2022 - Definitief accountantsverslag gemeente Meierijstad.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag gemeente Meierijstad 2022 KSG Registeraccountants B.V.
\
\-\
accountants & belastingadviseurs
KSG Reg¡steraccountants B.V Stat¡onstraat 4 5953 GX Reuver Postbus 4785 5953 ZK Reuver Tel. +31(0)77-4740000 KvK 12063939 www.ksg.nl
Gemeente Meierijstad
Postbus 10.001 5460 DA Veghel ter attentie van de gemeenteraad
Reuver, 22 juni 2023
Betreft: acco u n tan tsv er sl ag 2022
O n ze ref , : PBO 11 4742-8G2O22
Geachte leden van de Raad,
Het doet ons genoegen u verslag uit te brengen omtrent de uitkomsten van onze
accountantscontrole van de jaarrekening van de gemeente Meierijstad. We verstrekken een goedkeurende controleverklaring bij de jaarrekening van gemeente Meierijstad op gebied van getrouwheid en rechtmatigheid over het boekiaar 2022'
Wij willen u over de volgende belangrijke onderwerpen informeren: tt Onderbouwing voor goedkeurende controleverklaring; * Belangrijke controlebevindingen en aanbevelingen; + Kwaliteit beheersorganisatie en interne beheersing; {' Overige formele aspecten en bevindingen.
Het concept van dit verslag is gedeeld met het fractievoorzittersoverleg (FVO) tijdens de vergadering op 1 juni 2023. ln een eerder stadium is het concept met de vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie, directie en de portefeuillehouder besproken. Een afschriftvan dit verslag is toegezonden aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Meierijstad. Na de vergadering van het fractievoorzittersoverleS (FVO) op l juni 2023 hebben we het accountantsverslag definitief gemaakt. We willen benadrukken dat dit accountantsverslag is opgesteld ten behoeve van de Raad van de gemeente Meierijstad en mag daarom niet zonder onze toestemming aan derden worden verstrekt.
Hoogachtend,
A
drs Extern KSG
nta
untants B.V.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
\n
accountants & belast¡ngadviseurs
lnhoud 1
Conclusiejaarrekeningcontrole................
3
2
Controlebevindingen en adviespunten
6
3
Analyse resultaat en vermogen gemeente Meierijstad
10
4
Samenvatting kwaliteit beheersorganisatie
12
5
Relevanteontwikkelingen
12
Bijlage 1 Overige onderwerpen en formele aspecten
14
Bijlage 2a Foutenevaluatie afwijkingen getrouwheid gemeente Meierijstad ....
16
Bijlage 2b Foutenevaluatie afwijkingen rechtmatigheid gemeente Meierijstad
17
Bijlage 3a Foutenevaluatie SiSa -tabel
18
Bijlage 3b Foutenevaluatie Tozo -regeling (G4)
22
Accou ntantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 2
\
\a
accountants & belastingadviseurs
1
Conclusie jaarrekeningcontrole
Reikwijdte
Door middel van de opdrachtbrief van de verlenging d.d.6 juli 2021 inzake de accountantscontrole 2022 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. De reikwijdte van onze controle is opgenomen in de opdrachtbevestiging. Onze controle is mede ingericht op basis van: ¡ Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado); o Uw verordening controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Meierijstad (controleverordening op grond van artikel 213 van de Gemeentewet); o Het door de Raad vastgestelde normenkader 2022op 2maart2023' Gehanteerde toleranties
Op basis van de door u vastgestelde controleverordening en controleprotocol hebben wij de vol gende toleranties gehanteerd : G o ed keu ri n g sto I era n ties
- Fouten: 1o/ovan het totaal van de lasten incl . toevoeging reserves: €2.593.000 - Onzekerheden: 3% van het totaal van de lasten incl . toevoeging reserves: €7.779.000 Ra p p o rta g eto I e ra n ti es
Bij de jaarrekening bedraagt de rapportagetolerantie voor fouten en onzekerheden 5% van de
materialiteit. Aan de hand van de definitieve cijfers over 2022 bedraagt de rapporteringstolerantie voor fouten en onzekerheden respectievelijk €129.650 en €388.950. ln het kader van begrotingsrechtmatigheid bedraagt de rapporteringstolerantie €50.000. Controleverklaring
Wij hebben onze controle van de jaarrekening 2022 van gemeente Meierijstad afgerond en zullen een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid verstrekken. De goedkeurende controleverklaring betekent dat de jaarrekening een getrouw beeld geeft en er rechtmatig gehandeld is. Afwijkingen en/of onzekerheden zijn binnen de gestelde toleranties van de Raad gebleven. De begrotingsoverschrijdingen passen binnen het bestaande beleid en worden voldoende gedekt door direct gerelateerde opbrengsten c.q. bijdragen. Deze zijn correct op beleidsveldniveau toegelicht.
Afwijkingen
ln overeenstemming met de controleverordening en normenkader 2022 zijn alle afwijkingen groter dan de rapporteringstolerantie van fouten en onzekerheden met een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie besproken en waar nodig gecorrigeerd, Volledigheidshalve hebben we eveneens (kwalitatieve) afwijkingen kleiner dan de rapporteringstoleranties met de ambtelijke organisatie in mei 2023 besproken. Het kwalitatieve aspect heeft betrekking op naleving wet -en regelgeving en verslaggeving.
Voor nadere toelichting van de niet-gecorrigeerde afwijkingen verwijzen we naar hoofdstuk 2 en Bijlage 2a. Foutenevaluatie afwijkingen getrouwheíd gemeente Meieriistad en Biilage 2b. Foutenevaluatie afwijkingen rechtmatigheid gemeente M eieriistad' Accou ntantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 3
\^
accountants & belaslingadviseurs
Alle niet-gecorrigeerde afwijkingen zijn individueel en geaggregeerd niet materieel. Het totaaloverzicht van niet-gecorrigeerde afwijkingen dient door het college bevestigd te worden' De niet-gecorrigeerde afwijkingen bestaan uit onzekerheden in de grondexploitaties voor in totaal €1,1 mio. en eindafrekening van de Jeugdwet voor ongeveer €0,5 mio. BBV
Wij hebben vastgesteld dat de jaarrekening over 2022 aan de verslaggevings-voorschriften van het BBV voldoet. De jaarrekening is opgesteld in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten. Alsonderdeel van onze controle en met betrekking tot de jaarrekening hebben wij: o de aanvaardbaarheid van de toegepaste grondslagen voor financiële verslaggeving en schattin gsposten beoordeeld ; de juistheid en de volledigheid van de toelichtingen beoordeeld; de geschiktheid van het gebruikte normenkader voor rechtmatigheid beoordeeld.
. .
De gehanteerde grondslagen voor waardering en resultaatbepaling en het normenkader voor rechtmatigheid bij het opstellen van de jaarrekenin g 2022 en de totstandkoming van transacties
zijn aanvaardbaar. Wij hebben geconstateerd dat de verplichte paragrafen en toelichtingen in de jaarrekening in overeenstemming zijn met de vereisten zoals opgenomen in het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). WNT
Wij hebben geconcludeerd dat de bezoldigingen in de WNT -bijlage over 2022 conform de Wet Normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) ziin verantwoord. De jaarstukken voldoen aan de gestelde publicatie-eisen van de WNT. SiSa
Wij hebben de SiSa -bijlage gecontroleerd op basis van de Nota verwachtingen
accountantscontrole over het jaar 2022 uitgegeven door het ministerie van Binnenlandse Taken en Koninkrijksrelaties. Hierbij hebben we de getrouwheid en rechtmatigheid van de financiële verantwoordingsinformatie in de SiSa -bijlage bij de jaarrekening 2022 van gemeente Mei erijstad vastgesteld .
