A Bijlage 2 bij motie VAO VVD Tegenprestatie naar vermogen.pdf
Tekst van het document
Prestatie010 Ervaringen en effecten
Onderzoek en Business Intelligence
1
Colofon Gemeente Rotterdam, afdeling Onderzoek en Business Intelligence (OBI)
2
Datum: Auteur(s): Project:
8 april 2021 Chris de Vries, Maaike Dujardin, Justine Anschutz, Carolien de Haan 8131
Vragen:
onderzoek@rotterdam.nl
Samenvatting en conclusies Inleiding
Dit heeft ongetwijfeld effect gehad op de uitkomsten van dit onderzoek. Het is goed om
In de jaren 2014 - 2018 werd in Rotterdam
deze context in het achterhoofd te houden bij het
geleidelijk de Tegenprestatie van kracht. In 2019 is
lezen van het rapport.
gekozen voor een vernieuwde aanpak met als doel maximale persoonlijke ontwikkeling en zo mogelijk
De werkzoekenden en hun activiteiten
stappen richting re-integratie en betaald werk. De
(hoofdstuk 3)
vernieuwde aanpak gaat uit van twee groepen: een individuele, intensieve aanpak voor de
De caseload van de afdeling Prestatie010 bestaat
kansrijke groep (in dit rapport de Prestatie010-
uit ongeveer achttienduizend werkzoekenden die
aanpak genoemd) en een minder intensieve
gemiddeld zo’n twaalf jaar een uitkering
aanpak voor de minder kansrijke groep (in dit
ontvangen. De verhouding tussen de aantallen
rapport de Meedoen010-aanpak genoemd).
werkzoekenden in de Prestatie010-aanpak en in de Meedoen010-aanpak was eind 2020 37/63. In
De Rotterdamse wethouder met de portefeuilles
Rotterdam Zuid ligt het aandeel Prestatie010 wat
Werk, inkomen, Nationaal Programma Rotterdam
hoger dan op de noordoever. Werkzoekenden met
Zuid (NPRZ) en EU-Migranten heeft verzocht om
een hoger ingeschat arbeidsmarktpotentieel zitten
een vrijwilligerstevredenheidsmeting waarin
veelal in de Prestatie010-aanpak, wat ook te zien
werkzoekenden zelf aan het woord komen. OBI
is in de leeftijdsopbouw: de meeste ouderen vallen
(de onderzoeksafdeling van de gemeente
juist onder de Meedoen010-aanpak. De
Rotterdam) heeft daarom in overleg met de
gezondheidssituatie vormt voor veel
afdeling Prestatie010 een onderzoek opgezet met
werkzoekenden een uitdaging. Ook is er
als methoden: een enquête onder 500
regelmatig sprake van complexe persoonlijke
werkzoekenden, een analyse van registratiedata
omstandigheden.
en interviews met werkzoekenden en
De meest voorkomende vormen van
gemeentelijke activeringscoaches. Dit rapport doet
tegenprestatie zijn sociale activering
verslag van de uitkomsten. In deze samenvatting
(taalcursussen, beweegcursussen en andere
worden kort de belangrijkste bevindingen
nuttige activiteiten) en vrijwilligerswerk.
weergegeven. In de kopjes wordt verwezen naar
Uit een analyse van het gemeentelijke instrument
de hoofdstukken van dit rapport waarin meer over
Stappenteller blijkt dat bijna de helft in de
het betreffende onderwerp te vinden is.
Prestatie010-aanpak een of meer stappen in hun
Een algemene opmerking is hier op zijn plaats. De dataverzameling vond plaats tijdens de coronapandemie (zomer en najaar 2020). Veel
ontwikkeling heeft gezet. Het doen van activiteiten en dus ook het zetten van stappen wordt behoorlijk bemoeilijkt door de coronacrisis.
tegenprestatie-activiteiten lagen stil in deze periode en werkzoekenden kregen grotendeels digitale dienstverlening.
3
Ervaringen met de nieuwe werkwijze
Hetzelfde spanningsveld is zichtbaar bij de focus
(hoofdstuk 4)
op minder en kortere ontheffingen bij de
Activeringscoaches zijn over het algemeen
liever eerder een ontheffing of een ontheffing voor
positiever over de vernieuwde aanpak dan
langere tijd willen in geval van chronische ziekten
werkzoekenden. Activeringscoaches merken ook
bij henzelf of hun partner.
veel verschil in werkwijze ten opzichte van de oude werkwijze. Zowel de activeringscoaches als teammanager beoordelen de grotere focus op kwaliteit in plaats van op kwantiteit als positief. Doordat coaches nu een vaste caseload hebben, voelen zij zich verantwoordelijker voor de werkzoekenden in hun caseload. Activeringscoaches geven aan dat de vernieuwde werkwijze voor meer werkplezier zorgt. Tegelijkertijd zorgen doelstellingen bij sommigen voor werkdruk. Werkzoekenden merken het verschil tussen de oude en vernieuwde werkwijze veel minder, maar zij zijn wel positief over de huidige bejegening en de andere benadering door de activeringscoaches met meer aandacht voor belemmeringen in hun persoonlijke situatie. Ook zijn zij tevreden over de frequentie waarmee zij de activeringscoach spreken en vinden zij het fijn om een vaste activeringscoach te hebben. De visie van activeringscoaches botst soms met de realiteit van de werkzoekenden. Activeringscoaches willen werkzoekenden bewegen om zoveel mogelijk tegenprestatie activiteiten (tegelijk) te ontplooien, terwijl werkzoekenden soms moeite hebben om één tegenprestatie te combineren met hun andere verplichtingen: in het huishouden of de zorg voor anderen.
4
activeringscoaches, terwijl werkzoekenden juist
De brede uitvraag, meer aandacht voor belemmeringen en een persoonlijker aanpak vertaalt zich voor werkzoekenden in meer praktische hulp. Dit lijkt goed aan te sluiten bij de behoeften van werkzoekenden, vanwege beperkte kennis van regelingen, stress door financiële problemen en taalbarrières. Afstand en locatie spelen een rol bij zowel activeringscoaches als bij werkzoekenden. Het outreachend werken en langsgaan op locatie van het vrijwilligerswerk of dagbesteding is een voordeel voor werkzoekenden (minder reiskosten) en voor activeringscoaches (meer inzicht in de situatie van werkzoekenden). Daarentegen is afstand tot re-integratie voorzieningen of betaald werk soms een belemmering voor werkzoekenden. Het wijkgestuurd werken met meerdere partijen die in de wijk kantoor houden is een gunstige ontwikkeling voor het contact van activeringscoaches met professionals van Werk & Inkomen en van de wijkteams. De nieuwe mogelijkheden van de Prestatie010 professionals zoals de inzet van reintegratievoorzieningen, mogelijkheden voor een garantiebaan of beschut werk lijken de activeringscoaches nog beperkt te benutten. Onder andere door onbekendheid met deze instrumenten en door de beperkte beschikbaarheid van geschikte instrumenten.
Tegenprestaties en ervaringen
Effecten en belemmeringen
(hoofdstuk 5)
(hoofdstuk 6)
Werkzoekenden vinden over het algemeen dat de
Het doen van een tegenprestatie doet veel
meeste mensen met een uitkering een
respondenten goed: men voelt zich vaak beter, het
tegenprestatie zouden moeten doen, maar dat die
heeft vaak een positief effect op het zelfbeeld, men
verplichting wel moet afhangen van de
heeft over het algemeen meer sociale contacten,
gezondheid.1
doet mogelijk ervaring op en leert soms de taal beter spreken. Maar de (slechte) gezondheid is
Vrijwilligerswerk en mantelzorg zijn de twee meest
een terugkerend onderwerp in de opmerkingen
voorkomende tegenprestaties onder de
van de respondenten.
respondenten. Aan vrijwilligerswerk wordt gemiddeld 12 uur per week besteed, veelal bij
De eigen gezondheid of de gezondheid van de
basisscholen, in verzorgingstehuizen en in
partner waar men voor zorgt stelt hen vaak niet in
buurthuizen / huizen van de wijk. De meeste
staat om veel of lang te werken. Het aandeel dat
vrijwilligers bevalt het werk (heel) goed.
wel een betaalde baan zou willen is dan ook relatief klein. Naast fysieke gezondheidsproblemen
Aan mantelzorg, waarbij voornamelijk voor familie
worden de mogelijkheden van werkzoekenden
wordt gezorgd, wordt gemiddeld 34 uur per week
soms ook beperkt door een complexe persoonlijke
besteed. Over het algemeen wordt de zorg met
situatie. Deze factoren belemmeren hen om het
plezier gegeven, maar worden er ook opmerkingen
vol te houden en om zich verder te ontwikkelen
gemaakt over fysieke en mentale belasting.
richting betaald werk. Vooral de combinatie met de
In het algemeen kan gesteld worden dat werkzoekenden die een tegenprestatie doen hier positief over zijn. Het geeft hen een goed gevoel om nuttig bezig te zijn en onder de mensen te zijn. Ze zijn vaak ook trots op de tegenprestatie die ze doen. Echter, een relatief klein deel van de werkzoekenden vindt zichzelf gezond en fit genoeg voor de tegenprestatie. Zoals aangegeven komt met name bij vrijwilligerswerk en mantelzorg naar voren dat het werk zwaar kan zijn.
zorg voor kinderen en mantelzorg maakt het doen van vrijwilligerswerk en betaald werk ingewikkeld voor werkzoekenden. Verder is betaald werk niet voor alle werkzoekenden een aantrekkelijke optie. Andere belemmeringen liggen op het gebied van taalvaardigheid en vervoer. Als effecten voor de Rotterdamse samenleving zijn de uren berekend die werkzoekenden besteden aan vrijwilligerswerk en mantelzorg als tegenprestatie. Deze komen volgens een grove inschatting uit op bijna tweeënhalf miljoen uren vrijwilligerswerk en bijna drie miljoen uren mantelzorg op jaarbasis.
