CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Toegevoegd door de griffie - Thuis bij de buren: Over verleden en toekomst van collectief wonen in Nederland

Commissievergadering Ruimte, Economie en Financiën 4 december 2025, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Stedenbouwkundig ontwerp en grondexploitatie Eikenheuvel Uden14.431 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

in een huis, voor professional is het een object. Als je kijkt naar plattegronden van wooncollectieven als Eikpunt, Iewan en

Sterappel in Nijmegen, zien de privéruimtes er heel anders uit dan bij een normale flat of wooncomplex. Dat heeft mij altijd heel erg aangesproken.”

Het wooncollectief is desondanks nog steeds een niche, hoe komt dat volgens jullie? Bernard: “Massa is in de huidige woningmarkt nog steeds kassa. Je kunt als collectief niet op

boven je hoofd nodig hebt. Je doet het omdat je met elkaar

tegen het aan de lopende band produceren van individuele

spullen en ruimte, en de bewoner krijgt er een sociaal netwerk

de niche te komen, maar het is boksen tegen een systeem

wil leven. In een wooncollectief legt iemand minder beslag op bij. Er wonen in Nederland steeds minder mensen in één

huishouden, collectief wonen gaat dit tegen. Door het overal

toepassen van deze woonvorm zou je in een klap de wooncrisis op kunnen lossen. Met gemak!”

Frits: “Juist in een tijd van woningnood, bieden

collectieven vormen die wij omschrijven als een ‘derde

weg tussen koop en huur’, kansen voor mensen betaalbaar,

prettig, en duurzaam te wonen. Een bewoner krijgt nu vaak

woningen. Het collectief heeft absoluut de potentie om uit

waarin alles op individueel wonen geënt is. In wetgeving en qua financieringsmogelijkheden ontbreekt er nog veel om

dingen op een collectieve manier te regelen. Als collectief loop je op veel fronten tegen onbekendheid aan. Neem

zoiets als de brandveiligheidsregels, of niet weten welke subsidiemogelijkheden er zijn.”

Frits: “Woningcorporatie Talis hielp in Nijmegen de

wooncollectieven Iewan en Eikpunt te realiseren. De

de rol van consument. Wat ik bij collectieve woonvormen gaaf

lessen die de woningcorporatie uit deze samenwerking heeft

hoe ze het willen en wat ze willen, in het ontwerpproces en later

in Nijmegen en Wijchen. In die zin doorbreekt dat dus al een

vind, is dat bewoners co-producent kunnen zijn. Zij geven aan ook in het beheer en het wonen. De bewoners, als collectief,

claimen ruimte om verantwoordelijkheid te kunnen nemen. De

geleerd, heeft zij toegepast in nieuwe woonzorgcomplexen

beetje met de ‘niche’. Collectief wonen zie je bovendien al terug

in de commerciële markt. Een voorbeeld is het complex Living Inn,

55

“Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden”

HOOFDSTUK 4 in Nijmegen. Je ziet dat de markt dingen kopieert uit de

collectieven. De geestelijk vader Hendrik Roozenvan Living Inn

56

Bernard: “Tegenwoordig tref je bijna alleen maar wooncollectieven aan die gedreven zijn door ideologie, en

praat over ‘ons dorpske’.”

minder uit nood. En wooncollectieven zijn nu geaccepteerder.

Jullie waren allebei betrokken bij de ‘eerste golf’ van wooncollectieven, in de jaren tachtig. Welke verschillen en overeenkomsten zien jullie met de huidige beweging?

extreemlinkse scene zouden noemen. Een overeenkomst met

Bernard: “In die tijd was er, net als nu, woningnood. In

jaren zestig en zeventig vocht de jeugd zich vrij en sloeg

aan het experimenteren. Mensen zochten naar oplossingen voor de woningnood die hen ook leuk leken. Het nuttige werd met

het aangename verenigd. Er was geen geld en geen fatsoenijke huisvesting. De praktische oplossing was dus delen...”

Frits: “…En kraken. Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig waren er vanuit linkse politieke overtuigingen

mensen die zich met harde acties verzetten tegen het speculeren met woningen. Grote panden stonden in die tijd leeg. Als zo’n

pand gekraakt werd, werd er door de buurt eerst negatief naar

gekeken, maar later kwam begrip en acceptatie. Krakers deden

zinvolle dingen voor de buurt. Al was het alleen maar dat het pand werd opgeknapt. Toch werden krakers door de pandeigenaren en de overheid weleens met geweld verwijderd. Lokale overheden hadden behoefte aan rust en aan een manier om met het

ongenoegen dat veel jongeren hadden, om te gaan. In Nijmegen

In die eerste golf was het een verschijnsel uit wat we nu de

toen, is dat de woonvorm ook nu nog in een pioniersfase zit. Als

je een wooncollectief wil beginnen, moet je wereldwijs zijn en je

weg weten te vinden in regelgeving. Ik weet niet of dat snel gaat veranderen.”