Toelichting & presentatie
ln onze beoordeling van de jaarstukken hebben we verplichte en onverplichte onderwerpen betrokken, zoals:
* * * *
Naleving Wet open Overheid (WOO) lntegriteitsmeldingen Fraude(risico)paragraaf / M&O Duurzaamheid
Wij hebben geconstateerd dat gemeente Meierijstad bovengenoemde thema's voldoende en passend in de jaarstukken nader heeft verantwoord. Uit de paragraaf Duurzaamheid (zie blz. 18) hebben we geconstateerd dat gemeente Meierijstad actief met het vastgestelde
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 4
\
\-\
accountants & belastingadviseurs
duurzaamheidsprogramma bezig is. Wij adviseren het thema duurzaamheid te blijven bewaken en mogelijk naar een hoger level binnen de planning -en controlcyclus (rapporteren over kritische succesfactoren) te brengen. Jaarverslag
Als accountant dienen wij ingevolge artikel 213, lid 3 onder d van de Gemeentewet te vermelden of het jaarverslag, voor zover wij dat kunnen beoordelen, verenigbaar is met de jaarrekeninS. Op basis van de uitgevoerde werkzaamheden hebben wij geen materiële tegenstrijdigheden, tekortkomingen of inconsistenties te melden op dit gebied. Daarnaast hebben we vastgesteld dat het jaarverslag voldoende transparant naar alle belanghebbenden is. De verplichte paragrafen onderhoud kapitaalgoederen, bedrijfsvoering, grondbeleid en verbonden partijen geven voldoende inzicht in de doorgevoerde verbeteringen en externe c.q.
interne ontwikkelingen van de gemeente Meierijstad. De paragrafen Financiering en Weerstandsvermogen & risicobeheersing geven de financiële positie van de gemeente Meierijstad weer. Taakvelden
Artikel 66 van het BBV bepaalt onder meer dat het overzicht taakvelden dezelfde totaalbedragen moet bevatten als de jaarstukken en dat het verdelingsprincipe waarmee de taakvelden over de programma's zijn verdeeld moeten worden toegelicht. Wij hebben de bijlage 2: Overzicht gerealiseerde baten en lasten per taakveld juist met de toelichting in de programmaverantwoording kunnen afstemmen. Gemeente Meierijstad heeft het verdelingsprincipe tussen taakvelden en programma's juist conform Regeling vaststelling taakvelden en verstrekking informatie voor derden (gepubliceerd in de Staatscourant op 18 april 2016) toegepast. De taakvelden zijn per programma logisch en naar aard in de program m averantwoordi ng toegelicht. Schatkistban kieren
Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Meierijstad aan de gestelde eisen van toelichting van de Wet verplicht schatkistbankieren en de Wet Fido (Wet Financiering Decentrale Overheden) voldoet.
Accou ntantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 5
\n
accountants & belastingadviseurs
2
Gontrolebevindingen en adv¡espunten
2.1
Sociaal domein
ln de controle op het Sociaal Domein hebben we geen fouten en onzekerheden groter dan de rapporteringstoleranties vastgesteld (met uitzondering van de eindafrekening van de Jeugdwet via de Regionale lnkooporganisatie Zorg van centrumgemeente Den Bosch; zie hieronder). De
basisregistraties van gemeente Meierijstad waarborgen in voldoende mate de
betrouwbaarheid van de zorglasten. De totaalafstemming tussen gemeentelijke administratie en de registraties van zorgaanbieders wijkt slechts voor de Jeugdwet en WMO voor een gering bedrag kleiner dan de rapporteringstolerantie van €129.000 af. Ten opzichte van de totale zorglasten in het Sociaal Domein (€28,7 mio.) bedraagt de afwijking O,2o/o.Ðe prestatielevering hebben we zowel kwalitatief als kwantitatief voldoende vastgesteld. De eindafrekening van de Jeugdwet (d.d. 11mei 2023) van Regionale lnkooporganisatie Zorg
van centrumgemeente Den Bosch resulteert in een te vorderen bedrag van €493.039. De vordering is niet meer in de jaarrekening van 2022 verwerkt. De eindafrekening is lager dan gebudgetteerd met als gevolg dat de lasten Jeugdzorg voor eenzelfde bedrag te hoog zijn opgenomen.
2.2
Europese aanbestedingen
ln het kader van de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen hebben we geen afwi j ki n gen g roter d an de rappo rteri n gsto lerantie vastgestel d.
2.3
Grondexploitaties
Op basis van onze werkzaamheden en verkregen controle-informatie hebben wij vastgesteld dat de waardering van de grondexploitaties voldoende onderbouwd is en de gehanteerde uitgangspunten voor de schattingen aannemelijk en consistent toegepast zijn. De tussentijdse winstnemingen en verliesvoorziening op de betreffende grondexploitaties zijn conform BBV bepaald. Grondprijzen voor (sociale) woningbouw en industrieterreinen zijn voor 2022 door gerenommeerde partijen op basis van huidige marktinzichten van vergelijkbare objecten extern gevalideerd. Als uitkomst van de jaarrekeningcontrole rapporteren we een onzekerheid in de tussentijdse winstneming van de grondexploitaties voor in totaal €1 .092.547. De onzekerheid wordt nagenoeg geheel veroorzaaktdoor een onzekerheid in de kostenraming van de ambtelijke uren
op het woningbouwproject Veghels Buiten Noord-Oost. Door het ontbreken van een
deugdelijke urenregistratie van ambtelijke medewerkers in het verleden en vertraging doordat het bestemmingsplan van deze grondexploitatie nog niet is vastgesteld, vallen geraamde loonkosten buiten de genormaliseerde bandbreedtes en is sprake van onvoldoende controleinformatie over de ingeschatte loonkosten.
De grondexploitaties zijn omvangrijk en significant voor het balanstotaal van gemeente Meierijstad (19o/ol. De geraamde nog te realiseren opbrengsten op balansdatum zijn voor de majeure projecten Veghels Buiten en Veghel De Kempkens resp.€63,1 mio. en €43,6 mio'. Accou ntantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 6
\rn
accountants & belastingadv¡seurs
Dit is 67% van de totale geraamde te realiseren opbrengsten van €159,8 mio.. De voortgang qua opbrengsten op de majeure projecten Veghels Buiten (woningbouw) en Veghel De Kempkens Foodpark (industrie) is respectieveliik44o/o en 63%' Afronding van Veghel De Kempkens vindt eind 2026 plaats. Veghels Buiten valt uiteen in drie delen, namelijk Erpseweg Zuid, oude Ontginning en Noord-Oost. Afronding hiervan vindt respectievelijk eind 2026,2O3O en 2032 plaats.
Volgens beleidsnotities is het Grondbeleid situationeel, waarbij gemeente Meierijstad de mogelijkheden en herbestemmingen per complex beoordeelt. ln 2022 en toekomstige jaren wordt majeure project Veghels Buiten herbestemd, waardoor tussentijdse winstneming als gevolg van toekomstige onzekere verkoopprijzen en bouwkosten onzeker is. Als gevolg hiervan is het risicobedrag specifiek voor Veghels Buiten op €23 mio. ingeschat, terwijl het totale risicobedrag van alle grondexploitaties €29,7 mio. is. Ter dekking van het risico-exposure van heeft de gemeente Meierijstad de beschikking over de algemene risicoreserve van €76,4mio' en algemene reserve Risico's grondexploitaties van €19,1 mio. (totaal: €95,6 mln') Hiermee is h et total e ri sico-exposu re vol d oende afged ekt. Gezien de significante omvang en impact van de herbestemmingen op de nog te realiseren opbrengsten hebben we een onverplichte toelichtende paragraaf in onze controleverklaring opgenomen. Deze doet geen afbreuk aan het goedkeurend oordeel van de controleverklaring.
2.4
Wet lnburgering (Misbruík & Oneigenliik-beleid)
Op l januari 2022 is het nieuwe inburgeringsstelsel ingegaan waarin de Wet lnburgering 2O21 wordt uitgevoerd door gemeenten. Met het nieuwe inburgeringsstelsel wordt beoogd dat inburgeringsplichtigen zo snel mogelijk de taal leren, richting werk worden geactiveerd en volwaardig aan de Nederlandse samenleving gaan deelnemen. Gemeenten hebben de regie over de uitvoering van de inburgering ("regierol"), waaronder de verantwoordelijkheid om inburgeringsplichtige asielstatushouders, gezinsmigranten en overige migranten te begeleiden, met hen de keuze te maken voor een van de drie leerroutes (Onderwijsroute, de B1-route of de Zelfredzaamheidsroute) en toe te zien op de voortgang van het inburgeringstraject. Gemeenten hebben de wettelijke plicht om ervoor zorg te dragen dat er aan de inburgeringsplichtige asielstatushouder tijdig een inburgeringsaanbod wordt gedaan. Van gemeenten wordt verwacht dat zij in aanvulling op het bestaande M&O-beleid bij een gemeente specifiek aandacht aan de Wet lnburgering 2021besteden. Een gemeente die reeds beschikt over een goede opzet en een goed werkend M&O-beleid, kan dit M&O-beleid doortrekken naar de Wet lnburgering 2021. Daarin zal dan wel extra aandacht nodig zijn voor specifieke risicofactoren en-afwegingen inzake de Wet lnburgering 2021.
ln het kader van de SiSa -controle hebben wij navraag gedaan naar een M&O-beleid op gebied van de Wet lnburgering2O2l. Op controledatum is ons bevestigd datdergelijk M&O-beleid niet bestaat. Daarom adviseren we gemeente Meierijstad dringend een goede opzet en een goed werkend M&O-beleid op gebied van de Wet lnburgering 2021 te implementeren. Gemeente Meierijstad bepaaltzelfstandig de tijdigheid van de invoering van het betreffende M&O-beleid. Conclusie: De opzet van het M&O-beleid op gebied van de Wet lnburgering 2021 is niet toereikend' Als gevolg hiervan is er sprake van een formele bevinding in het kader van de jaarrekeningcontrole
Accou ntantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 7
\
-\r
accountants & belastingadviseurs
2022.Ðe bestedingen van de Wet lnburgering (SiSa: G1O) bedragen €90.954 ove¡ 2022 en zijn hiermee lager dan de definitieve rapporteringstolerantie.