1
In praktijk wordt overigens rekening gehouden met de gezondheid op grond van diagnosestelling door deskundigen.
5
Inhoudsopgave Samenvatting en conclusies
3
1
10
2
3
Inleiding 1.1
Prestatie010
10
1.2
Iedere stap telt
11
1.3
Overige werkzoekenden
11
1.4
Dit onderzoeksrapport
12
Opzet onderzoek 2.1
Onderzoeksvragen
13
2.2
Methode
13
2.3
Resultaten
15
2.4
Leeswijzer
15
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten Inleiding
16
3.2
Aantallen per gebied
16
3.3
Leeftijd en geslacht
17
3.4
Gezondheidssituatie
18
Complexe persoonlijke situaties
19
3.5
Duur van de uitkering
19
3.6
Soort activiteit
19
3.7
Effecten van corona
20
3.7.1
6
16
3.1
3.4.1
4
13
Effect corona op de tegenprestatie
21
3.8
Stappenteller
22
3.9
Conclusie
23
Ervaringen nieuwe werkwijze
24
4.1
Inleiding
24
4.2
De vernieuwde werkwijze
24
4.2.1
Brede uitvraag en passende dienstverlening
24
4.2.2
Matching met vrijwilligersorganisaties
25
4.2.3
Lagere caseload en een vast contactpersoon
26
4.2.4
Frequenter contact en andere vormen van contact
26
4.2.5
Focus op ontwikkeling en mogelijkheden
26
4.2.6
Outreachend werken
27
4.2.7
Meer focus op overdracht naar Werk
27
4.2.8
Inzet re-integratievoorzieningen
27
4.3
Ervaringen activeringscoaches
27
4.3.1
Meer tijd en aandacht, lagere werkdruk
27
4.3.2
Meer verantwoordelijkheid
27
4.3.3
Minder ontheffingen
27
4.3.4
Beter beeld van werkzoekenden
28
4.3.5
Re-integratievoorzieningen relatief onbekend
29
4.3.6
Afstemming en monitoring bij belemmeringen
29
4.3.7
Betere samenwerking met W&I
31
4.3.8
Samenwerking met externe partners
31
4.3.9
Meer werkplezier
31
4.4
Sturing
32
4.4.1
Intervisie en leren
32
4.4.2
Sturing en doelstellingen
33
Ervaringen werkzoekenden
34
4.5
4.5.1
Vast contactpersoon
34
4.5.2
Frequenter contact en andere vormen van contact
34
4.5.3
Menselijker en minder strenge bejegening
35
4.5.4
Onzekerheid over aanpak gemeente, nog weinig vertrouwen
36
4.5.5
Meer praktische hulp
36
4.5.6
Ervaring met opbouw in de dienstverlening beperkt, maar positief
37
4.5.7
Weinig ervaring met inzet re-integratievoorzieningen
37
4.5.8
Beperkt ervaring met garantiebaan en beschut werk
38
4.5.9
Negatieve ervaringen met afdeling Inkomen
39
4.5.10 4.6
Blijvend pijnpunt: ontheffingen
Ervaringen werkzoekenden uit enquête
39 40
4.6.1
Vaste contactpersoon en frequentie van het contact
40
4.6.2
Waardering contact
40
4.6.3
Waardering contact t.o.v. een jaar geleden
42
4.6.4
Tevredenheid activeringscoach
43
4.7
Conclusies
43
7
5
Tegenprestaties en ervaringen 5.1
Inleiding
45
5.2
Vormen van tegenprestatie
45
5.3
Mening over beleid tegenprestatie
46
5.3.1
6
Mening Rotterdammers Omnibusenquête
47
5.4
Meer over tegenprestaties
47
5.5
Tevredenheid met tegenprestatie
51
5.6
Conclusies
53
Effecten en belemmeringen
54
6.1
Inleiding
54
6.2
Individuele effecten
54
6.2.1
Gezondheid
54
6.2.2
Contacten
55
6.2.3
Wat heeft men geleerd?
55
6.2.4
Kans op werk
56
6.3
8
45
Belemmeringen
57
6.3.1
Belemmeringen voor vrijwilligerswerk
57
6.3.2
Belemmeringen voor betaald werk
59
6.4
Maatschappelijke effecten
59
6.5
Conclusies
60
Bijlage A : Vragenlijst interviews activeringscoaches
62
Bijlage B : Vragenlijst interviews werkzoekenden
64
Bijlage C : Vragenlijst telefonische enquête werkzoekenden
67
Bijlage D : Respons telefonische enquête werkzoekenden
86
Samenvatting en conclusies – Hoofdstuk 0
9
1 Inleiding 1.1
Prestatie010
In 2017 werd in het onderzoek Effecten van de
Deze aanpak en verdeling hangt samen met het
Tegenprestatie in Rotterdam2 een vergelijking
afdelingsbudget: de medewerkerscapaciteit is
gemaakt tussen werkzoekenden die wel en
eenvoudigweg niet toereikend om met alle
werkzoekenden die nog niet een tegenprestatie
werkzoekenden een intensieve aanpak te doen.
deden. Dat was destijds mogelijk omdat in sommige wijken de Prestatie010-aanpak al was
De intensievere individuele aanpak is in lijn met de
geïmplementeerd en in andere wijken nog niet.
uitkomsten van eerder evaluatieonderzoek naar het
Inmiddels is een dergelijke vergelijking niet meer
project Ontwikkeling Arbeidspotentieel OAP4, waaruit
mogelijk. Wel heeft wethouder Moti (met de
bleek dat deze aanpak positieve effecten had op
portefeuilles Werk, inkomen, Nationaal Programma
onder meer de doorstroom naar de afdeling Werk,
Rotterdam Zuid en EU-Migranten) verzocht om een
het starten van vrijwilligerswerk/mantelzorg,
nieuw onderzoek waarin werkzoekenden zelf aan het
vordering op de participatieladder en deelname aan
woord komen. Dit rapport bevat de uitkomsten van
re-integratietrajecten.
dat onderzoek.
In dit rapport worden de twee groepen
In 2018 was de doelstelling nog om in alle wijken van
werkzoekenden soms vergeleken, waarbij de
Rotterdam actief te worden met de tegenprestatie.
intensieve aanpak wordt aangeduid met de term
Toen die doelstelling was behaald, is in 2019 is een
Prestatie010 en de andere aanpak met de term
nieuwe doelstelling opgesteld. De ambitie was dat
Meedoen010. Om verwarring te voorkomen is het
jaarlijks 1.000 werkzoekenden worden toegeleid naar
van belang te beseffen dat zowel de intensieve
re-integratie of uitstroom naar werk.3 De caseload
aanpak als de minder intensieve aanpak door de
van de afdeling Prestatie010 werd ingedeeld in twee
afdeling Prestatie010 worden uitgevoerd.
groepen met een eigen aanpak: de kansrijke groep (op grond van leeftijd, uitkeringsduur en reeds actief in een tegenprestatie) en de minder kansrijke groep (met een hogere leeftijd, langere uitkeringsduur en minder actief in een tegenprestatie). De activeringscoaches volgen een intensievere individuele aanpak voor de kansrijke groep (werkzoekenden worden vier keer per jaar worden gesproken). Daarnaast is er een aanpak voor de
Budget en formatieruimte zijn dus de reden om de indeling in twee groepen te maken. Voor de gebieden van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is meer financiële ruimte beschikbaar dan voor de overige wijken. Daardoor kunnen meer werkzoekenden in deze wijken worden ingedeeld in de groep die een intensievere (individuele) aanpak krijgt.
minder kansrijke werkzoekenden. Deze werkzoekenden spreken de activeringscoaches één keer per jaar en hebben geen vaste contactpersoon.