Hoe zien jullie de toekomst van het wooncollectief voor je? Bernard: “De vormen waarbij een bewonersgroep

samenwerkt met een woningcorporatie als Talis of de

WBVG zijn kansrijk. Ook het fenomeen wooncoöperatie komt

steeds sterker op. We komen uit een tijd waarin we in Nederland massaal huizen bouwden, omdat we uit oorlogssituatie kwamen. We hebben deccenialang gebouwd zonder na te denken wat dat voor de gemeenschapsvorming betekent. En het laatste

deccenium heeft de overheid geleund op marktmechanismes. Dat heeft niet gewerkt. Nu moeten we gaan nadenken: hoe

willen we het land in gaan richten? En vormen die van onderaf

bedacht zijn, zijn daarbij belangrijk. Dat zijn vaak collectieven.” Frits: “Een wooncollectief is een voorbeeld, maar

daarin zijn veel gradaties. Mensen moeten begrijpen

werd de WBVG door de gemeente omarmt om zo het kraken wat

dat ze niet meteen alles hoeven delen. Mensen willen meer

gesprekken aan met wethouders en de groepen die hun woon- of

samen delen. Het wooncollectief is een paradox, want in de

meer te kunnen reguleren. Deze woningbouwvereniging ging werkpand wilden legaliseren.”

zeggenschap over hoe ze wonen. Samen meer autonomie en begrenzing die je hebt door het samen wonen creeër je meer

inidividuele vrijheid. Door het collectieve deel je meer dingen,

57

“Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden”

HOOFDSTUK 4 maar het aantal mogelijkheden om dingen zélf te regelen is

veel groter. Dat ervaar je alleen door het te doen. De toekomst van collectief wonen zal steeds meer gerealiseerd worden in

netwerkachtige samenwerkingsvormen bestaande uit burgers, de markt, het maatschappelijk middenveld en de overheid.”

58

59

Bernard: “Mensen moeten de voordelen van collectief wonen gaan zien. Elke keer als de WBVG een nieuw

project oplevert, krijgt dat veel publiciteit. Dan kloppen er altijd

mensen aan die zeggen: ‘dit is gaaf!’. Dat zegt wel iets. Collectief wonen kan gemeengoed worden. Kijk naar Nijmegen. We kozen voor dat voorbeeld omdat daar honderden wooncollectieven zijn. Nijmegen laat zien dat collectief wonen meer is dan een marginaal verschijnsel van een paar gekkies.”

HopOnhopOff-spel

Hoofdstuk 5 Frits Baghus Bernard Smits

Wooncollectievenhoofdstad Nijmegen Als er één Nederlandse stad bekend staat om haar wooncollectieven, dan is het Nijmegen. Het verhaal van het collectief wonen in de stad strekt van de kraakbeweging in de jaren tachtig tot de nieuwste trends rondom collectief wonen. Nijmegen is met bijna 190 duizend inwoners de grootste stad van Gelderland en de negende stad van Nederland.16 En mogelijk

is de Waalstad de oudste stad van Nederland; in 2005 vierde

ze haar tweeduizendjarig bestaan. Vanaf de jaren zestig kwam Nijmegen bekend te staan als linkse en ‘rode’ stad en kreeg

ze de bijnaam ‘Havana aan de Waal’. Vaak genoemde redenen hiervoor zijn de universiteit en grote studentenpopulatie. Het

‘rode aspect’ is nog steeds in afgezwakte vorm herkenbaar door

het progressieve stadsbestuur: GroenLinks maakt in het Nijmeegs gemeentebestuur al twintig jaar deel uit van het college.

Maar Nijmegen is meer dan haar politieke kleur. Wat de stad zo

uniek maakt, zijn de mensen die er wonen. Hun levensstijl, manier van omgaan met elkaar en hun verhalen geven de stad kleur. Woonvereniging De Vonk, Nijmegen

16 In 2025

61

Hoofdstuk 5

De Nijmegenaar is gastvrij, sociaal en eigenzinnig. Én Nijmegen

Het was de kraakbeweging die in Nijmegen leidde tot

collectief wonen. Het wooncollectief is er breed bekend en

huisvesting. Door de woningnood in de jaren 1970 en 1980

kenmerkt zich door een rijke geschiedenis op het gebied van de stad heeft veel interessante voorbeeldprojecten, waar het progressief stadsbestuur en verschillende organisaties (zoals

62

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

de WBVG) in hoge mate aan hebben bijgedragen. Centraal in deze maatschappelijke beweging staan uiteindelijk de talloze

bewonersgroepen zelf, zonder wie Nijmegen nooit het imago

de introductie van verschillende vormen van collectieve

namen krakers leegstaande panden in gebruik, zoals het

Dobbelmannklooster in 1976 (een voormalig kloostergebouw en noviciaat) en de Grote Broek in 1984 (van oorsprong een drukkerij, later een winkel).

van ‘woongroepenstad van Nederland’ had gekregen. Welke

Die kraakacties zouden op verschillende manieren hun

kwamen ze tegen?

de krakers wat aan de woningnood probeerden te doen, en

successen boekten de wooncollectieven? En welke obstakels

De kraakbeweging

De eerste wooncollectieven waren het product van een

protestgeneratie, die zich afzette tegen de manier van leven

van generaties vóór hen. Van de jaren 1960 tot en met de jaren 1970 organiseerde de maatschappijkritiek zich in bewegingen als Provo, Kabouters, hippies, Dolle Minas, de Pacifistische

