01 DOC-24-838780 Bijlage 1 Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief

EVALUATIE

EINDEVALUATIE GRONDSTOFFENPLAN EN IMPLEMENTATIE RECYCLE-TARIEF

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

1. Inhoudsopgave 1. 2. 3.

Inhoudsopgave ................................................................................................................................................................... 1 Inleiding ............................................................................................................................................................................... 2 Landelijke kaders en achtergronden ................................................................................................................................. 3 3.1. Gemeentelijke zorgplicht ......................................................................................................................................... 3 3.2. De circulaire economie ............................................................................................................................................ 3 3.3. Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) ........................................................................................... 4 3.4. Toenemende druk op het gebruik van de (openbare) ruimte ................................................................................. 4 3.5. Luiers en incontinentiemateriaal ............................................................................................................................. 4 4.

Afvalstoffenheffing ............................................................................................................................................................. 6 4.1. Invoering recycle-tarief ............................................................................................................................................ 6 4.2. Kostendekking naar 100% ....................................................................................................................................... 6 4.3. Ontwikkeling van de afvalstoffenheffing ................................................................................................................. 7 5. Vergelijken ........................................................................................................................................................................ 10 5.1. Situatieschets ......................................................................................................................................................... 10 6. Resultaten ongescheiden restafval ................................................................................................................................. 11 6.1. Huishoudelijk restafval........................................................................................................................................... 11 6.2.

Grof restafval .......................................................................................................................................................... 13 6.3. VANG Resultaat ..................................................................................................................................................... 14 6.1. Effect van minder restafval op het warmtenet HVC ............................................................................................. 15 7. Resultaten grondstoffen .................................................................................................................................................. 16 7.1. GFT en etensresten ................................................................................................................................................ 16 7.2. Plastic, Blik en Drinkpakken (PBD) ........................................................................................................................ 17 7.3. Oud Papier en Karton (OPK) .................................................................................................................................. 18 7.4. Glas en Textiel ........................................................................................................................................................ 18 7.5.

Grove grondstoffen................................................................................................................................................. 19 8. Gedragsverandering en draagvlak ................................................................................................................................... 20 8.1. Houding ten aanzien van het recycle-tarief........................................................................................................... 21 8.2. Gedragsverandering aanbiedgedrag restafval. ..................................................................................................... 22 9. Communicatie .................................................................................................................................................................. 23 9.1. Communicatie invoering recycle-tarief ................................................................................................................. 24 9.2. Communicatiecampagne Verpact over kwaliteit van Plastic, blik en drinkpakken ............................................ 25 9.3. Communicatie rondom preventie van afval .......................................................................................................... 25 9.4.

De resultaten van communicatie .......................................................................................................................... 26 10. Openbare Ruimte ............................................................................................................................................................. 27 10.1. Meting versus beleving ........................................................................................................................................... 27 10.2. De schoonbeleving ................................................................................................................................................. 27 10.3. De schoonmeting ................................................................................................................................................... 28 10.4. Aanpak Schoon....................................................................................................................................................... 30 11. Maatwerk en verbeterpunten........................................................................................................................................... 31 11.1. Operationele verbeterpunten uit de tussenevaluatie ........................................................................................... 31 11.2.

Eenmalige maximalisering in 2022 ........................................................................................................................ 31 11.3. Maatwerk medisch afval ........................................................................................................................................ 32 11.4. Het gebied tussen huishoudelijk afval en bedrijfsafval ........................................................................................ 32 12. De Toekomst..................................................................................................................................................................... 34 13. Bijlagen.............................................................................................................................................................................. 35

1

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

2. Inleiding Op 10 juni 2021 stelde de raad van de gemeente Medemblik het nieuwe grondstoffenbeleid op basis van recycletarief vast. Het nieuwe grondstoffenbeleid heeft het volgende doel: • Verminderen van de hoeveelheid restafval die verbrand wordt • Optimaliseren van de hoeveelheid grondstoffen die opnieuw gebruikt kan worden In 2021 heeft de gemeente samen met de inzamelaar HVC deze implementatie voorbereid. De wijzigingen voor de inwoners gingen op 1 januari 2022 in. Inmiddels zijn de cijfers bekend van de eerste twee jaar met het nieuwe beleid. In 2023 is er een tussenevaluatie uitgevoerd waarin de eerste resultaten centraal stonden. De tussenevaluatie richtte zich met name op de uitvoering van het nieuwe beleid. Deze evaluatie richt zicht naast de uitvoering ook op het draagvlak bij de inwoners, en op de strategische inbedding van het nieuwe beleid in de bedrijfsvoering van de gemeente.

2

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

3. Landelijke kaders en achtergronden 3.1. Gemeentelijke zorgplicht Inde Wet milieubeheer is geregeld dat gemeenten ervoor moeten zorgen dat het afval van huishoudens wordt opgehaald. Dit noemen ze 'de gemeentelijke zorgplicht voor de inzameling van huishoudelijk afval'. Alleen de landelijke overheid kan beslissen om hiervan af te wijken. Gemeenten mogen zelf kiezen wie hen helpt bij het ophalen van het afval. De gemeente Medemblik heeft HVC gevraagd om dit te doen. Ook staat in de wet welk afval gescheiden moet worden ingezameld. Sinds 2020 moeten gft, papier, metaal, kunststof, glas en elektronica apart worden ingezameld. Vanaf 2025 moeten ook textiel en gevaarlijk afval gescheiden worden ingezameld. Gemeenten hoeven niet per se bedrijfsafval op te halen. Als ze dat wel doen, moeten ze zich houden aan de regels van de wet 'markt en overheid'.

3.2. De circulaire economie Earth Overshoot Day is een dag die aangeeft wanneer de vraag naar natuurlijke hulpbronnen en diensten in een jaar groter is dan wat de aarde in datzelfde jaar kan vernieuwen. Dit betekent dat we meer gebruiken dan de aarde kan aanvullen. In Nederland valt deze dag dit Figuur 1: Circulaire Economie jaar op 1 april. Dit betekent dat we in Nederland grofweg 4 x zoveel gebruiken als de aarde in één jaar kan vernieuwen. In het Rijksbreed programma van de circulaire economie proberen we deze Overshoot Dag voor Nederland te verleggen naar een later moment in het jaar. Onderdeel van het programma voor de Circulaire economie is het VANG programma. Binnen het programma VANG (Van Afval Naar Grondstof) werken de rijksoverheid (vertegenwoordigd door Rijkswaterstaat), gemeenten, brancheorganisaties en producenten samen om de afvalscheidingsdoelstellingen te bereiken. Hoewel de ambitie van Fase 1 van het programma (2015-2020), namelijk een afvalscheidingspercentage van 75% en maximaal 100 kilo restafval per inwoner, niet is behaald, hebben gemeenten wel aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het verbeteren van de scheiding van huishoudelijk afval1. Vanaf 2020 richt het programma zich op twee belangrijke doelen: 1. Het verder verbeteren van de scheiding van restafval, waardoor er minder restafval overblijft dat gestort of verbrand moet worden. 1

De gemeente Medemblik heeft deze doelstelling in 2023 wel behaald.

3

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

2. Het verbeteren van de kwaliteit van de afzonderlijke afvalstromen, wat betekent dat de gescheiden ingezamelde materialen van hogere kwaliteit moeten zijn, zodat ze beter geschikt zijn voor recycling en hergebruik.