2.5
SiSa -regeling (Oekraine)
ln het overzicht van incidentele baten en lasten heeft gemeente Meierijstad opgenomen dat de kosten voor de vluchtelingenopvang oekraïners over 2022 (onder Programma 6: sociaal Domein) in totaal €3,3 mio. bedroegen. De kosten vluchtelingenopvang zijn geheel gedektdoor SiSa-uitkeringen van het Rijk van €6,9 mio. over 2022. Hierdoor resteert initieel op de balans een terugbetalingsverplichting van €3,6 mio. onder de vooruit ontvangen bedragen van het Rijk. Uit onze controle hebben we geconstateerd dat gemeente Meierijstad binnen de regelgeving recht heeft op een terugvordering van €1 ,8 mio. Deze is juist verwerkt onder de nog te ontvangen bijdragen van het Rijk.
2.6
Proces SiSa -regelingen
Ten overvloede willen we aan u rapporteren dat de aanlevering en administratie van SiSaregelingen als voorbereiding op de SiSa-controle voor verbetering vatbaar is. Het controleproces is voor 2022 tijdrovend geweest door de gecorrigeerde afwijkingen en aanvullende vragen onzerzijds. Het verdient aanbeveling het administratieproces beter te monitoren en te intensiveren op centraal (bij een SiSa-coördinator) en decentraal niveau (in j ke werkatel iers). I agen bij de verantwoordel i
2.7
Voorzíening verlofsparen
Gemeente Meierijstad heeft op balansdatum een verplichte voorziening voor verlofsparen ter waarde van €2.034.0OO opgenomen. Wij hebben de standpunten van de voorziening conform beleid van de gemeente en BBV getoetst en geen afwijkingen vastgesteld. Aan de voorziening verlofsparen liggen toereikende berekeningen en onderbouwingen ten grondslag.
2.8
Fiscale aangelegenheden
We hebben nader onderzoek gedaan naar de volgende aangelegenheden Nr
Aangelegenheid
Uitkomst
Positie vennootschapsbelasting i.v.m. winsten Grondbedrijf
Op 30december 2022 heeftde gemeente Meierijstad een vaststellingsovereenkomst gesloten met de Belastingdienst om de sinds 2016 lopende waarderingsdiscussie van de grondexploitaties te beëindigen en een fiscaal kader voor de toekomst te creëren. Op controledatum tot en met 15 mei 2O23 hebben we vastgesteld dat de te vorderen vennootschapsbelasting van €1 ,7 mio. over de jaren 2020 tlm 2022 als gevolg van verliesverrekening van voorgaande jaren op juiste wijze verwerkt en toegelicht in de jaarrekening 2022 is.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 8
\
\^
accounta¡ts & bela3tingadviseurs
Nr 2
U itkom st
Aangelegenheid Boekenonderzoek door de Belastingdienst inzake BTW over jaar 2021
De uitkomst van het boekenonderzoek laat nog op zich wachten. Gemeente Meierijstad heeft een 1 verkennend gesprek met de Belastingdienst op 17 mei 2O23 gehad. ln het gesprek heeft de Belastingdienst vooralsnog geen resultaten m edegedeeld. De toelichting onder de niet uit de balans blijkende verplichtingen is hiermee toereikend. Gemeente Meierijstad heeft een latent risico van ongeveer €500.0OO in de risicosimulatie van het weerstandsvermogen opgenomen.
2.9
Begrotingsoverschriidingen en -onderschriidingen
ln het kader van begrotingsrechtmat¡gheid hebben wij alle lastenoverschrijdingen (op beleidsveldniveau) groter dan €50.@O beoordeeld. Lastenoverschrijdingen zijn onrechtmatig volgens de Kadernota Rechtmatigheid van de Commissie BBV (oktober 2O18) en tellen níet mee in ons rechtmatigheidsoordeel als controlerend accountant wanneer: a). de lastenoverschrijdingen binnen het bestaand beleid van de Raad passen; b). direct gerelateerde opbrengsten tegenover de lastenoverschrijdingen staan; c). de lastenoverschrijdingen bij open einde (subsidie)regelingen plaats hebben gevonden.
Wij hebben geen afwijkingen groter dan de rapporteringstolerantie op het gebied van begrotin gsrechtm atigheid vastgesteld.
Ten overvloede rapporteren we een significante budgetonderschrijding bij de investeringen van €60,4 mio., veroorzaakt door verschuiving van tal van projecten op gebied van riolering, wegen en aanleg fietsroutes.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 9
\ñ
accountants & belaslingadviseurc
3
Analyse resultaat en vermogen gemeente Me¡erijstad
3.1
Samenvattinggerealiseerdresultaat
Het gerealiseerde resultaat bedraagt in 2022€23.752.AOO positief (na mutaties reserves). Ten opzichte van de gewijzigde begroting is er sprake van een positieve afwijking van €11.161.000. De positieve afwijking van €11,1 mio. is met name verklaard door de volgende ontwikkelingen - zie eveneens blz. 9 van de jaarstukken 2022:
*
Voordeel op Sociaal Domein (zorg) ad €1,9 mio.: met name bij de WMO als gevolg van gewijzigde lum p su m -system atiek en lnbu rgering ; i¡' Voordeel Ruimtel¡jk Domein ad €1,9 mio.: als gevolg van tussentijdse winsten uit het Grondbedrijf; i¡. Nadeel voorzieningen ad €2,9 mio.: nieuwe voorziening verlofsparen van €2,0 mio. en verliesvoorziening grondexploitaties; il" Voordeel op gemeentefonds van €4,5 mio; rl. Niet aangewende budgetten als gevolg van vertraging van projecten in diverse programma's leidt tot een voordeel (restant) Exploitatieresultaat (in € 1.000) Gerealiseerd totaal aan baten: Gerealiseerd totaal aan lasten
€270.394
€252.9M €,17.490
Saldo totale baten en lasten: Onttrekkin gen reserves
€,12.708
Toevoegin gen reserves:
€6.M6
Mutatie reserves:
c6.262
Gerealiseerd resultaat na bestemming 2022
€23.752
3.2
Incidentele haten en lasten
Gemeente Meierijstad heeft de incidentele baten en lasten op juiste wijze in de jaarrekening toegelicht (b'z.243 van de jaarrekening). ln deze paragraaf hebben we de incidentele posten uiteengezet die het gerealiseerd resultaat eenmalig volgens het overzicht incidentele baten en lasten beïnvloeden: (in € 1.000)
Bedrag
Saldo structurele baten en lasten 2022(incl. reserves)
€ 23.902 (V)
Saldo incidentele baten en lasten 2022(incl. reserves)
€ 150 (N)
Het gerealiseerd resultaat 2O22
c23.752|Vì
Het saldo van incidentele baten en lasten is niet hoger dan het saldo van structurele baten en lasten. Over 2022 is er sprake van een structurele exploitatieruimte van 9%. Afgezet tegen de significante budgetoverheveling is deze ontwikkeling veroorzaakt door een momentopname en kan tot een vertekend beeld voor de meerjarenbegroting leiden. Daarom adviseren we
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 1O
\'1
accountants & belastingadv¡seurs
gemeente Meierijstad het structurele begrotingsevenwicht te blijven bewaken en, net als op dit moment het geval is, geen incidentele middelen voor structurele taken in te zetten.