Socialistische Partij (PSP), studentenacties, het verzet tegen

kernenergie en kernwapens én de kraakbeweging. Nijmegen was als studentenstad ook één van de centra van deze bewegingen.

stempel op de stad drukken. Niet in de laatste plaats omdat

veelal de leegstaande gebouwen tot aparte wooneenheden verbouwden (soms met gedeelde woonkamers, keukens of badkamers). Ook ontstonden er in de kraakpanden allerlei

sociaalmaatschappelijke- en culturele iniatieven. Zo werd de

bovenverdieping van de Grote Broek als woonruimte gebruikt, en werd er op de begane grond van het pand onder meer

een koffie-café, actie-infocentrum en atelier ingericht. In de kelder van het gebouw worden tot op de dag van vandaag

feesten en bandavondjes georganiseerd. Ook het in Nijmegen welbekende eetcafé de Plak, vond zijn oorsprong in de kraakbeweging.

In eenmaal gekraakte panden werden nieuwe kraakacties opgezet. In de Piersonstraat zouden leegstaande panden

van de gemeente moeten wijken voor parkeerplaatsen. Door middel van een grote kraakactie werden deze gebouwen

bezet. Toen de gemeente de krakers met grof geweld wilde Repressie tegen krakers in de Piersonbuurt, 1981

verwijderen, liep dat uit op de Piersonrellen van 1981.

63

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

HOOFDSTUK 5 Die rellen, en de kraakacties in het algemeen, stuitten niet

besloot zelf garant te staan voor de financiering van de

ontstonden organisaties die de krakers hielpen: met name door

wel leningen verstrekken aan woongroepen. Deze regeling –

alleen op verzet vanuit de samenleving. In en rond Nijmegen

de kraakpanden te legaliseren. In 1980 ontstond de informele begeleidingsgroep STUT, in 1983 de Woningbouwvereniging

64

Gelderland (WBVG). De WBVG richt zich (nog steeds) op

het huisvesten van sociale huurders die in een collectieve

woonvorm willen leven, binnen de provincie Gelderland. STUT

werd in 1995 een officieel adviesbureau dat nog altijd helpt bij het opstarten van woonvereningen. Het bureau bedacht het idee van de woonvereniging.

De woonvereniging

De woonverening is een bijzondere vorm van eigen

woningbezit, waarbij een vereniging een pand koopt en

zo de (juridische) eigenaar wordt. De vorm werd bedacht door Nijmeegs adviesbureau STUT. De bewoners van

het pand zijn leden van de vereniging. Leden van een

woonvereniging zijn dus economisch eigenaar van hun deel van de woning. Elke vereniging kiest een eigen

bestuur; de rechten en plichten van de leden zijn binnen de woonvereniging omschreven in de statuten.

In 1980 kocht de woonvereniging van Peter Sturkenboom, oprichter van STUT, een eerste pand in de Van ’t

Santstraat. In een paar maanden bezaten zeventig leden al veertien panden.17

De gemeente zag dat wooncollectieven verschillende

problemen (zoals woningnood en leegstand) oplosten en 17 Collectief met een grote C, artikel van het Architectuurcentrum Nijmegen (2020)

collectieven. Banken wilden met de gemeente als garantie

waarbij woonvereniging eigenaar werd en gemeente garant

stond – werd het ‘Nijmeegse model’ genoemd. Nijmegen had in de jaren 1990 het grootste aantal woongroepen in Nederland: meer dan vijftig verschillende woonverenigingen bezaten destijds 234 panden.

De WBVG kocht met behulp van overheidssubsidies in de

begin jaren tachtig zes grotere kraakpanden en verhuurde deze vervolgens als collectieve woon- en werkruimte aan de krakers. Onder hen waren kraakpanden met een roemrucht verleden zoals Pietje Bel aan de Groesbeekseweg (dat een kraakcafé huisvestte) en de Pontanus (de bakermat van het illegale

radiostation Radio Rataplan). Doordat de WBVG de panden

aankocht, werden ze gelegaliseerd. De bewoners renoveerden de panden (of waren hier voor de aankoop al mee begonnen). Hiervoor werden zelfwerkzaamheidsafspraken gemaakt met aannemers. De ex-krakers organiseerden zich vervolgens in

een bewonersvereniging die het pand huurde van de WBVG en verantwoordelijk werd voor de woningtoewijzing, de verhuur en het beheer en onderhoud van de gemeenschappelijke

voorzieningen. Hiervoor werden zelfbeheerafspraken gemaakt. Die afspraken bestaan tot de dag van vandaag.

De Grote Broek

De Grote Broek heeft een bijzondere geschiedenis. Het pand is gebouwd voor de Provinciale Geldersche en

Nijmeegsche Courant, daarna werd het een meubelwinkel. Sinds 1984 woonden en werkten er krakers en activisten. In 2004 kocht woningcorporatie Woonwaarts het pand.