3.3. Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) Voor een groot aantal producten is een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) ingevoerd. Dit houdt in dat de bedrijven die deze producten op de markt brengen, verantwoordelijk zijn voor het afvalbeheer van die producten. Deze aanpak is ontworpen om producenten te stimuleren hun producten zo te innoveren dat ze beter passen bij een circulaire economie. Dit heeft enkele praktische gevolgen. Producenten moeten zorgen voor een geschikt systeem om producten terug te nemen. Verder moeten ze meetbare doelen stellen en rapporteren over hun afvalbeheer. De Producenten kunnen bestaande systemen gebruiken, zoals gemeentelijke afvalinzameling, maar ze zijn hiertoe niet verplicht. Op dit moment is de UPV van kracht voor: • • •

11 (gedeeltelijke) UPV's, waaronder Verpakkingen (PBD), Papier en Karton, Glas, Houtafval, Elektrische Apparaten, Batterijen en accu's, Vlakglas, Matrassen, Textiel, Autobanden en Zwerfafval. nieuwe UPV's (Schoenen, Luiers) zijn in voorbereiding. worden nog onderzocht (Vloerbedekking, zitmeubilair, medicijnen).

De UPVs helpen gemeenten bij het beheersen van de kosten van afvalbeheer en bevorderen het circulaire beheer van grondstoffen. Echter, het betekent ook dat gemeenten moeten balanceren tussen de verschillende belanghebbenden bij het beheer van huishoudelijk afval.

3.4. Toenemende druk op het gebruik van de (openbare) ruimte In Nederland worden mensen gemiddeld ouder en blijven ze langer gezond. Zelfs degenen die minder vitaal zijn, blijven vaak zelfstandig wonen, soms met hulp van buitenaf. Deze groep is vaak minder mobiel en heeft niet altijd toegang tot moderne communicatiemiddelen. Bij het ontwikkelen van nieuw beleid houden we daarom extra rekening met deze groep. Tegelijkertijd neemt de vraag naar woningen toe, evenals de behoefte aan meer groene ruimte en water als gevolg van klimaatverandering, en de noodzaak voor extra parkeerplaatsen en recreatieruimte. De (gescheiden) inzameling van afval neemt echter ruimte in beslag in huizen, schuren, tuinen en openbare ruimtes. Dit leidt tot concurrentie met andere vormen van ruimtegebruik die vaak hoger op de prioriteitenlijst van inwoners staan. Inwoners evalueren de implementatie van beleid dan vaak ook vanuit hun eigen prioriteitenlijst.

3.5. Luiers en incontinentiemateriaal De inwoners van gemeente Medemblik hebben geen mogelijkheid om hun luiers gescheiden in te leveren. Omdat er nog onvoldoende recyclecapaciteit is in Nederland worden deze op dit moment nog met het restafval ingezameld en verbrand. De gemeenten in het HVC-gebied die momenteel een aparte inzameling van luiers ondersteunen (Dordrecht, Noordoostpolder) doen dit vooralsnog alleen als service richting hun inwoners en laten deze afvalstroom alsnog verbranden met het restafval.

4

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

In de afgelopen jaren is er in de regio Nijmegen succesvol een recyclecentrale voor luiers ontwikkeld en in gebruik genomen. De luiers worden onder invloed van hoge druk en hoge temperatuur omgezet in een vloeibaar mengsel. Na afkoelen is het resultaat een scheiding in een geraffineerde slurry en kunststofbolletjes. De slurry wordt via het waterschap vergist en de kunststofbolletjes kunnen worden gebruikt als grondstof voor nieuwe producten. Meerlanden peilt in het westen van het landen momenteel de interesse van gemeenten om een dergelijke installatie ook in het Amsterdamse gebied te bouwen. De bijgevoegde QR code leidt u naar de pagina van dit project met de meest actuele status. QR Code 1: Luierfabriek Meerlanden

5

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

4. Afvalstoffenheffing In de afvalstoffenbegroting nemen we alle kosten op die er nodig zijn voor het beheren van afval, inclusief de kosten voor beleid, inzameling en verwerking, verminderd met de opbrengsten uit de recycling en de vergoedingen van de stromen met producentenverantwoordelijkheid. Al deze kosten en inkomsten bepalen de afvalstoffenheffing die mensen betalen. De afvalstoffenheffing is een doelbelasting. Dit betekent dat de opbrengsten van deze belasting exclusief bestemd zijn voor de inzameling van huishoudelijk afval en zwerfafval en niet mogen worden ingezet voor bijvoorbeeld straatverlichting[1].

4.1. Invoering recycle-tarief In 2022 voerde de gemeente Medemblik het recycletarief in. Bij het recycle-tarief bestaat de afvalstoffenheffing uit twee componenten: Het basistarief wordt voor iedereen lager (het vaste deel). Het variabele deel is afhankelijk van het aantal aanbiedingen restafval (in een bak of zak).

Figuur 2: Visual Recycle-tarief

In Medemblik is gekozen voor een verhouding van 80-20 in de afvalstoffenheffing. • •

80% van de kosten zit net als voorheen in het vaste basistarief dat gelijk is per huishoudengrootte: een- of meerpersoonshuishouden. 20% van de kosten is beïnvloedbaar en zit in het variabele deel. Door deze variabele component krijgen de inwoners invloed op de eigen afvalstoffenheffing. De goede afvalscheider wordt beloond, of omgedraaid: de inwoners die hun afval goed scheiden hoeven niet langer de kosten te betalen voor hun dorpsgenoten die al hun afval in de grijze bak aanbieden.

Het vaste deel wordt vooraf geïnd. Het variabele deel wordt achteraf geïnd. Dit betekent dat in 2022 alleen het vaste deel geïnd is. Het variabele deel van 2022 is geïnd in 2023, gelijktijdig met het vaste deel voor 2023.

4.2. Kostendekking naar 100% Gemeenten mogen maximaal 100% van de kosten begroten in deze afvalstoffenheffing. De gemeente Medemblik koos er tot 2022 voor om een deel van de kosten te dekken uit de algemene middelen, De afvalstoffenheffing dekte slechts 90% van de kosten.

Meevallers in de uitvoering worden gedoteerd aan de voorziening afval om tegenvallers in toekomstige jaren op te vangen. [1]

6

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Gelijktijdig met de invoering van het recycle-tarief heeft Medemblik besloten om de dekking vanuit de afvalstoffenheffing naar 100% te brengen. Dit betekent in het totaalplaatje een verschuiving van de dekking van de algemene middelen naar de afvalstoffenheffing. Voor een correcte evaluatie van de implementatie van het recycletarief betekent dit dat er gelijktijdig een autonome stijging van 11% plaatsvond die niets met de invoering van het nieuwe beleid te maken had, en een correctie betrof uit het verleden.

4.3. Ontwikkeling van de afvalstoffenheffing 4.3.1.

Ontwikkeling in Nederland

De kosten voor de afvalstoffenheffing vertonen al jaren een stijgende trend. In 2023 werd de afvalstoffenheffing in Nederland gemiddeld 4,9% duurder. Het aantal gemeenten met een tariefprikkel stijgt. Gemiddeld is het bedrag dat huishoudens betalen in diftar gemeenten lager dan in gemeenten zonder tariefprikkel. (bron Rijkswaterstaat) Grafiek 1: Ontwikkeling Afvalstoffenheffing naar tariefsysteem

4.3.2.