2
Bus, A., Vries, C. de, & Zeele, S. van (2017). Effecten van de tegenprestatie in Rotterdam. Rotterdam: Gemeente Rotterdam afdeling Onderzoek en Business Intelligence. 3 Deze ambitie is inmiddels bijgesteld naar 850 per jaar. 4 Valk. S. van der & M. Fenger (2019). De effecten van klantcontacten. Evaluatie van het project Ontwikkeling Arbeidspotentieel bij de gemeente Rotterdam. Erasmus School of Social and Behavioural Sciences. Erasmus Universiteit.
10
Inleiding - Hoofdstuk 1
1.2
Iedere stap telt
Het plan Iedere stap telt – de doorontwikkeling van de aanpak Tegenprestatie 2019 – 20225 geeft een weergave van de gemeentelijke aanpak en doelen. In het nu volgende citeren we uit dit plan.
Bijvoorbeeld een uitbreiding van het aantal uren vrijwilligerswerk. Daarnaast wordt deze werkzoekenden al tijdens hun Prestatie010 de mogelijkheid gegeven om gebruik te maken van reintegratiedienstverlening, zoals het behalen van een BHV-certificaat, VCA-diploma of een cursus Sociale
Veel werkzoekenden kampen met verschillende
Hygiëne. Tevens stimuleren wij hen om als in dit
soorten problematiek. Dit vormt in de meeste
stadium te werken aan presentatie- en sollicitatie-
gevallen een belemmering voor de directe stap naar
technieken, bijvoorbeeld door het maken van een
betaald werk. Door de juiste dienstverlening kan elke
videosollicitatie. Alles gericht op het zetten van de
werkzoekende een volgende stap maken in de
volgende stap.
persoonlijke ontwikkeling.
Met een kleinere caseload en de ruimte om aandacht
Uit onderzoek is gebleken dat het geven van (meer)
te verdelen onder de werkzoekenden is de
aandacht aan werkzoekenden sterk bijdraagt aan
verwachting dat meer Rotterdammers meer stappen
hun ontwikkeling. Meer aandacht leidt eerder tot het
gaan maken in hun persoonlijke ontwikkeling. Indien
maken van een vervolgstap in de persoonlijke
de stap naar re-integratie mogelijk is, maken we die
ontwikkeling van een werkzoekende. Rotterdammers
samen met de werkzoekende. Met de klantmanagers
met een uitkering moeten daarom kunnen rekenen
van re-integratie en de werkzoekende maken we met
op passende aandacht van de gemeente en het
elkaar afspraken die passen bij de behoeften van de
ontvangen van de ondersteuning die voor hem of
werkzoekende. Samen wordt bepaald wat er nodig is
haar nodig is. (…) Om dit te bewerkstelligen wordt er
voor het zetten voor de stap naar re-integratie. Zo
gewerkt met een gedifferentieerde dienstverlening.
staat ook na de tegenprestatie de werkzoekende
Op basis van individuele kenmerken als leeftijd, duur
centraal.
in de bijstand en huidige tegenprestatie is er een indeling gemaakt op mogelijke arbeidspotentie. Afhankelijk van deze eerste indicatieve indeling verandert de inhoud van het contact met werkzoekende en het aantal contactmomenten. Werkzoekenden waarvan de verwachting is dat zij arbeidspotentie hebben (ca. 9.000 werkzoekenden), krijgen binnen de aanpak Prestatie010 één contactpersoon, de activeringscoach. De activeringscoach heeft maximaal 100 werkzoekenden in de caseload. Deze activeringscoach volgt de werkzoekende intensief zo lang als dat nodig is. De werkzaamheden in het kader van de Prestatie010 zijn geen eindstation. Samen met werkzoekende wordt gekeken welke
1.3
Overige werkzoekenden
Het genoemde plan gaat uiteraard ook in op de andere werkzoekenden, die in dit onderzoeksrapport wordt aangeduid met de term ‘Meedoen010-aanpak’. We citeren hieronder opnieuw uit dit plan. De overige werkzoekenden met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt (ca. 11.000 werkzoekenden) blijven we de dienstverlening van Prestatie010 aanbieden. Als tijdens het contact met deze werkzoekenden blijkt dat een vervolgstap mogelijk is, dan ondersteunen we hen daarbij. Bijvoorbeeld van het volgen van een beweegtraject naar het starten met vrijwilligerswerk.
stappen er nog gezet kunnen worden om het maximaal haalbare voor hem of haar te bereiken.
5
Gemeente Rotterdam. Iedere stap telt, de doorontwikkeling van de aanpak Tegenprestatie 2019 - 2022.
Inleiding – Hoofdstuk 1
11
Samen met de welzijnspartijen, taalaanbieders en
Een toelichting op de term ‘prestatie010’ is op zijn
andere maatschappelijke organisaties in de wijken
plaats. In de Participatiewet, onder het kopje
bespreken we met de werkzoekende de voortgang
‘Rechten en Plichten’ (van degenen een uitkering
en zetten we in op maximale persoonlijke
ontvangen) wordt gesproken over een
ontwikkeling.
‘tegenprestatie’. De Gemeente Rotterdam gebruikt
Het is lastig om vast te stellen hoeveel mensen met
die term ook in de Verordening Tegenprestatie
een (licht verstandelijke) beperking Rotterdam telt.
Participatiewet Rotterdam 2015, als aanduiding van
Naar schatting heeft ongeveer de helft van deze
de activiteiten die een werkzoekende verricht. Sinds
groep werkzoekenden een licht verstandelijke
2018 wordt hiervoor in Rotterdam de term
beperking. Deze werkzoekenden weten zich vaak
Prestatie010 gehanteerd. Ook de betreffende
niet te redden zonder begeleiding. Met de juiste
afdeling heeft de naam Prestatie010 gekregen. De
indicatie begeleiden wij werkzoekenden met diverse
term Prestatie010 heeft nu in het spraakgebruik
vormen van (arbeids-) beperkingen, waar mogelijk,
diverse betekenissen:
naar beschut werk of een garantiebaan. Waar dat relevant is passen we loonwaardebepaling toe.
•
Een afdeling van de gemeente Rotterdam,
•
Een intensievere aanpak, ter onderscheiding van
Concluderend: de aanpak is gericht op ondersteuning van werkzoekenden bij het zetten van
de minder intensieve aanpak, •
stappen in hun persoonlijke ontwikkeling en zo
Een activiteit door een werkzoekende (ongeacht in welk van beide groepen die persoon valt).
mogelijk re-integratie richting betaald werk. Met name door de intensieve aanpak is de verwachting
Om spraakverwarring te voorkomen hanteren wij in
dat kansrijke werkzoekenden meer stappen gaan
dit rapport voor die laatste betekenis de term
zetten. Bij werkzoekenden, waarbij de stap naar
‘tegenprestatie’. In het kort:
betaald werk nog niet mogelijk is, is het doel maximale persoonlijke ontwikkeling.
1.4
We spreken over de afdeling Prestatie010.
•
De afdeling hanteert twee aanpakken: de Prestatie010-aanpak en de Meedoen010-
Dit onderzoeksrapport
In dit onderzoek worden de uitkomsten van de vrijwilligerstevredenheidsmeting gepresenteerd en wordt kort ingegaan op de effecten van de aanpak. Overigens is in praktijk het coronavirus een spelbreker gebleken, zowel in de uitvoering van het beleid als in het onderhavige onderzoek. Het volgende hoofdstuk beschrijft de opzet van dit onderzoek.
12
•
Inleiding - Hoofdstuk 1
aanpak. •
Werkzoekenden in beide aanpakken doen al dan niet een tegenprestatie.
2 Opzet onderzoek In dit hoofdstuk wordt besproken welke
Effecten op de samenleving: hier samengevat in het
onderzoeksvragen centraal staan in het onderzoek
aantal uren vrijwilligerswerk en mantelzorg, waar de
en welke methodes zijn toegepast om antwoord te
Rotterdamse samenleving van profiteert.
krijgen op deze vragen.
