kunnen vragen op het terrein

deze nieuwe partners werken we vanaf 2024 voor

van archivering. Ook hebben zij de mogelijkheid om

negen gemeenten, drie waterschappen, de Provincie

hun digitale bestanden op te slaan in ons e-depot.

Noord-Brabant en twaalf gemeenschappelijke regelingen.

13 | BHIC jaarverslag 2023

Digitale duurzaamheid Sinds begin 2023 heeft het BHIC de beschikking

CoreTrustSeal. Het jaar 2023 heeft dan ook in het

over een volledig werkend e-depot. Dat betekent

teken gestaan van het verzamelen en schrijven van

dat digitale archieven van onze partners duurzaam

de documentatie die nodig is bij de aanvraag voor dit

beheerd kunnen worden. Ook zijn de dossiers ter

certificaat. De meerwaarde is dat we onszelf meteen

inzage voor burgers en medewerkers van onze

hebben uitgedaagd om werkprocessen op papier te

partners. Omdat we aan de buitenwereld duidelijk

zetten en te perfectioneren. De aanvraag van het

willen maken dat dit een kwalitatief product is,

certificaat is in november gedaan. We verwachten in

willen we ons e-depot laten certificeren conform het

de eerste helft van 2024 het certificaat te verkrijgen.

14 | BHIC jaarverslag 2023

Hoofd afdeling collectie/archivaris

Hella Timmermans ‘‘De groei van ons e-depot heeft zich ook geuit in meer aanvragen. In de maand mei werden er voor het eerst

Opvragingen in het e-depot

meer dan 4.000 documenten

2020

2021

2022

2023

jan

142

2.560

3.690

3.131

feb

962

2.212

3.272

3.339

mrt

836

2.908

3.172

3.785

In de tussentijd zijn we dit jaar ook bezig geweest om

apr

689

2.208

3.130

3.228

nieuwe digitale archieven op te nemen. Zo hebben we

mei

585

2.201

2.997

4.057

van zowel Waterschap Aa en Maas als Waterschap De

jun

900

3.130

2.845

3.324

jul

2.899

2.170

2.935

3.428

aug

1.398

1.565

1.809

3.472

sep

1.662

1.823

2.618

3.962

okt

1.968

2.180

3.581

4.312

nov

1.667

3.164

3.049

4.154

dec

1.573

2.791

2.004

3.061

totaal

15.281

28.849

33.098

43.253

gedownload; een trend die we terugzagen in de maanden oktober en november.”

Dommel series met vergunningen opgenomen in het e-depot. In het najaar volgden de eerste vervangen archieven van de Provincie Noord-Brabant in ons duurzame depot.

15 | BHIC jaarverslag 2023

Toezicht & kenniscentrum Naast de wettelijke taak van het in goede, geordende staat beheren en toegankelijk maken van archieven zijn we ook verantwoordelijk voor het toezicht op de niet-overgebrachte archieven van onze deelnemers. In 2023 hebben we acht partners voorzien van een verslag met bevindingen van hun informatiehuishouding. In mei 2023 is er een overleg georganiseerd door Interbestuurlijk Toezicht en de Brabantse archivarissen. Het BHIC heeft bijgedragen aan de organisatie hiervan.

Vernietiging De grootste klus van dit jaar was het controleren en

Archiefinspecteur

Noord-Brabant. Op deze lijst stonden bijna 26.000

Harm Pieters

dossiers. Van elke dossier hebben we bekeken of

“Naast het officiële toezicht

goedkeuren van de lijst met stukken van de Provincie

deze inderdaad vernietigd mocht worden. Onze opmerkingen zijn besproken met de Provincie en waar nodig zijn aanpassingen gedaan in systemen. Van de overige deelnemers zijn twintig lijsten goedgekeurd. Nieuw zijn de machtigingen vernietiging die we samen met onze deelnemers vaststellen. Dit houdt in dat we vooraf, samen met de deelnemer, bekijken of zij hun systeem goed hebben ingevuld. Als dit het geval is, kan de deelnemer een machtiging vernietiging aanvragen. Zij kunnen dan zonder goedkeuring van de archivaris de dossiers vernietigen in dit systeem. Wel willen we elk jaar weten dat er is vernietigd. In 2023 zijn er vijf machtigingen vernietiging afgegeven.

16 | BHIC jaarverslag 2023

denken we graag met onze partners mee bij vragen en problemen. De meesten weten ons goed te vinden. In 2023 hebben we 37 inhoudelijke vragen beantwoord en vier keer geadviseerd over Handboeken vervanging.”

Aanwinsten particuliere archieven Vorig jaar zijn er zo’n dertig particuliere archieven aangeboden. Niet alle archieven worden opgenomen. Alleen archieven die passen in het acquisitieprofiel van het BHIC. Een archief moet bijvoorbeeld altijd betrekking hebben op de Provincie Noord-Brabant en van toegevoegde waarde zijn voor de historische geschiedschrijving. Een mooi voorbeeld daarvan is het even interessante als intrigerende onderzoekarchief van Ed Schilders over de moord op Marietje Kessels.

Minder gruwelijk maar een interessant stukje

Al deze particuliere archieven komen binnen bij onze

verdwenen verleden is het archief van de

specialist acquisitie en digitalisering, Ester Smit.

Vereniging van Melkfabriekdirecteuren dat werd

Als we haar vragen wat ze het mooiste particuliere

binnengebracht.

archief van 2023 vindt, twijfelt ze even. “Dat is een moeilijke vraag, want alle schenkingen hebben iets

Bij de restauratie van een kerkorgel werden

moois. De tekening van de kerk van Esch bijvoorbeeld,

muziekstukken uit de negentiende eeuw gevonden.

die kerk staat er nog exact zo bij. Of de prachtige

Ze lagen verstopt in een orgelkastje. Deze liggen nu

schetsboeken van de jonge piloot Dick Winterdijk,

veilig in ons depot. Persoonlijke documenten werden

die ook terugkomen in de podcast van het BHIC.

ook geschonken, zoals twee brieven van dokter

Weer heel anders maar ook indrukwekkend zijn de

Wiegersma, of schetsboeken van de jonge piloot Dick

dagboekjes van een Brabantse tewerkgestelde in

Winterdijk, een oorlogsgesneuvelde. Dankzij deze

Mannheim. Elk archief vertelt een verhaal, dat maakt

mooie geschonken schatten kunnen we weer over

dit werk ook zo bijzonder.”