Ontwikkeling in Medemblik

In Medemblik zien we de volgende ontwikkeling van de afvalstoffenheffing: 2020 Medemblik afvalstoffenheffing vast Medemblik afvalstoffenheffing variabel (gemiddeld) Subtotaal Gemiddelde afvalstoffenheffing Nederland Gemiddelde afvalstoffenheffing Noord Holland

2021

2022

2023

€ 314,17

€ 319,20

€ 256,53

€ 257,60

0

0

€ 66,10

€ 54,13

€ 314,17

€ 319,20

1,6%

€ 322,63

1,1%

€ 311,73

-3,4%

€ 284,00

€ 310,00

9,2%

€ 315,00

1,6%

€ 329,00

4,4%

€ 306,00

€ 339,00

10,8%

€ 340,00

0,3%

€ 353,00

3,8%

Tabel 1: Ontwikkeling Afvalstoffenheffing Medemblik afgezet tegen landelijke ontwikkeling

In deze grafiek zien we dat de inwoners van de gemeente Medemblik al twee jaar profiteren van de gevolgen van de invoering van het recycle-tarief. •

In 2022 kon de volledige ophoging van de dekkingsgraad nagenoeg kostenneutraal worden opgevangen in het tarief, en bleef de gemiddelde kostenstijging in Medemblik alsnog onder de gemiddelde kostenstijging in Nederland. Dit zijn uiteraard gemiddelden voor de hele gemeente. Voor individuele gevallen kan de nieuwe wijze van afrekenen ook minder gelukkig uitpakken.

7

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

•

In 2023 daalt de gemiddelde afvalstoffenheffing zelfs licht, terwijl deze in de rest van Nederland gemiddeld juist stijgt. Doordat de gemeente Medemblik haar hoeveelheid restafval fors heeft verminderd worden de totale afvalbeheerskosten een stuk lager.

4.3.3.

Wijze van innen

De nieuwe manier van innen kan hebben geleid tot een verkeerd beeld bij de inwoners. Doordat de afrekening van de lediging achterloopt hebben de inwoners de afgelopen jaren gemiddeld de volgende bedragen betaalt: 2021 2022 2023

Gecombineerd recht 2021 €319.20 Vastrecht 2022 €256,53 Vastrecht 2023 €257,60 Ledigingen 2022 € 66,10 2024 Vastrecht 2024 €257.60 Ledigingen 2023 € 54.13 Omdat inwoners in 2022 alleen maar vastrecht hebben betaald, zijn de kosten in dat jaar lager. Dit kan de indruk hebben gewekt de afvalstoffenheffing in 2023 gestegen is door de invoering van het recycle-tarief. Dit is gezien het overzicht niet juist. De inwoners hebben in 2022 een eenmalig voordeel gehad, omdat de ledigingen achteraf pas in rekening gebracht worden. Effectief betaalt iedereen een deel vooraf en een deel achteraf. Op de website geven we hierom beide tarieven aan voor onze inwoners. Naast de tarieven die gelden voor de ledigingen voor het huidige jaar vermelden we ook de tarieven aan voor 2023 met de mededeling dat deze in 2024 worden afgerekend.

Figuur 3: Website Afvalstoffenheffing gemeente Medemblik

8

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

4.3.4.

Doorkijkje naar de toekomst; verbrandingsbelasting en CO2-heffing.

De gemeente Medemblik heeft een goede stap heeft gezet in het dempen van de kostenstijging. We kunnen dit goed laten zien in de kostenstijging die wordt voorzien op restafval door de heffingen van het Rijk. Op dit moment betaalt de gemeente bovenop de kosten voor de verwerking een afvalstoffenbelasting die alle gemeenten betalen voor het verbranden van een ton restafval. Deze verbrandingsbelasting is in 2017 gestart met € 17,- per ton en bedraagt in momenteel bijna € 40,-. per ton. Deze kosten zullen naar verwachting jaarlijks toenemen. Hier bovenop komt vanaf 2025 ook nog een extra CO2 heffing. De precieze hoogte hiervan is nog niet bekend, maar de verwachting is dat deze minimaal zal toenemen tot € 30,- per ton in 2030. Op deze wijze kunnen we voor deze heffingen een tweetal scenario’s naast elkaar zetten, één met en één zonder recycle-tarief.

Ontwikkeling kosten rijksheffingen kosten per jaar x € 1000,600 500

478

400 300 200 100

267

235 131 79

0 2018 scenario met recycletarief

2023

2030

scenario zonder recycletarief

Grafiek 2 Ontwikkeling Rijksheffingen op Restafval vergeleken op tonnages met en zonder recycle-tarief

Opgenomen in deze figuur zijn alleen de kosten van de heffingen, gebaseerd op de tonnages voor de invoering en na de invoering van het recycle-tarief. Door de grote besparing op restafval kan alleen op deze heffingen al een kostendemping (minder meer) worden gerealiseerd van meer dan € 200.000.

9

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

5. Vergelijken Om de resultaten van de gemeente Medemblik goed te kunnen duiden vergelijken we met andere gemeenten. Om een goede vergelijkingsgroep te kunnen definiëren moeten we kijken naar de kenmerken van de gemeente. De stedelijke dichtheid en de hoeveelheid hoogbouw in een gemeente zijn goede infrastructurele indicatoren van de resultaten die gehaald kunnen worden met afvalbeleid.

5.1. Situatieschets De gemeente Medemblik bestaat uit een relatief uitgestrekt gebied in Noord Holland. De meeste dorpskernen zijn zeer laag stedelijk. Alleen de kernen Medemblik, Wognum en Wervershoof kennen een iets hogere bewonersdichtheid. Hierdoor kwalificeren we de hele gemeente in stedelijkheidsklasse 4 (laag stedelijk, tussen de 500 en 1.000 adressen per km2.) Daarnaast is er gemiddeld zeer weinig hoogbouw. Dit kwalificeren we voor de vergelijking als hoogbouwklasse D (minder dan 20% hoogbouw.)

5.1.1.

CBS gegevens 2022

Figuur 4: Ligging Medemblik

We vergelijken de resultaten van Medemblik met gemeenten in vergelijkbare stedelijkheidsklasse, met de andere gemeenten in Noord Holland en met de landelijke gemiddelden. We gebruiken hiervoor de cijfers van het CBS2 tot en met 2022. Deze cijfers over 2022 zijn de meest actuele cijfers die gemeenten hebben opgegeven bij het CBS. In totaal hebben in 2022 313 van de 342 (ruim 90%) gemeenten hun inzamelgegevens opgegeven over 2022 bij het CBS.

5.1.2.

NVRD Benchmark 2023, peiljaar 2022

Daarnaast heeft de gemeente Medemblik dit jaar op met de resultaten van 2022 ook meegedaan met de landelijke benchmark afvalinzameling van de NVRD3 . Hieraan deden 183 gemeenten mee, die verdiepende cijfers hebben geleverd. Ook deze resultaten zijn opgenomen in dit rapport. In de benchmark van de NVRD worden de deelnemende gemeenten ingedeeld naar hoogbouw klasse. We vergelijken de resultaten van de gemeente Medemblik met andere gemeenten die net als Medemblik minder dan 20% hoogbouw hebben. Daarnaast zijn in de benchmark de cijfers van Medemblik voor 2022 vergeleken met de West-Friese gemeenten. De benchmark is in zijn geheel als bijlage 1 bij dit rapport toegevoegd

Centraal Bureau voor de statistiek Koninklijke Nederlandse vereniging voor afval- en reinigingsdiensten, branchevereniging voor afval inzamelende gemeenten en bedrijven 2 3

10

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

6. Resultaten ongescheiden restafval Het doel van het invoeren van het recycle-tarief is om minder restafval te verbranden en meer grondstoffen opnieuw te gebruiken. Restafval komt uit twee bronnen. De eerste is het huishoudelijk restafval dat mensen in hun bak aan huis kunnen aanbieden of in een zak in ondergrondse verzamelcontainers kunnen deponeren. De tweede is grof restafval, dat bestaat uit afval dat overblijft nadat mensen hun afvalstoffen gescheiden hebben op de milieustraat, samen met het grove afval dat we ophalen bij grofvuilafspraken aan huis.

