01 DOC-24-823284 - Kerkenvisie (aangepaste versie, incl. erratum)

functionele inrichting van de openbare ruimte georganiseerd – is er bijvoorbeeld voldoende ruimte voor parkeren in de omgeving van de kerk? Centrale ligging en zichtbaarheid De gemeente Medemblik kent lange landelijke linten zoals Benningbroek en Zwaagdijk-Oost en ZwaagdijkWest, veelal omringd door open landschap. Meestal ligt de kerk in het hart van het dorp, zoals in Wognum en Nibbixwoud. Soms ligt hij een stukje uit het dorpslint, zoals in Benningbroek. De kerken werden van oorsprong centraal in het dorp gepositioneerd en vervullen allemaal een centrumfunctie. Door hun hoge torens zijn het bakens in het landschap. Ook door de onderscheidende bouwvorm en architectuur zijn het oriëntatiepunten. In de stad Medemblik zijn de kerken verspreid. De kerken staan in het historische stadscentrum, een deel in de uitbreidingswijken. Veel kerken staan centraal in de wijk en natuurlijk in het stadscentrum, nabij andere voorzieningen. Het zijn plekken van ontmoeting en door hun onderscheidende architectuur en hoge torens belangrijke oriëntatiepunten in de stad. Ensembles Bij 31 kerken in de gemeente Medemblik kunnen we spreken van een ensemblewaarde. Er zijn twee type ensembles. Zo zijn kerken onderdeel van een stedenbouwkundig ensemble van historische bebouwing. Samen met andere historische gebouwen dragen ze bij aan het historische karakter van het dorp.

Daarnaast zijn kerken veelal onderdeel van een religieus ensemble – samen met bijvoorbeeld een pastorie, school, verenigingsgebouw en begraafplaats vertellen ze iets over de religieuze geschiedenis van de plek. Een kerkgebouw kan ook zowel onderdeel zijn van het ensemble van historische bebouwing als van een religieus ensemble. Van 21 kerken is vastgesteld dat ze onderdeel uitmaken van een religieus ensemble. Veertien kerken maken deel uit van een stedenbouwkundig ensemble van historische bebouwing – waarvan in vier gevallen er zowel sprake is van ensemblewerking met de historische bebouwing als van een religieus ensemble. Dit komt voor bij: • Het Witte Kerkje in Benningbroek • De Bonifaciuskerk in Medemblik • De Protestantse Kerk in Oostwoud • De Heilige Gerardus Majella in Onderdijk

49

De meeste kerkhoven en begraafplaatsen zijn openbaar toegankelijk, sommige worden in de avonduren afgesloten met een hekwerk. In alle gevallen is het kerkhof of de begraafplaats een belangrijke plek voor omwonenden. Hier worden nabestaanden geëerd en herdacht, of vinden mensen een plek van rust en stilte. Tuinen en pleinen Voor of rondom de kerk ligt vaak een tuin of plein, meestal met een groen karakter door de aanwezigheid van grote bomen, struiken en soms Bijbelse planten. De tuinen en pleinen zijn vaak publiek toegankelijk en hebben een open karakter omdat ze geen duidelijke omheining hebben, of bijvoorbeeld een erfafscheiding in de vorm van een laag muurtje. Het zijn open ruimtes in de dorpskernen. In de gemeente Medemblik ligt bij 34 kerken een tuin of plein, 24 daarvan zijn openbaar toegankelijk. Tijdens de gesprekken met de kerkeigenaren en -besturen vertelden zij vaak dat zij de tuinen zien als ‘van het dorp’. Veel passanten ervaren de tuinen of pleinen zelfs nog als publieke ruimte als ze niet langer openbaar zijn. Wanneer er geen begraafplaats aanwezig is, kan de tuin een plek zijn om te herdenken. Zo is in de tuin van de Doopsgezinde Vermaning in Twisk een stilteboetje gerealiseerd, dat altijd geopend is.

Religieus ensemble van kerk en voormalige pastorie bij de Heilige Gerardus Majella in Onderdijk.

Kerkhoven en begraafplaatsen Kerkhoven nemen een prominente plek in op het kerkperceel en in het dorp. Begraafplaatsen liggen verder weg van de kerk, vaak op een steenworp afstand, en behoren niet tot het kerkperceel. Er zijn ook begraafplaatsen die geen relatie met een kerkgebouw hebben. Een kenmerk van kerkhoven en begraafplaatsen is dat ze (samen met de kerk) hoger in het landschap liggen. In de gemeente Medemblik liggen 29 plekken waar mensen begraven zijn of nog worden begraven – nog afgezien van de grafzerken die in sommige kerken aanwezig zijn. Bij zeventien kerkgebouwen ligt een kerkhof of begraafplaats. Op verschillende kerkhoven zijn oude graven aanwezig. Het kerkhof of de begraafplaats valt in sommige gevallen onder monumentenbescherming, maar soms ook niet, bijvoorbeeld omdat de begraafplaats op een apart kadastraal perceel ligt. De gebruikssituatie van de kerkhoven en begraafplaatsen wisselt. De kerkhoven zijn veelal ouder dan de begraafplaatsen. Veel van de kerkhoven zijn vol of niet meer in gebruik. De begraafplaatsen bieden meestal meer ruimte. De begraafplaatsen die nog in gebruik zijn, worden steeds vaker voorzien van een urnenmuur. Daarnaast is op meerdere begraafplaatsen een kapel aanwezig. Toen de Heilige Jacobus de Meerdere Kerk in Zwaagdijk-West een nieuwe functie kreeg, was het niet langer mogelijk om in de kerk te herdenken.

Op de achtergelegen begraafplaats is toen een Mariakapel geplaatst waar mensen kunnen zitten en een kaarsje aansteken. Het eigendom van de begraafplaatsen wisselt. Volgens de overzichtskaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn van de 29 kerkhoven en begraafplaatsen in de gemeente 17 in beheer van de gemeente Medemblik. De andere zijn eigendom van het kerkbestuur of particulier bezit. Begraafplaats bij de Protestantse Kerk in Oostwoud.

50

51

Openbare ruimte De ruimte die grenst aan het perceel van de meeste kerken in de gemeente, dus buiten de eigen tuin of het plein, is open ingericht, veelal met groen of als openbaar plein. De openbare ruimte en het perceel van de kerk zijn in de meeste gevallen met elkaar verbonden, optisch en door paden en groen. Dit versterkt het ruimtelijke en het groene karakter van de plek. Bij de Kapel in Andijk bijvoorbeeld sluit de tuin aan de voorzijde aan op een plein. Het plein is van de gemeente en maakt onderdeel uit van de openbare ruimte. Het biedt ruimte om samen te komen en wordt geregeld gebruikt bij evenementen van de kerk waar buurtbewoners op afkomen.

4.2 Toekomstvisie stedenbouwkundige waarde De kerken in de gemeente Medemblik dragen in belangrijke mate bij aan de ruimtelijke kwaliteit, aan het historische karakter van de dorpskernen en de stad en (vaak maar niet altijd) aan het groene karakter ervan. De gemeente streeft naar het behoud van deze ruimtelijke waarden, óók bij herbestemming. De instrumenten van de Omgevingswet die toezien op de fysieke leefomgeving, lenen zich voor dit doel. Daarom vraagt de gemeente Medemblik in haar omgevingsvisie aandacht voor de stedenbouwkundige waarden van kerken. Voor kerken met de status ‘monument’ verplicht het Rijk om rekening te houden met activiteiten in de omgeving, opdat die het monument niet ontsieren of beschadigen en zichtlijnen niet verstoren of op een andere manier een nadelige visuele impact hebben. Onderzocht zal worden welke omgevingsplanregels nodig zijn om toe te zien op het behoud van de ruimtelijke waarden van de andere kerken, zowel de karakteristieke als de nietkarakteristieke kerken. Tot slot is uit het onderzoek van de kerkenvisie gebleken dat de gemeente onvoldoende zicht heeft op de monumentale waarde van begraafplaatsen, kerkhoven of van losse graven. Dit is een gemis, want begraafplaatsen zijn de parken van de toekomst en daarom zal de gemeente een onderzoek starten naar de erfgoedwaarden van de begraafplaatsen op haar grondgebied.

De gemeente laat onderzoeken welke begraafplaatsen, kerkhoven en graven erfgoedwaarde hebben en hoe de gemeente kan toezien op het behoud hiervan.

Plein voor de Heilige Josefkerk in Zwaagdijk-Oost.