een extra stukje Brabants verleden vertellen. “Maar als ik écht moet kiezen, dan wordt het de kopie van een jubileumboekje van De Motorclub Brabant uit 1929, dat een schenker ons toestuurde. Los van de belevenissen van deze motormuizen, bijvoorbeeld wedstrijdritten van 500 kilometer in alle weersomstandigheden, vind ik de reclames in het boekje prachtig. Met kreten als: ‘Laat het verstand uw stuurman zijn! Gebruikt in uw wagen uitsluitend shell benzine en auto-olie’. Al die bierreclames om ‘bier te nuttigen bij iederen motorrit’. Een heel andere tijd. Of ‘uw veiligheid eischt splendor lampen’. Ronduit geweldig!” Waarom ze juist hiervoor kiest, licht ze toe: “Het is een totaal ander archief dan we gewend zijn. Het raakte verspreid in het commerciële circuit. Een zoon van een verzamelaar heeft het geschonken aan de schenker, eind jaren ’80 van de vorige eeuw al. Deze man besloot het uiteindelijk aan het BHIC te schenken: Ontwerpen voor een clubschild Motorclub Brabant (collectie BHIC)

17 | BHIC jaarverslag 2023

‘Bij jullie is het in goede handen’. ”

Digitalisering Burgerlijke Stand Het BHIC positioneert zich nadrukkelijk als hét genealogisch centrum voor Noord-Brabant. Een van de meest geraadpleegde bronnen daarbij is de burgerlijke stand. Al vele jaren wordt er daarom trouw elke week door onze enthousiaste vrijwilligers gewerkt aan het toegankelijk maken van de geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten van heel Brabant, voor zover deze openbaar zijn. De akten worden gedigitaliseerd, zodat ze meteen ook digitaal op onze website kunnen worden ingezien. Eerder in dit jaarverslag las u al dat er in dit enorme project in 2023 een belangrijke mijlpaal is bereikt: het scannen van alle openbare akten van de burgerlijke stand van heel Noord-Brabant is voltooid! Hiermee kunnen we de klant dus direct bedienen met scans, als er weer nieuwe indexen klaar zijn.

Beheer van de collectie Schimmels, insecten en plaagdieren kunnen een grote bedreiging vormen voor het behoud van onze collectie. Papiervisjes in archief, of schimmel op objecten; ze zijn alles behalve onschuldig en de schade die ze kunnen toebrengen aan de collectie is enorm. Daarom hebben we in 2023 een methode, het zogeheten Integraal Pest Management (IPM) ingevoerd. Met een systematische aanpak monitoren we de omstandigheden in onze depots op eventuele verstoringen of bedreigingen die de collectie zouden kunnen aantasten. Naast temperatuur en luchtvochtigheid wordt ook de aanwezigheid van plaagdieren en schimmels gemonitord, en kan -waar nodig- direct worden ingegrepen. Nieuw binnengekomen archief wordt gecontroleerd op vuil en ongedierte en vervolgens schoongemaakt. Hiervoor

Adviseur beheer en behoud

Cato van Breugel

is een speciale kast aangeschaft, waarin het materiaal

“Als specialist beheer en behoud is het mijn

veilig en onder afzuiging kan worden gereinigd.

taak om voor de materiële staat van de BHIC collectie te zorgen. Een veel voorkomend

Bij de nieuwe aanwinsten komen we ze nog steeds

onderdeel hiervan is het schoonmaken van

tegen: charters. Dit zijn belangrijke documenten

archiefstukken. Archiefstukken zijn vies

uit de middeleeuwen of vroegmoderne tijd, die

doordat ze misschien in het verleden niet goed

geschreven zijn op perkament. Om deze goed te

geborgen zijn geweest, of doordat er strooizand

kunnen bewaren is het van belang dat ze worden

is gebruikt om de inkt mee te drogen. Het is

gevlakt, zodat er geen scheuren in de vouwen kunnen

bevorderlijk voor de materiële staat als dit vuil

ontstaan. Restauratieatelier DP Conservation heeft in

wordt verwijderd door middel van roetsponzen.

2023 een honderdtal charters behandeld, zodat deze

Dan kunnen we nog járen van onze collectie

gedigitaliseerd en daarna op een passende manier

genieten!”

beschermd kunnen worden.

18 | BHIC jaarverslag 2023

Depotcapaciteit Om te waarborgen dat er voldoende ruimte beschikbaar blijft voor de plaatsing van nieuwe archieven is onderzocht welke archiefblokken van het Rijk verhuisd zouden kunnen worden naar het Rijksarchiefdepot in Emmen. De rijksexemplaren van de akten van de burgerlijke stand worden daarom versneld gedigitaliseerd, zodat deze op afstand kunnen worden bewaard.

Hoofd inhoudelijk- en materieel beheer

Joost Salverda

“Door de verwachte instroom en de beschikbare capaciteit van onze depots goed te monitoren, kunnen we er voor zorgen dat er voldoende ruimte beschikbaar blijft. Zo kunnen we nieuwe archieven die onze partners overbrengen plaatsen op de Citadel.”

200 jaar Reclassering

Nederland. Het 200-jarig bestaan van deze organisatie

In 1823 werd het Genootschap tot zedelijke

al sinds eind jaren ’70, eerst als medewerker van de

verbetering der gevangenen opgericht. Hiermee

reclassering en later als vrijwilliger ingespannen voor

werd de basis gelegd voor de huidige Reclassering

het beheer van dit archief.

Henk Beukers bezig in ‘zijn’ archief op onze Citadel (foto Reclassering Nederland)

19 | BHIC jaarverslag 2023

werd in 2023 groots gevierd. Daarbij was er ook ruime aandacht voor het archief van de reclassering, dat al sinds de jaren ’80 van de vorige eeuw in beheer is bij het BHIC. De heer Henk Beukers speelde daarbij een grote rol als kenner van dit rijke archief. Hij heeft zich

Hilde Jansma (l) en Lisette Kuijper (r) beiden studiezaalmedewerker bij het BHIC. (foto Marc Bolsius)

Service met een smiley

20 | BHIC jaarverslag 2023

Hoofd publieksdiensten, Christian van der Ven, hier tijdens een bijeenkomst van het fellowship-programma. (foto Ben Nienhuis)