6.1. Huishoudelijk restafval Inwoners kunnen hun bak aan huis voor restafval elke vier weken aanbieden. Inwoners van hoogbouw en appartementen hebben een afvalpas waarmee ze hun restafvalzak kunnen aanbieden in een ondergrondse afvalcontainer. De inwoners betalen per keer dat ze hun bak of zak aanbieden.

6.1.1.

Hoeveelheden

Na de introductie van het recycle-tarief is de hoeveelheid huishoudelijk restafval verminderd van 131,4 kilogram naar 75,6 kilogram per jaar. De hoeveelheid restafval is in 2023 verder verbeterd van en komt uit op 74 kilogram per inwoner per jaar. HUISHOUDELIJK RESTAFVAL kilogram per inwoner per jaar 190

191,8

170 150 130 110 90 70

188,9 179,5

156,6

150,8 140,9 121,2 112

132,8

176,2

143,6

138,4 128,7

113,1 111

133,2

115,8 115

131

108 107

131,4 75,6

50 30 MEDEMBLIK

121 98,9 93

74

2018

2019

2020

2021

2022

2023

132,8

133,2

131

131,4

75,6

74

Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

121

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

191,8

179,5

188,9

176,2

156,6

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

121,2

113,1

115,8

108

98,9

Gemiddeld Nederland (CBS)

150,8

140,9

143,6

138,4

128,7

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark)

112

111

115

107

93

Grafiek 3: Huishoudelijk Restafval in kilogram per inwoner per jaar

11

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Sinds 2018 is het fijne huishoudelijke restafval (het afval dat inwoners in de bak aan huis of in de verzamelcontainers op straat aanbieden) fors verminderd. In 2023 gooide elke persoon gemiddeld 74 kilo per jaar weg. Bij de vergelijking zien we het volgende: •

•

In vergelijking met de andere gemeenten in Noord Holland zien we de grootste verschillen. De gemeente Medemblik presteert structureel veel beter dan het gemiddelde van de provincie. In 2022 gooit de gemiddelde inwoner van Medemblik minder dan de helft bij het restafval dan de gemiddelde inwoners van de provincie. In vergelijking met de stedelijkheidsklasse 4 gemeenten en in vergelijking met de gemeenten die net als Medemblik minder dan 20% hoogbouw hebben zie we dat Medemblik met de invoering van het recycletarief een inhaalslag heeft gemaakt. Voorheen gooiden de inwoners van Medemblik meer weg dan andere plaatsen in dezelfde categorie, maar nu presteren ze beter dan het gemiddelde

De afname van het restafval door de implementatie van het recycle-tarief is structureel en bedraagt tussen de 55 en 60 kilo per inwoner per jaar(>40%) . In de tussentijdse evaluatie is een combinatie van factoren opgenomen die bijdragen aan de afname van het restafval. Volledigheidshalve voegen we deze hier opnieuw toe in deze eindevaluatie. • De inwoners van de gemeente Medemblik scheiden hun afval beter. Dit wordt verder in hoofdstuk 6 en 7 nader uitgewerkt. De cijfers zijn niet direct makkelijk herleidbaar, omdat het in een aantal gevallen een mindere daling van grondstoffen als de andere gemeenten in Nederland betreft. (minder minder) • Een deel van het huishoudelijk afval bestond uit bedrijfsafval dat oneigenlijk in de huishoudelijke inzamelmiddelen werd aangeboden. Door de introductie van een prijsprikkel is dit niet langer lucratief en daardoor verdwijnt het afval naar een commerciële inzameling. Dit oneigenlijk gebruik is nooit inzichtelijk qua hoeveelheden. • Een deel van het afval verdwijnt door preventie. Inwoners maken in hun aankoopgedrag en in hun afdankgedrag bewustere keuzes. Er wordt met name bewuster gekeken naar verpakkingsafval en er wordt vaker gekozen voor kringloop en reparatie. Ook dit zorgt voor een vermindering van het afval. • Het afval verdwijnt naar de milieustraat. (zie hoofdstuk 7). Hier wordt het gescheiden in grondstoffen.

De hoeveelheid grof restafval neemt af. • Het afval verdwijnt niet of nauwelijks naar de buurgemeenten. Als we naar de buurgemeenten kijken dan zien we in bijna alle gemeenten ook een afname. De gemeente Hollands Kroon kent net als Medemblik een grote afname (daar is ook het recycle-tarief ingevoerd). • Het afval verdwijnt voor een klein deel in de openbare prullenbakken/ openbare ruimte. De overlast hiervan is minimaal; Het aantal afvoerbewegingen van het afval is gelijk gebleven .

6.1.2.

Sorteeranalyse

In 2023 is er een sorteeranalyse uitgevoerd. In een sorteeranalyse wordt een monster van het restafval dat in het gebied wordt ingezameld gesorteerd om te kijken wat er nog in het restafval (bakken aan huis en verzamelcontainers) wordt aangeboden. Ongeveer 75% van het afval dat wordt aangeboden is herbruikbaar. Er zijn nog steeds verbeteringen mogelijk. Grafiek 4: Sorteeranalyse 2023 Medemblik

12

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Het grootste verbeterpotentieel is Groente, fruit, tuinafval (gft) en etensresten. Hiermee wijkt Medemblik niet af van de rest van Nederland. De meeste inwoners geven aan dat ze hun etensresten scheiden. Ze bedoelen dan vaak het snij-afval van de bereiding. In de restafvalcontainers gooien we met name eten weg (klaargemaakt eten en eten dat over de datum gaat).

6.2. Grof restafval Het grove restafval komt uit de grof huisvuilroute aan huis en uit de afvalstroom die overblijft op het afvalbrengstation als alle stromen eruit zijn gefilterd. In totaal is er in 2023 sprake van een lichte stijging en komt er in de gemeente Medemblik bijna 31 kilo grof restafval vrij, 22 kilogram van het afvalbrengstation en 9 kilo uit de grofvuilroute aan huis. GROF HUISHOUDELIJK RESTAFVAL kilogram per inwoner per jaar 50 45 40

39,2

35 30

29,8

25

25,5 22,9

20 15 10

37,2

33,5 25,4 22,8

18

17

25,3

26,6

27,5 24,2 23

25,3 22 22,0

31,1

30

35,3

24,1 23 20,223

30,8

31

5 0 MEDEMBLIK

2018

2019

2020

2021

2022

2023

25,3

26,6

30

31,1

30,8

31

Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

23

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

29,8

33,5

39,2

37,2

35,3

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

22,9

22,8

24,2

22,0

20,2

Gemiddeld Nederland (CBS)

25,5

25,4

27,5

25,3

24,1

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark)

18

17

23

22

23

Grafiek 5: Grof huishoudelijk Restafval in kilogram per inwoner per jaar

Van dit afval wordt nog 6 kilogram nagescheiden bij HVC in grondstoffen In totaal blijft er dus 25 kilogram grof huishoudelijk afval over dat verbrand wordt. Dit is in vergelijking met de gemiddelden van Nederland, stedelijkheidsklasse 4 gemeenten en gemeenten met weinig hoogbouw relatief hoog. Dit komt doordat veel van deze gemeenten ook een tariefprikkel hebben doorgevoerd op de grofvuilroute aan huis (betaald ophalen). In een groot aantal gemeenten in het oosten van het land moeten inwoners daarnaast ook een bedrag betalen voor het aanbieden van grof restafval en verbouwingsafval op het afvalbrengstation. Door deze maatregelen daalt het aanbod van grof restafval fors.

