Toegevoegd door de griffie - Thuis bij de buren: Over verleden en toekomst van collectief wonen in Nederland
Tekst van het document
Thuis bij de buren
Over verleden en toekomst van collectief wonen in Nederland Frits Baghus | Peter Camp | Bernard Smits | Yvonne Witter
Colofon Auteurs Frits Baghus Peter Camp
Bernard Smits
Yvonne Witter Redactie
Dort Spierings
Wendy Kemper
Marit Willemsen
Sandra Hogeling Fotografie
Rob Gieling (p. 04, p. 20 en p. 52), Silke Spierings (p. 10), Hooft Architecten (p. 26), Van Laarhoven Combinatie (p. 35), Winona
Boomkens (p. 38), VMX Architects (p. 43), Peter Camp (p. 50), Jan Smelik (p. 51), ZorgSaamWonen (p. 59), Dort Spierings (p. 60,
p. 78, p. 83), Kees van Dam / ANP (p. 62), WBVG (p. 66, p. 69 en p. 71), Frank Los (afbeelding, p. 77) Ontwerp
Dikke Punt ontwerp & illustratie, Paul de Groot ISBN/EAN:
978-90-830125-2-0 Drukker
Zalsman Innovative Print
Voorwoord en/of mensen van verschillende generaties samenwonen,
kan dat voor een deel een duurzame oplossing bieden voor uitdagingen in onze snel veranderende samenleving. Want
4
Nederland heeft te maken met een samenleving die vergrijst, die steeds vaker bestaat uit eenpersoonshuishoudens, en
waarin starters steeds meer moeite hebben met het vinden
van een woning. Collectief wonen kan kostenbesparend zijn en eenzaamheid onder jongeren en ouderen tegengaan. Delen is ruimtebesparend en goed voor het klimaat. Want moeten we wel allemaal een eigen wasmachine hebben, een eigen
schuurtje? En kunnen we onze tuin niet met elkaar delen? En Wendy Kemper-Koebrugge en Dort Spierings
waarom wordt er in appartementencomplexen niet vaker één
‘woonkamer’ gerealiseerd voor gedeelde activiteiten, waar ook de buurt van kan profiteren?
Wonen slaat een belangrijke brug tussen de fysieke en sociale kant van ons leven. In Nederland spreken we van een ‘woningmarkt’, waar vraag en aanbod leidend zijn. En op het moment overstijgt de vraag het aanbod. We bevinden ons in een wooncrisis en het is figuurlijk vechten voor een dak boven je hoofd. Terwijl wonen zoveel meer kan zijn dan dat. Collectieve woonvormen, waarbij bepaalde aspecten van
een woning – een tuin, een washok, of zelfs een woonkamer of keuken – heel bewust worden gedeeld, krijgen de laatste
jaren steeds meer aandacht van onderzoekers, beleidsmakers en burgers die zo’n woonvorm wel zien zitten. En dat is niet vreemd. Wanneer verschillende gezinnen, alleenstaanden
Wanneer in de nabije toekomst de vergrijzing in Nederland een hoogtepunt bereikt, kan collectief wonen ook het gat
dichten waar ooit het ‘bejaardenhuis’ zich bevond: tussen
het verpleeghuis, en het (verplicht) langer thuis wonen in.
Steeds meer ouderen bundelen al hun krachten, beginnen een collectief woonproject en kopen samen zorg in.
Dit boek is bedoeld voor iedereen die het wooncollectief
interessant vindt, zoals onderzoekers, gemeenschapsgroepen, architecten, planners, woningaanbieders en
overheidsfunctionarissen. We willen met dit boek laten zien waarom en hoe collectief wonen een oplossing biedt voor
bovengenoemde uitdagingen. Hier lees je wat werkt (en wat
niet). De hoofdstukken zijn doorspekt met voorbeelden, want
5
hoewel collectieve woonvormen een niche zijn in Nederland,
Programmamanager Wendy stuurt het expertisecentrum
voorbeelden van collectieve woonprojecten. Deze zijn bijna
wonen, leven en zorgen in de wijk en het dorp samenkomen.
bestaan er wel degelijk heel veel interessante, uiteenlopende allemaal opgezet door enthousiaste burgers, die vaak een
lange adem moesten hebben om hun project van de grond
6
te krijgen. Dat komt omdat het wooncollectief in wet- en
regelgeving rondom huisvesting nog (te) vaak een uitzondering is. Overheden en banken zijn soms onbekend met de vorm,
‘Krachtige Kernen’ aan, waarin kennis wordt verzameld over hoe Als kennisinstelling heeft de HAN een rol in het toegankelijk maken van kennis voor iedereen, vinden we. We zijn blij en
dankbaar dat we een aantal experts bereid vonden ons daarin te ondersteunen.
en onbekend maakt onbemind. Daartegenover staat een
We hebben, tot slot, een oproep aan de lezers van dit boek.
toename in het aantal subsidies vanuit gemeentes, het Rijk en
aan collectieve woonvormen. Aan de organisaties die mee
groeiende aandacht onder beleidsmedewerkers en een
de provincies voor groepen burgers met een goed plan. Alle hoofdstukken zijn tot stand gekomen door een
samenwerking van onderzoekers en praktijkmensen. Alle
auteurs hebben, op hun eigen manier, een passie voor het
onderwerp collectief wonen. Dit kan vanuit hun expertise zijn, of hun persoonlijke ervaring. Zo bouwde Peter Camp in 1980 samen met nog twee huishoudens een drietal woningen (in
de vorm Collectief Particulier Opdrachtgeverschap). Bernard Smits was directeur van WBVG, een woningcorporatie met
collectieve panden in Gelderland. Ook richtte hij Cooplink op,
een vereniging van wooncoöperaties, waar hij nu bestuurslid is. Hij startte zijn wooncarrière als kraker.