2.1
Onderzoeksvragen
In het onderzoek staan de volgende vragen centraal: Hoe is de samenstelling van de ‘caseload’ van Prestatie010? Het gaat dan om zaken als leeftijd, geslacht, migratieachtergrond, huishoudensamenstelling, wijk waar men woont, duur in de uitkering. Wat houdt Prestatie010 in, in de praktijk? Contacten: Hoe vaak is er contact tussen de gemeente en de werkzoekende en wat voor contact is dat? Hoe ervaren werkzoekende en activeringscoach dit? Activiteiten: Wat voor activiteit doet de werkzoekende? Hoe veel vrijwilligers, mantelzorgers en deelnemers aan andere activiteiten zijn er? Resultaten: Welke resultaten zijn er te zien in termen
2.2
Methode
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden zijn de volgende onderzoeksmethoden ingezet: -
Bestandsanalyse
-
Interviews met activeringscoaches
-
Interviews met werkzoekenden
-
Enquête onder werkzoekenden
Bestandsanalyse Door middel van een bestandsanalyse kunnen we antwoord geven op de eerste onderzoeksvraag. De basis voor de bestandsanalyse is de eigen registratie van de afdeling. Niet alleen gegevens, zoals leeftijd, geslacht of woonbuurt zijn bekend, ook is na te gaan of en hoe een persoon zich ontwikkelt in termen van het zogeheten arbeidsmarktpotentieel. Dat gebeurt met behulp van de door de afdeling zelf ontwikkelde registratie, de “stappenteller”.
van doorstroming naar Pre-matching, Arbeids- en
Interviews activeringscoaches
Mensontwikkeling) of naar betaald werk of andere
Door met activeringscoaches te spreken, kon een
stappen volgens de ‘stappenteller’.
beeld gevormd worden hoe de aanpak in de praktijk uitwerkt. Het gaat vooral om het contact tussen de
Hoe is de tevredenheid van de werkzoekenden in
activeringscoach en werkzoekende, wat de nieuwe
het kader van Prestatie010?
aanpak inhoudt en wat de aanpak naar het inzicht
Het gaat dan om tevredenheid met de gemeente en
van de activeringscoach betekent voor de
tevredenheid met de activiteiten die men verricht.
werkzoekende. In totaal hebben de onderzoekers vijf
Wat zijn de effecten van Prestatie010?
activeringscoaches en een teammanager online of
We onderscheiden daarbij:
telefonisch geïnterviewd. De interviews zijn
Individuele effecten: gezondheid, welbevinden,
woordelijk uitgewerkt en geanalyseerd in Atlas.ti. De
zelfvertrouwen, eigen inschatting van kans op vinden
gebruikte vragenlijst is te vinden in bijlage A.
van werk etc.
Opzet onderzoek – Hoofdstuk 2
13
Interviews werkzoekenden
Enquête onder werkzoekenden
Om goed inzicht te krijgen in de vernieuwde
Naast diepgaande interviews met activeringscoaches
werkwijze van Prestatie010 en hoe de werkzoekende
en werkzoekenden is een telefonische enquête
dat ervaart, zijn eveneens diepte-interviews
gehouden onder werkzoekenden. De gebruikte
gehouden met werkzoekenden. In deze interviews
vragenlijst is te vinden in bijlage C. Met behulp van
kon dieper op onderwerpen worden ingegaan dan
deze enquête wilden we van een grotere groep
met een schriftelijke enquête mogelijk is. Dit bood de
werkzoekenden onder andere weten wat hun
mogelijkheid om met werkzoekenden te bespreken in
ervaringen zijn met het contact met de
hoeverre de aanpak van Prestatie010 verschil heeft
activeringscoach en het doen van een
gemaakt in hun persoonlijke situatie.
tegenprestatie. Het veldwerk van deze enquête is verricht door onderzoeksbureau Mediad te
In totaal hebben de onderzoekers een diepte-
Rotterdam. De responsverantwoording van deze
interview afgenomen bij negen werkzoekenden.
enquête is te vinden in bijlage D. Uiteindelijk hebben
Vanwege de coronapandemie waren de interviews
305 werkzoekenden uit de Prestatie010-aanpak en
grotendeels telefonisch, met een interview op een
200 werkzoekenden uit de Meedoen010-aanpak
fysieke locatie. Ook deze interviews zijn woordelijk
meegedaan aan de enquête. Nagenoeg al deze
uitgewerkt en geanalyseerd in Atlas.ti. De gebruikte
werkzoekenden (95%) ontvingen al voor 1 januari
vragenlijst is te vinden in bijlage B.
2019, toen de nieuwe werkwijze ten aanzien van de tegenprestatie werd ingevoerd, een uitkering van de gemeente Rotterdam.
14
Opzet onderzoek - Hoofdstuk 2
2.3
Resultaten
2.4
Leeswijzer
De onderzoeksresultaten zijn in dit rapport te lezen.
In hoofdstuk 3 wordt aan de hand van
Waar dat mogelijk en relevant is, wordt bij het
registratiegegevens een algemeen beeld geschetst
beantwoorden van de onderzoeksvragen een
van de zogeheten ‘caseload’ van de afdeling
vergelijking gemaakt tussen de groep
Prestatie010. Hier en daar wordt de beschrijving
werkzoekenden die de intensieve aanpak krijgen
aangevuld met resultaten uit de interviews en/of uit
(Prestatie010) en de werkzoekenden met een minder
de enquête.
intensieve aanpak (Meedoen010). Hoofdstuk 4 gaat in op de vernieuwde werkwijze en Ook worden enkele uitkomsten uit de
hoe deze werkwijze door activeringscoaches en
Omnibusenquête in het rapport opgenomen. Dit is
werkzoekenden wordt ervaren.
een stadsbrede enquête waarin Rotterdammers aangeven wat zij vinden van het gemeentelijk beleid
Welke tegenprestaties zoal door de respondenten
op het gebied van de tegenprestatie.
worden gedaan en of dit bevalt komt in hoofdstuk 5 aan de orde. Het rapport wordt afgesloten met hoofdstuk 6 waarin zowel de effecten van de tegenprestatie als de belemmeringen die men ervaart worden besproken.
Opzet onderzoek – Hoofdstuk 2
15
3 Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten 3.1
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt, aan de hand van de
Tabel 3.1.
registraties van de afdeling Prestatie010 en de ‘stappenteller’ een algemeen beeld geschetst van de zogeheten ‘caseload’ van de afdeling Prestatie010. Waar dat zinvol is worden de groepen in de aanpakken Prestatie010 (individuele, intensieve aanpak) en Meedoen010 (minder intensieve aanpak) vergeleken. Daarbij is het belangrijk te beseffen dat
Aantal werkzoekenden in caseload (eind december 2020)6 Aantal
%
Prestatie010
6.860
37%
Meedoen010
11.888
63%
Totaal
18.748
100%
deze groepen niet willekeurig zijn ingedeeld. De groep in de Prestatie010-aanpak bestaat uit mensen met een hoger ingeschat arbeidspotentieel. Deze groep wordt meer gestimuleerd en begeleid om ‘stappen te zetten’. Die inschatting is onder andere gebaseerd op leeftijd, het aantal jaar dat men een uitkering ontvangt en de activiteit die men reeds doet. De achtergrondkenmerken van beide groepen verschillen dus behoorlijk. Om die reden worden in dit hoofdstuk deze beide groepen vaak afzonderlijk in figuren getoond. Allereerst is het goed om te weten over welke aantallen het ongeveer gaat. Tabel 3.1 vermeldt de aantallen zoals die gelden eind december 2020. Zo is te zien dat de groep in de Prestatie010-aanpak uit 6.860 personen bestond die 37% van het totaal
3.2
Aantallen per gebied
Wanneer we wat verder ingaan op de aantallen per gebied, zien we grote verschillen. Zo is in Figuur 3.1 te zien dat het aantal werkzoekenden in de caseload van de afdeling relatief groot is in Feijenoord en Delfshaven. Ook de verhouding tussen het aantal werkzoekenden in de aanpak Meedoen010 en de aanpak Prestatie010 verschilt per gebied. Vooral in de drie gebieden van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is het aandeel van Prestatie010 relatief groot. Dit is zichtbaar in de relatief grote donkergroen gekleurde staafjes bij Feijenoord, Charlois en IJsselmonde in Figuur 3.1.
vormden. In de loop van de tijd zal die groep wellicht nog wat groeien.
6
16
Tijdens het opstellen van dit rapport waren de cijfers beschikbaar over de caseload van de afdeling met peildatum juli 2020. Vóór publicatie van dit rapport kwamen de actuelere totaalcijfers beschikbaar die in tabel 3.1 zijn opgenomen. Bij de overige tabellen en figuren in dit hoofdstuk is de peildatum vaak juli 2020, maar zou een geactualiseerde tabel hetzelfde beeld geven. Bij elke figuur of tabel wordt de peildatum vermeld.
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten Hoofdstuk 3
Figuur 3.1.
Aantal werkzoekenden naar gebied (juli 2020)
3.500
Prestatie010
3.000
Meedoen010
2.500 2.000
42%
1.500 51%
1.000
74%
65%
500 0
58%
26%
49%
35%
47% 70% 30%
69% 53%
31%
60% 40%
73% 27%
79% 21%
78% 22%
In Tabel 3.1 bleek dat 37% van de caseload behoort
Werkzoekenden tot 27 jaar komen overigens terecht
tot de Prestatie010-aanpak. Maar in bijvoorbeeld het
bij het Jongerenloket en zitten niet in deze caseload.
gebied Feijenoord is dat maar liefst 58% en in
De gemiddelde leeftijd voor de Meedoen010-aanpak
IJsselmonde 53%. In Delfshaven is dat aandeel
is 56 jaar. Bij de Prestatie010-aanpak is dat
relatief laag: 26%. Wat kan meespelen is dat de
gemiddeld 48 jaar. Bij Meedoen010 is bijna de helft
genoemde gebieden op Zuid een relatief jonge
60 jaar of ouder. Meer dan de helft (54%) in de
bevolking hebben, en jongeren komen meer voor in
aanpak Prestatie010 is jonger dan 50 jaar, terwijl
de Prestatie010-aanpak. Maar ook de budgettaire
datzelfde geldt voor slechts 18% van de
ruimte speelt een rol. In het NPRZ-gebied is een
Meedoen010-aanpak. Per definitie zitten de
hogere bezetting, waardoor er minder
personen van zestig jaar en ouder grotendeels in de
werkzoekenden in de Meedoen010-aanpak komen
groep Meedoen010. Naast leeftijd, zijn ook de duur
en meer in de Prestatie010-aanpak.
van de uitkering en het soort activiteit dat een werkzoekende doet criteria bij de indeling van de
3.3
Leeftijd en geslacht
De groepen in de aanpak Prestatie010 en in de
groepen. Figuur 3.2.