13

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Op de milieustraat zelf zien we een lichte toename van het grove restafval. Deze toename van het grove restafval kan een eenmalige trend zijn, en weegt niet op tegen de afname van de hoeveelheid restafval uit de huis aan huis inzameling. Het is verstandig om deze ontwikkeling voor de toekomst te blijven volgen, en de mogelijkheid voor oneigenlijk gebruik van de milieustraat voor bedrijfsmatig afval goed in te regelen.

6.2.1.

Milieustraten in de omgeving

De inwoners van de HVC-gemeenten kunnen zelf kiezen naar welk afvalbrengstation ze het afval willen brengen. De afvalstromen worden achter de schermen door middel van verdeelsleutels weer teruggerekend naar de individuele gemeenten.

6.3. VANG Resultaat Zoals we in hoofdstuk 2.2 zagen zijn de nationale doelstelling van het VANG Programma Deel 1 maximaal 100 kilo restafval met een afscheidingspercentage van 75%. De gemeente Medemblik voldoet met haar cijfers ruimschoots aan de doelstelling van het VANG programma

Figuur 5: Visual HVC op de VANG Doelstelling

Tellen we beide restafval stromen op komen we net onder de 100 kilogram, en kijken we naar de afvalscheiding dan loopt Medemblik met 81% afvalscheiding voor op de doelstelling.

14

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

6.1. Effect van minder restafval op het warmtenet HVC Het restafval van Medemblik gaat naar de verbrandingsinstallatie van HVC. De warmte die vrijkomt in dit proces wordt aanvullend gebruikt voor het warmtenet in Dordrecht en Alkmaar. Beide warmtenetten zijn in de afgelopen jaren gemoderniseerd, en worden inmiddels in hoofdzaak door duurzamere warmtebronnen zoals de bioenergiecentrale en de slibverwerkingscentrale gevoed. De Afvalenergiecentrales werken enkel nog als back-up. De warmtenetten ondervinden hierdoor weinig effect van het verminderen van de aangeleverde hoeveelheid restafval.

15

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

7. Resultaten grondstoffen 7.1. GFT en etensresten GFT en Etensresten kilogram per inwoner per jaar 190 170 157

150 130

136 128

110

109

90 70

91

128,8

137 134 114 94

138

144

148 144

124

124

105

102

145,1

147

137 129 112120 93

142,7

150

50 30 MEDEMBLIK

2018

2019

2020

2021

2022

2023

128,8

138

145,1

147

142,7

150

Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

120

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

91

94

105

102

93

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

128

134

144

144

129

Gemiddeld Nederland (CBS)

109

114

124

124

112

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark)

136

137

157

148

137

Grafiek 6: GFT in kilogram per inwoner per jaar

De gemeente Medemblik scoort zeer hoog op de gescheiden inzameling van GFT en etensresten. Met name in deze categorie is er wel veel verschil in laag stedelijke gemeenten en gemeenten met veel hoogbouw. In laag stedelijke groene gemeenten komt er simpelweg veel meer tuinafval vrij. Daarom loont het om bij deze stroom met name te kijken naar Stedelijkheidsklasse 4 gemeenten en gemeenten met minder dan 20% hoogbouw. Ten opzichte van beide klassen scoort de gemeente Medemblik uitstekend. Het aanbod is niet in alle jaren gelijkmatig. Dit heeft te maken met het weer, waardoor er een langer of korter groei, bloei- en snoeiseizoen kan optreden. Hierdoor is het lastig om een trend te zien. Combineren we deze gegevens met de sorteeranalyse, dan zien we dat inwoners wel duidelijk meer etensresten aanbieden in de GFT bak. De hoeveelheid kg die de inwoner gemiddeld aanbiedt via het restafval is met de helft afgenomen (ca 20 kilo minder).

7.1.1.

Afkeur GFT

De grondstof GFT en etensresten is in 2023 volledig geaccepteerd. Er werd 0% afkeur gerealiseerd. Dit is een verbetering ten opzichte van 2022 toen ca 1 kilo per inwoner per jaar werd afgekeurd. Het GFT en etensresten wordt afgekeurd als er bij een visuele schouw wordt verwacht dat er meer dan 5 gewichtsprocenten oneigenlijk afval in de vracht aanwezig is.

16

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

7.2. Plastic, Blik en Drinkpakken (PBD) Plastic, blik en drinkpakken kilogram per inwoner per jaar 50 45 40 35 30 25 20 15

32

32 29,8

28,2

26

24 18,3

33,5

20,7

34,7

34,7 34 30 23,6

40

36 33,4 30

32 31,6 29 34

25,5

24,6

34,5

35,1

36

10 5 0 MEDEMBLIK

2018

2019

2020

2021

2022

2023

33,5

34,7

40

34,5

35,1

36

Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

34

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

18,3

20,7

23,6

25,5

24,6

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

28,2

29,8

34,7

33,4

31,6

Gemiddeld Nederland (CBS)

24

26

30

30

29

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark)

32

32

34

36

32

Grafiek 7: Plastic, blik en drinkpakken in kilogram per inwoner per jaar

De hoeveelheid gescheiden aangeboden Plastic, blik en drinkpakken blijft in Medemblik zeer hoog. Gemiddeld zien we in Nederland na de corona-jaren een afname in de hoeveelheden. Dit heeft ermee te maken dat in de corona periode veel werd thuisgewerkt, en ook veel werd bezorgd door de pakketdiensten. Deze coronapiek is ook in Medemblik zichtbaar. Het aanbod ligt in Medemblik structureel ca 5 kilo boven de gemiddelden in Nederland en gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse en ca 10 kilo boven het gemiddelde aanbod in de provincie. De hoeveelheid Plastic, blik en drinkpakken die inwoners in het restafval aanbieden blijft stabiel op ca 10%. Dit zijn met name verpakkingen met inhoud, waarbij de inwoners deze niet willen scheiden, of samengestelde verpakkingen waarover de inwoners onzeker zijn wat ermee te doen.

7.2.1.

Afkeur Plastic, blik en drinkpakken

In totaal is er in Medemblik 37 ton gescheiden ingezameld PBD afgekeurd bij de op en overslaglocatie. Dit betreft een afkeurpercentage van 2,3%. Dit is minder dan in 2022 toen in totaal 42 ton werd afgekeurd. PBD wordt afgekeurd bij de op- en overslag indien er op basis van een visuele controle meer dan 15% vervuiling in zit. Sinds 2021 wordt de visuele controle steeds strikter, waardoor de kans op afkeur toeneemt. Dit effect zien we in Medemblik in het laatste kwartaal van 2023 terug. Daarom start de gemeente Medemblik met een communicatiecampagne op deze afvalstroom (zie ook hoofdstuk 8)

17

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

7.3. Oud Papier en Karton (OPK) Oud papier en karton kilogram per inwoner per jaar 80 70 60

62,1 61 58,0

60,3 58 56,5

60,0 58 56,0

50

50

49

50

58,7 58 55,5 50

40 30

68

66

65,7

64,2

53,8 52 58 50,1 45

60,9

56

20 10 0 MEDEMBLIK

2018

2019

2020

2021

2022

2023

68

66

65,7

64,2

60,9

56

Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

58

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

50

49

50

50

45

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

62,1

60,3

60,0

58,7

53,8

Gemiddeld Nederland (CBS)

58,0

56,5

56,0

55,5

50,1

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark)

61

58

58

58

52

Grafiek 8: OPK in kilogram per inwoner per jaar

Ook bij het oud papier zien we dat de gemiddelden in Medemblik in 2022 ruim 5 kilo hoger liggen dan de gemiddelden van vergelijkbare stedelijkheidsklassen en meer dan 15 kilo meer dan gemiddeld in de provincie. Oud papier is ook als we naar de hoeveelheid kijken die nog in het restafval zit een van de best gescheiden stromen in Medemblik. Slechts 6% van het restafval bestaat nog uit oud papier. Alleen glas wordt nog beter gescheiden.