Tevens laat de gemeente onderzoeken hoe zij binnen de instrumenten van de Omgevingswet kan toezien op het behoud van de stedenbouw­ kundige waarden van kerken. Ten slotte laat de gemeente onderzoeken welke begraafplaatsen, kerkhoven en graven erfgoedwaarde hebben en hoe de gemeente kan toezien op het behoud hiervan.

52

53

5 Het gebruik en het sociale belang van de kerken

Theaterkerk HEMELS in Twisk.

54

55

Gebruik en toekomstverwachting Hoofdfunctie Cultureel Cultureel-maatschappelijk Horeca Religieus Retail Wonen Wonen, wonen met bedrijvigheid Termijn instandhouding 1-3 jaar 5+ jaar 10+ jaar Onbekend

56

57

5.2 De frequentie van kerkdiensten

5 Het gebruik en het sociale belang van de kerken

In de twintig kerkgebouwen met een religieuze hoofdfunctie wisselt de frequentie waarin kerkdiensten worden georganiseerd. In één kerkgebouw zijn dagelijks diensten, in negen kerkgebouwen gebeurt dit wekelijks, op de zondag. In één kerkgebouw wordt eenmaal in de twee weken een dienst georganiseerd. In zeven gevallen is er nog een keer in de maand een dienst. In twee kerkgebouwen vinden diensten sporadisch plaats, bijvoorbeeld met Kerstmis en Pasen. Uit de gesprekken met de kerkbesturen en -eigenaren blijkt dat de frequentie van het aantal kerkdiensten de afgelopen jaren is afgenomen en dat aantal zal naar verwachting verder dalen. Veel kerkbesturen maken zich zorgen om het krimpende ledenaantal en over de moeite die het kost om een geschikte voorganger te vinden. Samenwerking is een van de antwoorden om de geloofsgemeenschap te blijven voorzien van de dienst en momenten van samenkomen, bijvoorbeeld door op te trekken met een gemeenschap uit de buurt en te rouleren van locatie.

De kerkgebouwen in de gemeente Medemblik worden op veel verschillende manieren gebruikt. Het voortzetten van de huidige functie is niet altijd zeker. De kerken zijn van sociaal-maatschappelijk belang als gebedshuis, maar ook voor mensen die de dienst niet volgen is de kerk een ontmoetingsplek als er bijeenkomsten, exposities of concerten worden georganiseerd. In de gemeente zijn verschillende kerken herbestemd, meestal als culturele instelling of woning. Dit hoofdstuk beschrijft het huidige gebruik van de kerken en schetst het toekomstperspectief van de gebouwen.

Kerkgebouw

Plaats

Frequentie kerkdiensten

Voormalige Hervormde Kerk, het Witte Kerkje

Abbekerk

Sporadisch

De Kapel

Andijk

Tweewekelijks

Gereformeerde Kerk

Andijk

Wekelijks (twee keer elke zondag)

Onze Lieve Vrouw Middelares

Andijk

Met een roulerend systeem wordt gebruikgemaakt van vier (van de vijf) kerkgebouwen.

Het Witte Kerkje

Benningbroek

Maandelijks (eerste zondag van de maand in Benningbroek, tweede zondag in Wognum, derde in Sijbekarspel en de vierde weer in Wognum)

Bonifaciuskerk

Medemblik

Wekelijks

Heilige Martinus

Medemblik

Met een roulerend systeem wordt gebruikgemaakt van vier (van de vijf) kerkgebouwen.

Doopsgezinde vermaning

Medemblik

Tweewekelijks. Er wordt gerouleerd met het kerkgebouw in Schagen.

Fatih Moskee

Medemblik

Frequent

Heilige Cunera

Nibbixwoud

Wekelijks

Heilige Gerardus Majella

Onderdijk

Cultureel

Met een roulerend systeem wordt gebruikgemaakt van vier (van de vijf) kerkgebouwen.

Voormalige Toeristenkerk

Onderdijk

Elke zondagochtend in juni, juli en augustus

Horeca

Protestantse Kerk

Oostwoud

Wekelijks

Wonen

Eben Haëzer

Opperdoes

Wekelijks

Christelijke Gereformeerde Kerk

Opperdoes

Dagelijks. De kerkzaal wordt acht à tien keer per maand gebruikt. De Lichtboei wordt circa twintig keer per maand gebruikt.

5.1 Een beschrijving van het gebruik van de kerken Van de 36 kerkgebouwen in de gemeente Medemblik hebben 20 een religieuze functie. Zestien kerkgebouwen zijn herbestemd. Zeven daarvan zijn herbestemd tot woning, waarvan bij drie de woonfunctie gecombineerd is met bedrijvigheid. Twee kerkgebouwen hebben een retailfunctie. Eén kerkgebouw heeft een horecafunctie. Vijf hebben een cultureel-maatschappelijke functie. De voormalige Hervormde Kerk (Theaterkerk HEMELS) in Twisk heeft een culturele hoofdfunctie maar wordt tevens bewoond en is in gebruik als bed and breakfast.

Hoofdfunctie Religieus Retail Cultureel-maatschappelijk

Wonen met bedrijvigheid 0

5

10

15

20

25

Aantal

58

59

Kerkgebouw

Plaats

Frequentie kerkdiensten

Voormalige Gereformeerde Kerk, Protestantse Kerk

Opperdoes

Wekelijks. Verder vier keer per jaar een gezamenlijke dienst met de Bonifaciuskerk in Medemblik. Daarnaast wordt de kerk gebruikt om één keer per maand te eten met 25-30 mensen, verjaardagen te vieren en eens in de twee weken is er een ouderenmiddag.

Ook zijn er zorgen over het vinden van vrijwilligers, die noodzakelijk zijn om activiteiten te kunnen organiseren. Het tekort aan vrijwilligers is een landelijk probleem, waar alle culturele instellingen mee kampen. Vrijwilligers hebben ook niet altijd voldoende kennis voor het organiseren van een evenement, bijvoorbeeld als het gaat om promotie van de evenementen of wanneer een evenementenvergunning aangevraagd moet worden.

5.4 Toekomstperspectief

Dorpskerk

Opperdoes

Wekelijks

Protestantse Kerk

Sijbekarspel

Maandelijks (eerste zondag van de maand in Benningbroek, tweede zondag in Wognum, derde in Sijbekarspel en de vierde weer in Wognum).

Doopsgezinde Vermaning

Twisk

Twee keer per jaar met de gemeenschap. Eén keer per jaar met Pinksteren is er een gezamenlijke dienst met andere Doopsgezinde gemeenten uit de omgeving.

Heilige Werenfridus

Wervershoof

Met een roulerend systeem wordt gebruikgemaakt van vier (van de vijf) kerkgebouwen.

Heilige Hiëronymus

Wognum

Wekelijks

Protestantse Kerk

Wognum

Maandelijks (eerste zondag van de maand in Benningbroek, tweede zondag in Wognum, derde in Sijbekarspel en de vierde weer in Wognum).

Heilige Jozef

ZwaagdijkOost

Wekelijks

Het toekomstperspectief varieert per kerkgebouw en is afhankelijk van een groot aantal factoren. Tijdens de gesprekken is aan het kerkbesturen of -eigenaren gevraagd welk toekomstperspectief zij zien voor de kerk. De eigenaren van de herbestemde kerken zien de toekomst over het algemeen positief in. De eigenaren van bewoonde kerken hebben over het algemeen de minste zorgen, behalve dat zij zoekende zijn hoe zij hun woonwensen kunnen inpassen in en rondom een historisch kerkgebouw en hoe zij om kunnen gaan met verduurzaming, bijvoorbeeld voor vermindering van stookkosten of eigen energieopwekking. Naar verwachting zullen de bewoonde kerken hun functie langer dan tien jaar behouden, dit wordt ook verwacht voor de kerken met een retail- of horecafunctie. De eigenaren van kerken met een culturele functie zijn minder zeker van de toekomst. Zij zoeken naar manieren om meer activiteiten en bezoekers te genereren, zonder te concurreren met andere instellingen. Alle culturele kerken behouden naar verwachting de komende vijf jaar of langer hun huidige functie. De toekomst van zes religieuze kerken wordt positief ingeschat.

De Gereformeerde Kerk in Andijk, Heilige Martinuskerk in Medemblik, Protestantse Kerk en Christelijk Gereformeerde Kerk in Opperdoes, Protestantse Kerk in Oostwoud, Protestantse Kerk en Heilige Hiëronymuskerk in Wognum kunnen naar verwachting langer dan tien jaar het huidige religieuze gebruik voortzetten.