Leeftijdsverdeling (juli 2020)
Meedoen010
5 13%
36%
47%
Prestatie010
21%
33%
41%
aanpak Meedoen010 zijn onder andere samengesteld aan de hand van de leeftijd van de werkzoekende. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zich op dit punt duidelijke verschillen voordoen (zie Figuur 3.2). De Prestatie010-aanpak geldt met name voor personen waarvan de inschatting is dat zij een
< 39 jaar
40-49 jaar
50-59 jaar
5
60+ jaar
hoger arbeidsmarktpotentieel hebben, dat zijn relatief vaak jongere personen.
In totaal bestaat de caseload voor zo’n zestig procent uit vrouwen.
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten – Hoofdstuk 3
17
In de Meedoen010-aanpak is dat aandeel een paar
Figuur 3.3 laat zien hoe de geïnterviewde
procent lager en in Prestatie010-aanpak een paar
werkzoekenden hun eigen gezondheid beoordelen,
procent hoger. Voor zowel Meedoen010 als in
ook nu weer uitgesplitst naar de twee groepen
Prestatie010 geldt dat er in elke leeftijdsgroep meer
Prestatie010 en Meedoen010. Wat opvalt is dat
vrouwen voorkomen dan mannen.
relatief veel werkzoekenden hun gezondheid slecht of zeer slecht vinden. De groep in de Prestatie010-
3.4
Gezondheidssituatie
Over de gezondheid van de werkzoekenden kunnen we alleen uitspraken doen op basis van de telefonische enquête waarover verderop in deze rapportage meer wordt gerapporteerd. Deze uitkomsten zijn dus niet gebaseerd op bestandsanalyse van de gehele caseload, maar op een vragenlijst die is afgenomen onder een steekproef uit de caseload. We presenteren dit gegeven hier omdat dit een belangrijk
aanpak is er wat dat betreft beter aan toe dan de groep in de Meedoen010-aanpak, maar ook in de eerstgenoemde groep geeft slechts 17% aan de eigen gezondheid goed te vinden. Eén procent vindt de eigen gezondheid zeer goed. Ook hier speelt waarschijnlijk de leeftijdsopbouw een rol. In de Meedoen010-aanpak zitten relatief veel ouderen en gezondheidsklachten komen meer voor bij ouderen. Figuur 3.3.
Ervaren gezondheid, bron: enquête, najaar 2020
achtergrondkenmerk blijkt te zijn. Dat blijkt niet alleen uit het onderhavige onderzoek maar ook uit andere onderzoeken naar dit onderwerp. 7
Prestatie010
Meedoen010 6% Zeer goed
7
18
17%
49% 31%
Goed
Gaat wel
26%
8%
41%
23%
Slecht
Zeer slecht
Anschütz, J., Haan, C. de, Libregts, I., Meima, B., & Zeele, S. van (2016). Opbrengsten en kosten van de tegenprestatie: de wijk Bloemhof als case. Rotterdam: Gemeente Rotterdam afdeling Onderzoek en Business Intelligence. Bus, A., Vries, C. de, & Zeele, S. van (2017). Effecten van de tegenprestatie in Rotterdam. Rotterdam: Gemeente Rotterdam afdeling Onderzoek en Business Intelligence.
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten Hoofdstuk 3
3.4.1
Complexe persoonlijke situaties
Ongeveer 50% van de groep in de Meedoen010-
Uit de interviews met werkzoekenden blijkt dat de
aanpak ontvangt al langer dan tien jaar een uitkering,
persoonlijke situatie van werkzoekenden vaak
in de aanpak Meedoen010 is dat ongeveer 40%.
complex is. Zo was bij alle geïnterviewde werkzoekenden sprake van multiproblematiek, die
Figuur 3.4.
Duur in de uitkering (juli 2020)
zich uitte in twee of meer van de volgende factoren: -
Meedoen010
23%
Prestatie010
27%
35%
< 5 jaar
5-10 jaar
10-20 jaar
27%
25%
Fysieke en vaak ook psychische problemen, chronische ziektes, psychiatrische diagnoses, overgewicht
-
26%
26%
12%
20+ jaar
Een groot en complex gezin (met 4 of 5 kinderen, soms van meerdere partners)
3.6
Soort activiteit
-
Een eenoudergezin
-
Een (chronisch) zieke partner, een of meer zieke
Ook wanneer we kijken naar het soort activiteiten dat
kinderen
de werkzoekenden doen als tegenprestatie, is er een
Een of meer kinderen op het speciaal onderwijs,
duidelijk verschil tussen de groepen Prestatie010 en
opvoedingsproblemen, een uit huis geplaatst kind
Meedoen010. Dit is ook niet verwonderlijk:
Geldgebrek en schulden; geldgebrek en schulden
werkzoekenden die al vrijwilligerswerk doen, worden
veroorzaken stress bij de werkzoekenden. Extra
veelal ingedeeld in de Prestatie010-aanpak.
inkomensondersteunende regelingen, toeslagen
Daarnaast worden zij meer gestimuleerd en begeleid
en kinderbijslag zijn, naast de uitkering, belangrijk
om ‘stappen’ te zetten. Figuur 3.5 laat de verdeling
voor de werkzoekenden om het hoofd boven
van beide groepen zien naar het soort activiteit dat
water te houden.
men doet. De meest voorkomende vormen van
-
tegenprestatie zijn sociale activering (donkergroen) Een deel van deze multiproblematiek van
en vrijwilligerswerk (groen). Onder sociale activering
werkzoekenden met een bijstandsuitkering is bekend
vallen taalcursussen, beweegcursussen en de
uit eerdere kwantitatieve analyses. Zo bleek in het
rubriek “andere nuttige activiteiten”. Overigens komt
BOLD Cities onderzoek dat bijstandsgerechtigden
het voor dat werkzoekenden meerdere activiteiten
meer chronische aandoeningen hebben dan een
tegelijk doen. In de aanpak Meedoen010 doet de
gemiddelde Rotterdammer8.
helft (51%) minstens een van deze activiteiten. In de aanpak Prestatie010 ligt dat op aandeel op ongeveer
3.5
Duur van de uitkering
driekwart (79%). Voor het totaal van deze beide groepen ligt dit op 62%.
Werkzoekenden in de caseload van de afdeling Prestatie010 ontvangen gemiddeld al 12 jaar een
Figuur 3.5.
Activiteiten van werkzoekenden (juli 2020)
uitkering van de gemeente Rotterdam. Voor de aanpak Meedoen010 ligt de gemiddelde uitkeringsduur op 13 jaar en voor de aanpak Prestatie010 ligt dit op 10 jaar. Uiteraard hangt dat gegeven sterk samen met leeftijd.
30% 29% 14% 12%
7% 1%
18% 21%
Prestatie010
8
6% 10% 3% 0%
Meedoen010
Sociale activering
Vrijwilligerswerk
Probleemreductie
Mantelzorg
Zoekperiode/ Intake
W&I instrumenten
Merel Schuring et al. (2019). Re-integratie in BOLD Cities. Eindrapportage. Centre for BOLD Cities.
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten – Hoofdstuk 3
19
Niet in de figuur opgenomen zijn de situaties waarbij
Een vrouw die nu ziek thuis zit en weer met
uit de registraties niet geheel duidelijk is welke
vrijwilligerswerk gaat beginnen:
activiteit men doet. Een klein deel heeft bijvoorbeeld En ik deed ook vrijwilligerswerk af en toe, als het goed ging. Ik heb echt bij verzorgingstehuizen gewerkt, Wereldwinkel, (…) beddenvervoer.
een vrijstelling. Vrijstellingen komen meer voor in de groep Meedoen010. Dit is dan ook de groep werkzoekenden waarvan het arbeidsmarktpotentieel over het algemeen lager wordt ingeschat. Overigens wordt hier weergegeven wat in de registraties bekend is met betrekking tot activiteiten.