Wij, Wendy Kemper-Koebrugge en Dort Spierings, namen het initiatief voor dit boek. We zijn beiden werkzaam aan de HAN University of Applied Sciences. Dort is docent-
onderzoeker, manager van het Civil Society Lab en zelfstandig architect-stedenbouwkundige. In deze rollen ontwikkelde hij mede een prijsvraag voor innovatief wonen in Uden, waaruit later wooncollectief de Hof van de Maashorst voortkwam.
Aan ambtenaren en functionarissen bij de overheid: geef ruimte kunnen helpen met het ontwikkelen van deze woonprojecten: zie dat deze vorm je echt wat kan opleveren. En aan burgers: verdiep je in collectief wonen, en zie dat het misschien ook
tegemoet kan komen aan jouw behoeften. Samenleven kan echt wat voor je betekenen.
Wendy Kemper-Koebrugge Dort Spierings
7
Inhoudsopgave
1 2 3
4 5 6
Voorwoord
4
De voordelen van collectief wonen
11
“ Onze samenleving wordt steeds collectiever, we zullen wel moeten ” De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland “ Collectief wonen heeft absoluut de potentie mainstream te worden”
21
27
53
Wooncollectievenhoofdstad Nijmegen
61
Tot slot
79
Hoofdstuk 1
De voordelen van collectief wonen De kans is groot dat je het idee van ‘collectief wonen’ de afgelopen jaren al ergens bent tegengekomen. De term heeft recentelijk opnieuw bekendheid gekregen in Nederland. Academici, activisten, architecten, planners en beleidsmakers hebben het steeds vaker over deze alternatieve vormen van huisvesting. In 2015 is de wooncoöperatie, een vorm van collectief wonen, opgenomen in de Woningwet. In oktober 2023 maakte de Tweede Kamer 30 miljoen euro vrij voor een landelijk leenfonds voor wooncoöperaties, bovenop de 10 miljoen die al beschikbaar was. Dit geeft een impuls aan vormen van collectief leven. Collectief wonen kan op allerlei manieren. Een modern
Nederlands collectief woonproject is geen uit de hippie-
beweging ontstane ‘commune’, zoals soms wordt gedacht. Soms bestaat een wooncollectief uit een complex van privéwoningen, met enkel een gedeelde tuin of gemeenschappelijke ruimtes. In andere gevallen delen bewoners juist veel voorzieningen zoals woonkamer, keuken of badkamer. In een woongroep, Woonvereniging A.R. De Brons Nijmegen
bijvoorbeeld, worden dagelijkse huishoudelijke taken zoals
11
Hoofdstuk 1
De voordelen van collectief wonen
koken, schoonmaken en de boodschappen, veelal samen
Een wooncollectief gaat, zoals de naam al zegt, uit van een
vestigen in een al bestaand gebouw, maar soms bouwen
van wonen niet enkel in dingen die bewoners voor zichzelf
verricht. Bewoners van een wooncollectief kunnen zich
sommige groepen burgers hun collectief wonen-project zelf en werken ze samen om al hun woonwensen vorm te geven.
12
Soms kopen de bewoners hun huis, soms huren ze het van een woningcorporatie, soms is een projectontwikkelaar eigenaar
van een collectief woonproject en soms is dat een coöperatie, vereniging of stichting. In dit boek worden al deze vormen onder de noemer ‘collectief wonen’ geschaard.
Darinka Czischke, universitair hoofddocent wonen en sociale duurzaamheid aan de TU Delft, beschrijft vijf kenmerken
1
waaraan wooncollectieven (bijna) altijd voldoen. 1.
Een wooncollectief is intentioneel. Mensen zijn niet uit
noodzaak betrokken bij een project, maar willen écht op deze manier wonen.
2.
3.
4.
Bewoners hebben een gedeelde visie over het samenleven
hebben, maar ook in het delen. Soms zijn eigen ruimtes in collectieve woonvormen kleiner dan gebruikelijk en
wordt de verkleinde oppervlakte gecompenseerd door een aantal gemeenschappelijke ruimtes, zoals de tuin, berging of speelruimte voor kinderen. Een gedeeld thuisgevoel,
dat ontstaat door routines die in de loop der jaren worden ontwikkeld, is cruciaal voor het succes van de collectieve woongemeenschap. Er bestaan wooncollectieven waar bewoners samen bepaalde waarden vormgeven, en
bijvoorbeeld een gedeelde idealistische visie of politieke- of sociale overtuiging hebben.
Er zijn twee vormen van collectief wonen: de een legt de
nadruk op samenwonen en samenleven, terwijl de ander
gericht is op zelfredzaamheid door gezamenlijk woningen te ontwikkelen en te realiseren. De focus in beide vormen kan
en samenwonen.
variëren, waarbij bij sommige initiatieven het ene aspect sterker
Collectieve woonprojecten hebben gemeenschappelijke
vooral om het ideaal van samen wonen en leven. In de tweede
naar voren komt dan het andere. In de eerste vorm draait het
ruimtes en er vinden sociale activiteiten plaats.
vorm ligt de nadruk meer op het praktisch samenwerken
Er is sprake van collectieve besluitvorming. Over het
samenwerken zelf het middel is om dit doel te bereiken.
samenleven worden de beslissingen gezamenlijk gemaakt, bijvoorbeeld in vergaderingen.