5.3 Culturele instellingen in kerken Zes kerkgebouwen hebben een cultureel-maatschappelijke of culturele functie. In de kerken worden allerlei activiteiten georganiseerd, zoals toneelstukken, workshops, dansfeesten en middeleeuwse diners. Naar verwachting wordt het culturele gebruik de komende jaren voortgezet. Uit de gesprekken kwam wel naar voren dat er concurrentie heerst met andere culturele instellingen in het dorp, de gemeente en zelfs de regio. Er worden in de omgeving vaak meerdere soortgelijke activiteiten georganiseerd en soms vallen activiteiten op dezelfde dag. Geprobeerd wordt de programmering zoveel mogelijk met andere culturele instellingen in de directe omgeving af te stemmen of hierin samenwerking te zoeken – bijvoorbeeld met dorpshuizen –, maar dit lukt niet altijd en het aantal bezoekers valt dan ook soms tegen. De stichtingen en kerkeigenaren die de programmering verzorgen, proberen zich te onderscheiden van andere culturele instellingen, maar vinden dit lastig. In haar Cultuurnota besteedt de gemeente al aandacht aan deze concurrentie, bijvoorbeeld door met een cultuurcoördinator te werken aan een jaarplanning.

Mariabeeld in de Heilige Cunerakerk in Nibbixwoud.

60

61

Een deel van de religieuze kerken monitort de komende tijd hoe de situatie zich ontwikkelt, maar verwacht dat het religieuze gebruik binnenkort zal stoppen – hoe snel wisselt per kerkgebouw. Verwacht wordt dat de Bonifaciuskerk nog circa vijf jaar het huidige gebruik kan voortzetten. Tijdens negen gesprekken is aangegeven dat de kerk nog één tot maximaal drie jaar zijn functie als gebedshuis behoudt. De financiële situatie van de kerkbesturen en -eigenaren speelt een belangrijke rol in de toekomstverwachting. De onderhoudskosten van de kerk en de stookkosten leveren veel zorgen op. Er wordt gezocht naar manieren om meer inkomsten te genereren en tegelijkertijd lasten te verlagen. In deze gevallen wordt via bijbestemming of samenwerking getracht de diensten en andere activiteiten te blijven organiseren. De negen kerken die één tot maximaal drie jaar hun functie als gebedshuis behouden zijn: • De Doopsgezinde Vermaning in Twisk. Deze kerk wordt ten tijde van dit onderzoek overgedragen aan een nieuwe beheerstichting ‘Stichting de Twisker Vermaning’. Op deze wijze zijn de huidige gebruikers (zoals het Twisker koor, een debatclub, het gidsengilde) verzekerd van continuïteit en komt er ruimte voor de organisatie van meer cultureel-maatschappelijke activiteiten in de Vermaning zoals concerten en exposities.

De overdracht gebeurt wel onder voorwaarde dat de geloofsgemeenschap op zondag gebruik mag blijven maken van het gebouw. • De Kapel in Andijk en de Heilige Josefkerk in Zwaagdijk-Oost. Hier monitoren de kerkbesturen en -eigenaren de komende tijd hoe de situatie zich ontwikkelt. • Het Witte Kerkje in Benningbroek en de Protestantse Kerk in Sijbekarspel. Voor deze kerken wordt samen met dorpsbewoners gezocht naar aanvullend gebruik van het kerkgebouw en als dit niet mogelijk blijkt naar een nieuwe functie. Tot een nieuwe functie is gevonden, blijven de kerkgebouwen in eigendom van Protestantse gemeente ‘het Vierkant’. Hoewel de Protestantse Kerk in Wognum de centrale kerk van deze gemeenschap is, zullen de kerkgebouwen in Benningbroek en Sijbekarspel de komende tijd nog sporadisch gebruikt worden voor diensten en bijeenkomsten. • De Onze Lieve Vrouw Middelareskerk in Andijk, de Heilige Cunera in Nibbixwoud, de Heilige Gerardus Majella in Onderdijk en de Heilige Werenfridus in Wervershoof. Inmiddels is bekendgemaakt dat zij hun religieuze functie al op korte termijn verliezen, de gebouwen worden verkocht. De parochies in Andijk, Onderdijk en Wervershoof gaan samen verder als één parochie en zullen daarbij gebruikmaken van de Heilige Martinuskerk in Medemblik als hoofdkerk.

De Emmaüsparochie verkoopt het gebouw in Nibbixwoud, de Heilige Hiëronymuskerk in Wognum wordt de hoofdkerk van het samenwerkingsverband ‘de Waterkant’.

5.5 Dorps- en stadbewoners en hun kerk

Bij renovatie van de Heilige Werenfridus in Wervershoof wordt een beroep gedaan op dorpsbewoners.

5.6 Toekomstvisie gebruik van kerken Van een aantal kerkgebouwen in de gemeente is de toekomst onzeker. Aantallen leden en vrijwilligers nemen af. De toekomst van negen kerkgebouwen staat onder druk. In zes gevallen wordt gezocht naar mogelijkheden voor nevenbestemming of naar een nieuwe eigenaar. Bij herbestemming verdwijnt de religieuze dienst en mogelijk verdwijnt ook de ruimte voor sociale nevenactiviteiten. De kerkbesturen en bewoners maken zich hier zorgen om. Met het verdwijnen van de kerk als ruimte voor ontmoeting, worden de sociale voorzieningen schaarser en neemt de saamhorigheid af. De gemeente wil sloop van kerken voorkomen en stuurt aan op een zorgvuldig herbestemmingsproces en is beschikbaar voor ondersteuning bij het herbestemmingsproces.

Veel lokale inwoners voelen sterke verbondenheid bij kerkgebouwen, ook mensen die geen lid zijn van een kerkgemeenschap. In de gemeente Medemblik zitten bewoners die niet lid zijn van de kerk als bestuurder in een beheerstichting en tijdens markten of dorpsveilingen wordt veel geld opgehaald voor het beheer en behoud van de kerken, torens en orgels. Zo heeft de buurt via crowdfunding bijgedragen aan het herstel van de toren van de voormalige Oosterkerk in Andijk en is de stichting Pieter Backer Orgel opgericht voor het onderhoud van het orgel in de Bonifaciuskerk in Medemblik.

5.6.1 Samenwerking tussen gemeente en kerkeigenaar De gemeente vindt het belangrijk dat kerken in gebruik blijven, omdat hiermee in het beheer en onderhoud voorzien wordt en omdat een kerk met een succesvol gebruik in positieve zin bijdraagt aan een levendige en bruisende stad, dorp of wijk. Het vinden van een nieuwe functie voor een kerk kan een uitdaging zijn en omdat succesvolle herbestemmingen van kerken ook een publiek belang dienen, is de gemeente beschikbaar voor ondersteuning bij het herbestemmingsproces. Vanuit verschillende afdelingen, zoals cultuur, onderwijs, toerisme en sociale zaken kan meegedacht worden over potentiële nieuwe functies voor kerken en vanuit afdeling erfgoed worden eigenaren ondersteund bij het behoud van eventuele monumentale waarden.

62

63

De gemeente Medemblik past bij de herbestemming van kerken de volgende herbestemmingsladder toe:

De gemeente zet zich in voor succesvolle herbestemming van kerken door eigenaren te adviseren over de vergunningaanvraag, de verduurzaming van kerken en bijvoorbeeld over erfgoedwaarden. Ook zal de gemeente meedenken over mogelijke nieuwe functies.

1. sociaal-maatschappelijke en publieke functie 2. semiopenbare functie 3. semiprivate functie 4. private functie

5.6.2 Een herbestemmingsladder voor kerken De gemeente benadrukt het sociaal-maatschappelijk belang van kerken en stuurt bij herbestemming in eerste instantie aan op een openbare functie. Een herbestemming met een private functie heeft altijd de minste voorkeur. De gemeente wil hiermee de dorpen en wijken nog aantrekkelijker te maken, met een hoog voorzieningenniveau op de locaties die zich daar het beste voor lenen. Het kerkgebouw kan daar een bijdrage aan leveren. De gemeente wil de herbestemming van kerken koppelen aan ambities op het gebied van economie, recreatie, toerisme en woningbouw. Bij elke vrijkomende kerk wordt daarom de zogeheten herbestemmingsladder toegepast, waarbij een sociaal-maatschappelijke of een openbare functie de voorkeur heeft. Daarop volgen functies met een semiopenbaar karakter of zelfs een gedeeltelijk of geheel besloten karakter.

voorkomen. Het schuiven van functies is hierbij een optie, bijvoorbeeld door een dorpshuis of een school naar een kerk te verplaatsen, als zo’n voorziening toch al op zoek was naar een nieuw onderkomen. De gemeente ziet dit soort functies liever ondergebracht in een monumentale kerk dan in een willekeurig ander gebouw dat geen monumentale waarden heeft en dat niet bijdraagt aan de omgevingskwaliteit van het dorp.