Publieksdiensten In 2023 werd onze website www.bhic.nl maar liefst 1.365.593 keer bezocht; een mooie groei van 5% ten opzichte van 2022. En nog altijd meten we ons zo met de grootste archieven in Nederland. Naast de hoofdwebsite (met zoekmachines, verhalen en thema’s, zoals over het waterrijke verleden van Brabant) beheert het BHIC bovendien een aantal afzonderlijke thematische websites (zoals over het Rijke Roomse Leven of de geschiedenis van bekende Brabantse merken en industrieën) die samen nog eens circa 319.000 keer werden bezocht. Het digitale publieksbereik van het BHIC is daarmee – we mogen wel zeggen als vanouds – enorm. Tegelijkertijd plaatsen we hier de kanttekening die

de mailbox ontvangen, klikken ze immers niet meer

we in het jaarverslag van 2022 al aankondigden:

op de website rond. Zo zijn er ook mensen die films

we zitten wat cijfers betreft volop in een

aanleveren voor BrabantinBeelden, mensen die hun

overgangsperiode. Sinds de start van het BHIC is

kostschoolverleden aan ons toevertrouwen of jonge

het belangrijkste kengetal waaraan we het succes

onderzoekers die via een fellowship de Brabantse

van onze publieksfunctie aflezen, het bezoekcijfer

geschiedenis verrijken met nieuwe verhalen. Allemaal

aan de website geweest. Dat cijfer blijft belangrijk,

resultaten die we niet vertaald zien in het bezoekcijfer

maar daarnaast zijn steeds vaker ook andere cijfers

aan de website.

nodig. Als mensen hun dossiers gescand en wel in

21 | BHIC jaarverslag 2023

Podcast Of neem onze podcast. Niet iedereen wil de archieven zelf onderzoeken, maar veel mensen willen wel degelijk over de geschiedenis van Brabant horen. Soms heel letterlijk, door naar onze podcast Het geheugen van Brabant te luisteren, te vinden in ieders favoriete podcast app. Dat luisteren kan op iedere tijd en plaats, thuis of onderweg. Een aflevering per keer of lekker alles bingen. Bovendien geeft een podcast aan ons als BHIC de kans om ook de minder bekende verhalen van het Brabantse verleden te vertellen. Zoals over Brabantse slachtoffers van de Watersnoodramp van 1953, maar ook over Brabantse televisiepioniers. Of het verhaal van de allereerste vrouwelijke burgemeester van Nederland: de Brabantse Truus Smulders-Beliën (van wie we zelfs stemgeluid terugvonden!). En van de middeleeuwse boekenwurm Arlenius (naar wie we samen met Wim Daniëls op zoek gingen). In 2023 werden onze podcasts circa 28.000 keer gedownload. En dat is een stijging van ruim 80% ten opzichte van 2022. Een steeds groter bereik dus, dat je evenwel niet terugziet in het bezoekcijfer van de website. Bovendien is de podcast ook een voorbeeld van een echt eigen kanaal van het BHIC. Meer dan ooit maakte afgelopen jaar namelijk duidelijk dat je als belangeloze overheidsorganisatie niet afhankelijk wil zijn van commerciële big tech om je publiek te bereiken.

De podcast is een relatief nieuwe manier waarop we Brabanders direct aan ons verbinden, met verhalen die wij zelf belangrijk vinden om te vertellen. Al veel langer maken we daarvoor trouwens gebruik van bijvoorbeeld een maandelijkse digitale nieuwsbrief, met inmiddels bijna 7.500 abonnees.

22 | BHIC jaarverslag 2023

Podcastmaker

Marilou Nillesen “Liefdevol en hartverscheurend. Dat zijn de brieven die de jonge piloot Dick Winterdijk en zijn verloofde Beppie Meier naar elkaar schreven. Hij vanuit de gevangenis in Haaren, zij aan haar houten bureautje thuis in Vught. Want het was oorlog. Toen collega Paul me vertelde over deze brieven die hij in handen had gekregen, wist ik meteen: dit verhaal móet verteld worden! In onze podcast kon ik Bep en Dick weer even samenbrengen. En ja, ik kreeg echt kippenvel bij hun laatste woorden…” Podcast ‘Afscheidsbrieven uit de oorlog’

Scannen op verzoek Nog zo’n voorbeeld van verschuivingen in publieksdiensten: de studiezaal is al lang niet meer de belangrijkste plek waar archief wordt geraadpleegd. Digitaal is er: scannen op verzoek. Deze service wordt gebruikt door ambtenaren die snel dossiers uit het archief nodig hebben, heemkundigen die de geschiedenis van hun gemeente onderzoeken, burgers die bouwtekeningen opvragen enz. Zij drukken vanuit huis op de aanvraagknop en meestal binnen twee werkdagen (voor ambtenaren en aanvragers van bouwtekeningen) of twee weken (voor andere aanvragen) zijn de gewenste dossiers gescand, toegestuurd en online raadpleegbaar. Van deze service wordt heel veel gebruik gemaakt. In 2023 werden in totaal in onze eigen scanstraat 13.317 inventarisnummers (van middeleeuwse boekbanden tot moderne zaakdossiers) gescand; alles bij elkaar meer dan een miljoen scans. Extra bijzonder is dat deze dienst voor een groot deel wordt geleverd door medewerkers met een zogenoemde ‘afstand tot de arbeidsmarkt’. Onze collega’s achter de scanners werken namelijk via IBN bij het BHIC.

Marcelina Mauricio Mario, een van onze scanmedewerkers, is hier bezig met een scanopdracht die is binnengekomen. (foto Marc Bolsius)

23 | BHIC jaarverslag 2023

Criminaliteit in oorlogstijd Studiezaalbezoek Waar laat ‘scannen op verzoek’ de aloude studiezaal? Welnu, het bezoek aan de studiezaal bleef in 2023 ten opzichte van 2022 vrijwel stabiel: 1.318 om 1.343 bezoeken. Maar hoewel het meeste onderzoek tegenwoordig online gebeurt en de meeste vragen digitaal worden gesteld, is het belang van de studiezaal gek genoeg wel gegroeid. Om te beginnen kúnnen sommige archiefstukken simpelweg niet via internet raadpleegbaar gemaakt worden, namelijk de beperkt openbare dossiers. Dit betreft bovendien niet zelden gevoelige, persoonlijke informatie, waarbij de ondersteuning – en steun – van studiezaalmedewerkers hard nodig is. Daarnaast is overheidsarchief taaie kost, waar een burger vaak een helpende hand bij kan gebruiken. Voor die hulp en aandacht is tegenwoordig ook ruimte, omdat veel voorkomend onderzoek – zoals naar voorouders – voortaan digitaal plaatsvindt.