65

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

HOOFDSTUK 5 Woonwaarts wil het woonwerkpand verkopen om daarmee

De Vrouwenschool is een oud schoolgebouw aan de

Het liefst verkoopt de corporatie het aan de pandvereniging,

groep vrouwen. In deze periode speelt de Vrouwenschool een

de nieuwbouw van sociale huurwoningen mogelijk te maken. vanwege de maatschappelijke meerwaarde voor de stad. De pandvereniging hoopt zo’n 60 procent van de kosten (1,5

66

miljoen euro) bij een bank te lenen. De overige 40 procent hoopt de vereniging bij elkaar te brengen door donaties.

Extrapool en Vrouwenschool

Extrapool (Tweede Walstraat 5) is een bekende broedplaats

Dominicanenstraat 6 in Nijmegen, gekraakt in 1979 door een grote rol in de vrouwenbeweging. Later ontstonden er in het gebouw ruimtes voor diverse activiteiten zoals een blijf-van-

mijn-lijfgroep, een muziekkelder en een vrouwenzeefdrukkerij.

In 1994 werd de Vereniging de Vrouwenschool opgericht en in 1997 werd het gebouw officieel eigendom van de vereniging.

in Nijmegen: een kunstenaars- en bewonerscollectief dat

Centraal wonen

een ruimte van ongeveer 40 vierkante meter op de begane

ontstond in de jaren zeventig. In deze vorm hebben

woont en werkt in een voormalig pakhuis. In het gebouw is er grond waar performances, workshops en tentoonstellingen plaatsvinden. Op de eerste verdieping bevinden zich

werkplekken. Op de bovenste verdiepingen zijn woonruimtes. In de jaren tachtig kraakte een kunstenaarscollectief een pand in Nijmegen (Het Westland), maar dat werd in 1987 ontruimd.

Het collectief zocht een nieuwe ruimte en vond het voormalige pakhuis. Het belang van het Westland als woongemeenschap

werd door de gemeente gezien en – mede omdat De Westland zich bij de ontruiming niet echt had verzet – was de gemeente coöperatief. Met steun van de WBVG werd het pand in 1988 aangekocht.

Centraal wonen – een vorm van collectief wonen –

bewoners een eigen huis, maar delen ze verschillende

gemeenschappelijke voorzieningen met elkaar zoals een ontmoetingsruimte of tuin. Deze woonvorm paste goed bij de emancipatie- en maatschappelijke bewegingen van de vroege jaren zeventig. De meeste projecten

werden echter pas gerealiseerd in de meer zakelijke jaren

tachtig. Centraal Wonen combineert elementen van beide

periodes: samen dingen doen waar mogelijk, maar zonder de onafhankelijkheid van het individu te schaden. Veel

centraal wonen wooncomplexen maken onderdeel uit van de Vereniging Gemeenschappelijk Wonen. In 2025 zijn er bij deze vereniging 68 centraal wonen-projecten bekend. Een actueel probleem bij centraal wonen-projecten

is het aanpassen van de woningen aan de moderne tijd en ze levensloop geschikt te maken. Kwetsbaar wordende ouderen moeten nu verhuizen omdat

woningaanpassingen vaak moeilijk te realiseren zijn. Wonen en werken in Extrapool, later een woningcorporatie

De Vrouwenschool, nu eigendom van een vereniging

67

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

HOOFDSTUK 5 Woningcorporatie Talis heeft in Nijmegen verschillen

wooncomplexen in de vorm centraal wonen in beheer: 65 woningen aan de Kastanjehof, 48 woningen in

de Opaalstraat en in het Thomasklooster in de wijk Brakkenstein. Ook Woningcorporatie Woonwaarts

68

heeft twee centraal wonen-projecten gebouwd. In 2004 werd De Mozaiek opgeleverd en in 1994 is De Vonk

Centraal Wonen met eigenaarschap Mozaïek

Ecologisch bouwen binnen de sociale huursector IEWAN

gerealiseerd, een complex met 26 sociale huurwoningen voor ouderen in de Nijmeegse wijk Hazenkamp.

Jaren negentig tot nu

Na de jaren negentig kreeg de marktwerking onder het

neoliberale bewind ook in Nijmegen een dominante rol. Het

De Mozaiek

burgerinitiatief richtte zich vooral op vormen van huisvesting

zelfstandige appartementen op een voormalig kazerneterrein

zelfbeheer en wooncoöperaties traden meer op de voorgrond.

gerealiseerd door de gemeente, projectontwikkelaar Matser

In Nijmegen werd de gemeentelijke garantstelling voor

koop of te huur, en variëren van 42 m² tot en met 120 m²

en risicovol voor de gemeente bevonden. Woonverenigingen

samengevoegd tot een ruime, lichte gemeenschappelijke

collectieve woonvormen en het kraken werd in 2010

gebouwen is een gemeenschappelijk dakterras ingericht door

centraal en marktpartijen waren dominant. ‘Volkshuisvesting’

keuze voor de Mozaiek een keuze voor bewust samenwonen en

allesoverheersende begrip. Woongroepen bleven kleinschalige

Centraal Wonen Mozaiek bestaat uit twee gebouwen en 44 in Nijmegen. Het project werd in 2004 opgeleverd, en

waarbij marktmechanismen konden worden omzeild. Zelfbouw,

en woningcorporatie Woonwaarts. De woonruimtes zijn te

woonverenigingen afgeschaft, want dat werd te ingewikkeld

in grootte. Twee appartementen op de begane grond zijn

waren nauwelijks nog actief in het initiëren van nieuwe

ruimte met keuken, wasruimte en logeerkamer. Op één van de

verboden. De overheid stelde het eigenwoningbezit

de woningcorporatie. Volgens de bewonersvereniging is de

verdween naar de achtergrond en ‘woningmarkt’ werd het

actief deelnemen. Bewoners zorgen samen voor het onderhoud

experimenten in de niche.