Sociaal-maatschappelijke en openbare functie De voorkeur bij een herbestemming gaat uit naar functies met een sociaal-maatschappelijk of een openbaar karakter. Hierbij kan gedacht worden aan functies zoals een dorpshuis, culturele instelling, bibliotheek, school of zorgcentrum. De gemeente wil ruimdenkend en meewerkend omgaan met initiatieven voor dit soort functies in kerken. Hierbij wordt gelet op een goede spreiding van functies in het dorp, waarbij concurrentie wordt

Semiopenbare functie Uiteraard zijn er meer gebouwen dan openbare functies met een sociaal-maatschappelijk karakter. Als zich geen sociaal-maatschappelijke functie aandient, heeft een semiopenbare functie de voorkeur – denk aan horeca, of kleinschalige verblijfsgelegenheden zoals logies of winkels. Een semiopenbare functie kan aanpassingen aan het kerkgebouw vragen, hoewel deze vaak beperkt in omvang zijn. Semiprivate functie De derde trede op de herbestemmingsladder is een semiprivate functie zoals een kantoorruimte of een combinatie van woningbouw met bedrijvigheid. In dit soort gelegenheden zijn specifieke bezoekers welkom en meestal vraagt de nieuwe functie geen tot weinig ingrijpende wijziging van het perceel. De tuin van een kantoor moet immers ongeveer aan dezelfde eisen voldoen als de tuin van een kerk. Hetzelfde geldt voor de parkeergelegenheden. Om een semiprivate functie mogelijk te maken kunnen er aanpassingen aan het kerkgebouw nodig zijn, hoe ingrijpend deze zijn is afhankelijk van de specifieke functie(s). Een kantoorruimte vraagt om beperktere aanpassingen dan woningbouw.

Horeca in de Buurtjeskerk in Andijk, een semiopenbare functie.

Private functie De vierde en laatste trede is de private functie: wonen. Een transformatie tot woning betekent dat de kerk niet meer toegankelijk is voor bezoekers. Bovendien vraagt een transformatie tot woning ingrijpende aanpassingen aan het gebouw en het perceel. Wijzigingen die vaak lastig te rijmen zijn met de monumentale en stedenbouwkundige waarden van de kerk. Maar omdat de toekomst van een gebouw enkel veiliggesteld is met het gebruik ervan, wil de gemeente herbestemming tot woning niet uitsluiten. Als het transformeren van een kerkgebouw naar een publieke functie niet mogelijk is, kan herbestemmen naar wonen worden toegestaan (zie ook: Woonvisie gemeente Medemblik). De gemeente ziet dan toe op een passende herinrichting, waarbij de monumentale en stedenbouwkundige waarden in acht genomen worden.

64

65

6 Handelingsperspectief In de kerkenvisie is in kaart gebracht wat de gemeente kan doen om bij te dragen aan de toekomst van het religieus erfgoed in gemeente Medemblik.

Stedenbouwkundige waarden

De gebouwen Monumentale kerken beschermen De gemeente wil sloop van kerken voorkomen en wil aansturen op een zorgvuldige omgang met kerken met een erfgoedwaarde. De gemeente laat daarom kerken onderzoeken op hun monumentale waarden en wijst eventueel kerken aan als ‘karakteristiek pand’ of gemeentelijk monument. De gemeente laat tevens onderzoeken of het nodig is om de omgevingsplanregels voor karakteristieke kerken aan te scherpen zodat zij beter toezien op het behoud van het exterieur. Waardevolle interieurs en orgels Naar aanleiding van het onderzoek naar de monumentale waarden van kerken zal de gemeente ook enkele kerkinterieurs laten onderzoeken. Het Catharijneconvent kan hierbij ingeschakeld worden om de cultuurhistorische waarden van deze interieurs in kaart te brengen. Tevens laat de gemeente in kaart brengen wat er nodig is om de waardevolle elementen te behouden en hoe de gemeente daaraan kan bijdragen.

Pionieren met ruimtelijk beleid onder de Omgevingswet De gemeente start een pilot over het behoud van omgevingswaarden onder de nieuwe instrumenten van de Omgevingswet en stelt het kerkgebouw hierin centraal. Zij laat onderzoek uitvoeren naar de stedenbouwkundige waarden van de kerken, op basis hiervan worden de ruimtelijke kernkwaliteiten van kerken vastgesteld. Vervolgens laat de gemeente onderzoeken hoe zij binnen de instrumenten van de Omgevingswet kan toezien op het behoud van de ruimtelijke waarden van kerken. Begraafplaatsen en kerkhoven, de parken van de toekomst De gemeente Medemblik ziet kerkhoven en begraafplaatsen als de parken van de toekomst en wil inzetten op het behoud ervan. De gemeente laat daarom onderzoeken welke begraafplaatsen, kerkhoven en graven erfgoedwaarde hebben en hoe zij kan toezien op het behoud hiervan.

Het gebruik en het sociale belang van kerken

Kerken met de status rijksmonument De gemeente laat in kaart brengen welke aanvullende omgevingsplanregels er nodig zijn voor rijksmonumentale kerken. Verduurzaming van kerken De gemeente onderschrijft het belang van de verduurzaming van kerken. Zij kan ondersteuning bieden door de weg te wijzen naar de mogelijkheden op dit gebied. De gemeente maakt daarom een overzicht van instanties die gespecialiseerd zijn in de verduurzaming van complexe en monumentale gebouwen zoals kerken. Tevens maakt zij een overzicht van subsidiemogelijkheden en fondsen voor de verduurzaming van kerken.

Hulp en ondersteuning bij herbestemming van kerken De gemeente zet zich in voor succesvolle herbestemming van kerken door eigenaren te adviseren over de vergunningaanvraag, de verduurzaming van kerken en bijvoorbeeld over erfgoedwaarden. Ook kan de gemeente meedenken over mogelijke nieuwe functies. Een zorgvuldig herbestemmingsproces voor kerken De gemeente wil sloop van kerken voorkomen en stuurt aan op een zorgvuldig herbestemmingsproces. Bij de herbestemming van kerken wordt de volgende herbestemmingsladder toegepast, waarbij de openbare functies voorkeur genieten: 1. sociaal-maatschappelijke en openbare functie 2. semiopenbare functie 3. semiprivate functie 4. private functie

De torens Een zorgvuldige omgang met kerktorens De torens blijven in bezit van de gemeente tot zich een herbestemming voordoet waarmee de erfgoedwaarden, de bouwkundige waarden en de stedenbouwkundige waarden gewaarborgd blijven. Hiermee ziet de gemeente toe op het behoud van de kerktorens en op een zorgvuldig gebruik en goed beheer van torens.

66

67

7 De kerkenpaspoorten

Heilige Gerardus Majella, Onderdijk.

68

69

K E R K E N PA S P O O R T

Voormalige Hervormde Kerk, het Witte Kerkje (Abbekerk) De voormalige Hervormde Kerk in Abbekerk uit circa 1500 is herbestemd en doet dienst als cultuurhuis, onder de naam het Witte Kerkje. Sinds 2022 is de kerk in handen van Stichting Cultuurhuis Abbekerk. Er wordt sporadisch nog gekerkt door de Protestantse Gemeente Midden Westfriesland (Obdam, Hoogwoud en Abbekerk). De kerk is aangewezen als rijksmonument en de toren is in eigendom van de gemeente Medemblik.

70

Gebouw

Adres

Dorpsstraat 42

Postcode

1657AC

Plaats

Abbekerk

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 1

Hoofddatering

Ca. 1500

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laatgotisch

Monumentale status

Rijksmonument

Monumentnummer

30655

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

0,46 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

13 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

34 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 201-350

71 2

Aantal zitplaatsen

150

Nevenruimtes en voorzieningen

In de kerkzaal staat een mobiele bar en er zijn toiletten aanwezig. In de voormalige zondagsschool is tevens ruimte beschikbaar.

Bijzonderheden interieur

In de kerk zijn aanwezig: kerkbanken, preekstoel, zerkenvloer, tochtportaal en drie kroonluchters. Bij een recente verbouwing zijn waardevolle interieuronderdelen (onder andere het koorhek) verloren gegaan. Deze onderdelen worden voor zover mogelijk teruggebracht. Het orgel is momenteel niet functioneel.