5.
vorm van collectiviteit. Het thuisgevoel zit in deze vorm
Bovenstaande punten vergen veelal een grote
betrokkenheid van de bewoners van een wooncollectief.
1 Czischke, D., & van Bortel, G. (2024). Collectieve woonvormen: Samenwerken aan huisvesting door adaptief hergebruik. In H. Remøy, G. van Bortel, E. Heurkens, & R. van Venrooij (editors), Transformatie naar Woningen (blz. 121-132). Bouwkunde TU Delft.
om zelfvoorzienende woningen te creëren, waarbij het
13
De voordelen van collectief wonen
HOOFDSTUK 1
14
Wooncoöperaties
In wooncollectieven zijn eerder periodes van interesse
een groep mensen een coöperatieve vereniging vormt,
belangstelling werd grotendeels gedreven door ernstige
bepaalt de manier van woningbeheer en onderhoud.
ecologische en sociaal-ruimtelijke ongelijkheden opnieuw toe,
invloed op hun woonomgeving willen, of als de woningen
huisvestingssystemen ook weer groter. Collectief wonen
Een wooncoöperatie is een collectieve woonvorm waarbij
geweest – met name in Europa in de jaren 1970 en 1980. Deze
die woningen exploiteert of beheert. De vereniging
zorgen over de woningmarkt. Op dit moment nemen de
Deze vorm is geschikt als bewoners bijvoorbeeld meer
en daarmee wordt de behoefte aan alternatieven voor huidige
waar ze op dat moment wonen, dreigen te verdwijnen.
wordt (door beleidsmakers en onderzoekers) steeds vaker
Er zijn verschillende typen wooncoöperaties. De woon-
economische (stedelijke) problematiek.
beeld een woningcorporatie. Zo besloot een groep
Dit boek laat zien waarom bewoners, beleidsmakers en
straat op te kopen van de woningcorporatie, omdat de
ondersteunen. Welke voorbeelden zijn er nu al te vinden in
coöperatie kan collectief woningen opkopen van bijvoor-
gepresenteerd als een oplossing voor sociale, ecologische en
huurders in de Roggeveenstraat in Den Haag in 2014 hun
woningbouwcorporaties wooncollectieven oprichten of
straat gesloopt zou worden.
Nederland? Voor welke uitdagingen komen de mensen achter
De coöperatie kan ook huizen laten bouwen. In deze vorm
regio: Nijmegen?
In een andere vorm kunnen de leden van de coöperatie
Waarom collectief wonen?
ze beheert. Ook kunnen woningen in bezit blijven van
gedreven door een ‘perfecte storm’ van vier belangrijke
verhuurt de coöperatie de huizen dan weer aan de leden.
die projecten te staan? En wat zien we als we inzoomen op één
individueel hun huizen kopen, waarna de coöperatie
De huidige interesse in wooncollectieven wordt voornamelijk
de huidige eigenaar, zoals een woningcorporatie. In
praktische en politieke overwegingen.
onderhoud over.
Privatisering en financialisering van huisvesting
De wooncoöperatie is sinds 1 juli 2015 in de Woningwet
De privatisering en financialisering, ofwel vermarkting, van
corporaties de wettelijke mogelijkheid om hun woningen
en kwaliteit van woningen over de hele wereld. Collectieve
Cooplink, het kennisnetwerk voor Wooncoöperaties, zijn
voor burgers om ‘de markt’ te omzeilen en opnieuw meer
aantal bestaat uit gerealiseerde coöperaties en nog uit te
en de staat falen in het vervullen van een behoefte, kunnen
dat geval neemt de coöperatie enkel het beheer en het
opgenomen. Hierdoor hebben huurders van woning-
woningen heeft negatieve gevolgen voor de betaalbaarheid
op te kopen en een wooncoöperatie te starten. Bij
woonprojecten worden steeds vaker gezien als een manier
in 2025 202 Nederlandse wooncoöperaties bekend, dit
invloed te krijgen op hun huisvestingssituaties. Waar de markt
voeren iniatieven.
15
De voordelen van collectief wonen
HOOFDSTUK 1 wooncollectieven een oplossing zijn. Dit wordt internationaal
Vergrijzing van de bevolking
Naties (VN) voor adequate huisvesting een rapport uit waarin
aan de groeiende belangstelling voor het wooncollectief.