gemengde ruimte, en voor het organiseren en deelnemen aan

Veel woonverenigingen die in de jaren zeventig en tachtig van

van de algemene voorzieningen zoals het dakterras en de activiteiten.

de vorige eeuw hun woning kochten, hadden in hun statuten

bepaalt dat zij na dertig jaar hun huizen opnieuw moesten laten taxeren en de hypotheken oversluiten. Dat zou voorkomen dat

69

Hoofdstuk 5

mensen – als de hypotheek eenmaal was afbetaald – gratis

In 2008 creëerde de economische crisis nieuwe kansen voor

Voor veel bewoners in die panden bleek, en blijkt, deze

ontstond wat ruimte voor creativiteit en burgerparticipatie.

konden wonen en/of het pand met veel winst konden verkopen. regeling een groot probleem. De garantstelling van de

gemeente, die in de jaren tachtig veel wooncollectieven

70

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

op weg hielp, is afgeschaft. Veel woongroepen hebben de

de collectieve woonvorm. De woningmarkt stortte in en er Bewonersinitiatieven kregen meer gelegenheid om hun woonwensen te realiseren.

71

panden bovendien met bijzondere financieringsconstructies aangekocht, waarbij elke bewoner voor een deel mede-

eigenaar is. In statuten is vastgelegd dat bewoners de oud-

bewoners bij een herfinanciering moeten uitbetalen. En dát kan woongroepen in problemen brengen.

Verschillende woonverenigingen bundelden daarom hun

krachten in het Netwerk Nijmeegse Woonverenigingen. Zij

lobbyen bij de gemeente onder meer voor het oprichten van een fonds, dat kosten moet dekken die verenigingen bij het

afsluiten van nieuwe financiering moeten maken. Ook pleitten ze ervoor dat de gemeente haar invloed inzet bij banken.

Sommige woonverenigingen maakten succesvol een doorstart, met behulp van de Triodos-bank of de Duitse coöperatieve bank Gemeinshaftsbank für Leihen und Schenken.

Een andere oplossing werd gezocht bij woningcorporatie

Talis. Zij nam in een paar jaar tijd een twintigtal panden van woonverenigingen in Nijmegen over. De corporatie werkt samen met de WBVG. Na aankoop van Talis zet de WBVG

het beheer voort. In 2023 heeft WBVG ruim twintig van deze

woonverenigingen in verhuur. Naast Talis is ook Woonwaarts in

Nijmegen actief met aparte collectief wonen projecten, zoals De Grote Broek en de fusie met de kleinste woningcorporatie van

Nijmegen Huis en Hof. In 2024 zijn Woonwaarts en Huis en Hof

(31 woningen) gefuseerd waarbij bewonerszelfbeheer mogelijk is gemaakt in samenwerking met WBVG.

Strowijk Iewan

Strowijk Iewan

In Lent (Nijmegen Noord) vind je het grootste

strogebouw van Nederland. Deze ‘wijk’, die bestaat

uit een appartementengebouw met daarin 24 sociale

huurwoningen van verschillende grootte en een vrijstaand

ontmoetingscentrum, is uniek op het gebied van ecologisch

bouwen binnen de sociale huursector. Bewoners, vrijwilligers en professionele bouwvakkers werkten zij aan zij aan dit

complex van strobalen, leem en hout. Het afvalwater wordt er gezuiverd door een helofytenfilter, stroom wordt grotendeels

opgewekt met PV-panelen. Verwarming vindt plaats met behulp van een grote pellet-kachel en tapwater wordt verwarmd met warmtepompen.

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

HOOFDSTUK 5 Iewan kwam tot stand toen de gemeente Nijmegen voor het

De bewoners nemen de woningcorporatie werk uit handen.

bewonersgroep van de strowijk werd begeleid door de WBVG,

huurders, het oplossen van huurachterstanden, de schoonmaak

project ‘Plant je Vlag’ 200 bouwkavels beschikbaar stelde. De die later ook via Talis (eigenaar) de verhuur op zich nam. De

nieuwe bewoners waren onderdeel van de plan-, realisatie- en

72

beheerfase. Er was financiële steun van de overheid en Talis en het ontwerp kwam van ORIO-architecten. In Nijmegen

volgde na de bouw van Strowijk Iewan, door Talis, WBVG en

Ze zijn zelf verantwoordelijk voor het zoeken van nieuwe

en het onderhoud van gemeenschappelijke ruimten en de

tuin. De bewoners hebben tegelijkertijd een grote mate van

zelfbeschikking over hun privéruimte en kunnen het wonen op eigen manier vormgeven.

bewonersgroepen andere duurzame woongemeenschappen.