Orgel

Ja

Bouwkundige staat kerk

Redelijk

Bijzonderheden onderhoud kerk

In 2022 zijn diverse ingrepen aan het interieur uitgevoerd, waaronder het vernieuwen van de toiletgroep.

Bouwkundige staat toren

Redelijk

Bijzonderheden onderhoud toren

De kerktoren stamt uit 1656 en is in 1952 niet voorzien van een witte pleisterlaag, in tegenstelling tot de kerk. Aan de buitenkant van de toren is een 5G-mast geplaatst.

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

Nee, maar er zijn wel plannen om de RCE, Oranjefonds en Prins Bernhard Cultuurfonds aan te schrijven.

Verduurzaming

Er wordt gebruik gemaakt van elektrische luchtverwarming (Brin Allure). Dit systeem zorgt ervoor dat de kerkzaal binnen een korte periode is opgewarmd.

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

n.v.t.

Informatiebehoefte verduurzaming

Er is behoefte aan informatie over verduurzaming van het kerkgebouw.

72 3

Omgeving

Ligging van de kerk

De kerk is prominent gelegen aan het dorpslint van Abbekerk (naast Het Regthuys). De toren is gericht op het westen. De kerk is tegenwoordig toegankelijk via een loopbrug aan de oostkant en via de begraafplaats aan de zuidwestkant. Bij de bouw van de kerk werd uitgegaan van één ingang, gesitueerd onder de toren aan de westkant. De toegang aan de oostkant is tijdens een latere uitbreiding toegevoegd. De zondagsschool is gelegen op hetzelfde perceel als de kerk en maakt gebruik van dezelfde toegangsmogelijkheden. Aan de oostkant wordt het perceel begrensd door een wegsloot met loopbrug. Het terrein rondom de kerk is in hoofdopzet groen ingericht, met gras rondom de gebouwen en de graven en struiken en bomen langs de randen.

Ensemblewaarde

De kerk vormt een ensemble met de zondagsschool, het oorlogsmonument en de begraafplaats.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk valt op door de witte kleur. Doordat de straat zich aan de oostkant bevindt en de toren aan de westkant, staat de toren niet direct aan de weg en valt deze minder op.

Bereikbaarheid

De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. Aan de achterzijde van de kerk, nabij de begraafplaats, bevinden zich parkeerplaatsen. Openbaar vervoer is beperkt.

Begraafplaats aanwezig en ligging

Ja, achter en naast de kerk

Eigen groen

Ja

73 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Stichting Cultuurhuis ABBEkerk

Eigendom toren

Gemeente Medemblik

Reeds herbestemd en als wat

Ja, cultureel centrum

Jaar buiten gebruik

2022

Oorspronkelijke denominatie

(NH) Nederlandse Hervormde Kerk

Huidige denominatie

n.v.t.

Hoofdfunctie

Cultureel-maatschappelijk

Nevenfuncties

Religieus

Aantal leden gemeenschap

n.v.t.

Aantal vrijwilligers

4

In gebruik kerkdiensten en frequentie

Ja, sporadisch

Mensen gemiddeld per dienst

De Protestantse Gemeente Midden Westfriesland (Obdam, Hoogwoud en Abbekerk) maakt sporadisch gebruik van het kerkgebouw met circa 15 personen. De parkeerplaats is slecht bereikbaar. Bij grote evenementen is een verkeersregelaar nodig.

Beperking voor nevengebruik Kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is (huidige functie)

Gemiddeld

Termijn instandhouding

5+ jaar

74 5

Conclusie

Zorgen

De kerk is voor de exploitatie volledig afhankelijk van de inzet van vrijwilligers en heeft nog geen structurele inkomstenbronnen. Daarnaast is er voor elk evenement een aparte evenementenvergunning nodig op dit moment.

Toekomstverwachtingen

Door het sluiten van café Bonte Paard is er behoefte aan een nieuwe ontmoetingsplek in het dorp. De stichting hoopt op het realiseren van een cultureel dorpscentrum samen met Het Regthuys en de monumentale boerderij aan de overkant van de straat. Ook staat het bestuur open voor de huisvesting van andere geloofsgemeenschappen en religies.

75 6

K E R K E N PA S P O O R T

Gereformeerde Kerk (Andijk) De Gereformeerde Kerk in Andijk (bijnaam: Gereformeerde Kathedraal) wordt gebruikt voor de kerkdiensten van de Gereformeerde Kerk Andijk (behorend tot de Protestantse Kerk Nederland). Het rijksmonument uit 1929-1930 wordt op doordeweekse dagen onder meer gebruikt voor vergaderingen, met name in avonduren. Daarnaast organiseert de gemeenschap sociaal-maatschappelijke activiteiten zoals ontmoetingsavonden, bijbelgroepen en wijkbijeenkomsten die plaatsvinden in een van de zalen van het gebouw. De gemeenschap heeft tevens een houten verenigingsgebouw aan de Hoekweg. Dit gebouw wordt met name gebruikt voor de jeugd en voor activiteiten zoals ‘breek de week’, een avond waarop mensen samen kunnen eten. Er zijn twee predikanten aan de kerkelijke gemeente verbonden.

76 1

Gebouw

Adres

Middenweg 4

Postcode

1619 BL

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 3

Hoofddatering

1929-1930

Architect

Reitsma, E.

Bouwstijl

Bouwkunst uit het interbellum

Monumentale status

Rijksmonument

Monumentnummer

508026

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-2 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

23 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

45 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 601-1000

77 2

Aantal zitplaatsen

750

Nevenruimtes en voorzieningen

In de jaren ’70 is achter de kerk een ontmoetingscentrum aangebouwd met torenzaal, achterzaal en drie ruimtes in de kelder. Aan de voorzijde van de kerk bevindt zich de oude kerkraadskamer en in de toren de voormalige kosterswoning.

Bijzonderheden interieur

In de kerk zijn plafondschilderingen aanwezig, deze zijn hersteld in 2010.

Orgel

Ja

Bouwkundige staat kerk

Goed

Bijzonderheden onderhoud kerk

In 1984 heeft een grote dakrenovatie plaatsgevonden. In 2010 is een grondige restauratie uitgevoerd waarbij onder andere het interieur in de originele kleuren is teruggebracht en de glas-in-lood ramen zijn hersteld. Goed

Bouwkundige staat toren Bijzonderheden onderhoud toren

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

In 2012 is de toren gerestaureerd. Als gevolg van betonrot moesten de vloeren worden vernieuwd, daartoe is de spits van de toren gehaald. In 2014 is het dak van nieuwe leien voorzien. De restauratie is in het voorjaar van 2015 afgerond. De kerktoren is in 2021 opnieuw gerestaureerd vanwege lekkage. Ja, rijks- (SIM) en provinciale subsidies.

Verduurzaming

De pastorie wordt binnenkort geïsoleerd met hulp van een aparte energiesubsidie van het Rijk. De kerk is voorzien van dubbelglas.

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Het dak van de kerk is niet geschikt voor het plaatsen van zonnepanelen en daarom onderzoekt de kerkenraad of er kan worden aangesloten bij een energiecoöperatie. Ook wordt er gekeken om de kerk te verwarmen met propaangas in plaats van aardgas. n.v.t.

Informatiebehoefte verduurzaming

78 3

Omgeving

Ligging van de kerk

Ensemblewaarde

De kerk is gelegen aan het begin van de Middenweg in Andijk, de noordzuidverbinding door het dorp. De kerk ligt nabij de dijk. De kerk is toegankelijk via de westkant. De toren bevindt zich aan de noordkant. Op het perceel bevindt zich tevens de pastorie. Het voorterrein van de kerk is verhard. Het voorterrein van de pastorie bestaat uit een groene tuin. Achter de kerk en de pastorie is tevens een groene tuin aanwezig. Aan de zuidkant van het perceel is een verhard parkeerterrein. Het perceel is openbaar toegankelijk maar het is niet mogelijk om een rondje om de kerk te lopen, doordat de bebouwing tot op de waterrand staat. De kerk vormt een ensemble met de naastgelegen pastorie.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk is goed zichtbaar door de vrije ligging en de hoge kerktoren.

Bereikbaarheid

Begraafplaats aanwezig en ligging

De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. De kerk beschikt over een eigen parkeerplaats met plek voor 60-80 auto’s. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer. n.v.t.

Eigen groen

Ja

79 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Gereformeerde Kerk Andijk

Eigendom toren

Gereformeerde Kerk Andijk

Reeds herbestemd en als wat

n.v.t.

Jaar buiten gebruik

n.v.t.