Een werkzoekende, die moeder is:
Vanzelfsprekend heeft de coronacrisis veel effect op
Respondent: Ik deed mee met
de daadwerkelijke activiteiten, wat niet hier nu niet
vrijwilligerswerk. En dan, dat was volgens
zichtbaar is. In paragraaf 3.7 wordt daar wat meer op
mij een paar jaar terug voordat ik
ingegaan.
geopereerd, voordat ik die
In het algemeen is deze verdeling van activiteiten
baarmoederhalskanker had. (…) Maar toen
een momentopname, zoals blijkt uit de interviews
moest ik ermee stoppen omdat ik, vanwege
met werkzoekenden. Zij hadden in het verleden al
de kinderen dus.
meerdere vormen van tegenprestatie uitgevoerd,
Interviewer: En vanwege die operatie of
bijvoorbeeld meerdere beweegcursussen of
niet?
taalcursussen of soorten vrijwilligerswerk achter
Respondent: Ja, dat ook.
elkaar. De geregistreerde activiteit was niet altijd wat ze daadwerkelijk deden op het moment van het interview. Werkzoekende, man: Ik heb bij die school [taalles], ik heb één, twee, drie, vier keer, vijf, zes keer heeft zij geholpen voor die school. Kijk, dus mijn contract, ik heb het vijf keer gedaan. Het contract is klaar. Nog een keer een contract. Nog een keer een contract. Dus vijf keer. Dus ik heb een kleine contract gekregen, maar toch, mijn Nederlands is niet goed.
3.7
Effecten van corona
Uit de interviews met werkzoekenden en activeringscoaches blijkt dat de coronapandemie gevolgen heeft voor de persoonlijke situatie van de werkzoekenden, doorgaans in negatieve zin, en ook voor hun tegenprestatie. De geïnterviewde werkzoekenden zijn extra angstig geworden door de coronapandemie. Ze voelen zich niet veilig door de onvoorspelbaarheid van de ziekte. Vaak zijn zij psychisch al niet heel stabiel of ze hebben een minder goed werkend immuunsysteem door chronische ziekten. Door de pandemie zijn ze
Uit de interviews komt ook naar voren dat vrijwilligerswerk niet altijd stabiel is. Werkzoekenden gaan in en uit het vrijwilligerswerk, net als sommige werkzoekenden die starten met betaald werk en die in en uit de uitkering gaan. Bij het vrijwilligerswerk heeft dit doorgaans met hun persoonlijke situatie te maken, met name met fysieke klachten die werkzoekenden ervaren, maar ook als vrouwen kinderen krijgen stoppen ze vaak een paar jaar met vrijwilligerswerk.
20
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten Hoofdstuk 3
extra voorzichtig met naar buiten gaan, naar de winkel gaan. Ook voor hun kinderen (met name als deze een chronische ziekte hebben) zijn zij bezorgd. Zij misten sociaal contact, bijvoorbeeld een alleenstaande werkzoekende waarvan de kinderen niet thuis wonen.
Werkzoekende, vrouw: Want ik heb een zoontje die chronische koortsstuipziekte heeft. Nou het is geen ziekte, maar die aanvallen heeft. (…) Maar
Ik zitten thuis gewoon. Maar is lastig. Je wordt dik, als je thuis bent. Veel eten, dus mijn buik is groot geworden. (..) Maar toch is een beetje niet goed, omdat ik hou van …even lopen in de speeltuin. Een beetje bewegen, snap je?
dat heeft heel veel impact op mijn leven gehad, vooral nu met het coronagedoe ook helemaal. Dat ik echt moet uitkijken. (…) Hij
Als vrijwilligerswerk weer gestart is na de eerste
is heel gauw vatbaar om ziek te worden.
corona golf, hebben ze te maken met strengere eisen met betrekking tot contact en hygiëne, die het vrijwilligerswerk minder aantrekkelijk maken.
Vooral de situatie in voorjaar 2020 dat de kinderen
Starten met een tegenprestatie zoals
niet naar school konden, was erg belastend voor veel
vrijwilligerswerk, taalcursus of een psychologische
geïnterviewden, vooral bij een groot gezin.
behandeling is extra lastig in coronatijden, omdat er
Een werkzoekende, die moeder is van vijf kinderen: Ik heb hem gezegd, ik wil graag wat doen daarna, maar ik wil eerst even bijkomen van al die, hoe noem je dat, coronagedoe (...). Ik was juf, ik was moeder, ik was zuster, alles tegelijk was ik. Ik zei tegen hem, ik wil graag wat doen, na dat [vrijwilligerswerk] wil ik wat gaan proberen. (…) Ja, ik zei tegen hem, ik zeg eerlijk, ik ben gewoon kapot.
3.7.1
Effect corona op de tegenprestatie
De coronapandemie heeft op verschillende manieren
minder activiteiten beschikbaar zijn. Werkzoekende, vrouw, die graag vrijwilligerswerk wil gaan doen: Ik ben nu echt aan het kijken van een volgende stap. Maar uw collega van de sociale dienst die zei ook van, het is nu nog een beetje lastig, gezien de tweede golf van corona. Dus er is al niet heel veel vrijwilligerswerk wat nu opstart. Soms zijn werkzoekenden bang om met een tegenprestatie te starten in coronatijden:
effect op de tegenprestatie. Door corona stopten sommigen tijdelijk met vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld
Vrouw, die wil starten met een psychologische
omdat het Huis van de Wijk of een andere locatie
behandeling:
voor het vrijwilligerswerk tijdelijk gesloten was. Sommige activiteiten gaan online door of worden online gestart, bijvoorbeeld een beweegcursus of een psychologische behandeling. Werkzoekenden, waarvan het vrijwilligerswerk gestopt is, missen het actief zijn en de sociale contacten van de tegenprestatie. Het thuis zitten vinden ze saai, ze missen de beweging en geven
En omdat de corona kwam, dan ga ik daar niet zitten [psychologische behandeling]. En dat zeg ik heel eerlijk, ik ben er gewoon heel erg bang voor. Dan ga ik dat niet opzoeken. En ik wil maandag wel gaan bellen, want [naam activeringscoach] die zei ook van joh, misschien dat ze het ook via WhatsApp kunnen doen en al die dingen.
aan in gewicht te zijn aangekomen. Werkzoekende, man, waarvan het vrijwilligerswerk in een speeltuin is gestopt:
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten – Hoofdstuk 3
21
3.8
Stappenteller
Onder de naam stappenteller houdt de afdeling Prestatie010 een registratie bij van de ontwikkeling
Activiteit
Reduceren problemen
Punten op de stappenteller 0,9
die werkzoekenden doormaken. Met het Dagbesteding
1
Andere nuttige activiteiten
2
positie behoorlijk ver op de stappenteller is het doen
Beweegtraining
2
van vrijwilligerswerk of het oriënteren op betaald
Taaltraining
2
Mantelzorg < 10 uur
3
Vrijwilligerswerk < 10 uur
4
Mantelzorg > 10 uur
5
Vrijwilligerswerk > 10 uur
6
Instrument ingezet
6
Oriënteren op Overdracht
8
Oriënteren op Werk
8
Parttime arbeid
8
uitgangspunt dat “iedere stap telt” worden allerlei zaken gewaardeerd als een stapje op weg naar uitstroom uit de uitkering. Een voorbeeld van een
werk. Wat meer aan het begin van de stappenteller staat bijvoorbeeld het werken aan persoonlijke belemmeringen zoals schulden of gezondheidsproblemen en het doen van een taalcursus. Ook een combinatie van verschillende activiteiten is mogelijk. Zo is iemand die een taalcursus volgt maar ondertussen ook al actief is als vrijwilliger al een aardig eind op weg richting betaald werk. Zo tellen verschillende activiteiten met een verschillend gewicht mee op de stappenteller. De volgende tabel laat zien hoe verschillende activiteiten meetellen.
22
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten Hoofdstuk 3
Het berekenen van een gemiddeld aantal punten of
Het feit dat een groot aandeel werkzoekenden die
iets dergelijks is in deze systematiek niet heel zinvol.
niet voor- of achteruit is gegaan is niet zo
Methodologisch gezien is met de ‘punten’ niet echt te
verwonderlijk, gezien de maatregelen zoals het
rekenen, maar wel zeggen deze punten iets zinvols
cancelen van veel activiteiten en een vrij brede
over de rangorde. Zodoende is wel te berekenen
lockdown. Het is voorstelbaar dat ook de 12% die
hoeveel personen er voor- of achteruit zijn gegaan in
achteruitgingen door de lockdown en dergelijke zijn
de afgelopen jaren.
beïnvloed. Bijvoorbeeld bij een werkzoekende die een cursus deed die tot en bepaalde datum liep; het
Zodoende is in Figuur 3.6 de ontwikkeling van de
starten van een nieuwe activiteit is simpelweg nog
groep in de Prestatie010-aanpak samengevat. Hierbij
niet mogelijk geweest. Al met al zal de coronacrisis
zijn uiteraard alleen die werkzoekenden meegeteld
grote invloed hebben op deze cijfers, maar in welke
waarvan tweemaal of vaker een ‘meting’ van hun
mate, dat is niet vast te stellen. Het feit dat bijna de
positie op de stappenteller bekend is (bij één meting
helft van de werkzoekenden een stap in de goede
is er per definitie geen ontwikkeling te constateren).
richting deed is misschien wel het meest opvallende
Dit betreft de stand van begin 2021. Sommige
gegeven, gezien de omstandigheden gerelateerd
werkzoekenden waren al begin 2019 in deze
aan het coronavirus.
registratie opgenomen, anderen pas later in 2019 of in 2020. Bijna de helft (45%) heeft een of meer stappen in hun ontwikkeling gezet en bijna evenveel
3.9
Conclusie
werkzoekenden staan (per saldo) bij een tweede of
In dit hoofdstuk is een beschrijving geboden van
derde meting op dezelfde plek als bij de eerste
enerzijds de werkzoekenden (de caseload van de
meting. Een klein aandeel (12%) is achteruitgegaan.
afdeling Prestatie010) en anderzijds de activiteiten en de ontwikkelingen die daarin worden gemaakt.