Want het BHIC heeft de kennis en collectie om een sterke speler in het wetenschappelijke onderzoeksveld te zijn. Onze samenwerking met de Radboud Universiteit in Nijmegen in het project Alledaagse criminaliteit tijdens de Tweede Wereldoorlog is daarvoor illustratief: Jan Julia Zurné onderzoekt in dit door het Mondriaanfonds ondersteunde project hoe de houding van burgers en justitie ten opzichte van alledaagse criminaliteit (zoals fietsendiefstal) onder oorlogsomstandigheden veranderde, welke gevolgen dit had voor de berechting van criminaliteit en of deze ontwikkeling na de oorlog tot blijvende veranderingen in ons denken over recht en berechting heeft geleid. Grote series gescande strafvonnissen en procesdossiers zijn met behulp van een speciaal ontwikkelde tool woord voor woord doorgepluisd. In 2024 zal dit onderzoek uitmonden in een boekwerk en een publieksdag. Maar nu al onderzoeken groepen studenten regelmatig in het kader van werkcolleges de bronnen die mede dankzij dit project doorzoekbaar zijn gemaakt. Toegankelijkheid van archieven, onderwijs en onderzoek gaan zo hand in hand.

Wel is de organisatie van het studiezaalbezoek veranderd, zoals door vaker op afspraak te werken dan op zoete inval. Bovendien hebben we nu extra tijd voor het meewerken aan bijzondere verzoeken; zo stonden twee studiezaalmedewerkers voor de camera om in de televisieserie Brabantse Merken (op Omroep Brabant) de geschiedenis van Hero en Iduna te belichten aan de hand van bijzondere archiefstukken. En ook is er extra tijd voor het begeleiden van wetenschappelijk onderzoek en groepen studenten. Vooral die studenten kunnen vaak wel wat extra hulp gebruiken in het leren opsporen, doorzoeken en interpreteren van archieven.

Anoniem briefje van Cornelis Schaerlackens, een bewijsstuk in de zaak van een gestolen fiets afkomstig uit de vonnissen van de rechtbank van Breda. (collectie BHIC)

24 | BHIC jaarverslag 2023

Ontdek het verleden in de schatkamer van Brabant

25 | BHIC jaarverslag 2023

Het gezin Linders uit de Julianastraat in Mill omstreeks 1930. De heer Linders was postbode in Mill. (fotocollectie BHIC)

Genealogisch centrum Wie tot enkele jaren geleden nog massaal de studiezaal bezochten, maar er tegenwoordig nog slechts met een vergrootglas te vinden zijn, zijn zoals gezegd genealogen – ofwel stamboomonderzoekers. Genealogie is niet het terugzoeken van namen, plaatsen en data; nee, het is in zijn diepste wezen antwoord krijgen op de vraag: van wie bende gij d’r inne? Waar hoor ik bij? Waar liggen mijn wortels? Stamboomonderzoek is identiteitsonderzoek, zelfs -beleving. En leidt tot verbinding met familie en met de regio waar je vandaan komt. Vaak mondt onderzoek naar je voorouders daarom uit in een onderzoek naar je dorp of stad; de plek waarmee je door de geschiedenis verbonden bent, en waarmee je je verbonden voelt. Lokale binding dus door een kennismaking met je familie van toen. Daarom heeft het BHIC ook de ambitie om hét centrum voor genealogisch onderzoek in Noord-Brabant te worden – of eigenlijk te blijven. Aan die opdracht is ook het afgelopen jaar flink gewerkt.

Niet in de minste plaats door onze vrijwilligers,

(tot zover openbaar tenminste). En stuiten

die helpen bij het invoeren van oude akten in de

onderzoekers bij het bestuderen van al die akten op

computer. Onze zoekmachine bevatte eind 2023 al

problemen, dan kunnen ze elkaar helpen op onze fora:

bijna 23 miljoen (!) persoonsgegevens; historische

in 2023 werden er zo meer dan 7.500 berichten en

big data dus – alleen het Amsterdamse stadsarchief

reacties geplaatst op onze website, en nog eens meer

heeft een grotere database (en dat scheelt niet eens

dan 5.000 op Wat staat daer? (www.watstaatdaer.nl)

zo veel). Maar niet alleen wordt de database gevuld,

Op die laatste website, waarin het BHIC als mede-

ook worden de akten gescand. Zoals u eerder al in

initiatiefnemer samenwerkt met verschillende andere

dit verslag heeft gelezen, hebben we afgelopen jaar

Nederlandse én Vlaamse archiefdiensten, kunnen

een ambitieus, meerjarig project afgerond waarbij de

onderzoekers elkaar helpen met paleografie; het lezen

gehele Brabantse burgerlijke stand is gedigitaliseerd

van oude handschriften.

26 | BHIC jaarverslag 2023

Brabant in Beelden Met BrabantinBeelden heeft onze provincie sinds eind 2021 weer een heus Brabants foto- en filmarchief binnen de grenzen. Op de gelijknamige website www.brabantinbeelden.nl kan iedereen in beeld en geluid de geschiedenis van onze provincie en gemeenten doorzoeken én beleven. Met vanaf de start al de grootste historische filmdatabase van Brabant, maar ook beeldverhalen die het lokale verleden van stad en dorp belichten. Hoewel dit project de ambitie en het initiatief is van het BHIC, hebben we steeds nadrukkelijk samenwerking gezocht met andere collectie beherende instellingen (zoals archiefdiensten en heemkundekringen) maar ook met particulieren, die vaak op zolders of in kasten nog oude filmrollen hebben liggen. Vaak uniek materiaal voor de plaatselijke geschiedenis. Door samenwerking zetten we onze middelen effectief in en bereiken we het meest. De films van Regionaal Historisch Centrum Eindhoven en Regionaal Archief Tilburg waren al te vinden via ‘onze’ site. Het is niet vreemd dat daarnaast ook de Brabant-Collectie – tot 2017, toen deze offline ging, nog beheerder van de Film- en Fotobank Noord-Brabant – in 2023 is gaan samenwerken met BrabantinBeelden.