Oorspronkelijke denominatie

(GK) Gereformeerde Kerken in Nederland

Huidige denominatie

(PKN) Protestantse Kerk in Nederland

Hoofdfunctie

Religieus

Nevenfuncties

Begrafenissen en concerten

Aantal leden gemeenschap

Circa 1100

Aantal vrijwilligers

200 (waarvan 30 kerkenraad)

In gebruik kerkdiensten en frequentie

Ja, wekelijks (Maandelijks 2 keer op één zondag)

Mensen gemiddeld per dienst

250-350 personen tijdens de ochtenddienst en 100-150 personen digitaal. Circa 100 personen tijdens de avonddienst.

Beperking voor nevengebruik

De hoge energiekosten en de vaste kerkbanken in de kerkzaal worden gezien als een belemmering voor nevengebruik. Het ontmoetingscentrum is geschikt voor nevenactiviteiten. Groot

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is (huidige functie) Termijn instandhouding

10+ jaar

80 5

Conclusie

Zorgen

Toekomstverwachtingen

De kerkenraad maakt zich zorgen over het oplopende begrotingstekort. Het ledenaantal neemt langzaam af waardoor de gemeenschap met minder leden, meer kosten op moet brengen. De huidige dominee heeft een belangrijke rol binnen de gemeenschap. De kerk heeft goed contact met andere kerken en staat er eventueel ook voor open om het gebouw beschikbaar te stellen voor andere geloofsgemeenschappen. De verwachting is dat het kerkgebouw langer dan 10 jaar de huidige functie zal voortzetten.

81 6

K E R K E N PA S P O O R T

Voormalige Oosterkerk (Andijk) De voormalige Oosterkerk in Andijk is al sinds jaren herbestemd. De kerk uit 1873 werd in 1968 verkocht aan de brandweer, waarna er een supermarkt in werd gevestigd. In 1980 kocht de Vrije Baptistengemeente van West-Friesland de Oosterkerk om te gebruiken voor de dienst. Toen het kerkgebouw te groot bleek werd het weer verkocht. Tegenwoordig is de kerk in gebruik als woning.

82 1

Gebouw

Adres

Kerkepad 7

Postcode

1619 AD

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Wonen

Dubbelbestemming

Archeologie 3

Hoofddatering

1873

Architect

Stoutjesdijk, A.

Bouwstijl

Neostijlen

Monumentale status

Karakteristiek pand

Monumentnummer

n.v.t

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-0,6 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

10 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

14 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 201-350

83 2

Aantal zitplaatsen

n.v.t.

Nevenruimtes en voorzieningen

n.v.t.

Bijzonderheden interieur

n.v.t.

Orgel

Onbekend

Bouwkundige staat kerk

Onbekend

Bijzonderheden onderhoud kerk

Onbekend

Bouwkundige staat toren

Goed

Bijzonderheden onderhoud toren

De toren is gerestaureerd middels een crowdfunding, opgezet door buurtbewoners.

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

Onbekend

Verduurzaming

Onbekend

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Onbekend

Informatiebehoefte verduurzaming

Onbekend

84 3

Omgeving

Ligging van de kerk

De kerk is gelegen aan het Kerkepad, een zijweg aan het dijklint van Andijk. De kerk is toegankelijk via de oostkant, de toren is eveneens gericht op het oosten. Het voorterrein is grotendeels verhard en ingericht als woonerf. Naast de kerk bevindt zich een groen ingerichte tuin. Hoewel er langs de straatkant geen poort aanwezig is, is het perceel niet openbaar toegankelijk.

Ensemblewaarde

n.v.t.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk valt vanaf het straatniveau minder goed op doordat deze is gelegen in een dichtbebouwd deel van de straat. Daarnaast zijn er in het voorterrein schuttingen geplaatst waarachter het gebouwd schuilt. De toren is goed zichtbaar door de hoogte van het bouwwerk. Vanaf de dijk is het hele gebouw wel goed zichtbaar. De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. In de nabije omgeving zijn parkeerplaatsen aanwezig. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer.

Bereikbaarheid Begraafplaats aanwezig en ligging

n.v.t.

Eigen groen

Ja

85 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Particulier

Eigendom toren

Particulier

Reeds herbestemd en als wat

Ja, woning

Jaar buiten gebruik

1994

Oorspronkelijke denominatie

(NH) Nederlandse Hervormde Kerk

Huidige denominatie

n.v.t.

Hoofdfunctie

Wonen, wonen met bedrijvigheid

Nevenfuncties

n.v.t.

Aantal leden gemeenschap

n.v.t.

Aantal vrijwilligers

n.v.t.

In gebruik kerkdiensten en frequentie

n.v.t.

Mensen gemiddeld per dienst

n.v.t.

Beperking voor nevengebruik

n.v.t.

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in

Groot

gebruik is (huidige functie) Termijn instandhouding

10+ jaar

86 5

Conclusie

Zorgen

Onbekend

Toekomstverwachtingen

De verwachting is dat de huidige functie van het kerkgebouw langer dan 10 jaar zal voortzetten.

87 6

K E R K E N PA S P O O R T

Buurtjeskerk (Andijk) De Buurtjeskerk in Andijk is herbestemd. De kerk uit 1667 wordt tegenwoordig gebruikt als horecegelegenheid onder de naam Restaurant 'Het kerkje'.

88 1

Gebouw

Adres

Buurtje 4

Postcode

1619 JR

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Horeca

Dubbelbestemming

Archeologie 1/ Waterkering

Hoofddatering

1667

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laatgotisch

Monumentale status

Onbekend

Monumentnummer

n.v.t.

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-0,6 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

10 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

14 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 201-350

89 2

Aantal zitplaatsen

40

Nevenruimtes en voorzieningen

n.v.t.

Bijzonderheden interieur

Onbekend

Orgel

Onbekend

Bouwkundige staat kerk

Onbekend

Bijzonderheden onderhoud kerk

Onbekend

Bouwkundige staat toren

Onbekend

Bijzonderheden onderhoud toren

Onbekend

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

Onbekend

Verduurzaming

Onbekend

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Onbekend

Informatiebehoefte verduurzaming

Onbekend

90 3

Omgeving

Ligging van de kerk

Ensemblewaarde

De kerk is vrij gelegen aan het dijklint van Andijk, grenzend aan het historische 'Buurtje'. De kerk is toegankelijk via de westkant, de toren is eveneens gericht op het westen. Tussen de straat en het kerkperceel bevindt zich een openbaar plein. Het kerkperceel is in hoofdopzet verhard en voorzien van horecameubilair. Langs de randen van het perceel vormen hagen een groene erfafscheiding. Het perceel is niet openbaar toegankelijk. De kerk vormt een ensemble met de historische bebouwing in het Buurtje.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk is goed zichtbaar door de vrije ligging aan het dijklint.

Bereikbaarheid

De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. In de nabije omgeving zijn parkeerplaatsen aanwezig. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer.

Begraafplaats aanwezig en ligging

n.v.t.

Eigen groen

Ja

91 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Particulier

Eigendom toren

Particulier

Reeds herbestemd en als wat

Ja, restaurant

Jaar buiten gebruik

1968

Oorspronkelijke denominatie

(NH) Nederlandse Hervormde Kerk

Huidige denominatie

n.v.t.

Hoofdfunctie

Horeca

Nevenfuncties

n.v.t.

Aantal leden gemeenschap

n.v.t.

Aantal vrijwilligers

n.v.t.

In gebruik kerkdiensten en frequentie

n.v.t.

Mensen gemiddeld per dienst

n.v.t.

Beperking voor nevengebruik

n.v.t.

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is (huidige functie)

Groot

Termijn instandhouding

10+ jaar

92 5

Conclusie

Zorgen

Onbekend

Toekomstverwachtingen

De verwachting is dat de huidige functie van het kerkgebouw langer dan 10 jaar zal voortzetten.

93 6

K E R K E N PA S P O O R T

De Kapel (Andijk) De Kapel in Andijk is gebouwd in 1928 en wordt gebruikt door de Protestantse Gemeente Andijk. In de jaren zestig heeft het gebouw tijdelijk dienst gedaan als brandweerkazerne. Wekelijks vindt in het kerkgebouw de zondagsdienst plaats, daarnaast wordt het kerkgebouw gebruikt voor sociaalmaatschappelijke activiteiten zoals markten, filmavonden, concerten en lezingen.

94 1

Gebouw

Adres

Middenweg 48

Postcode

1619 BN

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 3

Hoofddatering

1928

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Bouwkunst uit het interbellum

Monumentale status

n.v.t.

Monumentnummer

n.v.t.