erkend. In 2020 bracht de speciale rapporteur van de Verenigde natiestaten specifiek werden aanbevolen het collectieve en coöperatieve eigendom van huizen te ondersteunen . 2
16
Duurzaamheid
We leven momenteel in een tijdperk dat wordt geplaagd door grote sociale, ecologische en economische crises. Er is een groeiend besef dat er fundamentele verandering nodig is,
zowel in onze omgang met het milieu als in de manier waarop de samenleving wordt georganiseerd en bestuurd. Dit besef
heeft geleid tot een groeiende, wereldwijde verspreiding van
zogeheten ‘stedelijke duurzaamheid’-agenda’s. In de duurzame
De toenemende vergrijzing over de hele wereld draagt bij De VN schat dat tussen 2019 en 2050 het aantal 65-plussers
wereldwijd toeneemt van 9 procent, naar 16 procent. In 2018 was het aantal 65-plussers wereldwijd voor het eerst groter dan het aantal kinderen jonger dan vijf jaar. In Nederland is die trend ook te zien. Tussen 2000 en 2023 steeg het
aantal vijfenzestigplussers van 2,1 miljoen naar 3,6 miljoen. In 2050 heeft Nederland, als de levensverwachting snel
blijft stijgen, ongeveer 5,4 miljoen vijfenzestigplussers. Als
de levensverwachting minder snel stijgt zullen dat volgens voorspellingen zo’n 4,2 miljoen mensen zijn3.
ontwikkelingsdoelstellingen van de VN worden steden expliciet
Zulke veranderingen in demografie vormen een serie aan
en gemeenschappen, door veilige, adequate en betaalbare
2015 hervormingen in de zorg doorvoerde. Ouderen moeten
genoemd. Doel nummer 11 is gericht op “duurzame steden huisvesting te ondersteunen”.
Veel nieuwe wooncollectieven verwijzen in hun project
naar (stedelijke) duurzame ontwikkeling. Collectief wonen
kán namelijk bijdragen aan een vermindering van de totale
uitdagingen. Daar komt bij dat de Nederlandse overheid in
vanaf dan langer zelfstandig thuis blijven wonen. Talrijke studies hebben aangetoond dat ouderen een groter risico lopen op
eenzaamheid en sociaal isolement als gevolg van bijvoorbeeld het verlies van vrienden en familie, ziekte én alleen wonen.
huishoudelijke consumptie. Zo laten wooncollectieven vaak
Als reactie op al deze veranderingen zijn er in Nederland sinds
bewoners veelal naar duurzamere bezettingspraktijken.
allemaal uitgevoerd) door bewonersgroepen die specifiek
energiezuinig bouwen in hun plannen opnemen en streven de
Collectieve woonvormen passen bovendien goed in de
deeleconomie. Het delen van auto’s, maaltijden, gereedschap, internetsystemen, wasmachines, huisdieren en moestuinen is
milieuvriendelijker (en goedkoper), en het brengt mensen ook nog eens bij elkaar.
2 Guidelines for the Implementation of the Right to Adequate Housing, Verenigde Naties (26 December 2019)
2015 honderden wooncollectieven geïnitieerd (hoewel niet tegemoet willen komen aan de wensen en behoeften van
oudere burgers. Soms richten deze wooncollectieven zich op op het samenleven van jong en oud: meergeneratiewonen.
Want voor een oudere die langer zelfstandig thuis moet wonen, is het handig om jongere generaties in de buurt te hebben, of misschien wel met hen samen te wonen.
3 Verkenning Bevolking 2050 - editie 2024. Centraal Bureau voor de Statistiek (2024)
17
De voordelen van collectief wonen
HOOFDSTUK 1 Uit onderzoek naar wooncollectieven gericht op ouderen, blijkt
Industrialisatie, overbevolking en verstedelijking hebben
oudere bewoners kan vergroten. Ook kan het zorgen voor meer
wonen in een omgeving waar ze hun buren kennen en waar ze
dat wonen in een wooncollectief de onafhankelijkheid van veiligheid en een grotere geestelijke gezondheid.
18
Veroudering van bestaande multi-unit gebouwen
oude sociale structuren vernietigd. Voor mensen die willen
gezamenlijke activiteiten kunnen organiseren, zou collectief wonen een oplossing kunnen bieden.
Er bestaat een steeds grotere wetenschappelijke consensus
Gemeenschappelijke voorzieningen die in wooncollectieven
na de Tweede Wereldoorlog over de hele wereld – veelal
horen5. Dit kan een gecombineerde was- en koffiekamer
over het idee dat de meerderheid van de woningvoorraad appartementsgebouwen – moet worden aangepast of
herbouwd. Veel van deze gebouwen bereiken namelijk het
einde van hun structurele ontwerpleven en zijn niet voldoende
te vinden zijn, spelen in op de behoefte ergens bij te
zijn, een werkplaats, een collectieve werkruimte of een
gemeenschappelijke tuin. Socioloog Ray Oldenburg noemde deze collectieve ruimtes ‘derde plekken’6 : openbare plekken
onderhouden.
naast werk of thuis, waar mensen elkaar informeel ontmoeten
De herontwikkeling en renovatie van gebouwen met meerdere
kunnen de leefbaarheid van buurten en dorpen versterken.
eenheden brengt uitdagingen met zich mee, omdat de grond
door meerdere mensen wordt bewoond en dus vaak eigendom is van meerdere mensen. Bij het (ver)bouwen van multi-unit
en met elkaar praten. Gemeenschappelijke voorzieningen Het zijn levende netwerken, systemen om nieuwe sociale verbindingen op te bouwen.
gebouwen kunnen collectieve woonprojecten als voorbeeld
dienen. Uit onderzoek blijkt dat bij ontwerpprocessen waarin bewoners meedenken, het sociaal kapitaal wordt vergroot
en relaties tussen bewoners worden versterkt. Het toepassen
van de principes van collectief wonen op complexe multi-unit projecten, biedt kortom kansen.