Marktwerking in Nijmegen

dezelfde wijk het wooncollectief Villa Sterappel, in 2021 gevolgd

in een tijd waarin locaties schaars zijn en er een enorme

In 2016 werd Eikpunt gebouwd en een jaar later ontstond in door Ecodorp Zuiderveld.

Een tussenpersoon

Een wooncollectief realiseren, mét sociale huur, wordt door veel woningcorporaties niet actief gepromoot en gecommuniceerd. Woningcorporaties zijn immers gebaat bij uniformering. Het is

goedkoper om veel dezelfde huizen te bouwen, dan huizen die zijn toegespitst op de wensen van de bewoners.

Wooncollectieven die bedacht zijn door burgers, moeten bouwuitdaging is, toch vaak de mores van de markt volgen.

Zo ook in Nijmegen. Collectieve woonvormen worden door de gemeente uitgedaagd om zich in te schrijven bij ‘wedstrijden’ voor gronduitgiften. Dit betekent wel dat initiatiefnemers van

wooncollectieven hun maatschappelijke meerwaarde moeten

bewijzen om hun slaagkansen te vergroten. Zo vergroten ze hun kansen op succes. Voor bewonersinitiatieven met weining eigen financiele middelen is de kans van slagen klein.

In de regio Nijmegen blijkt een intermediair tussen de woning-

Dat collectieve woonvormen een positieve bijdrage leveren

Een ‘tussenpersoon’, als het ware. De WBVG neemt die taak in de

Nijmegen niet onopgemerkt gebleven. Marktpartijen en

corporaties en de bewonerscollectieven een goede oplossing.

regio op zich. Woningcorporatie Talis heeft de afgelopen jaren in samenwerking met WBVG drie nieuwe woongemeenschappen

gerealiseerd: Iewan (de strowijk), Eikpunt (meergeneratie wonen) en Villa Sterappel. Talis is juridisch eigenaar van deze panden,

de WBVG heeft het vruchtgebruik (zakelijk recht om gebruik te

maken van de panden) en is verantwoordelijk voor het beheer. De WBVG is zo een link tussen bewoners en woningcorporatie.

Een woningcorporatie als Talis krijgt door deze samenwerking de

zekerheid dat de verhuur en de staat van het pand in orde blijft.

aan de buurt, de stad en soms zelfs aan de regio is ook in

overheden omarmen bewonersinitiatieven alsof het sociale ondernemingen zijn, en er komen steeds meer hybride

concepten op de markt. In Nijmegen-Lent wordt de woontoren Living-Inn gebouwd, waar senioren en starters samen zullen

leven. Op de website van Living-Inn staat te lezen: “Als u woont in Living-Inn Nijmegen hebt u het goed voor elkaar én bent u

goed voor elkaar. Jong en oud kijken hier nog ‘ouderwets’ om naar elkaar. U woont in alle luxe en privacy.”

73

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

HOOFDSTUK 5 In Nijmegen vallen wooncollectieven op die ontstaan

Is die crisis terug te zien aan een (grotere) behoefte aan

organisaties. Wooncollectieven zoeken altijd betaalbare

Uit een enquete (2019) onder 887 inwoners van Nijmegen

door verkoop van grond en gebouwen van (zorg)

grond. Zorginstellingen die decentraliseren, verkopen hun grote gebouwen en zoeken plaatsen in de wijken. Omdat

74

het maatschappelijke organisaties zijn, gebouwd met

maatschappelijk geld, kunnen zij in de verkoop van hun gebouwen rekening houden met betaalbaar wonen.

Zorgorganisaties weten bovendien dat de toekomstige

zorgvraag duidelijk leunt op vrijwilligers, door de vergrijzing en het feit dat ouderen langer thuis moeten wonen. Door

nieuwe buurten te ontwikkelen op oude zorgterreinen, wordt

er mix van zorgvragers en zorgdragers gecreëerd. Zo besloot de gemeente Berg en Dal in 2021 dat er op het voormalig

sanatoriumterrein Dekkerswald tussen Groesbeek en Nijmegen

collectieve woonvormen, net als vóór de jaren negentig?

(waarvan zo’n 85 procent ‘verhuisgeneigd’) bleek collectief wonen er populairder dan gedacht. Zo’n 70 procent van de groep woningzoekende gaf aan op zoek te zijn naar

een ‘traditionele’ woning: een zelfstandig appartement of eengezinswoning. Zo’n 30 tot 35 procent van de zoekers

bleek best bereid om enige woonruimte te delen (een tuin, bijvoorbeeld), als de woning daardoor betaalbaar bleef.

De hofjeswoning (een gezamenlijke binnenplaats- of tuin

met daaromheen woningen) sprak zelfs 61 procent van de

woningzoekenden aan. Zo schreef een respondent: “actief omkijken naar de buurtbewoners in tuin en hof, maar wel voldoende ruimte voor je eigen gezin.”

een groene en zorgzame buurt moest verrijzen. In 2022 werd

De gemeente Nijmegen probeert het opzetten van een

grondeigenaar) en woningcorporatie Oosterpoort. De ambitie

burgergroepen met interesse in een CPO-project zich

een overeenkomst getekend tussen de gemeente, ZZG (de

is dat er 30 procent sociale huur, 20 procent middeldure huur en 50 procent vrije sector huur en -koop wordt gebouwd.