3.4
Weerstandsvermogen & financiéle positie
Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per jaareinde 2022 €156,6 mio. en is door de significante budgetoverheveling aanzienlijk ten opzichte van 2021 gestegen. De solvabiliteitsratio van 41 % is volgens gangbare norm voor gemeenten neutraal en hiermee voldoende. De ratio van het weerstandsvermogen is op basis van de jaarrekening 2022 bepaald
op 2,51en is goed (groter dan de landelijke norm van 2). Overige kengetallen, afgezettegen normen in de gemeentesector, tonen de volgende positieve ontwikkelingen:
1/er is een positieve structurele exploitatieruimte 9%. Hierdoor is gemeente Meierijstad in staat om extra lasten of tekorten binnen de huidige budgetten op korte termijn op te vangen, maar verdient het aanbeveling om het structurele begrotingsevenwicht te blijven bewaken. 2l er is sprake van een lage schuldquote ten opzichte van het eigen vermogen
teneinde schulden te kunnen aflossen:39o/o (19Oo/o; minst risicovol)
3/de ratio grondexploitatie geeft weer hoe de boekwaarde van de grond zich verhoudt tot de totale baten. De boekwaarde van de voorraden grond is van belang, omdat deze waarde moet worden terugverdiend bij de verkoop. De ratio grondexploitatie voor 2022is voor de gemeente Meierijstad 28% positief en is hiermee neutraal te classificeren (12Oo/o: minst risicovol; )2Oo/o135o/o neutraal, >35% risicovol). Door de hoge afzet op majeure grondexploitaties is de ratio van meest risicovol naar neutraal gedaald.
Kort samengevat vertonen alle kengetallen in combinatie een gunstige ontwikkeling. We kunnen ons vinden in de samenvattende conclusie over de algehele verbetering van het financiële weerstandsvermogen van gemeente Meierijstad onder de kengetallen in de jaarstu kken .
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 11
\-\
accountants & belastingadviseurs
4
Samenvatting kwaliteit beheersorganisatie
4.1
Bevindingeninterneheheersing
Op basis van de tussentijdse controle hebben we de opzet en bestaan van alle belangrijke processen en beheersmaatregelen binnen de gemeente Meierijstad vastgesteld, voor zover van belang voor onze controle op de betrouwbaarheid en rechtmatigheid van de in de jaarrekening opgenomen gegevens. Naar ons professioneel-kritisch oordeel is gebleken dat de gemeente Meierijstad in de basis aan de te stellen eisen van interne beheersing voldoet, behoudens en kele aandachtsgebieden. Mogelijke verbeterpunten op het gebied van de interne beheersi¡g en bedrijfsvoering zijn met de vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie besproken. Ten behoeve van de ambtelijke en bestuurlijke organisatie van gemeente Meierijstad hebben we deze bevindingen in onze managementletter d.d. l2januari 2023 gerapporteerd.
4.2
Bevindíngen automatiseringsomgeving
Onze jaarrekeningcontrole is gericht op het geven van een oordeel omtrent de jaarrekening zelf en is niet primair gericht op het doen van uitspraken omtrent de betrouwbaarheid en de
continuiteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking als geheel of van onderdelen daarvan. Onze bevindingen daaromtrent raken dan ook slechts die onderdelen, die wij onderzocht hebben in het kader van de jaarrekening, wat wil zeggen dat wij ter zake geen volledigheid pretenderen.
Op grond van artikel 393 lid 4, Titel 9 Boek 2 BW rapporteren wij onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuÏteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking in dit verslag. Ten behoeve van de ambtelijke organisatie zijn onze detailbevindingen reeds in de managementletter van 12 januari 2023 opgenomen. Wellicht ten overvloede willen we benadrukken dat onze detailbevindingen in het kader van de accountantscontrole een meer generiek karakter hebben'
Wij zijn van mening dat voldoende maatregelen zijn getroffen om de betrouwbaarheid, informatiebeveiliging en de continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking te waarborgen.
5
Relevante ontwikkelingen
5.1
Rechtmatígheidsverantwoording gemeenten
Vanaf 2023 zal de controlerend accountant niet meer een oordeel over de (financiële) rechtmatigheid in zijn controleverklaring opnemen. Gemeenten zijn in deze situatie zelf verantwoordelijk voor het opnemen van een rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. De controlerend accountant betrekt dan de rechtmatigheidsverantwoording in zijn oordeel over de getrouwheid van de jaarstukken. Het wetsvoorstel inzake de rechtmatigheidsverantwoording 2023 voor decentrale overheden is inmiddels door de Tweede en Eerste Kamer behandeld en goedgekeurd. De Wijzigingswetvoor
de rechtmatigheidsverantwoording treedt vanaf 2023in werking. Ter voorbereiding hierop zal de Commissie BBV de definitieve Notitie Rechtmatigheidsverantwoording later in 2023 Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 12
\^
accountants & belastíngadviseuts
publiceren. ln 2021 is reeds een standaardtekst voor de rechtmatigheidsverantwoording ontwikkeld. Hierin geeft het College aan dat er zich geen rechtmatigheidsfouten (alleen de 3 criteria: begroting, voorwaarde en M&O) in de financiële handelingen gedurende het kalenderj aar hebben voorgedaan boven een gestelde verantwoordin gsgrens. De Raad van gemeente Me¡erijstad heeft in 2022 de kaders vastgesteld met als uitgangspunt 1o/o voor de verantwoordingsgrens. Deze grens is gelijk aan de huidige toleranties. Dit geldt
voor fouten én onzekerheden. Als deze zich gezamenlijk boven de verantwoordingsgrens bevinden, is het vereist aan te geven welke afwijkingen het betreft. Van het College wordt tevens verwacht dat in de Paragraaf Bedrijfsvoering een toelichting op de rechtmatigheidsverantwoording wordt gegeven en welke acties zij neemt om dergelijke afwijkingen in de toekomst te voorkomen.
Binnen de gemeente Meierijstad wordt hard gewerkt aan de voorbereiding van de implementatie van de rechtmatigheidsverantwoording over het jaar 2023. ln de basis is de kwaliteit van de verbijzonderde interne controle op orde. De beleidskaders (incl. financiële verordening) van de gemeente worden later in 2023 aangepast.
We raden gemeente Meierijstad aan tíjdig afspraken over de (juiste inrichting van de) rechtmatigheidscontroles met de huisaccountant te maken, zodat een goedkeurende rechtmatigheidsverklaring en goedkeurende controleverklaring op gebied van getrouwheid van de jaarstukken een logisch gevolg is.
5.2 Actualiteiten wet -en rcgelgeving Volgens de Sectorcommissie van de NBA Decentrale Overheid (maart 2023) worden de volgende aanpassingen in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording 2023later in 2023
doorgevoerd:
* *
a
Besluit, Begroting en Verantwoording (BBV): rechtmatigheidstoelichting en grondslagen Besluit Accountantscontrole Decentrale Overheden (BADO): uitwerking controle van de getrouwheid van de jaarrekening als geheel, inclusief controle van de rechtmatigheidstoel¡chting. Tevens zal de materialiteit / goedkeuringstolerantie worden aangepast. Hierover vindt nog overleg met gebruikers van de jaarrekening plaats: Ministerie van BZK zal met IPO en VNG contact opnemen over een passende vorm van achterbanraadpleging. Het gaat om een aanpassing naar 2o/o voor fouten én onzekerheden Kadernota rechtmatigheid van de Commissie BBV: SiSa R-indicatoren worden onderdeel van de rechtmatigheidstoelichting.
lndien de Raad het noodzakelijk acht, adviseren we gemeente Meierijstad de verantwoordingsgrens tijdig bij te stellen.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 13
\
\-\
accountants & belastingadviseurs
Bijlage 1 Overige onderwerpen en formele aspecten
Geen indicaties van fraude
De verantwoordelijkheid voor de jaarrekening berust bij het College. Uitdien hoofde is het College verantwoordelijk voor het beschermen van het vermogen van de gemeente, het voeren van een afdoende financiële administratie en het in stand houden van een geschikt systeem van interne beheersing (waaronder procedures voor het waarborgen van de betrouwbaarheid en continuïteit van geautomatiseerde systemen en het voorkomen en opsporen van fraude, overige onregelmatigheden en fouten en niet-naleving van wet- of regelgeving). Wij hebben onze controle zodanig ingericht dat wij een redelijke mate van zekerheid verkrijgen dat de jaarrekening in haar geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat die het gevolg zijn van fraude of fouten.