Eenzaamheid en het verdwijnen van een sociale identiteit Collectief wonen kan bijdragen aan het verminderen of
voorkomen van eenzaamheid4. Geen overbodige luxe: zo’n
30 procent van de Nederlanders boven de 15 jaar voelt zich enigszins eenzaam en 11 procent voelt zich sterk eenzaam.
5 Peter Camp beschreef dit eerder in zijn publicatie Daar woon ik! Hier wonen wij. Gezinsvriendelijk wonen in Den Haag.
4 1 op de 10 mensen sterk eenzaam in 2023. Centraal Bureau voor de Statistiek (2024)
6 Oldenburg introduceerde de term in zijn boek The great good place (1989)
19
Hoofdstuk 2
In gesprek met de auteurs “Onze samenleving wordt steeds collectiever, we zullen wel moeten” Wooncollectieven zijn geen manier van leven voor alternatieve mensen, vinden Peter Camp en Yvonne Witter, maar een alternatief voor gewone mensen. Peter Camp (1947) spreekt uit ervaring. Toen hij sociologie studeerde, keek hij met belangstelling naar de komst van de eerste communes in Nederland. In de jaren zeventig bouwde hij met twee andere gezinnen, sámen drie huizen. Dat zou je nu een CPO (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap) noemen, een vorm van collectief wonen. “Toen mijn vrouw overleed, hebben we dit met honderd mensen in onze gezamenlijke tuin verwerkt”, zegt Peter. “De buren zijn,
zonder dat we bij elkaar de deur platliepen, mijn beste vrienden.” Yvonne Witter en Peter Camp
21
Hoofdstuk 2
“Onze samenleving wordt steeds collectiever, we zullen wel moeten”
Peter is momenteel bezig met het opzetten van een nieuw CPOproject: Cohousing-Arnhem, één appartementengebouw met gezamenlijke ruimtes en binnentuin. Ook schreef hij het boek Wonen in de 21ste eeuw.
22
Met welke uitdagingen krijgen wooncollectieven te maken? Peter: “Bij het realiseren van mijn eerste CPO, in de
jaren zeventig, verliep alles heel gemakkelijk. Ik woonde in Westervoort, een groeikern. Omdat de gemeente
Yvonne Witter (1972) is sociaal gerontoloog (de studie van het
toen veel locaties beschikbaar stelde voor zelfbouw, bouwden
een kennisplatform op het gebied van wonen, zorg en welzijn.
Arnhem is dat wel anders. Onze kerngroep heeft moeten
ouder worden) en socioloog. Ze werkt bij ZorgSaamWonen,
Ze richt zich onder meer op de ouder wordende mens in een
collectieve woonvorm. “Tijdens mijn studie sociale gerontologie ging ik voor het eerst op bezoek bij een woongroep in
Amersfoort”, vertelt ze. “Bewoners werden daar samen ouder
en keken naar elkaar om, dat vond ik zó mooi.” Door haar werk ziet Yvonne veel verschillende woonzorggemeenschappen
voorbijkomen. “Ik probeer ze allemaal te volgen, om te kijken
veel mensen er hun eigen huis. Met ons huidige project in
meedoen aan een wedstrijd om de grond die de gemeente uitschreef. Het creatieve proces is hetzelfde, maar formeel
heb ik nu met veel meer zaken te maken. Mijn uitgangspunt
is: deze projecten slagen als je de juiste mensen op het juiste
moment bij elkaar hebt. En in Arnhem hebben we goede relaties opgebouwd met wethouders die wilden dat het zou slagen.”
hoe dat loopt.”
“Er moet in Nederland meer begrip komen voor het feit dat
Wat valt je op als je naar die woonzorggemeenschappen kijkt?
De overheid moet meer begeleiden, en niet alleen financieel.
Yvonne: “Toen in Nederland een einde kwam aan de
verzorgingshuizen, dacht ik: dit gaat te snel. Er moeten
nieuwe tussenvormen komen, vormen tussen het thuis wonen en het verpleeghuis in. Vooral senioren zoeken nog altijd de
geborgenheid en veiligheid die het verzorgingshuis bood. Dit vinden ze bijvoorbeeld in Knarrenhofjes, ouderwetse hofjes in
moderne vorm. Een goede woongemeenschap valt of staat met enthousiaste mensen, valt mij op. Ik word altijd blij als ik een
project bezoek. Bij de een is zingeving de hoofdmoot, bij de
ander het voorkomen van eenzaamheid. Mensen voelen er zich geborgen en veilig.”
het opzetten van een wooncollectief vreselijk ingewikkeld is. Mensen die een wooncollectief willen beginnen, moeten
een locatie vinden, als projectontwikkelaar optreden en alle financiële zaken regelen. En ze moeten de groep bij elkaar
houden en blijven motiveren. In ons huidige project duurt het vijf jaar voordat we er echt kunnen wonen. We zijn nu bijvoorbeeld al een half jaar bezig met de omgevingsvergunning.”
Van welke wooncollectieven worden jullie blij? Yvonne: “Ik vind Foe Ooi Leeuw, een gemeenschap
voor Chinese ouderen in Amsterdam, een prachtige
woongemeenschap. Een wooncollectief kan een mooie
23
Hoofdstuk 2
“Onze samenleving wordt steeds collectiever, we zullen wel moeten”
woonvorm zijn voor ouderen met een migratieachtergrond.
collectief wonen. In een flat van 200 woningen kan een groep
dan staan ze weer meer open voor de buurt. En ik word heel
ontmoeten elkaar in de ontmoetingsruimte.”