Een blik op de toekomst

Wat het Nijmegen van vóór de jaren negentig (de

krakersbewegingen) en de periode erna (neoliberalisering

en de ‘woningmarkt’) verbindt, is het gebrek aan voldoende

betaalbare woningen. Overheid en markt zijn onmachtig in het

vinden van goede oplossingen. De burger reageert hierop met interessante alternatieven. Nijmegen kampt – net als de rest

van Nederland – met een wooncrisis. In 2040 wil de gemeente 16.000 woningen hebben gebouwd.

wooncollectief makkelijker te maken. Sinds 2022 kunnen registreren bij de gemeente en krijgen ze een ‘keuring’. Als de CPO een kavel bemachtigt, werkt het collectief pas een plan uit. Voorheen staken CPO’s veel tijd en energie in een plan,

om vervolgens met andere CPO’s te moeten wederijveren om een kavel. In het geval van een afwijzing was al het werk voor

niets. Ook wijst de gemeente sinds 2022 meer locaties aan voor collectieve projecten, zoals nieuwbouwlocaties in Dukenburg, Neerbosch-Oost en de Winkelsteeg of bij de verkoop van gemeentelijk vastgoed.

De laatste jaren zijn verschillende stedelijke samenwerkingsverbanden vanuit bestaande bewonersinitiatieven opgericht,

75

Hoofdstuk 5

om het wooncollectief te ondersteunen. Voorbeelden zijn het

van contact met gemeenten, het zoeken van financiering of

platform Nijmegen.

Ook wil het netwerk een Nationaal Kenniscentrum Collectief

Netwerk Nijmeegse Woonverenigingen (NNW) 18 en het CPO-

De Collectieve Huisvesters

76

Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen

Wooncollectieven delen vaak ambities zoals betaalbaar wonen en het voorkomen van eenzaamheid. Deze ambities duidelijk

maken aan individuen en politieke partijen is lastig. Bovendien

subsidies en het matchen van vraag en aanbod.

Wonen opzetten, waar wooncollectieven in contact kunnen

komen met professionals, zodat zij sneller en beter tot realisatie kunnen komen en aanbieder van locaties meer zekerheid krijgen over de haalbaarheid van plannen.

moeten de collectieven concurreren met commerciële partijen voor grond.

In 2024 startten zeven woningcorporaties in de regio Nijmegen 19

met hulp van de Provincie Gelderland en Rabobank een

nieuwe netwerkorganisatie: De Collectieve Huisvesters. Bij deze coöperatie zonder winstoogmerk kan iedereen aansluiten:

bewonersinitiatieven, professionals, organisaties en overheden. Inmiddels bestaat het uit 50 vertegenwoordigers uit 38

organisaties, zoals woningcorporaties, financiers, ontwerpers, bouwers, en overheden.

De organisatie heeft een grote ambitie: collectief wonen

normaal en veelvoorkomend maken in steden, dorpen én op het platteland in heel Nederland. Dit wil het netwerk doen

door een platform op te zetten waar álle vormen van collectief wonen terecht kunnen. Het platform moet toegankelijk zijn voor alle betrokken partijen, ook commerciële. De

Collectieve Huisvesters wil hulp bieden bij het vormen van

een bewonersinitiatief, het vinden van een locatie, het leggen 18 NNW startte de petitie Steun de Nijmeegse woonverenigingen, (www.petities.nl) 19 Talis, Volkshuisvesting Arnhem, Baston, Waardwonen, Oosterpoort, de WBVG en Woonstichting Valburg

Visualisatie Collectieve Huisvesters

77

Hoofdstuk 6

79

Tot slot Collectieve woonvormen krijgen de afgelopen jaren steeds meer aandacht van beleidsmakers, onderzoekers en burgers die ‘anders’ willen wonen. We spreken van collectief wonen als mensen intentioneel bij elkaar willen wonen (en niet uit noodzaak), als bewoners een gedeelde visie hebben én als er gemeenschappelijke ruimtes en/of sociale activiteiten zijn. Dit alles vergt grote betrokkenheid van de bewoners van een wooncollectief en een vorm van collectieve besluitvorming, bijvoorbeeld door vergaderingen. Het is niet gek dat het wooncollectief nu – opnieuw – in de

belangstelling staat. In de jaren zeventig en tachtig kenden wooncollectieven in Nederland ook al een opleving. De

werkloosheid was groot en de woningnood hoog. Uit onvrede met die situatie ontstond een levendige kraakbeweging. Kraakpanden werden door de (lokale) overheid nog weleens gedoogd, en zij groeiden uit tot officiele wooncollectieven. Dit zie je heel goed

terug in ‘wooncollectievenhoofdstad’ Nijmegen. Uit het roemruchte kraakverleden kwamen allerlei collectieve woonprojecten Haag & Hof Houten

voort. Deze wooncollectieven met hun bijbehorende culturele-

Hoofdstuk 6

en/of activistische bewegingen én de nieuwe collectieve

Informatie over wooncollectieven is bovendien

een stempel gedrukt op de stad.

over wooncollectieven verzamelen, maar allen bedienen zij

woonprojecten die na de jaren negentig ontstonden, hebben

De huidige maatschappelijk situatie toont overeenkomsten met

80

Tot slot

gefragmenteerd. Er zijn verschillende platformen die informatie weer hun eigen niche (van CPO tot woongroep).

die uit de jaren tachtig. Door de wooncrisis is de woningnood

Wooncollectieven proberen om het onflexibele systeem

dat ouderen in Nederland steeds langer thuis moeten blijven

voor de financiering van hun plan uit naar de Duitse bank

hoog. Daarbij komen de klimaatcrisis, de vergrijzing en het feit wonen. Opnieuw wordt het wooncollectief aangewezen als oplossing voor deze problemen.