Uit mededeling van de organisatie en mediaberichten heeft gemeente Meierijstad intern een CEO-fraude medio mei 2023 ontdekt. Gemeente Meierijstad is gehackt en via een phishing-mail is een bedrag van €37.20O buit gemaakt. Dit betrof incidenteel 1 spoeduitbetaling. Nadien hebben we op basis van intern en eigen onderzoek geen andere indicaties van fraude in 2022 en tot controledatum gesignaleerd. We hebben geconstateerd dat in opzet de maatregelen ter voorkoming intern zijn aangescherpt. We adviseren gemeente Meierijstad te bewaken dat het bewustzijn van CEO-fraude verhoogd wordt. N iet -fína n ciële rechtm a tig h eid
Een belangrijk onderdeel van de controle op rechtmatigheid betreft onder andere het beoordelen van indicaties of signalen van een verhoogd risico op het gebied van juridische rechtmatigheid (niet -financiële rechtmatigheid: het niet voldoen van beheershandelingen aan gemeentelijke nationale en Europese wet- en regelgeving). Gedurende de jaarrekeningcontrole hebben we geen tekortkomingen geconstateerd, behoudens de niet materiële fouten en onzekerheden in de foutenevalu atie (zie Bijlage 2b. Foutenevaluatie afwijkingen rechtmatig heid gem eente M eieriistadl. Onafhankelijkheid
De voorschriften in het kader van onafhankelijkheid zijn binnen de Nederlandse
Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) opgenomen in de 'Nadere voorschriften inzake onafhankelijkheid van de openbaar accountant'. Deze voorschriften vormen een belangrijk onderdeel van het normenkader waaraan accountants moeten voldoen. De naleving hiervan is binnen de organisatie van KSG ingebed.Op basis van dit normenkader concluderen wij dat onze onafhankelijke positie ten opzichte van gemeente Meierijstad in overeenstemming metde Nederlandse wettel¡jke bepalingen en beroepsvoorschriften is gewaarborgd. Wij zijn van mening dat er geen schendingen van de onafhankelijkheidsvoorschriften hebben plaatsgevonden. Ons zijn geen relaties bekend tussen KSG en haar zuster- en/of moedermaatschappijen of haar aandeelhouders en/of werknemers en uw organisatie, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed op onze onafhankelijkheid kunnen zijn. ln ditverband merken wij op datwij slechts assurance-diensten hebben uitgevoerd. Hierdoor is
onze onafhankelijkheid voldoende gewaarborgd voor het uitvoeren van onze co ntrolewerkzaam h eden.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 14
\
\tn
accountants & belaslingadviseuts
ln het kader van verscherpte richtlijnen vanuit het programma'ln het publiek belang'van de NBAdienen wij de bestede uren van onze controlewerkzaamheden aan u te rapporteren. Voor uw inzicht verstrekken we onderstaand een opgave van de tijdsbesteding van onze controlewerkzaamheden per fase van het controleproces (incl . een schatting van nog te besteden uren voor de afronding van de jaarrekeningcontrole): Urenbestedin fase Plannins/ interim Balanscontrole
uf en
Afronding Totaal:
1M
13Vo
873
80o/o
81
7o/o
1.O98
lOOo/o
De bestede uren overschrijden onze planning die de basis heeft gevormd voor de met u
gemaakte prijsafspraken. De overschrijding is veroorzaakt door aanvullende controlewerkzaamheden op de rechtmatigheid van het toegenomen aantal SiSa -regelingen ten opzichte van 2021, gewijzigde regelgeving in het Sociaal Domein en gebreken in de urenregistratie van het Grondbedrijf. Deze werkzaamheden zaten niet in de oorspronkelijke prijsafspraak.
Overige aa n da ch tsg ebied en
Hieromtrent berichten wij u als volgt: ./ Gemeente Meierijstad heeft gedurende het boekjaar 2022 geen wijzigingen doorgevoerd in de keuze of de toepassing van belangrijke waarderingsgrondslagen en verslaggeving; ./ Belangrijke ongebruikelijke transacties en controversiële of noodsituaties hebben zich in het boekjaar 2022 niet voorgedaan; ,/ We hebben geen gebeurtenissen na balansdatum onderkend die een materiële impact op de jaarrekening van 2022hebben; / Er zijn geen meningsverschillen met de ambtelijke organisatie of College geweest. Bij de uitvoering van de opdracht heeft de ambtelijke organisatie ons volledige medewerking verleend en hebben wij toegang tot de benodigde informatie gehad; ./ Er hebben zich geen omstandigheden voorgedaan die de uitvoering van onze controle in belangrijke mate hebben bemoeilijkt. De medewerkers van gemeente Meierijstad hebben volledige medewerking verleend; / Sinds 1 januari 2022gelden voor ons Nadere voorschriften NOCLAR (NOn-Compliance with Laws and Regulation), hierna NV NOCLAR. Hierin staat dat wij moeten handelen ingeval van niet-naleving van wet- en regelgeving door de gemeente Meierijstad.ln voorkomend geval moeten wij mogelijk een relevante niet-naleving onmiddellijk melden aan een bevoegde instantie.
Voor meer informatie over de NV NOCLAR verwijzen we u graag naar de website van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (https://nba.nl). Gedurende de uitvoering van de controle hebben we geen relevante niet-naleving van weten regel gevi n g geconstateerd. { Op basis van onze Controlestandaarden zullen we nader over continuÏteiten fraude rapporteren.
Accountantsverslag Gem eente Meierijstad
Pagina 15
:o
c*c
îtG u t o ¡¡
-ç. L
oü
q) -:¿ 0)
c G c 5 o o 0 (t
N
c o P
= +o o)
c
#
E .9
f, $ t,
õo F
ø
:= L o o +,
c o o E o
ct)
E
(l,
ì o L +, o
õ)
o
ct)
a+ i E
o
C 'õ
ËÏEr¡s;;
LáìLL
c<oc 9:of ì iD¡J
o
fL
EËP¿HErå q åf g F 3'ë :
s: ËË ¡eEe
E+; È ur'T o JáIL
; !loo) c!--o
ËËtiËËËå
9 PëÈ
F 3 þ s e äe e - L
ct/c) o oo o q¡ *Éo Ë P Â.: c: o ts o)ô foE ^Lv Y o>
-Y O ¡ì'-c
¡ p:
Ë
O)
i gT Ë 6 E
E
E*ËËEËä
ð '5
q)
(o
ËåEãËËË
3q) Ȁ i e
-s!
/ {¿
iDØ
!E ¿Eo Lo) > c¡ c 9:F {: O-C-? O-c)L
'5
qp
c C
l\
!
c!
o)
(\ (t)
qù
qP
o a)
_c. L
c) -v.
+ u?
q
q
q
o N
c
o
oC
o, (Y)
ot
(Y)
GI
q o)
c)
P
ü
= o
q G¡
ot
sf ID
LL
!:= ì
o o o
ro o È, o II o
N o
!
r6
PCo,J
ç := =
o,t
o
P
th
6p Þ coN
Þ
'o)
t
8ëþP (') õJ PE c
+
E
o,
+B
(¡)
ts
c
(u
.9
õo
o
N =
LÈ.-L\L,=
Ata O'ø th Jô-0 o) c ; .='.= o I - í)'Ã
È9.:38
I
6)
E
É.
(,o)
.s
o) (o
(¡)
õ
.= o)
P
ãe l- .9 X L> =:'pE9þEÈ s3, ø
a¡ Ê
tDå
úr-V o ! o :-O
N
ø
ìcoøo ø)(!Eicr,
L
(g
z
o) |J)
l¡J -)
cn
iñ
q)
0)
i3 I
N
c o c
P
õo o
f
o o o
F
c¡ c 9:o_c_? {= (E-CtL
E o u É
.ú
ü€[s r* = c<oc i
c ñ
l¿
Ê
0)
g
o l¡
{ / {-/
a
oirq) > !ctt
5 o
E
a)
!áìLL
_c
g):!t b¡J =
c)
N
o o o ß
o
tt,
Ë!;iaf;s P õ'ãi e
=
C
'6,
o
s
fL
:ìHË:EFT þëËÞå"sgF
i
sË Ë Ë
å å; a ? åË
crÈ.o
: ËsË
ËËäiËåËÈ ; s6 ãF:Ë e
s; ËE c:o,o
Ë Ë E'¡:E
äe bY '5
Ä8ËËËiä
ãege E o'ì: o eÈ õ È d 9,.i õìoc) l
o) ç. .F
=q)
E'
o
o
F
þr
v,
o t (!õ
L
o o (¡, = t.
tr (¡) (¡,
E (¡)
ct)
E o
ct)
o) o) o.o yJô-.
gE
q,¡)
c
=-
|.\
+ Lq
o
N o)
s ñ o) o
o
q)
q,
q)
!