Beeldredacteur

Mathilde Min

“Niet alleen de jonge koningin Wilhelmina zelf was op 14 juli 1913 een bezienswaardigheid, ook de uitvinding waarmee het koninklijke bezoek werd vastgelegd zorgde voor verwondering in het centrum van Den Bosch: een imposante filmcamera. Turend naar de filmbeelden en speurend in oude kranten ging ik op zoek naar het verhaal achter deze oudste bewegende beelden van Brabant. Samen met collega’s van Erfgoed ’s-Hertogenbosch waande ik me echt heel even in een andere tijd.” Koninklijk bezoek aan den Bosch in 1913

27 | BHIC jaarverslag 2023

De resultaten van BrabantinBeelden vertalen zich

Veghelse fotograaf Johan van Eerd (1917-1980).

onder andere in bezoek aan de website: in 2023

In zijn collectie zien we bijvoorbeeld nooit eerder

bijna 117.000 bezoeken. Maar dat is niet het enige.

vertoonde beelden van de mobilisatie in 1939 in

Belangrijk is vooral dat afgelopen jaar meer dan

Veghel, Boekel en Zijtaart. De gebeurtenissen rond de

1.100 historische Brabantse films zijn gered voor

operatie Market Garden had hij bij toeval vastgelegd;

de toekomst. Van oude dorpsbeelden, familiefilms

hij pakte meteen zijn camera en ging op pad. Deze

en bedrijfsfilms tot films van de bevrijding, van

en veel meer films en foto’s van BrabantinBeelden

protestacties en harmonieën. Allemaal films die zijn

worden door talloze mensen gezien; ze worden

geacquireerd, geïnventariseerd, gedigitaliseerd en

namelijk volop gebruikt in programma’s van Omroep

beschreven, waarover de auteursrechten zijn geregeld

Brabant en het regionale Dtv, maar ook landelijke

en gebruikslicenties afgesproken. En natuurlijk werd in

televisieprogramma’s als Andere Tijden en Nederland

2023 ook de fotocollectie aangevuld met bijzondere

op Film.

beelden. Zoals ruim 5.000 foto’s van de bekende

Wie de kamer van Joost Hoedemaeckers binnenloopt, onze beheerder audiovisuele collecties BrabantinBeelden, ziet hem vaak bezig met oude films. “Ze geven een waardevolle kijk op een voorbije tijd”. (foto Marc Bolsius)

28 | BHIC jaarverslag 2023

Queer Brabant Ondanks dat uit een gebruikersonderzoek in 2022 bleek dat het publiek dat we als BHIC bereiken meer divers is dan ooit wat betreft leeftijd, geslacht en opleidingsniveau; het is nog lang niet divers genoeg. Het is nog lang niet een reële weerspiegeling van de maatschappij. En willen we dus daadwerkelijk ons predicaat het geheugen van Brabant waarmaken, dan is er werk aan de winkel. Iedere Brabander moet zich in ons ‘geheugen’ weten te herkennen. En er is ook werk verzet. In navolging van onze thema’s Rebellerende Vrouwen (over de Tweede Feministische Golf in Brabant) en Protest in Brabant (over de Brabantse kraak- en vredesbeweging) is in 2023 hard gewerkt aan het thema Queer Brabant (www.bhic.nl/queer). De queer gemeenschap van Brabant (met queer bedoelen we iedereen die niet heteroseksueel en/of cisgender is; mensen die zich prettig voelen bij het geslacht dat ze bij geboorte hebben gekregen) bestaat bij uitstek uit mensen die al sedert eeuwen in de archieven niet, eenzijdig of slechts negatief zijn gerepresenteerd. Masterstudenten Maxime van Loenhout (Universiteit Utrecht) en Roxanne Lokin (Uppsala University), inmiddels allebei afgestudeerd, hebben daarom in opdracht van het BHIC gewerkt aan een online zoekwijzer. Daarmee krijgen geïnteresseerden hulp bij het onderzoeken van de queer geschiedenis van Brabant.

In welke archieven kun je zoeken, welke begrippen kun je hanteren en wat is allemaal handig om te weten voor je begint aan je onderzoek? Door het aanbieden en duiden van bronnen hopen we onderzoek naar LHBTIQ+ in onze archiefcollectie te stimuleren. Zo laten we zien hoe divers Brabant daadwerkelijk is. En dragen we bij aan maatschappelijke binding en onderlinge verbondenheid; dragen we bij aan het unieke verhaal van ons Brabant, in alle geuren en kleuren.

29 | BHIC jaarverslag 2023

Theo Verbruggen tijdens Roze Zaterdag. (fotocollectie BHIC)

Fellowships Dat laatste is ook een doel van de fellowships – zeg maar beurzen – die in 2022 het levenslicht zagen: jonge onderzoekers krijgen daarmee de kans om nieuwe inzichten te halen uit oude archieven. Zo stimuleren we wetenschappelijk onderzoek in ons archief, helpen talentvolle historici op weg in hun carrière, bouwen aan een netwerk van wetenschappers rond het BHIC én schrijven gaandeweg Brabantse geschiedenis – belangrijk, want geplaatst tegenover, of minstens náást het overwegend Hollandse perspectief op de Nederlandse geschiedenis. In maart 2023 presenteerden onze eerste fellows, Rosalie Versmissen en Felix Bosch, de resultaten van hun onderzoek tijdens een symposium. Rosalie bestudeerde de verschillende manieren waarop Brabantse plattelandsbewoners in de zeventiende eeuw collectief invloed uitoefenden op het bestuur en de gemeenschap en wat dit zegt over hun relatie tot de lokale overheid en elkaar. Felix onderzocht hoe de Bossche volksvertegenwoordiger Jonkheer A.F.O. van Sasse van Ysselt tussen adellijke onafhankelijkheid en lokale vertegenwoordiging balanceerde, terwijl hij in diverse volksvertegenwoordigingen de Brabantse belangen verdedigde. In september presenteerden Laura Brinkhorst en Nadeche Diepgrond hun onderzoek. Laura onderzocht aanpassingen van de Osse politie aan veranderende maatschappelijke verwachtingen.