De voorbeelden in dit boek tonen aan dat het wooncollectief zeker in staat is een uitweg te bieden voor deze uitdagingen.

De iniatiefnemers van Ecodorp Boekel en Strowijk Iewan is het gelukt klimaatvriendelijk to bouwen én te wonen. In Austerlitz

heen te werken. Meerdere collectieven in dit boek weken GSL, omdat banken in Nederland collectieve woonvormen niet wilden financieren. In 2023 vond wooncoöperatie De

Meent in Amsterdam, de Rabobank bereid om als eerste bank een wooncoöperatie te financieren. In Nijmegen wist één

woonvereniging (Het Fundament) een doorstart te maken met financiering van de Triodos bank.

(Utrecht) realiseerden dorpsbewoners een zorgcoöperatie en

Wat helpt het wooncollectief vooruit?

dat maakt de buurt leefbaarder. In het Lentse wooncollectief

opgezet door een samenwerking van bewonersverenigingen

realiseerden ook zelf woningen; buren letten er op elkaar en

Eikpunt staat ‘meergeneratiewonen’ en samen ouder worden centraal.

Mensen die een wooncollectief van de grond proberen te krijgen, komen bij de uitvoering van hun plan voor

moeilijkheden te staan. Een wooncollectief krijgt in Nederland te maken met een systeem waar alles geënt is op individueel wonen. Dat stuit bij beleidsmakers en bij banken, maar bijvoorbeeld ook bij de belastingdienst, op onbegrip.

Dat betekent dat de slagingskans van een project afhangt van de gemeente waarmee de initiatiefnemers te maken hebben, soms zelfs van de ambtenaren die zij spreken. Het ontbreekt

kortom aan gestandaardiseerd beleid over wooncollectieven.

In de regio Arnhem en Nijmegen worden wooncollectieven

en woningcorporaties. De Woningbouwvereniging Gelderland (WBVG), gespecialiseerd in verhuur aan collectieven in

zelfbeheer, fungeert als tussenpersoon. De woningcorporatie is juridisch eigenaar van deze panden, de WBVG heeft het vruchtgebruik (zakelijk recht om gebruik te maken van de

panden) en is verantwoordelijk voor het beheer. Het levert

voor allerdrie de partijen voordelen op. Bewoners kunnen hun collectief naar hun smaak inrichten en de woningcorporatie

hoeft zich niet druk te maken om het beheer en het zoeken van

huurders. Een dergelijke oplossing, met een intermediair als de WBVG met kennis van zaken, werkt goed als wooncollectieven

ook sociale huur willen incorporeren (en dus bereikbaar willen zijn voor mensen met een kleinere portemonnee).

81

Hoofdstuk 6

Tot slot

De nieuwe netwerkorganisatie de Collectieve Huisvesters wil alle landelijke kennis voor- en door wooncollectieven onder

brengen in een (online) platform. Als dat slaagt, zal het voor een iniatiefgroep in ieder geval makkelijker worden om informatie

in te winnen over locaties, financiering en onderhandelen met

82

gemeenten.

83

Dat (lokale) overheden wooncollectieven steeds serieuzer

beginnen te nemen is te zien in de toename van het aantal subsidies vanuit gemeentes, het Rijk en de provincies voor

groepen burgers met een goed plan. Ook het voortdurend

onderzoek naar wooncollectieven (aan onder meer de TU Delft, en de HAN University of Applied Sciences), geeft hoop voor de toekomst. Nu is het zaak om die aandacht vast te blijven

houden. Méér onderzoek, meer bewonersgroepen met een

goed idee en meer begrip vanuit (lokale) overheden zijn nodig om het wooncollectief de plek te geven die het verdient.

Workshop HAN Collectief Wonen

Wonen is meer dan een dak boven je hoofd. In een tijd van woningnood, vergrijzing en groeiende eenzaamheid bieden collectieve woonvormen nieuwe kansen. Samen wonen – en bewust delen van ruimte, zorg en voorzieningen – kan leiden tot duurzame, betaalbare en verbonden gemeenschappen. Dit boek laat zien waarom en hoe collectief wonen een antwoord biedt op maatschappelijke uitdagingen. Met inspirerende voorbeelden, inzichten uit onderzoek én praktijkverhalen van mensen die het gewoon zijn gaan doen. Voor iedereen die gelooft dat samenleven ook samen wonen betekent. Frits Baghus Peter Camp Bernard Smits Yvonne Witter

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=d28ba2b8-2285-414c-96c7-9e937df7b717