-c L -v.
c
-
o)
N
c
o
{.. (g
E +,
o o L o ct)
qp
o, (Ð
c =c
c
(Y)
o)
st (¡)
0) P
(') (vl
o ct oì ç q¡
= LL
! 3 o o +. o
õ c)
c(¡)
\(Ec
lt
o')
!
:=
iñ
Ø
:=
õ=.9 Ê(¡rN
o
3.Þ E -!
o
o)
c .F E
õo F
39/ .1 a'E c
. 9.5'Ë Ë ! o.: È (! LEr
o,-V o I g
-'-!,-'X -==:Pn\
z
(¡)
:
!
I
o)
c o
N E.
E
o,
(9
o
.E
o)
ñ
o-
ñ
ãe L> *3,
o
:P.9õ9 ù 3 ä .= o) trl -) ØoËtcî,
i: L
0)
O'*AtØc, 6f-{D'Ã Øa:CtllJ
(¡)
t
:ôc^
!ts.-L\L¡:
.9
!
(E
I õggr
q-
-o (\¡
o ct) o
o
P
PC-
.9
o
E
o)>
N
U)
o
r ßt
o
P
c a
o o o
6
:o
O)\
.E:^ : 0)E
't
(u-.-
î,ß u É
* Y o¡Ë ooHl oì)= ODUEo
g lto É
Foo) coo)
É
O
oú
6
I
c
!
C
o)
(¡)
= o .v. ! c) o
= o l¿
(9
E o) o
(,
! c o (= ¡) -)¿ !q) o
(,
1C
c
c(¡)
o)
f
J
o l¿ ! o) o
(¡)
!(¡) o
(9
(9
E
rc
0)
0)
c
=) o
J
ïtq)
(,o
o
c
c
'õ)
o
fL
= o .v, !(¡) o
(9
o I
Ctr c:o:å
I
€
f,t
!:'39 E i * g s *
'o)
o)s CL 'T ìi -v, 0)
i
trcc)
àeEe-3È*õ3E
ro
q
G)
ì
-YN
z
or:
P
P
P
q
z
z
z
z z
a
ì ì
üîåt;ËËãË: o Ë 9 Þ Põ ã c : =
F= o
E;FËEãËËËË te t c o o
0)
-O
ü)ç
co*Ë o'Ã ¿),
E€9O oo:9lc
gc È= .Sco
o
qD
o qp
o
o
o
Ql)
(+)
q¡)
o
o
o
o qD
o q)
^(õ-. ¿-Õ
l-
F0)
o 'If, )¿
.9 o¡ )F+='õ u L aì 'o *9¿õõ qp
*PrsJÈ BÈ
o q)
qt
qp
qD
o (¡ù
o qD
o:0) F"o
o.
E =
(¡)
c)
-o
--O)
o þ) I
o Ø
õ
o o
r (¡)
o +t o
IL
0)
o
ç
C')
C
'= c) l¿
0)
E
C¿ (t)¡r o).=
(Eì LN
o):l c>
'= O) JU)
.l3
-9o UDL
c)
!o)
-v.
o
itr
c)
o U) E
o (o
z
(E
(Ð
o ct) o 'õ
'tc
I
!P
c o
q) C
o
LO lD g¡
o-
co oË
o)
Oc
E'g
ä8 ão. ro Po)
bo cÞ
95
=() (Ð
z
o o
o
.E
õo) o)
õP
to 0)ç oõ o)ã .9o
oO -y. c .Ë o) fq) oo U, -Y. oc)
q)
0)C a {l)
'= c) Ø'o -9¡ oo) mO
co) of o)E oo) E6)
Ø
c
(o
Ø'ç, q) o)
c\
d]
o E o ît)
rn
.=
o= oõ
o)
o g)
.=
.=
(¡)
P
ÈP 'ØC
P
-o 'x
(I)
c)
(¡)
L
o C
oc) )c
ø[
ol
c
oo) o)-
o
d)=c
ä oro a O)0)
.=co
õ F
o
.=
o)
= o l¿
(¡)
3
'.9
'-c
=
l¿
o
-o (¡)
l¿
o)
c
o)
J
,=
c
N
0)
l¿s .!. -
E9 I(, l¿õ (J
o
ø (¡)
o)
c o) E
q)
c
o) c .F
c)
F
o) o) C o)
o o f !
'Ë= út'= (g J! O-o(t) Øó c) )oo¡ oi o.? h o) q) -o -- ñ-o .E co) .s '= õ õ(') (¡) õE,9 or= ('¡ o¡c -9') o)
I
ooÉ I
ff F
cf)
O
0)l¿
'õ
(¡)
(¡)
É.
c\ (Y) O
(¡)
ù3
E
m
(Y)
!+ C)
+
O
! o P
|t) o) o)
o
P
C
o
0)
E
(,o) o)
o
al, L
o cD È
c o c
P
:t o o o
6) (I)\ -u^
o îtß
ú c ß
õ ,r
:'õ t9_._!ñl
!
.o
C (¡)
eY o¡F õOHì
a
c(¡)
C 0)
a o -v E
f
(5
(9
(J
(9
F
q
a
z z z 0)E o'õ i=
ÞE coo)o¡
€
o)
E
E
!(¡)
v-u
c
c
= o -!¿ !(¡) o
^>\w(;ipEã
c!
!
(¡)
(¡)
-v.
-Y
!(¡) o
E
c c)
f o) J
'o
o o
E
!
o)
(¡)
c
= o -v. E
C
f o) l¿
o)
c)
(,
(9
('
P
P
P
q
z
o o o qp q)
o qD
o
qD
o o o q) qi) qp
o qp
o
o)
o
o
o
]t
!
c(¡)
c(¡) a
c)
lz
!
c 'õ
a
fL
!
q)
(¡)
c.
= o) -)¿ ! o o
=) o
!
q
-v,
-!¿
!(¡)
(9
(, (,
(9
a
q
P
o
o
o)
o)
o o
o
C
E
o
g 3 o g
f
t'{-¿
o o
(¡)
o)õ 1ãE co C,o (Úo¡c q) orÞ (leQ)
!'a) o)c CL
T -v. ;0)
-YN
õ: 'LP
ì ì
z z
ì ì
z z
ì ì z z z
o (¡¡)
o o (+)
o o o (Ð qi) q,
o o qD q)
o o (¡)
o
-!
õk OJ o) o) N o
ó+
E
c o'Ã > f ï
E€-9O OnrQ)c rõ È= Qco
qD
q¡)
oya)
- '-Õ +0) o:o!
o) t'o )-+- .9 u
L
'iYod)
aì '-
o-- o:¿ E H Ø.: P¡gJ
q,
q¡)
o o qr)
qp
o:0) F"o
ó c\¡
o)
00
o)
o Eu, O)L
c)
--o)
C
0)
c)
o-
o o
o)
o
os¡ )o) cca v_È9
.=
J
(¡)
E c
c)
! o) o
q)
olt
o
c .C
E
o (E
o
-\Z
.!
c)
itr 0)
E
(¡)
(t)
c o
(Þ
c
(')
c
v, q)
0):
o: to, O)L
.2 J
c
or$ c-
8S
.2 J
E o) .E
-V o¡; !
gE
orË3E
(I)'= -v. ¡F = 'õ! O) €)r
!cëc c l'= o)
ÈË F 'rìoo)=
m
o
õg) o" c-o oooo) o)
LO
(o
C
z
o¡
9õ -E þP c'=
P
rt)
.t)
z
FjthO =-(I]P ìü
r()
(J
t
r,o
O
'=> Ju)
oõ (rE > O) U'> e! (J (o
æ (o
(J
o)
E
o o o C\ C\
q)
o o
I
o)
-c o P
(Ð Ø
o o) ! .9 o,
E
c._ ob
ro o c\ E¡ 6¡ p .- o) (¡) oi !Þ õ LP -o c EÞ o)
E
c(U
Éø^
r';
^e-o! Po, c o_ CL l¿ õ e o! o 5O o o íF : >=o OOo E
.9
(u (u
o o
c
I
L-
le(Uo !o)c Y-c r c¡ Yoã!o) E ,-E- g'# o)¿'F o
o)
OJ
I(\ o
-oo) _!
o
o)
P .t)
(I)g
+L
c)
'õo 3-* ø,Y ît) $e '=6 I PË .=o oD o)
oo -. o) ko
P
E o ñ (¡)
!