Als zij samen ouder worden voelen ze geborgenheid, en juist blij van De Woongaard Serooskerke in Zeeland. Daar wonen
van 25 mensen ook samen een collectief vormen en zeggen: we
verschillende generaties bij elkaar, fantastisch! Dan word je
24
niet met zijn allen tegelijk tachtig, wat beter is voor de vitaliteit. En jongeren zien van jongs af aan hoe het is met meerdere generaties te wonen.”
Peter: “Ik ben gecharmeerd van Ecodorp Boekel, en Strowijk Iewan in Lent. Die voorbeelden zijn
vernieuwend op heel veel fronten. En ze hebben beiden ook sociale huurhuizen in hun projecten.”
Hoe zien jullie de toekomst van het wooncollectief voor je? Peter: “Het is mooi als het collectief een plek zou
krijgen in ieders ‘wooncarrière’, om het zo te noemen.
Die verloopt voor iedereen anders. “Sommige mensen willen als
ze jong zijn collectief wonen, en dan weer een tijdje niet en later weer wel.”
Yvonne: “Ik denk dat we in onze samenleving meer vormen van collectiviteit krijgen, omdat we wel
moeten. We hebben te maken met de vergrijzing, overbelaste mantelzorgers en een groot personeelstekort in de zorg. Je moet ‘het’ met je buurt, je vrienden en kennissen doen. Ik
zie gelukkig veel vormen van collectiviteit, zorgzaamheid en
mensen die naar elkaar omkijken. Ik bezocht een wooncollectief en een bewoner zei me: ‘Een derde van ons doet niets, een
derde een beetje en nog een derde trekt de kar. Maar is dat erg? Volgens mij niet.’ Je moet heel goed kijken naar wie,
wat kan bijdragen. En niet iedereen past in alle vormen van
25
Hoofdstuk 3 Peter Camp Yvonne Witter
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland Nederland staat grote demografische veranderingen te wachten. In 2024 waren er 8,4 miljoen huishoudens in Nederland, waarvan 3,3 miljoen eenpersoonshuishoudens. In 2070 zullen er naar schatting zo’n 10 miljoen huishoudens zijn, waarvan er 4,3 miljoen uit één persoon bestaan7. Die ‘huishoudverdunning’ doet wat met de benodigde woningvoorraad. De Rijksoverheid wil 900.000 woningen realiseren tot 2030. En bij zo’n 80 procent van die woningbouwplannen wordt ingezet op binnenstedelijk bouwen8. 7 Huishoudensprognose 2024-2070: bijna 10 miljoen huishoudens verwacht in 2070. Centraal Bureau voor de Statistiek (2024) Vier-de-wijk collectieve buurt Uden
8 De kwalitatieve woningvraag in 2030. Economisch Instituut voor de Bouw (2021)
27
Hoofdstuk 3
Wat gebeurt er wanneer we wooncollectieven op zouden
wooncollectieven zijn er in Nederland? En hoe kwamen zij tot
slimmer gebruik worden gemaakt van beperkte ruimte.
wooncollectieven. Ook wordt beschreven hoe burgers, de
nemen in deze transformatie? Dan kan in ieder geval
In een wooncollectief kan het privégedeelte voor een bewoner kleiner zijn dan gebruikelijk. Die verkleinde
28
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
oppervlakte wordt vervolgens gecompenseerd door een
aantal gemeenschappelijke ruimtes, zoals de tuin, berging,
stand? In dit hoofdstuk staan voorbeelden van Nederlandse
overheid en de markt een rol kunnen spelen in het opzetten van deze projecten.
gemeenschappelijk werkruimte of speelruimte voor kinderen.
CPO
Daarnaast kan het realiseren van meer wooncollectieven in
koopt een groep samen een kavel. De groep organiseert
Nederland van invloed zijn op het psychisch welbevinden van burgers. In zijn boek Wonen in de 21ste eeuw, beschrijft
Peter Camp: “Nieuwe woonconcepten zijn een alternatief voor mensen die weer behoefte hebben aan een sociale
identiteit, zoals we die al eeuwenlang tegenkomen in familie en dorpsgemeenschappen. Industrialisatie, overbevolking en
verstedelijking hebben de oude sociale structuren vernietigd, nieuwe zijn hard nodig. Mensen hebben behoefte aan
betrokkenheid, sociale contacten en geborgenheid. Ze willen
ergens bij horen en wonen in een omgeving waar ze hun buren kennen, waar ze iemand om een gunst kunnen vragen, waar
saamhorigheid en spontane hulp is en waar ze gezamenlijke
activiteiten kunnen organiseren. Veel Nederlandse collectieve
woningbouwprojecten richten zich hierop. Ze gaan voor echte duurzaamheid, technologisch en sociaal. Daarmee dragen ze
bij aan hoe we ons ruimtegebruik en ons woonmodel zouden moeten kunnen veranderen.”
Bij Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO)
zich in een rechtspersoon, bijvoorbeeld een vereniging. Deze maakt de plannen voor de bouw, bepaalt hoe de
woningen eruit komen te zien en regelt een architect en
een aannemer. De toekomstige bewoners kunnen panden kiezen met gezamenlijke ruimte(s), maar dat hoeft niet.