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-1,40 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

7,8 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

11,5 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 101-200

95 2

Aantal zitplaatsen

140

Nevenruimtes en voorzieningen

De kerk beschikt over een aparte vergaderkamer, keuken en toiletgroep.

Bijzonderheden interieur

Orgel

In de kerk hangt een replica van een schilderij van Mozes en de tien geboden, gemaakt door het Westfries Museum. Het originele schilderij hing oorspronkelijk in de Kapel en wordt nu tentoongesteld in het museum. In de kerk staat een orgel. Ja

Bouwkundige staat kerk

Goed

Bijzonderheden onderhoud kerk

In 2019 is een nieuwe voorpui geplaatst en is de hal voorzien van nieuwe deuren en glas-in-loodramen. Tevens is het kerkgebouw verduurzaamd.

Bouwkundige staat toren

Goed

Bijzonderheden onderhoud toren

De toren is afkomstig van een noodkerkje dat op de hoek van de Middenweg en de Horn stond. In 2019 is de klokkentoren vernieuwd, waarbij de klok elektrisch bedienbaar is gemaakt. Onbekend

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud Verduurzaming

Op het dak liggen zonnepanelen. Alle verlichting is vervangen door ledlampen. De kerk is een 'Groene kerk'.

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Het kerkgebouw is reeds verduurzaamd. Wel wordt overwogen het glas in de vergaderruimte te vervangen vanwege dampvorming tussen het glas, waarbij nagedacht wordt over het verbeteren van het glastype. n.v.t.

Informatiebehoefte verduurzaming

96 3

Omgeving

Ligging van de kerk

De Kapel is gelegen aan de Middenweg in Andijk, de noord-zuidverbinding door het dorp. De kerk is toegankelijk via de westkant. Tussen de straat en het perceel bevindt zich een openbaar plein. Het perceel is vooral langs de randen voorzien van groen, verder wordt er grind toegepast. Het terrein is openbaar toegankelijk, er is geen poort aanwezig.

Ensemblewaarde

n.v.t.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk is goed zichtbaar door de vrije ligging aan de Middenweg.

Bereikbaarheid

Begraafplaats aanwezig en ligging

De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. De kerk beschikt niet over eigen parkeerplaatsen maar in de directe omgeving zijn openbare parkeerplaatsen aanwezig. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer. n.v.t.

Eigen groen

Ja

97 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Protestantse Gemeente Andijk-Wervershoof

Eigendom toren

Protestantse Gemeente Andijk-Wervershoof

Reeds herbestemd en als wat

n.v.t.

Jaar buiten gebruik

n.v.t.

Oorspronkelijke denominatie

(GKHV) Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld verband)

Huidige denominatie

(PKN) Protestantse Kerk in Nederland.

Hoofdfunctie

Religieus

Nevenfuncties

Sociaal-maatschappelijk

Aantal leden gemeenschap

176

Aantal vrijwilligers

15

In gebruik kerkdiensten en frequentie

Ja, wekelijks. Vanaf 1 januari 2024 worden de diensten tweewekelijks georganiseerd.

Mensen gemiddeld per dienst

15 – 20

Beperking voor nevengebruik

n.v.t.

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in

Klein

gebruik is (huidige functie) Termijn instandhouding

1-3 jaar

98 5

Conclusie

Zorgen

Toekomstverwachtingen

Het ledenaantal en aantal kerkgangers neemt af en daarmee ook het kerkgebruik. Het wordt lastig gevonden om jongeren bij de gemeenschap te betrekken, aanwas van nieuwe jonge leden blijft uit. Daarnaast zullen enkele leden van het kerkbestuur aftreden, het is onduidelijk of zij vervangen kunnen worden. De Protestantse Gemeente Andijk-Wervershoof zoekt de samenwerking op met de Protestantse Gemeente Zuiderkogge (Venhuizen). Het plan is om bestuurlijk en financieel zelfstandig te blijven, maar samen op te trekken bijvoorbeeld bij het zoeken naar voorgangers, de diaconie en organisatie van speciale diensten. Tegelijkertijd zet het bestuur zich in om naast de diensten meer sociaalmaatschappelijke activiteiten in de kerk te organiseren en de kerk vaker te verhuren. Het gebruik van het kerkgebouw wordt de komende tijd gemonitord. In december 2024 zal het bestuur beslissen over de toekomst van het kerkgebouw.

99 6

K E R K E N PA S P O O R T

Gereformeerde Kerk (Andijk) De Gereformeerde Kerk in Andijk (bijnaam: Gereformeerde Kathedraal) wordt gebruikt voor de kerkdiensten van de Gereformeerde Kerk Andijk (behorend tot de Protestantse Kerk Nederland). Het rijksmonument uit 1929-1930 wordt op doordeweekse dagen onder meer gebruikt voor vergaderingen, met name in avonduren. Daarnaast organiseert de gemeenschap sociaal-maatschappelijke activiteiten zoals ontmoetingsavonden, bijbelgroepen en wijkbijeenkomsten die plaatsvinden in een van de zalen van het gebouw. De gemeenschap heeft tevens een houten verenigingsgebouw aan de Hoekweg. Dit gebouw wordt met name gebruikt voor de jeugd en voor activiteiten zoals ‘breek de week’, een avond waarop mensen samen kunnen eten. Er zijn twee predikanten aan de kerkelijke gemeente verbonden.

100 1

Gebouw

Adres

Middenweg 4

Postcode

1619 BL

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 3

Hoofddatering

1929-1930

Architect

Reitsma, E.

Bouwstijl

Bouwkunst uit het interbellum

Monumentale status

Rijksmonument

Monumentnummer

508026

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-2 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

23 meter

Toren

Ja

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

45 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 601-1000

101 2

Aantal zitplaatsen

750

Nevenruimtes en voorzieningen

In de jaren ’70 is achter de kerk een ontmoetingscentrum aangebouwd met torenzaal, achterzaal en drie ruimtes in de kelder. Aan de voorzijde van de kerk bevindt zich de oude kerkraadskamer en in de toren de voormalige kosterswoning.

Bijzonderheden interieur

In de kerk zijn plafondschilderingen aanwezig, deze zijn hersteld in 2010.

Orgel

Ja

Bouwkundige staat kerk

Goed

Bijzonderheden onderhoud kerk

In 1984 heeft een grote dakrenovatie plaatsgevonden. In 2010 is een grondige restauratie uitgevoerd waarbij onder andere het interieur in de originele kleuren is teruggebracht en de glas-in-lood ramen zijn hersteld. Goed

Bouwkundige staat toren Bijzonderheden onderhoud toren

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

In 2012 is de toren gerestaureerd. Als gevolg van betonrot moesten de vloeren worden vernieuwd, daartoe is de spits van de toren gehaald. In 2014 is het dak van nieuwe leien voorzien. De restauratie is in het voorjaar van 2015 afgerond. De kerktoren is in 2021 opnieuw gerestaureerd vanwege lekkage. Ja, rijks- (SIM) en provinciale subsidies.

Verduurzaming

De pastorie wordt binnenkort geïsoleerd met hulp van een aparte energiesubsidie van het Rijk. De kerk is voorzien van dubbelglas.

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Het dak van de kerk is niet geschikt voor het plaatsen van zonnepanelen en daarom onderzoekt de kerkenraad of er kan worden aangesloten bij een energiecoöperatie. Ook wordt er gekeken om de kerk te verwarmen met propaangas in plaats van aardgas. n.v.t.

Informatiebehoefte verduurzaming

102 3

Omgeving

Ligging van de kerk

Ensemblewaarde

De kerk is gelegen aan het begin van de Middenweg in Andijk, de noordzuidverbinding door het dorp. De kerk ligt nabij de dijk. De kerk is toegankelijk via de westkant. De toren bevindt zich aan de noordkant. Op het perceel bevindt zich tevens de pastorie. Het voorterrein van de kerk is verhard. Het voorterrein van de pastorie bestaat uit een groene tuin. Achter de kerk en de pastorie is tevens een groene tuin aanwezig. Aan de zuidkant van het perceel is een verhard parkeerterrein. Het perceel is openbaar toegankelijk maar het is niet mogelijk om een rondje om de kerk te lopen, doordat de bebouwing tot op de waterrand staat. De kerk vormt een ensemble met de naastgelegen pastorie.

Zichtbaarheid vanuit omgeving

De kerk is goed zichtbaar door de vrije ligging en de hoge kerktoren.

Bereikbaarheid

Begraafplaats aanwezig en ligging

De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. De kerk beschikt over een eigen parkeerplaats met plek voor 60-80 auto’s. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer. n.v.t.