Dit deed ze aan de hand van drie thema’s: inclusie en diversiteit, de politieagent als ambtenaar en burger, en interactie met burgers. Nadeche onderzocht de geschiedenis van ziekte, gezondheid en sterfte, eveneens in Oss, aan de hand van de overlijdensregisters ten behoeve van de sterftestatistiek, overlijdensakten van de

Projectleider

Thijs de Leeuw

burgerlijke stand en gemeenteverslagen uit de collectie van het BHIC. Vier onderzoeken die nieuwe inzichten verschaften en bovendien op een volle zaal belangstellenden mochten rekenen. De resultaten

“Mooi vind ik dat we niet het BHIC of de

(papers, podcasts, verhalen enz.) zijn op onze website

bronnen centraal stellen, maar juist de

te vinden (www.bhic.nl/fellowships).

fellows. Ze mogen bijvoorbeeld een geheel eigen voorstel indienen. En hun eindproduct bepalen. Persoonlijk denk ik dat dit de kracht van onze fellowships is: nieuwe talenten krijgen zelf de teugels in handen. En doen zo niet alleen ervaring op met onderzoek en archieven, maar krijgen ook de kans om de start van hun carrière naar eigen smaak en inzicht vorm te geven. Kortom, we stimuleren eigenaarschap.” Fellowship Programma BHIC

30 | BHIC jaarverslag 2023

Tot slot Nog altijd veel publiek, een meer divers publiek, maar ook tevreden publiek? Als we de vele reacties van mensen mogen geloven wel; ze zijn onveranderd blij met onze keigoeie dienstverlening, digitaal en op de studiezaal, maar vooral met – en daarmee besluiten we dit hoofdstuk over onze publieksdiensten – de persoonlijke aandacht die wij hebben voor de mens achter de vraag, juist ook digitaal. Meest sprekende voorbeeld daarvan is ook nu nog onze chatservice (in 2023 weer 7.100 vragen beantwoord, iets meer dan in 2022): geen kunstmatige intelligentie, maar een vriendelijke archiefmedewerker die jou tijdens je zoektocht door onze archieven en informatie terzijde staat. Een betrouwbare hulp. Service met een smiley.

31 | BHIC jaarverslag 2023

Citadel in goede bouwkundige staat Een ontwerpschets van de verbouwing van het voormalig Werkhuis en Restauratieatelier, dat daarmee onderdeel wordt van de ontwikkeling van de Citadel tot Brabantse erfgoedlocatie. (foto BHIC)

32 | BHIC jaarverslag 2023

Gebouwenbeheer De Citadel

Het Rijk is eigenaar van de Citadel, maar het BHIC is verantwoordelijk voor het onderhoud en de instandhouding ervan. Naast het reguliere onderhoud van het terrein, de gebouwen en de installaties, is dit jaar een nieuwe inbraakinstallatie opgeleverd. De planvorming om het voormalige restauratieatelier om te vormen tot kantoorruimte en te verhuren aan een partij die past bij de bestemming en profilering van de Citadel is grotendeels gereed. Begin 2024 wordt de laatste hand gelegd aan het Technisch Ontwerp. Dit jaar zijn er naast de jaarlijkse wettelijke inspecties voortkomend uit milieuverplichtingen en veiligheid, zoals verwarming, koeling, brandmeldinstallatie, blusmiddelen, liften en noodverlichting, twee grotere inspecties uitgevoerd: de NEN 3140 (5-jaarlijks, elektrotechnische installaties) en de bouwkundige inspectie door Monumentenwacht (tweejaarlijks). De uitkomsten van beide inspecties zijn positief. Monumentenwacht is zeer te spreken over de goede bouwkundige staat waarin de Citadel zich bevindt en geeft aan dat de bevindingen die voortkomen uit de inspectie van 2021 zijn opgepakt en hersteld. Bij de NEN 3140 inspectie zijn drie bevindingen direct opgepakt en verholpen. De overige bevindingen voortkomend uit de NEN 3140 inspectie hebben een lagere prioriteit en hiervoor wordt een plan van aanpak opgesteld in samenwerking met de gedelegeerd installatieverantwoordelijke.

Adjunct-directeur

Adrie Wijgers “Het BHIC is gehuisvest in een

In 2023 zijn we aan de slag gegaan met de resultaten

monumentaal pand. Verduurzaming van

van het uitgevoerde onderzoek (EPA-U, Energie

dit gebouw is niet eenvoudig, maar dat

Prestatie Advies Utiliteitsgebouwen) naar mogelijke

wil niet zeggen dat wij hieraan geen

verduurzamingsmaatregelen.

aandacht besteden. Integendeel, waar mogelijk doen wij aanpassingen en maken wij gebruik van de kennis en expertise van bijvoorbeeld het Rijk en Monumentenwacht Noord-Brabant.”

33 | BHIC jaarverslag 2023

Verduurzaming Het BHIC is gevestigd in een monumentaal pand. Het

Ten aanzien van het volledig overschakelen naar

is niet gemakkelijk om dit gebouw te verduurzamen.

ledverlichting is dit jaar een inventarisatie uitgevoerd

Dat komt enerzijds door de monumentale status en

van het gehele complex. We willen dit project in

anderzijds door het feit dat wij huurder zijn. Toch

2024 uitvoeren. Voor de maatregel ventilatie (en

heeft dit zeker onze aandacht. We kijken onder meer

inregeling luchtbehandeling) zijn we per 1 januari

naar aanpassingen en maken gebruik van de kennis

2023 overgestapt naar een nieuwe filterleverancier.

en deskundigheid van bijvoorbeeld het Rijk en

Voor de infiltratie is er een thermografisch

Monumentenwacht Noord-Brabant.

onderzoek uitgevoerd van de gevels en het dak door Monumentenwacht Noord-Brabant. Hieruit

De doelstelling van het genoemde EPA-U

bleken géén noemenswaardige energielekken. De

onderzoek is te komen tot een verbetering van

mogelijke vervanging van het glas naar HR++ wordt

ons installatieconcept en zo optimaal mogelijk te

geparkeerd. De huidige beglazing heeft voorzetramen

verduurzamen en ons energieverbruik verder te

en deze maatregel blijkt uitstekend te werken.

reduceren. Er zijn zes aanbevelingen gedaan en

Een warmtepompinstallatie zal worden toegepast

globaal doorgerekend. De volgende stap was deze

in de aanstaande verbouwing van het voormalig

uit te werken, waarbij we ons bij de prioritering

Restauratieatelier. Dit gaat ons veel informatie

richten op hetgeen snel te realiseren is. Bij de

opleveren, die wij goed kunnen gaan gebruiken bij

verduurzamingsmaatregelen werden genoemd:

mogelijke toepassing daarvan in het hoofdgebouw.

bijstellen stooklijnen, ledverlichting, ventilatie, infiltratie, HR++glas en warmtepomp. In 2023 zijn de instellingen in het gebouwbeheersysteem gecontroleerd, waar nodig aangepast en worden aandachtspunten nader onderzocht. Uiterlijk in 2026 hebben wij een Energie Management Systeem (EMS) geïmplementeerd voor een professionele monitoring van het energieverbruik.