7.3.1.

Afkeur oud papier

Al het oude papier is in 2023, net als in 2022 goedgekeurd. De inwoners ervaren heel duidelijk de urgentie van het gescheiden houden van deze afvalstroom.

7.4. Glas en Textiel De stromen glas en textiel maken de fijne huishoudelijke afvalstromen compleet. In 2023 werd er bijna 24 kilo glas gescheiden ingezameld, en iets meer dan 4 kilogram textiel per inwoner per jaar. Beide stromen worden op nagenoeg dezelfde wijze ingezameld (verzamelcontainers op centrale plekken in de buurt van winkelcentra), maar kennen een volledig ander resultaat.

18

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Glas en textiel

glas

textiel

in kg/inw/jr

2021

2022

2023

2021

2022

2023

MEDEMBLIK

24,4

23,8

24,5

2,7

2,8

4

Gemiddeld Noord Holland (CBS)

25,5

23,4

4,2

4

Gemiddeld Stedelijkheidsklasse 4 (CBS)

24,8

23,4

5,3

5,1

Gemiddeld Nederland (CBS)

24,7

23,4

5

4,8

25

23

5,3

5,2

Minder dan 20% hoogbouw (benchmark) Gemiddeld West Friese gemeenten (Benchmark)

22

3

Tabel 2: Resultaten Glas en Textiel in kg/inwoner/jaar

Het glas is de afvalstroom die het best gescheiden wordt ingezameld. Van de 26,5 kilo glas die in Medemblik vrijkomt, wordt 24,5 kilo gescheiden aangeboden, en zit nog 2 kilo gemiddeld in het restafval. Dit betekent dat er een scheidingspercentage wordt gehaald van 92,4%. Het textiel laat een volledig ander plaatje zien. Van de 8 kilo textiel die vrijkomt verdwijnt de helft in de restafvalbak. Daarnaast blijkt de textielstroom ook de meest vervuilde stroom in Medemblik. In totaal wordt van de 4 kilo per inwoner per jaar die gescheiden wordt ingezameld 15% afgekeurd. Dit komt neer op ongeveer een halve kilo per inwoner per jaar

7.5. Grove grondstoffen Het afvalbrengstation is de plek voor het aanbieden van grove grondstoffen in de gemeente Medemblik. Op het afvalbrengstation wordt het afval gescheiden in grove grondstoffen en wat er overblijft wordt verbrand als grof restafval. Hiermee is het afvalbrengstation een uitermate efficiënte wijze van duurzaam afvalscheiden en heeft het de voorkeur boven de ongescheiden inzameling van grof afval aan huis. Dit afval wordt in één voertuig bij elkaar geperst en kan slechts minimaal worden nagescheiden. De inwoners van Medemblik en de omliggende gemeenten kunnen zelf kiezen naar welk afvalbrengstation van HVC ze gaan. De gegevens worden achter de schermen door middel van verdeelsleutels weer teruggerekend naar de gegevens per gemeente. Er is op het afvalbrengstation nog geen toegangscontrole door middel van pasjes. Het afvalbrengstation kent op jaarbasis een steeds groeiend aantal bezoekers. In 2023 kwamen er voor de eerste keer meer dan 100.000 bezoekers naar het afvalbrengstation (Ruim 35 bezoekers per openingsuur). Het afvalbrengstation is 53 uur per week geopend, en dat is voor een laag stedelijke gemeente met weinig hoogbouw een hoge service. Gemiddeld zijn de milieustraten in deze gemeenten minder dan 40 uur per week geopend. Op de milieustraat wordt een afvalscheidingspercentage gehaald van bijna 89%.

Omdat er niet of nauwelijks gescheiden wordt in de huishoudelijke inzameling aan huis vermindert het percentage afvalscheiding dat wordt bereikt voor de grove afvalstromen naar 84%. Het jaarverslag van HVC met de uitgebreide resultaten is bijgevoegd als bijlage 4.

19

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

8. Gedragsverandering en draagvlak Het succesvol verbeteren van afvalscheiding vereist een gedragsverandering bij inwoners. Het meeste gedrag op het gebied van afvalscheiding is niet altijd rationeel. Een groot deel is onbewust en automatisch. Dit is prima als er geen verandering nodig is. Maar omdat we een nieuw normaal proberen te introduceren moet je manieren vinden om gewoontegedrag, dat onbewust plaatsvindt, te veranderen. De invoering van het recycle-tarief is een methode om onbewust gedrag bewust te maken. We zetten erop in dat het nieuwe systeem als wenselijk en normaal wordt ervaren. Dit maakt de kans groter dat inwoners het gewenste gedrag vertonen. Het realiseren van deze veranderingen kost tijd, en gaat gepaard met een periode van ontwijkgedrag en weerstand

Figuur 6: Veranderingen in Afvalbeleid: Introductie van het Recycle-tarief.

Deze weerstand hebben we ook gezien tijdens de introductie van het recycle-tarief. Tijdens het proces is een aantal keren de mening van de inwoners gepeild. Alle onderzoeken zijn uitgevoerd door Ipsos I&O. A. Voorafgaand aan de invoering heeft I&O in opdracht van de gemeente Medemblik een peiling gehouden. Dit onderzoek gaf inzicht in de wijze waarop inwoners van Medemblik denken over tariefdifferentiatie en welke aspecten en randvoorwaarden zij belangrijk vinden bij de invoering ervan. De centrale vraag is: Op welke manier en onder welke condities is voldoende draagvlak voor het recycle-tarief onder inwoners te creëren, zodat het succesvol kan worden ingevoerd. Het onderzoek vond plaats in maart 2021 voor de invoering. In totaal hebben 1022 inwoners de vragenlijst ingevuld B. Tijdens de eerste maanden van de invoering heeft I&O in opdracht van HVC een klanttevredenheidsonderzoek uitgevoerd onder alle gemeenten waarvoor HVC de inzameling uitvoert. Een aantal vragen betreft tevredenheid over het recycle-tarief en worden hieronder meegenomen. Het onderzoek vond plaats in juli 2022. In totaal hebben 694 inwoners van Medemblik de vragenlijst ingevuld.

20

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

C. Begin 2024 heeft I&O in opdracht van de gemeente opnieuw de mening van de inwoners van Medemblik gepeild. Dit onderzoek geeft inzicht in hoe inwoners de invoering van het recycle-tarief hebben ervaren. De centrale vraag is: Hoe kijken inwoners van Medemblik terug op de invoering van het recycle-tarief? Daarnaast onderscheiden we enkele aspecten en deelvragen die van belang zijn. Zo stelden we vragen over het aanbiedgedrag en of dit, in hun eigen inschatting, veranderd is sinds die invoering van het nieuwe systeem? We vroegen in welke mate inwoners zich zijn bewust van de samenstelling (variabel en vast deel) en hoogte van hun afvalstoffenheffing? En uiteraard vroegen we naar de tevredenheid, knelpunten en ongewenste effecten van het recycle-tarief. Het onderzoek vond plaats in januari 2024 en in totaal hebben 1454 inwoners de vragenlijst ingevuld.

8.1. Houding ten aanzien van het recycle-tarief De inwoners van Medemblik hebben in alle drie de onderzoeken de vraag beantwoord hoe ze ten opzichte van het recycle-tarief staan.