Eigen groen

Ja

103 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Gereformeerde Kerk Andijk

Eigendom toren

Gereformeerde Kerk Andijk

Reeds herbestemd en als wat

n.v.t.

Jaar buiten gebruik

n.v.t.

Oorspronkelijke denominatie

(GK) Gereformeerde Kerken in Nederland

Huidige denominatie

(PKN) Protestantse Kerk in Nederland

Hoofdfunctie

Religieus

Nevenfuncties

Begrafenissen en concerten

Aantal leden gemeenschap

Circa 1100

Aantal vrijwilligers

200 (waarvan 30 kerkenraad)

In gebruik kerkdiensten en frequentie

Ja, wekelijks (Maandelijks 2 keer op één zondag)

Mensen gemiddeld per dienst

250-350 personen tijdens de ochtenddienst en 100-150 personen digitaal. Circa 100 personen tijdens de avonddienst.

Beperking voor nevengebruik

De hoge energiekosten en de vaste kerkbanken in de kerkzaal worden gezien als een belemmering voor nevengebruik. Het ontmoetingscentrum is geschikt voor nevenactiviteiten. Groot

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is (huidige functie) Termijn instandhouding

10+ jaar

104 5

Conclusie

Zorgen

Toekomstverwachtingen

De kerkenraad maakt zich zorgen over het oplopende begrotingstekort. Het ledenaantal neemt langzaam af waardoor de gemeenschap met minder leden, meer kosten op moet brengen. De huidige dominee heeft een belangrijke rol binnen de gemeenschap. De kerk heeft goed contact met andere kerken en staat er eventueel ook voor open om het gebouw beschikbaar te stellen voor andere geloofsgemeenschappen. De verwachting is dat het kerkgebouw langer dan 10 jaar de huidige functie zal voortzetten.

105 6

K E R K E N PA S P O O R T

Onze Lieve Vrouw Middelares (Andijk) De Onze Lieve Vrouw Middelareskerk in Andijk wordt gebruikt voor diensten van de Rooms-Katholieke parochie Regio Wervershoof. De Onze Lieve Vrouw Middelareskerk is gebouwd in 1973 en maakt, samen met vier andere kerken: de Heilige Gerardus Majella in Onderdijk , de Sint Werenfridus te Wervershoof, Heilige Martinuskerk in Medemblik en de Sint Jozef te Zwaagdijk Oost, onderdeel uit van de RoomsKatholieke regio Wervershoof. Per 1 januari 2024 zijn vier van de vijf parochies gefuseerd en gaan verder in één centraal kerkgebouw. In 2023 is de Martinuskerk in Medemblik door het bisdom aangewezen als de centrale kerk van de gemeenschap. Dit houdt in dat het kerkgebouw in Andijk wordt afgestoten en een nieuwe functie voor het gebouw gezocht dient te worden.

106 1

Gebouw

Adres

Bangert 6

Postcode

1619 GJ

Plaats

Andijk

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 3

Hoofddatering

1973

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Post 65

Monumentale status

n.v.t.

Monumentnummer

n.v.t.

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-1.6 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

5.5 meter

Toren

Ja, losstaand

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

Onbekend

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 351-600

107 2

Aantal zitplaatsen

400

Nevenruimtes en voorzieningen

Onbekend

Bijzonderheden interieur

n.v.t.

Orgel

Ja

Bouwkundige staat kerk

Redelijk

Bijzonderheden onderhoud kerk

Onbekend

Bouwkundige staat toren

Slecht

Bijzonderheden onderhoud toren

Onbekend

Maakt gebruik van subsidie voor onderhoud

Nee

Verduurzaming

n.v.t.

Toekomstige plannen of wensen voor verduurzaming

Onbekend

Informatiebehoefte verduurzaming

Onbekend

108 3

Omgeving

Ligging van de kerk

Ensemblewaarde Zichtbaarheid vanuit omgeving

Bereikbaarheid

De Onze Lieve Vrouw Middelares is gelegen aan de Bangert in Andijk, in een uitbreidingswijk achter het dijklint waar de eerste aanleg voor werd gedaan in de jaren vijftig. De kerk is toegankelijk via de noordoostkant. De losstaande toren staat tevens aan de noordoostkant. Het perceel is in hoofdopzet verhard en ingericht als parkeerterrein. Er zijn groene perkjes aangelegd en struiken geplaatst langs het pad naar de entree. Het terrein is openbaar toegankelijk. n.v.t. Het kerkgebouw is goed zichtbaar door de vrije ligging in een ruimte opgezette woonwijk. Voor het kerkgebouw is een open ruimte aanwezig (parkeerterrein), waardoor er vrij zicht is op de kerk. De kerk is goed bereikbaar per auto, fiets en te voet. In de nabije omgeving zijn parkeerplaatsen aanwezig. Andijk is te bereiken met het openbaar vervoer.

Begraafplaats aanwezig en ligging

Ja, naast de kerk

Eigen groen

Ja

109 4

Gemeenschap & gebruik

Eigendom kerkgebouw

Rooms-Katholieke parochie Regio Wervershoof

Eigendom toren

Rooms-Katholieke parochie Regio Wervershoof

Reeds herbestemd en als wat

n.v.t.

Jaar buiten gebruik

n.v.t.

Oorspronkelijke denominatie

(RKK) Rooms-Katholieke Kerk in Nederland

Huidige denominatie

(RKK) Rooms-Katholieke Kerk in Nederland

Hoofdfunctie

Religieus

Nevenfuncties

n.v.t.

Aantal leden gemeenschap

1400

Aantal vrijwilligers

Onbekend

In gebruik kerkdiensten en frequentie

Ja, middels een roulerend systeem wordt gebruik gemaakt van vier (van de vijf) kerkgebouwen.

Mensen gemiddeld per dienst

Ca. 35

Beperking voor nevengebruik

Onbekend

Kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is (huidige functie)

Klein

Termijn instandhouding

1-3 jaar

110 5

Conclusie

Zorgen

Toekomstverwachtingen

De financiële middelen lopen snel terug door de toegenomen energiekosten. Het vrijwilligersbestand vergrijst en heeft mogelijk minder binding met de nieuwe centrale kerk: de Martinuskerk van Medemblik. Per 1 januari 2024 zijn de vier parochies gefuseerd. Er is al één overkoepelend regiobestuur. De keuze voor het centrale kerkgebouw is in maart 2023 bekend gemaakt aan de leden. De Martinuskerk is daarbij aangewezen als hoofdkerk door het bisdom. Het bisdom moet toestemming geven voor ontheiliging en verkoop van de andere kerkgebouwen. Kerkelijk Waardenbeheer is betrokken bij visievorming, proces en verkoop. Dit houdt in dat het kerkgebouw in Andijk wordt afgestoten en een nieuwe functie voor het gebouw gezocht dient te worden. Het idee is om voorlopig de rouw- en trouwdiensten door te laten gaan.

111 6

K E R K E N PA S P O O R T

Het Witte Kerkje (Benningbroek) Het Witte Kerkje in Benningbroek is een rijksmonument uit de 16e eeuw en wordt gebruikt voor diensten van de Protestantse Gemeente 'Het Vierkant'. Het Vierkant is een samenwerkingsverband tussen oorspronkelijk vier kerken in vier dorpen. De Protestantse Kerk in Sijbekarspel en Wognum behoren nog bij Het Vierkant. Het vierde kerkgebouw in Nibbixwoud is reeds verkocht. Vanwege het afnemende ledenaantal en gebruiksmomenten van het kerkgebouw wordt nagedacht over aanvullend gebruik in de kerk. De dakruiter is in eigendom van de gemeente Medemblik.

112 1

Gebouw

Adres

Kerkelaan 10

Postcode

1654 JP

Plaats

Benningbroek

Enkelbestemming

Maatschappelijk

Dubbelbestemming

Archeologie 1

Hoofddatering

1500-1600

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laatgotisch

Monumentale status

Rijksmonument

Monumentnummer

30680

Maaiveldhoogte gemeten vanaf NAP

-1,1 meter

Dakhoogte kerk gemeten vanaf NAP

15 meter

Toren

Ja, een dakruiter

Torenhoogte gemeten vanaf NAP

21,5 meter

Categorie oppervlakte bebouwd in m2 201-350

113 2

Aantal zitplaatsen

Circa 35

Nevenruimtes en voorzieningen

Achter de kerkzaal is een aparte keukenruimte en vergaderruimte aanwezig.

Bijzonderheden interieur

In de kerk zijn onder meer historische kerkbanken, een kansel en orgel aanwezig.

Orgel

Ja

Bouwkundige staat kerk

Goed

Bijzonderheden onderhoud kerk