Een CPO is vooral geschikt voor mensen die betaalbare huizen willen bouwen, en helemaal zelf willen bepalen hoe die huizen eruit komen te zien.
Bewonersinitiatieven die hun woonproject in de
collectieve aankoop willen realiseren, hebben het moeilijk door een gebrek aan geschikte locaties en het ontbreken van concrete financieringsregelingen. Varianten van
een wooncollectief waarin het eigendom individueel
wordt geregeld en bewoners samen de sociale aspecten
vormgeven, maken op het moment de meeste kans. Ook ‘Knarrenhofconstructies’ zijn succesvol.
Dát het wooncollectief een oplossing kan bieden voor
Aanbod en vraag
onderzoekers en inwoners van Nederland steeds meer
Nederland niet mainstream. Het Nederlandse woningbestel
maatschappelijke uitdagingen, wordt onder beleidsmakers, erkend. Hoe ziet die erkenning er in de praktijk uit? Welke
Hoewel wooncollectieven populairder worden, zijn ze in wordt gedomineerd door koop. Van de ruim 8 miljoen
29
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
HOOFDSTUK 3 woningen in Nederland zijn er zo’n 4,7 miljoen koopwoningen,
enquêtes voor ‘verhuisgeneigden’ geven aan dat zo’n 17 tot
corporatiewoningen9.
delen’.12
zo’n 1,2 miljoen private huurwoningen en 2,3 miljoen
Hoeveel van deze koop- en huurwoningen onder de noemer
30
wooncollectief vallen, is niet precies duidelijk. Officiële
25 procent van de woningzoekenden ‘liever iets gezamenlijks
Woningcorporaties
cijfers van het totale aantal wooncollectieven worden
De woningcorporatie is een sociale onderneming die zich
wooncollectieven (het aanbod) en de behoefte aan deze manier
woningen. Woningcorporaties zijn ondernemingen
niet bijgehouden. Onderzoek naar bepaalde categorieën van wonen (de vraag), bestaat wel.
Platform 31, Cooplink10 en vereniging voor wooncorporaties
Aedes onderzochten het aantal collectieve woonvormen in
richt op het bouwen, beheren en verhuren van betaalbare zonder winstoogmerk. Nederland telt in 2025, 269
actieve woningcorporaties, die in totaal zo’n 2,4 miljoen huishoudens vertegenwoordigen.
bezit van wooncorporaties. Zij berekenden dat Nederlandse
De Nederlandse woningcorporaties hebben een
wooncollectieven in bezit hebben.11 Daar wonen 22.038 tot
dienstverlening. Zij opereren vrijwel zelfstandig en
woningcorporaties minimaal 1.025 en maximaal 1.571
33.777 huishoudens. Onderzoek van Cooplink naar het aantal wooncoöperaties, telde 1302 initiatieven.
Er bestaat een aantal aanwijzingen voor een groeiende
bijzondere financiële positie in de maatschappelijke ontvangen geen subsidie van de overheid. Hun financiële
waarde, grotendeels vervat in huizen, stelt hen in principe in staat om hun eigen inkomsten te genereren.
behoefte aan collectieve woonvormen. Zo staan er landelijk
Woningcorporaties mogen alleen verenigingen
stichting die ouderwetse ‘hofjes’ voor ouderen in moderne
vooral verenigingen – ze worden vaak nog
zo’n 55.000 mensen op de inschrijflijst van het Knarrenhof – een vorm opricht. Bij het Platform Erfdelen, dat wooncollectieven
op voormalige boerenerven faciliteert, hebben zich zo’n 2100 huishoudens of groepen gemeld. Onderzoeksgegevens uit 9
Voorraad woningen. Centraal Bureau voor de Statistiek (2024)
of stichtingen zijn. Tot voor kort waren het
‘woningbouwverenigingen’ genoemd – maar inmiddels is meer dan 90 procent overgestapt op de stichtingsvorm. Verenigingen bleken soms moeilijk professioneel te functioneren, omdat de leden (huurders) veel zeggenschap hebben.
10 Platform 31 is een kennisorganisatie voor stedelijke en regionale ontwikkeling. Cooplink is een informatieplatform voor wooncoöperaties en collectieve woonvormen. 11 Collectieve woonvormen in het bezit van woningcorporaties. Een onderzoek door Cooplink, Platform31 en Aedes (2022)
12 De behoefte aan wooncoöperaties door Platform 31 (2022).
31
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
HOOFDSTUK 3
Boulding verdeelde de samenleving in drie sectoren, die No n-p rofi t Pro fit
al rm Fo al orm Inf
1 State (first sector)
Dominant mechanism: Coerdon Balance by: Voice
32
3 4 2 (Third Community sector) Market (second sector) (forth sector)
Dominant mechanism: Necessity, desire Balance by: Loyalty
onderling verbonden en onderling afhankelijk zijn. Dit
Dominant mechanism: Exchange Balance by: Exit
zijn: economie (markt), staatsbestel (overheid) en (civiele)
gemeenschappen. Elke sector heeft zijn basis in verschillende systemen van sociale organisatie (zie figuur X). De markt- en
overheidssectoren worden georganiseerd door systemen van uitwisseling en dwang. De sector van de gemeenschappen Public Private
daarentegen, wordt georganiseerd door een systeem van loyaliteit, respect en welwillendheid.
Door de driehoek naast verschillende wooncollectieven te leggen, kunnen we zien wat de rol van de markt, de samenleving, en de overheid in elk initiatief is.