34 | BHIC jaarverslag 2023

Energiekosten Een belangrijk aspect bij het uitvoeren van onze

De kosten van elektra zijn in de begroting ook hoger

wettelijke taak is het in goede staat houden van de

dan de kosten van gas. Het elektraverbruik is in 2022

overgedragen fysieke archieven. In de Archiefwet

ten opzicht van 2021 met 3,2% gedaald. In 2023

en daaruit voortvloeiende Archiefregeling zijn eisen

daalde het verbruik opnieuw, ten opzichte van 2022

vastgelegd over het klimaat in de archiefdepots. In de

met 4,4%.

begroting 2023 is deels geanticipeerd op de stijgende energiekosten. We zijn in 2023 geconfronteerd

In de kadernota 2024 is aangegeven dat we

met een flinke overschrijding, die echter binnen de

nog steeds geconfronteerd worden met hogere

exploitatie van 2023 kon worden opgevangen.

energiekosten dan voorheen. Het BHIC heeft dit niet doorberekend aan de deelnemers. Het is niet de

Zoals hierboven beschreven zijn we gestart

bedoeling om de meer dan normale kostenstijgingen,

met verduurzamingsmaatregelen om ook het

veroorzaakt door de forse loon- en prijsstijgingen

energieverbruik terug te dringen. Kijkend naar de

door te berekenen in een extra bijdrage. Het is de

verbruikscijfers lijken we daar een goede start mee te

inzet in de begroting alle stijgingen op te vangen

hebben gemaakt. Het gasverbruik is in 2023 gedaald

met de berekende indexering van de bijdrage. Voor

met 5,6% ten opzichte van 2022. Wel is het zo dat

2024 wordt er weer tegen nieuwe tarieven ingekocht

het gasverbruik substantieel beïnvloed wordt door

door het Rijks Vastgoed Bedrijf en gezien de huidige

het wel of niet hebben van een strenge winter. De

marktprijzen hopen we op lagere prijzen. Bij dit

klimaatinstallaties van het BHIC, waarmee ook het

scenario blijven de extreem hoge kosten beperkt tot

klimaat van de depots 24/7 wordt geregeld, worden

2023.

voor een belangrijk deel elektrisch aangestuurd.

Energieverbruik BHIC in de afgelopen jaren: Gasverbruik

Elektraverbruik

50.000 m3

800.000 kWh 48.177 m3

40.000 m3

700.000 kWh

676.498 kWh 654.699 kWh

34.378 m3

36.402 m3

30000 m3

20000 m3

600.000 kWh

2021

2022

35 | BHIC jaarverslag 2023

2023

500.000 kWh

626.187 kWh

2021

2022

2023

Locatie Grave Het BHIC is eigenaar van een locatie in Grave en daarmee volledig verantwoordelijk voor het onderhoud en de instandhouding ervan. Samen met de gemeente Land van Cuijk en Mooiland wordt deelgenomen aan de vve Zuid-Ooster voor het uitvoeren van de taken rond de gezamenlijke installaties en bouwkundige zaken. Naast het reguliere onderhoud van de gebouwen en de installaties, zijn dit jaar beide stoombevochtigers in onze eigen twee depots vervangen. De begane grond van de locatie is tijdelijk verhuurd aan Mooiland in verband met een interne verbouwing. De verhuur van depotruimte wordt voortgezet. Voor wat betreft de toekomstige bestemming van het pand, trekken we gezamenlijk op met de andere eigenaren. Dit lijkt voor de lange termijn de beste keuze.

Erfgoedlocatie Het afgelopen jaar zijn de eerste stappen gezet in de verbouwing van ons voormalig Restauratieatelier. Eind 2024 willen we het pand opleveren aan de beoogd huurder Erfgoed Brabant. Hun doelstelling om het Provinciale Kennis- en Expertisecentrum voor Erfgoed te zijn, sluit aan bij onze missie en doelstelling. Voor beide organisaties is het ‘buren’ worden een ingrijpende stap: Voor Erfgoed Brabant betekent het een daadwerkelijke verhuizing naar een andere locatie in de stad. Maar ook wij zullen moeten wennen aan een andere organisatie op “ons” terrein. Het afgelopen jaar is er daarom veel tijd geïnvesteerd in een wederzijdse kennismaking tussen de beide organisaties. Die kennismaking had een breed karakter waarbij alle lagen van de organisatie werden betrokken. Wellicht is het in de toekomst mogelijk om, bijvoorbeeld met heemkundekringen, gezamenlijk projecten te organiseren. Deze eerste verkennende fase met betrekking tot de verhuizing heeft uiteindelijk geleid tot een gezamenlijk ondertekende intentieverklaring namens beide directies en besturen. Daarmee zijn we in een minder vrijblijvende fase aanbeland. De herinrichting van het voormalig Restauratieatelier maakt onderdeel uit van onze plannen om de Citadel te laten uitgroeien tot een Brabantse Erfgoedlocatie met een uniek historisch karakter.

Van dwangburcht van de Oranjes tijdens de Opstand tot militaire legerplaats in de tijd van de Fransen. Een willekeurige bezoeker moet er iets van mee (kunnen) krijgen. Het afgelopen jaar zijn daarvoor de eerste gesprekken gevoerd met partijen die ons daarin kunnen ondersteunen en faciliteren. Dat vergt een specifieke expertise waar wij geen ervaring mee hebben. In de loop van 2024 moet dit resulteren in een definitieve keuze voor de meest geschikte partij die ons daarbij gaat adviseren. Deze visie - om uit te groeien tot een Erfgoedlocatie - sluit aan bij de stedenbouwkundige ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta met daarin onder meer het Groot Kruithuis en het Designmuseum. Wij willen geen eiland zijn in de stad: We zijn dan wel niet van de stad, maar bevinden ons wel in de stad. Er zijn om die reden ook gesprekken geweest met de verantwoordelijk projectmanager Johan van Heumen en de landschapsarchitect van ’s-Hertogenbosch, William Jans. Zij juichen onze ambities toe en gaven aan betrokken te willen blijven bij de verdere doorontwikkeling.