Figuur 3.6.
Ontwikkeling van de groep ‘Prestatie010’ volgens de stappenteller, begin 2021
Het gaat om ongeveer 18.000 werkzoekenden die gemiddeld zo’n twaalf jaar een uitkering ontvangen. De verhouding tussen de aantallen werkzoekenden in de Prestatie010-aanpak en in de Meedoen010-
Omlaag 911 12%
aanpak was eind 2020 37/63. In Rotterdam Zuid ligt het aandeel Prestatie010 wat hoger dan op de Omhoog 3.476 45%
Gelijk gebleven 3.259 43%
noordoever. Werkzoekenden met een hoger ingeschat arbeidsmarktpotentieel zitten veelal in de Prestatie010-aanpak, wat ook te zien is in de leeftijdsopbouw: de meeste ouderen vallen juist onder Meedoen010. De gezondheidssituatie vormt voor veel werkzoekenden een uitdaging. Ook is er regelmatig sprake van complexe persoonlijke omstandigheden. De meest voorkomende vormen van tegenprestatie zijn sociale activering (taalcursussen, beweegcursussen en andere nuttige
Het is belangrijk om bij deze cijfers te vermelden dat
activiteiten) en vrijwilligerswerk. Uit een analyse van
de laatste metingen plaatsvonden ten tijde van de
het gemeentelijke instrument Stappenteller blijkt dat
coronacrisis van 2020. Dit maakt een beoordeling
bijna de helft in de Prestatie010-aanpak een of meer
van de cijfers erg lastig.
stappen in hun ontwikkeling heeft gezet. Het doen van activiteiten en dus ook het zetten van stappen wordt behoorlijk bemoeilijkt door de coronacrisis.
Kenmerken van werkzoekenden en hun activiteiten – Hoofdstuk 3
23
4 Ervaringen nieuwe werkwijze 4.1
Inleiding
4.2
De vernieuwde werkwijze
Dit hoofdstuk gaat in op de ervaringen van een
Hoofdonderdelen van de vernieuwde werkwijze van
aantal activeringscoaches, een manager en een
Prestatie010 zijn:
aantal werkzoekenden met de vernieuwde werkwijze van Prestatie010, zoals deze uit interviews naar
-
Een brede uitvraag aan het begin en passende dienstverlening
voren kwamen. In het hoofdstuk zijn ook resultaten -
Matching met vrijwilligersorganisaties
-
Een lagere caseload en een vast contactpersoon
In de interviews stonden de volgende
-
Frequenter contact en andere vormen van contact
onderzoeksvragen centraal:
-
Focus op ontwikkeling van werkzoekenden en op
uit de enquête met de werkzoekenden opgenomen.
mogelijkheden Wat houdt Prestatie010 in, in de praktijk?
-
Meer outreachend werken
Contacten: Hoe vaak is er contact tussen de
-
Meer focus op overdracht naar Werk
gemeente en de werkzoekende en wat voor contact
-
Inzet van re-integratievoorzieningen
is dat? Hoe ervaren werkzoekende en activeringscoach dit? Hoe is de tevredenheid van de werkzoekenden in het kader van Prestatie010? Het gaat dan om tevredenheid met de gemeente en tevredenheid met de activiteiten die men verricht. De structuur van het hoofdstuk is als volgt. Eerst volgt een beschrijving van de vernieuwde werkwijze (§4.2), vervolgens de ervaringen van de activeringscoaches met deze vernieuwde werkwijze (§0) en hun ervaringen met randvoorwaarden zoals intervisie, sturing en doelstellingen (§4.4). Daarna komen de ervaringen van de werkzoekenden met de vernieuwde werkwijze (§4.5) en de dienstverlening van de gemeente (§4.6) aan bod. Het hoofdstuk sluit af met conclusies (§4.7).
Deze onderdelen zijn in interviews aan de orde gekomen en worden hieronder toegelicht. Daarnaast werd door de afdeling zelf vermeld dat er in de vernieuwde werkwijze extra aandacht en inzet is voor de toeleiding naar de schuldenaanpak (Expertise Team Financiën) sinds 2020 (een onderwerp dat niet expliciet in interviews aan bod kwam). 4.2.1
Brede uitvraag en passende dienstverlening
In de vernieuwde aanpak nodigt de activeringscoach een werkzoekende per brief uit voor een individueel gesprek op kantoor. Dit is een kennismakingsgesprek, waarin de activeringscoach zichzelf voorstelt, uitlegt wat de bedoeling van Prestatie010 is en waarin de activeringscoach de werkzoekende leert kennen door middel van een brede uitvraag naar leefgebieden. Hierbij gebruikt de coach een checklist, die leefgebieden omvat zoals ‘sociale omstandigheden’, ‘gezondheid', ‘huisvesting’, ‘schulden’ en ‘verslaving’. Deze checklist is breder dan voor 2019. Daardoor vragen activeringscoaches nu meer en bewuster naar allerlei leefgebieden.
24
Ervaringen nieuwe werkwijze - Hoofdstuk 4
Ook het gebruik van de stappenteller is nieuw. De
Als de activeringscoach een beeld heeft van de
stappenteller is een Excel file waarin
werkzoekende en van zijn mogelijkheden, dan maakt
activeringscoaches onder andere bij kunnen houden
de activeringscoach samen met de werkzoekende
welke stappen hun werkzoekenden maken. Voor
een plan en maken ze afspraken over waar de
veel activeringscoaches is het meer een
werkzoekende aan gaat werken de komende tijd. De
managementtool die inzicht geeft voor het
activeringscoach laat de werkzoekende daarbij
management, directie en kwaliteitsmedewerker, dan
zoveel mogelijk zelf doen, maar geeft wel tips of
een tool voor eigen gebruik.
stuurt bij als dat nodig is.
Het biedt wel praktisch inzicht (bijvoorbeeld welke
4.2.2
werkzoekende al een tijdje geen gesprek heeft
Voorheen werden er voor werkzoekenden
gehad), maar activeringscoaches hebben vaak zelf,
groepsbijeenkomsten georganiseerd waar
naast RMW en de stappenteller, een schaduwlijst
vrijwilligersorganisaties aanwezig waren.
waar die informatie ook in staat (aangevuld met
Werkzoekenden konden dan na een kort gesprekje
eigen kolommen met daarin bijvoorbeeld de
gekoppeld worden aan een vrijwilligersorganisatie.
afspraken die gemaakt zijn met een werkzoekende;
Elk gebied gaat hier nu op een eigen manier mee
informatie die zij niet in de stappenteller of RMW
om:
kwijt kunnen).
In sommige gebieden worden deze bijeenkomsten
Het aantal gesprekken dat een activeringscoach heeft met een werkzoekende verschilt. Soms zijn er veel gesprekken nodig (bij de wat minder gemotiveerden of bij mensen met psychische problemen), soms wat minder (als iemand al in behandeling is bijvoorbeeld).
Matching met vrijwilligersorganisaties
niet meer gehouden omdat een kort gesprekje tussen een werkzoekende en een organisatie vaak niet genoeg bleek om goed zicht te krijgen op de mogelijkheden van een werkzoekende. Achteraf bleken er dan toch drempels te zijn waardoor de match tussen werkzoekende en organisatie op niks uitliep.
Ervaringen nieuwe werkwijze – Hoofdstuk 4
25
Andere gebieden werken met een tussenvorm; één
4.2.4
keer in de twee weken is er een groepsbijeenkomst
Frequenter contact en andere vormen van contact
met een paar netwerkpartners en een aantal
In de oude situatie was het de bedoeling dat de
werkzoekenden bij wie middels een individueel
activeringscoaches alle werkzoekenden een of
gesprek de mogelijkheden om vrijwilligerswerk te
maximaal twee keer per jaar spraken. De norm was
doen al in kaart zijn gebracht.
16 gesprekken per week per coach.