Figuur 7: Houding ten aanzien van het recycle-tarief

Voorafgaand aan de invoering was iets meer dan de helft van de inwoners positief of neutraal ten opzichte van het recycle-tarief. Voorafgaand aan de invoering verschillen de aandachtpunten voor de implementatie op basis van de grondhouding Positieve houding Goed voor het milieu Eerlijker; kosten komen bij degene die vervuilt

Neutrale houding met voorwaarden Mag niet te duur worden Zorgen dat er geen gebruik wordt gemaakt van andermans bak Inzicht in hoogte en samenstelling tarief

Negatieve houding Te hoge kosten Oneerlijk tav bepaalde groepen Ontwijkgedrag, gebruik bak buren Dumpingen

Tabel 3: Houding en vraagstukken voorafgaand aan de invoering van het Recycle-tarief

Verder geven de respondenten vooraf in meerderheid aan dat een uitzondering moet worden gemaakt voor de mensen die door zIekte onvermijdbaar restafval hebben.

21

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

In de weerstandsperiode direct na de invoering zien we het draagvlak duidelijk teruglopen; 61% van de bevolking spreekt zich negatief uit over het recycle-tarief. Na de gewenningsperiode herstelt en groeit het draagvlak. In 2024 is meer dan 65% van de bevolking neutraal tot positief ten opzichte van het recycle-tarief. Het aantal mensen dat positief is groeit en het aantal mensen dat negatief is over het recycle-tarief daalt. De inwoners zijn ook gevraagd of ze de invoering van het recycle-tarief een verbetering of een verslechtering vinden • • • •

Figuur 8: Is het recycle-tarief een verbetering

42% vindt het een verbetering 26% is neutraal over de invoering 24% vindt het een verslechtering 8% heeft geen mening

Als positieve effecten worden de goede stimulans om afval te scheiden genoemd en de invloed die men zelf kan uitoefenen op de hoogte van de heffing. Als negatieve effecten noemt men de stankoverlast van het langer bewaren van het restafval en de kans op zwerfafval in de openbare ruimte.

8.2. Gedragsverandering aanbiedgedrag restafval. Daarnaast hebben we de inwoners voorafgaand aan de implementatie en na de invoering van het recycle-tarief gevraagd of welke wijze zij hun afval scheiden. We zien hier een duidelijke verschuiving. Steeds meer mensen scheiden bewuster. De groep die niet wil afvalscheiden wordt kleiner.

Figuur 9: Inschatting van het eigen afvalscheiding gedrag

22

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Deze houding vertaalt zich ook in het daadwerkelijke aanbiedgedrag. Op de vraag of zij hun iets veranderd hebben aan het aantal keren dat zij hun bak of zak aanbieden sinds de invoering van het recycle-tarief antwoorden 77,5% van de respondenten dat zij hun restafval minder vaak aanbieden. Dit komt overeen met het gemiddelde aanbiedgedrag dat we meten. Alle drie de inwonermetingen zijn bij dit rapport toegevoegd als bijlage 2a-c

Figuur 10: Aanbiedgedrag na de invoering recycle tarief

23

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

9. Communicatie 9.1. Communicatie invoering recycle-tarief Voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief is samen met inzamelaar HVC een communicatie-aanpak opgesteld voor de communicatie rondom het recycle-tarief. De communicatie-aanpak betreft een combinatie van • • • • • • • •

Algemene communicatie op de website van de gemeente en HVC Algemene communicatie in de krant Algemene communicatie op de sociale media Filmpjes van HVC en met Medembliks specifieke content via Youtube Specifieke communicatie over de tarieven huis aan huis Specifieke communicatie inclusief tarieven door middel van hangers op de restafvalbak Inzet van de afvalapp Inzet van de Afvalcoaches

Figuur 11: Communicatieaanpak recycle-tarief in Medemblik

De eerste uitingen van deze communicatiecampagne zijn opgenomen in de tussentijdse evaluatie. Ze geven antwoord op de vragen waarom Medemblik heeft gekozen voor het recycletarief, en wat de invoering betekent voor

24

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

de inwoners. Zo leggen we bijvoorbeeld uit dat we afrekenen op basis van ledigingen, en niet op basis van gewicht, zodat inwoners niet hoeven opletten of hun buren een zak extra gooien in de aangeboden containers. In de meest gestelde vragenlijst rondom het recycletarief (opgenomen in Het recycle-tarief | Gemeente Medemblik.) wordt op de website ingegaan op een groot aantal vragen die aan de telefoon, bij de afvalcoach, bij de chauffeurs, en in de online enquête voorafgaand aan de invoering zijn gesteld. Hier is ook de regeling te vinden voor de mensen die door een medische indicatie onvermijdbaar restafval hebben. Waar mensen tegen knelpunten aanliepen of behoefte hadden aan overleg is de afvalcoach langs geweest met een luisterend oor, een praktische oplossing voor een probleem of met tips en tricks over afvalscheiden. In totaal voerden zij in de implementatieperiode 1385 gesprekken.

9.2. Communicatiecampagne Verpact over kwaliteit van Plastic, blik en drinkpakken Zoals eerder aangegeven wordt er door de verwerkers een steeds strengere controle gevoerd op de kwaliteit van de aangeleverde grondstoffen. Met name op het dossier verpakkingen worden door de uitvoeringsorganisatie Verpact steeds vaker vrachten afgekeurd. De contractpartij voor de sortering van PBD in Medemblik (RKN) en de inzamelaars hebben hiertoe een communicatiecampagne ontwikkeld die zich richt op het verbeteren van de kwaliteit van het inzamelde PBD. Tot nu toe hebben de strengere controles nauwelijks tot afkeur geleid in de gemeente Medemblik. De gemeente wil dit graag zo houden. Als de afkeur toeneemt, zal de gemeente samen met HVC overleggen welke middelen worden ingezet om de kwaliteit van het Plastic, blik en drinkpakken te verbeteren.

9.3. Communicatie rondom preventie van afval HVC is in 2023 gestart met de communicatiecampagne Afvalvrij (https://www.hvcgroep.nl/afvalvrij.) Sinds maart 2024 is deze campagne vervolgd. Het doel van de campagne is het verhogen van motivatie en gelegenheid door eenvoudige en toegankelijke handelingen aan te bieden om afval te verminderen. Dit deel van de campagne is gericht op drie verschillende stromen die ook nog veel in het restafval terug te vinden zijn; etensresten, textiel en verpakkingen.

Figuur 12: Communicatiecampagne Preventie Afval

25

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

9.4. De resultaten van communicatie 9.4.1.

De communicatie sluit aan bij de doelstellingen

Succes van communicatie is lastig te meten. We zien wel een hele duidelijke aanpassing van het gedrag. Direct vanaf het eerste jaar van de invoering is een ontwikkeling te zien dat inwoners minder restafval aanbieden en meer grondstoffen scheiden. De afvalapp van HVC heeft inmiddels 16315 gebruikers in Medemblik. Hiervan hebben bijna 8500 mensen een account aangemaakt, en heeft ongeveer de helft van de accounthouders ook door middel van IDIN toegang aangevraagd om hun eigen aanbiedingen te kunnen inzien. Overal zegt meer dan 75% van de inwoners in het laatste bewonersonderzoek goed te weten op welke wijze zij hun afval goed kunnen scheiden. Alleen bij etensresten en bij plastic verpakkingen ligt dit percentage iets lager, maar nog steeds ruim boven de 60%. De gestelde doelen worden ruimschoots behaald.

9.4.2.