(¡) (¡)
E P
õ c (¡) o
o) c .F
E J
.2
E=
c
o)
o c)
o)
('¡
o
U)
c
3
q)
o)
.=
f
o)
õ c o) o o)
E
q)
! o P
v,
.9 o)
(¡)
Ø
q) P
c
o) o)
E
E
(,o)
U'
o)
0)
tt)
o
l¿
:=
.9 ! 'õ
.=
-o = U'
oc)
P
(f)
o e{
o o o
=ñ õ 3'E !
Ë3
Íl r.o F
o, o c{
o + o o
(! (!
c '=
tt,
É.
C)
l¿
(¡)
P
Ø
oo o EO' tr
()
o)
õo)
q)
o)
C
'õ o 3 o
() (\ c(¡)
o)
â
[!
6o)c{ 0É c\
uJ
c) tt)
c o c f
o E
ß
u g o
ø
.ô c'
o ôl
Õ)\ :'õ'o tu--P'-
v^v
:o
c 0)
V) C
o9Ët ^-_a õotõ 9rE
Þõ coq)
l
c)
:/.
!
o)
o
!
!
!
o)
0)
c)
q =) -!¿ !
=) o -v. E
C
o o
!
c
C
c(¡) = o)
=
(¡)
l¿ 1f
)¿.
! o o
o)
o
(,
(9
(9
q
q
P
P
z
z
z
z
z
E€_9O o (+)
o
o qt
o qt
(+)
o
o
o
QD
Q¡)
o qD
q¡)
o) (o
5t
õ
C\
ç
(9
o)
o)
(¡)
= o
a (¡)
IL
vo)
.v.
q)
0)
E(¡)
(9
o
o)
(9
(,
(, (, (t
(9
P
1
q
F
P
P
l o) J
a
o o
o
(9
G
c¡
C
'o)
J
o)
ìo
(¡)
!
J E o o
o)
C
C
)o
o)
E
o)
= o)
'rc
o
C
!
E c o
!
o
!
! c o L
E
c
)
E
c
!
o
o
-s¿
o
O
o u
/
f,t
:
I o
ro 'o)
o,-c CL
PY .YN --c
çõ Ëe F= )
ì
ì
P
z
ì ì z z
z z z z
o q)
o o
o o o o (¡¡) q¡) q¡)
o
o o (Ð
'13
O) +
cco-ä o'; > r=
onr0)c
o,õ È= o!uo) l¿-Õ
qp
qp
q)
q¡)
F0) Oþl¿
='9,9 .9 ' ç'o'-
P
:.,c)c) o-v ((' -r N v'.Prrl o:a) F-"o o) _U,^P
o
qp
o
(Ð
I
c\ o
o c\¡
C'J
(¡)
(f)
c\
o C\
P
(E
o)
'o o OJ
= o
c -=
'õ
c) l¿
o)
P
C
E
o) o)
! C o
Ëss ìv'õN É 9r o-
(¡)
9t¡
RJO)
o o o
P
'.c
.v.
= (¡)
IZ
o)
o)
c) -ç
'õ 0)
o_ (t)
E
o o
z
z
=a
-o) õo
o
o !
.l ll
I
c
o)
ñ o
(Þ
L
ão g)-
(¡) -r¿ (¡)
ç') U)
o'õ
o! =g c)L ad) 6à o):
J l¿
=(E !1 -o
õrEC\
(¡) (¡)
o. E 0)
o)
JE cC')
iro orà .Ì: c¡ ;i o) = -r¿ od)
c¡t Eo
:=o l- c\ 0c>
C\ lrJ
+ + t!
+ ó IIJ
C^
N!!
aN
oE cc) CU' '=
.=o
.9,
o'oo) l¿ Jo)
o)
'=È o) õo9 F -E oL6)
à8? Ecl
-L
oo) E (n-äEõ¡ !E oc) -o oÞ
P o,r o :(E C\ p8 ft, c{ õ >(tr NX o) ro Ø,h ET c) q)E P co) oo C -O) o:h
EÞ LF Øõ
EË; fC
o)
(¡)
_co o> ît'd
E o)
o)
oo lll o¡ OO o¡ã c\ o =E o¡ñ _oc N fo )y LL o) oo.t_o lC c'Fo) [ø ooo)
àÞÞ 9õ
(')
!:E
o o-.Y
c
o
U)
-!¿
t¿ o o.
C o)
P
(¡)
o)
o = E
E
Ø
o)
o)
õc)
(¡)
c)
c.
!
l¿
c\l
==
c\ o c\
o)
P
J o u)
q) q)
C\ C\
o c\ ó (\ o N !
o o
J l¿
ît)
o o oØ
o)
cf)
'õ q)
o-
.='q :(, a+EE ¡dl -o> o< 05 #õi
oq) !! FO
.=
B
o: .= ØoXx Io) .= õo) õq) i=(n C ! >LL c o) c) >oo) \Z-co) o É. É.
N
+ (,
o
N
(,
crl
o
= -o P c)
-C.ae
(, ('
qD
o-
I
o)
q)
o
EE'
N N
(¡r)
P r
c\ c\ o c\
o-
(+)
q '6'
E
.F
o o o o
q,
(f)
(,
+ I
æ
T
A'F
(uO o o, o)
_Y 'j: O) '-c>0i)
gä
PF '=o -e6 o! oo =o OJ
o-J Øo o¡.9
-Lc =0)
(l)Y
cÉ o. c\
I
I
ñ îh o) 'õ
o
F
c
o (¡, E
(¡)
(,
q)
o
õ o Ø
c o c
P
= o o o
Ëo
u È
-g!
ão .ü
c\ o
o)\
.=p^
o
(v
-O)c
P:
E c
!
J q)
f (¡) l¿
c)
c(¡)
C
-)¿
o)
(¡)
coõ)
(9
(.,
o
P
q
P
Ê
o É 3 o 0 o
E
o
rc
o
o
o)
o0)x< ^>'v-
cDuto FOC)
C 'ó
!
fL
c=) ! o) o -!¿
O
ñ
{,
E 'a) o)g
'-CL 0)
F -v.
ì z z
z
E.P_90 o o (¡¡) qt
o (¡¡)
o o q)
qp
.YN
3e F5
o
O)+ E
F:P ) ¡!
!e Ë: f!co oSa) ¿-Õ
l-
+o OOr¿
q'9,9 ?
o ='ñ.*9¿õõ
o o- -:z ro -H Ø.: o:a) l-"o
qp
o
P¡gJ
C
o -Io) 0)
o)
o, .=
C
=
(¡)
o)
C '= 0) .v
P
Ø I
o_ v)
E
o ñ
z
OJ
C
J P J
E (Y) g, 0) ¡r c -v:
O-C ^U)
org C¿
ro
(E
P
Ø
o 'o
oc
-\l '-
.=õ tc
(¡)
93 .eE .9o)
c(¡,
oo) o. o)
(,
õ
c)
('r: oro L3 .=õ '=ots Ã'õ o, o) ct, -o
Ø
É. (n
o)
-v .=
= 0)
.v, o)
'õ
CIL =o o.c0) (n
o)à o EÑ
z
(¡)
cD.o
-s¿
c)
:9
c)
ã6 '=
o
c '=
c)
'õ
-o U)
o
C P
c)
C= ';o
o)
.:l _v
c(¡) c o) c
C\
I
rf)
c\¡
:E
tsc
'õ= tt
of
0)
o)
E
(¡)
q)
o
L
o) U' P
C
o
P
c
(o J
= o o o
C\
(\ o
ã o
0) = _c
.g (',
É
I0)q)
fL
õ
C
';rt
ñ bo
o
N
¡to
o
cú
ì z
t
P
z
oo o
o q)
I
= o
Ê 6
Ê
z
ì z
o qÐ
o
t
1
,a
P
z
z
z
o q¡)
o q)
o (¡)
,-.1
z
ì z
ì z
z
o q)
o qD
o (c
o qp
C
F
o o o e
_c
.9
õo
{,
F.
c
o E
io=
qp
(,¡¡)
c
o C
i.r
!