In een ander gebied waren er wel plannen voor een vrijwilligersmarkt of een zorgmarkt, maar is dat door
Tijdens dit gesprek legden zij afspraken vast in een
Corona niet doorgegaan. Vrijwilligersmarkten zijn
plan, verwezen de werkzoekende door of gaven een
aantrekkelijk voor sommige activeringscoaches,
ontheffing. Een half jaar later spraken ze de
omdat zij dan makkelijk meerdere gesprekken met
werkzoekende dan weer.
werkzoekenden per dag kunnen voeren. Dit helpt om
In de vernieuwde aanpak is de doelstelling dat alle
doelstellingen te halen (zie paragraaf 2.4).
activeringscoaches minimaal vier keer per jaar een
4.2.3
persoonlijk (face to face) gesprek hebben met een
Lagere caseload en een vast contactpersoon
Activeringscoaches hebben in de vernieuwde aanpak een lagere caseload van elk 100 werkzoekenden (bij een fulltime werkweek). Voorheen waren er teams die samen 300 of 400 werkzoekenden onder hun hoede hadden. Niet alleen is er een lagere caseload, elke werkzoekende heeft nu zijn eigen vaste activeringscoach. Voorheen had een team van activeringscoaches 300 of 400 werkzoekenden onder zijn hoede; een werkzoekende kon dus te maken krijgen met verschillende activeringscoaches.
werkzoekende. Het aantal contactmomenten ligt nu dus hoger. Ook worden andere vormen van contact ingezet, bijvoorbeeld via Whatsapp. 4.2.5
Focus op ontwikkeling en mogelijkheden
Het doel van het werk van de activeringscoaches is veranderd; vrijwilligerswerk is niet meer het einddoel, maar ontwikkeling van de werkzoekende en het overdragen naar de afdeling Werk van Werk en Inkomen. De doelstelling die hierbij hoort, is: 50% van de werkzoekenden zet een stap vooruit. Ook is er nu meer focus op wat een werkzoekende kan, wat zijn of haar mogelijkheden zijn.
26
Ervaringen nieuwe werkwijze - Hoofdstuk 4
4.2.6
Outreachend werken
4.3.1
Meer tijd en aandacht, lagere werkdruk
Outreachend werken betekent voor de
Doordat activeringscoaches een lagere caseload
activeringscoaches dat zij langsgaan in de Huizen
hebben, hebben ze ook meer tijd om aandacht te
van de Wijk of dat zij een gesprek met een
besteden aan elke werkzoekende. Een
werkzoekende niet op kantoor voeren, maar op de
activeringscoach kan de werkzoekenden goed leren
vrijwilligerswerkplek van de werkzoekende. Ook kan
kennen. Er is tijd voor verdieping; dat levert een
het een huisbezoek betekenen.
lagere werkdruk op. Een activeringscoach kan, als dat nodig is, meerdere gesprekken gebruiken om tot
Dat laatste gebeurde voorheen alleen in
een route voor een werkzoekende te komen. Ook
uitzonderlijke gevallen. Outreachend werken was in
hebben activeringscoaches nu tijd om de gemaakte
de oude situatie ook mogelijk, maar nu hebben
afspraken zelf te monitoren.
activeringscoaches meer tijd om dat te doen en stuurt de teammanager daar meer op.
Volgens de activeringscoaches reageren de werkzoekenden wisselend op het frequentere
4.2.7
Meer focus op overdracht naar Werk
contact. Sommige werkzoekenden vinden het
Een van de doelstellingen van de vernieuwde
frequentere contact prettig; het zorgt voor een stok
aanpak is volgens de activeringscoaches: 1000
achter de deur om zaken te regelen of om naar een
werkzoekenden toeleiden naar re-integratie en
cursus te blijven gaan. Anderen vinden het
uitstroom naar werk (op Zuid 550, de rest op Noord).
vervelender, bijvoorbeeld omdat ze liever iets meer
Dit aantal wordt naar rato verdeeld over de teams.
‘onder de radar’ blijven. Werkzoekenden met
Deze doelstelling gold voor 2019 en ook weer voor
gezondheidsproblemen vinden het vervelend om
2020.
elke keer te moeten zeggen dat er nog geen vooruitgang is in hun situatie.
4.2.8
Inzet re-integratievoorzieningen
In de nieuwe situatie kunnen activeringscoaches
4.3.2
Meer verantwoordelijkheid
gebruik maken van re-integratievoorzieningen van de
De vaste caseload maakt dat activeringscoaches
afdeling Werk & Inkomen, zonder de werkzoekende
zich meer verantwoordelijk voelen voor hun
direct over te dragen aan deze afdeling.
caseload. Ook geeft het meer vertrouwen en
Werkzoekenden kunnen dus alvast bepaalde
duidelijkheid voor de werkzoekende, denken
cursussen of opleidingen volgen. Deze instrumenten
activeringscoaches. Werkzoekenden en
zijn bedoeld voor toeleiding naar betaald werk en
activeringscoaches hebben nauwer en een meer
daardoor niet altijd geschikt voor de Prestatie010-
diepgaand contact en activeringscoaches geven aan
aanpak. Er is maar een beperkt aanbod aan
dat zij daardoor sneller kunnen schakelen. Ze zijn
instrumenten dat geschikt is voor de Prestatie010
sneller op de hoogte van veranderingen in het leven
groep.
van de werkzoekenden en kunnen daar dus ook sneller op inspringen indien nodig.
4.3
Ervaringen activeringscoaches
Activeringscoaches die zowel gewerkt hebben met de Tegenprestatie als nu onder Prestatie010 geven in deze paragraaf hun ervaringen met de verschillen tussen de twee werkwijzen aan. In paragraaf 4.5 komen de ervaringen van werkzoekenden met de vernieuwde werkwijze aan de orde.
4.3.3
Minder ontheffingen
Doordat er meer focus is op mogelijkheden en activeringscoaches zich verantwoordelijker voelen voor de werkzoekenden, geven activeringscoaches nu minder snel een ontheffing, denken zij; ze willen echt iets met de werkzoekenden bereiken.
Ervaringen nieuwe werkwijze – Hoofdstuk 4
27
Voorheen was er geen tijd om uitgebreid met iemand
4.3.4
aan de slag te gaan (bij motivatieproblemen bij de
Beter beeld van werkzoekenden
Het outreachend werken werkt positief uit voor de
werkzoekende bijvoorbeeld) en hadden
werkzoekenden, maar ook voor de
activeringscoaches ook geen tijd om de voortgang te
activeringscoaches, volgens deze laatste. Voor
monitoren of iets voor een werkzoekende te regelen.
werkzoekenden is het dichter bij huis (geen
Er werd dan wel eens een ontheffing gegeven. Ook
reiskosten) en activeringscoaches ervaren dat het
telde een ontheffing als afspraak en gold er een
gesprek met de werkzoekenden op locatie anders is.
doelstelling van ’16 afspraken per week’. Het
Werkzoekenden voelen zich daar veilig waardoor zij
afgeven van een ontheffing was dan de snelste weg
zich vrijer voelen en het gesprek veel opener is.
om aan deze doelstelling te voldoen. Nu is er wel voldoende tijd en kunnen activeringscoaches met
Outreachend werken kan ook betekenen: op
werkzoekenden aan de slag, kunnen ze regelmatig
huisbezoek gaan bij een werkzoekende. Met een
checken hoe het gaat en tijdig bijsturen indien nodig.
lagere caseload kunnen activeringscoaches sneller
Ontheffingen worden nu bij uitzondering gegeven,
op huisbezoek. Activeringscoaches ervaren dat als
volgens de activeringscoaches. Het officiële beleid is
waardevol, omdat zij achter de voordeur meer zien
om ontheffingen voor 2 jaar af te geven (of een
dan tijdens een gesprek op kantoor. Zo kunnen zij
duurzame ontheffing), maar in de praktijk geven
sneller hulp inschakelen als dat nodig is.
sommige activeringscoaches ontheffingen voor een kortere periode (6 maanden in plaats van 2 jaar).
De teammanager geeft aan dat activeringscoaches gegroeid zijn in de uitvoering van hun functie, met name op het gebied van outreachend werken.
28
Ervaringen nieuwe werkwijze - Hoofdstuk 4
Was er in het begin nog sprake van schroom, nu zijn
Wel is het fijn dat deze instrumenten nu beschikbaar
activeringscoaches op zoek naar creatieve
zijn voor de activeringscoaches, omdat zij de
oplossingen (ook al voor Corona). Ze gaan
werkzoekenden zo nog iets langer bij zich kunnen
bijvoorbeeld met hun werkzoekenden wandelen in de
houden en hen geleidelijk over kunnen dragen aan
wijk, gaan mee als een werkzoekende een gesprek
de afdeling Werk. Dat maakt dat deze overgang
bij het wijkteam heeft of doen een keer mee met de
vaker succesvol is dan voorheen, toen deze
beweegcursus van de werkzoekende.