Communicatieteam

Toch blijven er ook aandachtspunten in de communicatie. We bereiken nooit 100% van de inwoners. Laaggeletterdheid, anderstaligheid, en andere sociale omstandigheden kunnen ertoe leiden dat de boodschap niet aankomt. Ook de aanpak van terugkerende vragen, knelpuntlocaties en hardnekkige zogeheten afvalfabels (‘bij de verwerker wordt alles weer bij elkaar gegooid’) kan worden verbeterd. Daarom heeft de gemeente Medemblik sinds kort samen met HVC een vast communicatieteam opgesteld. In dit overleg nemen de beleidsmedewerker en de communicatiemedewerker van zowel HVC als de gemeente deel. Op de agenda staan de volgende onderwerpen; • • • • •

Meertalige communicatie en communicatie in de vorm van beelden Campagnes voor nieuwe inzameling of nieuwe wijken Buurtgerichte of platformgerichte aanpak om groepen te bereiken die we met geschreven communicatie niet bereiken Operationele problemen of individuele gevallen waarbij de inzet van de afvalcoach gewenst is Operationele problemen waarbij communicatie kan worden ingezet als deel van de oplossing

26

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

10. Openbare Ruimte De implementatie van het recycle-tarief wordt vaak in verband gebracht met de angst voor toename van overlast in de openbare ruimte. Inwoners forensen, shoppen en recreëren in de openbare ruimte, en een schone openbare ruimte draagt in belangrijke mate bij in hun gevoel voor welbehagen en veiligheid.

10.1.

Meting versus beleving

Overlast in de Openbare ruimte kent een objectieve en een subjectieve invulling. Metingen zijn de meest objectieve vorm, omdat er vaste vlakken daadwerkelijk worden beoordeeld op basis van een vaste onderzoeksmethodiek die over de jaren heen gelijk blijft. De metingen zijn wel tijd- specifiek. Er wordt op een bepaald moment een objectief oordeel gemeten. 10 minuten eerder of later had dit oordeel anders kunnen zijn. Dit geldt hetzelfde voor de schoonmaak van de straten, plantsoenen en prullenbakken. Vervuiling kan optreden 8 dagen na een schoonmaak, maar ook een kwartier later. De schoonbeleving is subjectief en voor iedereen anders. De beleving is afhankelijk van een groot aantal factoren zoals bijvoorbeeld 1. Eigen humeur, het weer, privé-gebeurtenissen 2. Algehele houding ten aanzien van de gemeente, en van gebeurtenissen in de gemeente 3. Betrokkenheid bij de buurt, en het gevoel in de mate waarbij anderen (gemeente, buren, ondernemers) betrokken zijn bij de buurt Verder weten we uit landelijke onderzoeken dat inwoners op de vragen naar wat zij als schoon beoordelen over het algemeen alleen A en A+ Kwaliteit als schoon worden beoordeeld. De meeste gemeenten hebben echter het grootste deel van hun gebied op B-kwaliteit ingedeeld. Hiermee zit er standaard een stukje frustratie in de schoonbeleving. Daarom maken we verschil tussen metingen en belevingen.

Beiden hebben we gemeten in deze evaluatie.

10.2.

De schoonbeleving

Wij vroegen de inwoners hoe vaak zij vinden dat een aantal ergernissen in hun buurt voorkomt.

Figuur 13: Beleving: ergernissen in de openbare ruimte

27

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Ongeveer 15% van de inwoners ervaart vaak of altijd overlast in de openbare ruimte. De ergernis over zwerfafval is het grootst.

10.3.

De schoonmeting

De objectieve metingen op zwerfafval en bijplaatsingen worden uitgevoerd door een onafhankelijk onderzoeksbureau IFocus, die sinds 2019 metingen uitvoert in de gemeente Medemblik. Zij meten bij elke ronde 100-150 meetvlakken. Elk meetvlak Figuur 14: Scores Zwerfafval op basis van CROW beeldkwaliteit (100x100 meter) wordt op basis van de CROW beeldkwaliteit gemeten op 18 verschillende beeldlatten. In de bijgevoegde tabel kunnen we zien welke metingen welke scores opleveren. De overal score van een meetlat wordt gemeten op 90% van de metingen. Een overal A score betekent dus dat 90% of meer van alle (100-150) meetvlakken een gemiddelde score A of hoger laat zien op alle 18 beeldlatten. In onderstaande grafiek zien we de overal scores op de metingen vanaf 2019.

Figuur 15: Resultaten metingen IFocus Zwerfafval en bijplaatsingen

28

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

10.3.1.

Algemene conclusie

Medemblik heeft voor de meeste gebieden een minimum beeldkwaliteit B vastgesteld. De gemiddelde beeldkwaliteit van de meeste metingen komt uit op de hogere beeldkwaliteit A. Er lijkt geen duidelijke afname of toename te zijn van afval gedurende de periode november 2019 t/m december 2023 op basis van de afzonderlijke metingen. Lagere scores (C en D scores) treden sporadisch op. Er kan geen duidelijk patroon worden onderscheiden. In april 2021 wordt het hoogste percentage D-scores gemeten. Dit is vóór de invoering van het recycle-tarief. In december 2023 wordt het hoogste percentage C-scores gemeten. Het is te vroeg om te kunnen beoordelen of dit een eenmalig resultaat is (en afhankelijk van de keuze van het tijdstip van de meting (‘feestmaand’) of dat er sprake is van een trend. De invoering van het recycle-tarief in 2022 lijkt niet of nauwelijks invloed te hebben op deze metingen.

10.3.2.

Bijplaatsingen bij de ondergrondse containers

Figuur 16: Bijplaatsingen bij de containers

Een van de meetlatten betreft de bijplaatsingen bij de ondergrondse containers. Hier tellen we het aantal bijgeplaatst vuil naast de ondergrondse containers

29

Rapportage eindevaluatie Grondstoffenplan en invoering Recycletarief3 20 mei 2024

Figuur 17: CROW beeldlat bijplaatsingen

Op een aantal momenten is er sprake van gemiddelde D-scores op deze meetlat. Deze momenten lijken zich te concentreren in het voorjaar en zomer. De oorzaak hiervan is niet onderzocht. Er is echter niet direct een correlatie met de invoering van het recycletarief zichtbaar, omdat de scores vergelijkbaar zijn met de periode voordat het recycletarief werd ingevoerd. Er lijkt door de invoering van het recycle-tarief weinig verandering op te treden in deze meetlat. Dit sluit ook aan met de ervaringen van de buitendienst die aangeeft dat er geen grote veranderingen zijn opgetreden in de afvoer van het bijgeplaatst afval.

10.3.3.

Vergelijking

IFocus voert deze metingen uit voor een groot aantal gemeenten in Nederland en kunnen de gegevens van de gemeente Medemblik hierdoor vergelijken en duiden. In het in de bijlage bijgevoegde rapport zijn de resultaten van de gemeente Medemblik vergeleken met drie andere West-Friese gemeenten. Hieruit blijkt dat de resultaten niet afwijkend zijn van de andere West-Friese gemeenten. Op het gebied van fijn zwerfafval (de grootste ergernis in de beleving) scoort de gemeente Medemblik zelfs iets beter dan de andere drie gemeenten. Het rapport met de volledige meting is bijgevoegd als bijlage 3

10.4.

Aanpak Schoon.

De gemeente Medemblik komt vooralsnog goed uit de metingen op het gebied van een schone openbare ruimte. Om deze resultaten te behouden en te verbeteren heeft het college besloten om de gelden die jaarlijks vrijkomen via de SUP-subsidies4 in te zetten voor de implementatie van een nieuwe Actieplan Schoon. Deze aanpak wordt in 2024 verder voorbereid en later in het jaar ter besluitvorming aangeboden.