36 | BHIC jaarverslag 2023

Een voorstelling van Theaterfestival Boulevard op de Citadel. (foto Karin Jonkers)

Met het aantrekken van een facilitair coördinator

*Citaat Beleidsplan 2023-2026 ‘(Ook) Ons Brabant’

is de organisatie op dit moment ook klaar voor

“Dat bredere publiek willen we ook bereiken door middel

deze nieuwe fase. De komende jaren zullen er

van onze locatie, de Citadel, een bijzondere parel in de

steeds meer - ook externe - activiteiten gaan

Bossche en Brabantse geschiedenis. Deze dwangburcht

plaatsvinden. Daar is nu al een begin mee

vertelt een verhaal op zich. Hier was de bezettingsmacht

gemaakt. Zo wordt de Slotmanifestatie van het

van de (Protestantse) Oranjes gelegerd om de

provincie brede herinneringsproject Namen en

weerspannige (Katholieke) Bossche inwoners onder de

Nummers georganiseerd op onze locatie. Op

knoet te houden. Het vertelt de geschiedenis van de

1 september 2024 herdenken we de Bossche

relatie tussen Holland en de Zuidelijke Nederlanden

slachtoffers samen met alle holocaustslachtoffers,

als één van de bepalende periodes in de vaderlandse

Sinti en Joden, uit heel Noord-Brabant.

geschiedenis. Deze verhalen over de ontwikkeling van

Verder gaan waarschijnlijk Theaterfestival

Brabant kunnen een verbinding maken tussen de wereld

Boulevard en de Tuinsessies de komende jaren

van toen naar de wereld van nu. Van stenen naar stories,

ook gebruik maken van de Citadel voor hun

zo wordt het omschreven door de Raad van Cultuur en

voorstellingen. Daarmee zal onze zichtbaarheid

de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur in hun

verder worden bevorderd.

advies uit 2017 over erfgoedbeleid. Om onze missie te versterken - om van stones naar stories te gaan - beschikken we over specifieke mogelijkheden. We zijn namelijk niet alleen Archief maar ook ‘huurbaas’ van een unieke historische locatie en daarmee cultureel ondernemer. Momenteel zijn we aan het verkennen of Erfgoed Brabant de nieuwe huurder van het ‘Werkhuis’ (het voormalige restauratieatelier) kan worden. Een dergelijke samenwerking biedt volop kansen om onze missie te versterken en de Citadel als erfgoedlocatie van Brabant verder te ontwikkelen”.

37 | BHIC jaarverslag 2023

Klaar voor de toekomst 38 | BHIC jaarverslag 2023

Vooruitblik Het is alweer mijn vierde jaar als directeur van deze prachtige organisatie. Nog meer dan toen ik begon ben ik me bewust van het grote belang van een goede informatiehuishouding van de overheid voor de burger. Het archief is daarvan - in dat onderdeel van de rechtsstaat - een essentiële pijler. Die verantwoordelijkheid schept ook verplichtingen. Er kan nooit lichtzinnig mee worden omgesprongen. Daar zijn onze medewerkers zich ook terdege van bewust. Al vertrokken er natuurlijk collega’s, gelukkig wisten we dan elke keer weer nieuwe medewerkers te vinden die zich daar betrokken, bevlogen, belangeloos en met dezelfde passie voor willen inzetten. Bestuurlijk gaat er de komende jaren het nodige

Ons beleidsplan 2023-2026 ‘(Ook) Ons Brabant’ staat

veranderen. Het voorstel voor een gewijzigde

in het teken van meerstemmigheid. Onze archieven

Gemeenschappelijke Regeling ligt nu bij de raden en

moeten gebruikt en gevuld worden door een breder

algemene besturen van onze deelnemers. Daarin is

en diverser publiek dan nu nog het geval is.

de rol van onze deelnemers nog steviger verankerd dan in de oude situatie. Voor het eerst krijgen al onze

Daar zijn voorzichtig al de eerste stappen in gezet

deelnemers daadwerkelijk stemrecht in het nieuw

maar we zijn er nog lang niet! In de komende

te vormen algemeen bestuur. Dat proces moet eind

jaarverslagen zullen we daar vaak op terugkomen.

2024 kunnen zijn afgerond. Daarmee vervalt ook de

Het is ons op dit moment bijvoorbeeld nog niet gelukt

rol van onze Rijksbestuurders, ook al blijft het Rijk

ons personeelsbestand een betere afspiegeling te

wel verantwoordelijkheid houden voor het landelijke

laten vormen van de huidige samenleving. Dat maakt

archiefstel. Dat schept dan ook verplichtingen.

bescheiden, maar het motiveert ook om hier de komende jaren nog voortvarender mee aan de slag te

Wij heten niet voor niets Brabants Historisch

gaan.

Informatie Centrum, die rol proberen we zo goed mogelijk in te vullen. Bijvoorbeeld met

Tot slot wil ik traditiegetrouw afsluiten met een

BrabantinBeelden, waar we proberen samen met

woord van dank voor het in ons gestelde vertrouwen.

zoveel mogelijke Brabantse collega archieven alle

Dat zullen we nooit als vanzelfsprekend gaan

beschikbare foto- en filmbeelden te verzamelen en te

beschouwen. Met uw steun is er het afgelopen jaar

ontsluiten. Dat initiatief zou in de toekomst kunnen

weer veel tot stand gebracht. Aan dat vertrouwen

uitgroeien tot hét foto- en filmarchief van Brabant.

zullen we hopelijk ook het komend jaar weer recht

Maar dat doen we ook met ons fellowship-programma,

doen!

waarmee we jonge wetenschappers in staat stellen onderdelen van de geschiedenis van onze provincie te onderzoeken en te bestuderen. Dit zijn een paar van onze groeibriljanten waar ik ook de komende jaren nog veel ontwikkeling in zie.

39 | BHIC jaarverslag 2023

Jan Kriek

Een brief van abt Wiricus van Floreffe uit de periode 1202-1212. Dit is op dit moment het oudste document van het BHIC. Bron: Rooms-Katholieke kerken in Asten en Lierop, 1202-1364 (collectie BHIC)

40 | BHIC jaarverslag 2023

Tot gauw bij het BHIC!

Contact- en bezoekersinformatie bezoekadres: Zuid-Willemsvaart 2, 5211 NW ’s-Hertogenbosch postadres:

Postbus 81, 5201 AB ‘s-Hertogenbosch

telefoon:

073 – 681 85 00

website:

www.bhic.nl

e-mail:

info@bhic.nl

Colofon: Dit is het jaarverslag van het BHIC, uitgave maart 2024 Fotografie:

Marc Bolsius, Ben Nienhuis, Karin Jonkers, Reclassering Nederland, Mariët Bruggeman en foto’s uit de collectie van het BHIC

Grafisch ontwerp: Studio Tween Eindredactie:

Margot America, BHIC

41 | BHIC jaarverslag 2023

Citadel als erfgoedlocatie 42 | BHIC jaarverslag 2023