p
=o
+o)
=o oo)
LLN
o
tL
=o
ct)
o L I
o)
o N o
'¡c c) -:¿ .:l
(¡,
q)
t-
q)
(E
ro c
o
z
o
.o (Ð
o
E) (E
iñ
z
N
lL
q)
N
ç
0)
LL
o
o
o
o
c) -!¿
o)
N
o c
6 .El Eo LC
ob lri
o)
o)
c)
I
o)
o o
o o
o)
(¡)
c)
3
'Fe
o)
'Fy G0)
3 (¡)
3
c)
i3r oo O.c
'Fy
(u0)
O.c
3
O.c
F .F
'F
!O=E ¡dl
õE
cO=É. ¡o
õE
¡ô-
c)
po
(¡)
.9
oo ø .cC-o ooDtr
O(Þ
ø.E C¡ ctd¡L
x
0)
õE
'õ
õ(!
oì -c .9
ø.9 C¡ oõ¡tr
tt,
o.(u= ^
'j=
.9' Ë
(Ú.= aO
Ëe EE 9o .9 0) .9 o, -o o= Ei5 EiEi5 CÈ LC) co) L0) (l)e
L (r)
oD
O'E !iõ '-o O'E (l)¡
o .r= .tt '-(J iu LÈ O'E OL o). o) lE
{
(9
+ I
o '¡= '-o o (l)t'E; o, o) !(E
o,
'õ
E x
IJ'
tt
s6 96
õ8 õ8 !Ë >F ts (¡) .-
o,
'õ
o an 'õ
!)
!d)
oË CL f(o
O.c
.J'
o
=É. ¡'crl
È.e È.e È.e
'Fy (g0)
c
C
9; 'Ê¡ Ê= ='õ f3 fl3 33 (Ðo (Ðo (Y)o õ
oõ p -r oc oc NO NO oq) oo þo, FO,
lt
q)
LL
o
c)
q¡ .!
o o
o
J
o)
e(J =O
E
o
=o)
6¡ -c
0)
q) U)
c)
o .F
'õ o-
0)
o)
(t) o O.C
o o
p
E o
c,)
3
c)
tti
p
o
õ .Et to Lq
p
o)
o) .FP
.9
N
o
o
ct)
-v 0)
c
c
+ (,
o
'õ 6¡ -c
Ëõ
(o
¡E
0)
o o) go
0)
q)
o.
o .2
.2 q)
o)
tt,
p
an
.eË =o (o.= .. =^ O) 'çO .9, #oÞF eo (u(! ru +(ú E¡- Er-¡g Bo(¡)
L(Ð
tDg
c)= P ct\ O-
ç=d) :e LL
fo
'tø FL
9?
c! o= õJ or
N
p -r _o) -0) OC H -s, Hg, E9 N0) ot oo oo)o, F> oo F> l'- o ltø
N.-
+ (,
+ (9
+ (,
+
(9
()> 'E>
o
LL
o q)
c)
(u(D
O.c
E;
(Ð
f3 fg fl3 (Ðo (f)o (9o = LJ
rô-
=É. ¡'crl
õE
=g ¡m Fb)
pg ñ *-tl
õE õE
õ J P
o
È.e È.e È.e !P (o(Ú o(Ú O(u c) ø.E ø.c I ø.9 C¡ c_o o C-o
al,
O¡
(l)a
$-
CDtr o¡tr õ8 õ8 õ8 >F
EE ooD EE
o'.= '$o !tú =m !io '-o '-o
E(! '-(J
q¡ .!
o.=
o¡tr
o.: Ë_o ()oD
ËË(J.= O.: o:t o¡ Ê '$ocÍt
I;
c)
P
0)
o o 'F
rc
(E
P
U)
c)
'o)
(¡)
P
c(¡)
c
.tt e)
rJ
ot o) o) o) o) oi! -o. 6¡ l_ *' P cr'= ô¡ .=(J OC oc ;_e NC) NC) oc) NL oo oo È= oo) l-(o l- o, l- o) FO, FfL
õ
(¡) l -- tt
90)
c! o= õJ
Eõ C()
o'E ot o) o) ¡l' P oc NC)
-o oD
Ei5 3 =;Ã L0) co) (¡) 'j= o '{= c) O '{= Oc
O'E
f3 oo) X'E
o) o)
E
c)
q)
o o
Ø
P
C
o
P
c
+ (9
\ù
(,
+ (9
{ (,
+
o
= o
c)
o
Luô ¿o .9]f' = o
'õ
Itß
.c
.9,
ã¡ E
o
t¡o cú
cG
(
E
5 o o o
€
{,
ËS r(ú qr) >+..
o
3(9
-v. 0) N
gã
c
o a o
4
z
o)
z
z
z
q
1
z
z
ì
z
4
o Fo)
z
!=
(f)
C!
o .=
q)
o
fL
oc _o)
!û ol'
C
E
co 'a2
.9
õo
.g ø)
F
!g
.=o lO. Oút
õ9
oP bÞ
C
o
oo oc E
:9=
o
q)
o qp
o q¡)
o qt
o
o (¡t
q)
bs
o
o q)
q)
Ëã tro_
äs
õ
i!
-oE (r, -c _o O= ¡O-
*'õ O!
'õ E q)
)y
l¿
LLN
N
oc) c
p
E
q)
0)
) o
0)
lL
0)
N
c
o
o
,(Úb
p
p
0)
to
O! c
E
o
o
Lç:
lri
'õ
(¡)
ã.9
-ic¡
!
LL
o)
N
o
.v q)
TL
N
Pb
c
o
o
o o
9õ b!
q)
Oo OO, N
OC Lo)
c o)
o
c)
Q)
(¡)
3 o 'Fy
o)
c)
(t' (t) Oc
O"c
'-¡ +9 (9t or9 EE OC
(¡) P
ì
od) O.C
0)
,; (¡)
o o
(Ð
E
ñ
pg pÈ -r ¡40
.;c
(ú
õE
õE
0)
u,
I
È.e È.e
(¡)
õtE
c) (¡)
E 0)
Io (¡)
o o
o_
Ø
.F
E
c)
(o
z
I
o)
u, (r)
fl oo X'E
oiE N .ã' NL
oo FfL
z
+ (,
(J> 'E>
oro 0)
ø.2 CO o-
o(!
ø.E C-o Oa õ¡È 6¡ .!
Èe o(l, ø.E CO (¡)
ot or.
o)
c"r'= OC N0) o0) FC',
+ (,
õ l¿
(E
õ
¡1,
IJ'
o)
(¡)
c
g,
g,
oùtr-
o
o
o)
0) .F
o.=
çFo
'Ë F
o
o)
oD
oD
(¡) '.=
ñ
ñ =É. ¡o õ t¿ õE
EE EE Ëe oon -o -o Ei5 Ei5 co) Eõ c6¡ L0) c) 'E õi! '-(J
E
¡fL
õ¡tr õ8 õ8 õ8 >F >F >F (¡) .-
(f,
(f,
LJ
¡Íl
:)
(o0)
Êt g; fp 8r fg (f)o (Ðo c)o E
õ -)¿
C')
3
P
o o
o
c
p
(l) .,= = (¡) .{= .9.9o(o (n (¡) U' '-o EiE '-o r3 fì o0) o0) 0) 'E 'E X'E x ot ot oiu oì c¡ oì o) oiú .rl'3 cÐ .;' c', .;' co' 3 O'E oc oc NL NL NO NO o(Ú o(Ú oo oo) Fo) FL l- oFo) Q)
s o
+ (9
s
(,
{(9
eä d(!
=
tñr (l)a-
C-,¡
ut=
c
h PE :.tJ >
=
OQ !c
h
o: o) .¡J c_
:å d(o
¿l)
Êñl tô¡ Oa-
> õ: "E ltr= c õ3:
ägË :oõ õä*
-oà'
siË 'Eq-o oÞ f Tu,O_
h>p äe I '=o-o oÈ !øo-
f
eis eis
€EÌ Eì: Eì5 €çÌ
Utv
o-!
I
attv
(¡--c
I
9o b 9o b o)l- : ð PrõÊ 9 ão I )sì )rì
'-o:
coY
o.-x o
coY
co (EF
oËg
=b t6, (úr '=
O)
0, c)
_!¿ -ct
õ9 o)!
o:= E= c(Úl¿
$¡E
ú sE 8õt-å E Þiõ.-co
È q o-6 .9 ø rr!
ì;e=; o(v) ';i t-^È ooñ9?
+ (9
+
(9
è€ÊË,
È!+ í
Þo P
Ø q)
'o) (¡)
c Q)
q)
E
o)
(9
(',
o
õ o #tt)
C
o
P
c f
o o o