Wooncollectieven maken gebruik van die bestaande netwerken, maar ze creëren ook nieuwe netwerken rond hun project. Die nieuwe netwerken kunnen worden aangeduid als het maatschappelijk middenveld.
Individual
De voordelen van de betrokkenheid van burgers en de
gemeenschap bij de ontwikkeling van woningen, zijn minder Bewerkte versie van de Boulding-driehoek met derde sector (van de Donk, 2005)
tastbaar dan de meetbare resultaten van de markteconomie.
Hierdoor is de sector gemeenschap vaak ondergeschikt aan het nastreven van markt- (en politiek) succes. In een ideale wereld
Boulding’s driehoek
In 1970, in reactie op discussies over stedelijk verval en
vernieuwing, schreef econoom, sociaal theoreticus en dichter Kenneth Boulding:
De reden dat steden lelijk en verdrietig zijn is niet dat de mensen die er wonen slechte mensen zijn; Het komt omdat meeste mensen die echt beslissen wat er in de stad gebeurt, ergens buitenaf wonen
is (volgens Boulding) elk van de drie sectoren van de economie op passende wijze betrokken.
Gemeenschappen
Nederland heeft op het moment veelal collectieve
woonprojecten die ontstaan zijn door inzet van (groepen)
burgers en de gemeenschap. Als we kijken naar de Boulding-
driehoek bevinden al deze projecten zich vooral in de hoek die Gemeenschappen heet.
33
HOOFDSTUK 3 Bij sommige collectieve woonvormen realiseert een groep
klimaatadaptieve en klimaatpositieve huurwoningen en zes
woonconcept is goedkoper dan traditioneel wonen.
voor het bouwen van een buurthuis (najaar 2025) en een
mensen samen een woonproject en bouwt het ook. Zo’n Zelfbouwers hoeven geen winst te maken (zoals een
projectontwikkelaar dat wel moet) en krijgen dus ‘meer waar
34
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
voor hun geld’. De kracht van de gemeenschap binnen een
wooncollectief dat door inzet van burgers is ontstaan, is groot. Ieder wordt aangesproken op diens talenten.
Makkelijk is het oprichten van een collectief als bewonersgroep allerminst. De allergrootste knelpunten zijn het vinden van locaties en het rondkrijgen van de financiering. Het
wooncollectief moet voor het vinden van een plek opboksen
mantelzorgwoningen. Ook hebben de initiatiefnemers plannen kennis- en educatiecentrum. De wijk voorziet voor een groot deel in de eigen voedselvoorziening door middel van een
voedselbos. Ook vangt het dorp water op in ondergrondse tanks voor de wc’s, wasmachines en de tuin.
Het Ecodorp was een project van de lange adem. In 2008 werd het initiatief gestart, in 2020 konden de eerste bewoners hun
huizen intrekken. Het dorp vond financiering bij de Duitse bank GLS, (Gemeinschaftsbank für Leihen und Schenke).
tegen projectontwikkelaars, investeerders en corporaties.
Het bouwen van het dorp zelf duurt lang, omdat bewoners uit
wooncollectieven. Verschillende wooncollectieven in dit boek
naast hun ‘gewone’ banen. Over het ‘onaffe’ karakter van het
Banken zijn bovendien terughoudend in het financieren van
hebben voor de financiering van hun project uit moeten wijken naar de Duitse Gemeinschaftsbank für Leihen und Schenke. De samenstelling van een wooncollectief is belangrijk voor
kostenbesparende overwegingen veel zelf doen. Dit doen ze dorp werd bij de gemeente geklaagd door buurtbewoners.
Inmiddels hebben de bewoners een bedrijf ingehuurd, dat het klussen moet versnellen13.
het slagen ervan. Niet iedereen kan een project opzetten, wil evenveel bijdragen of heeft er de tijd voor. Bovendien is een project afhankelijk van de lokale overheid en welwillende ambtenaren. Enig geluk met het politieke klimaat en een positieve houding van de gemeente ten opzichte van wooncollectieven, is dus vereist.
Ecodorp Boekel
In het landelijke gebied aan de rand van het Brabantse plaatsje Boekel is een Ecodorp gebouwd. De twee initiatiefnemers wilden duurzaam leven, samen met anderen. Circulair
bouwen én wonen staat centraal. Het dorp bestaat uit dertig
Ecodorp Boekel 13 Uit: Ecodorp Boekel zet vaart achter verbetering van zijn uitstraling. Regionaal dagblad, De Gelderlander, 2024.
35
Hoofdstuk 3
Stadsdeel Prinsejagt 3
met gedeelde faciliteiten en recreatieve voorzieningen, om zo
eerste ZorgSamenBuurt van Nederland: een buurt met een
Momenteel is de bouw van 33 koopappartementen (een-
In Eindhoven ontwikkelde een gezellige buurt zich tot de
sterk burennetwerk, waarin mensen elkaar ondersteunen.
Twee buurtbewoners nodigden oudere buurtbewoners uit
36
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
en vroegen: “Hoe kunnen we onze buurt nog leuker maken, zodat we hier gelukkig oud kunnen worden?” Er bleek met
name grote behoefte te zijn aan een toegankelijke huiskamer in de buurt waar mensen koffie kunnen drinken of met hun
vragen terecht kunnen. Dit is de buurthuiskamer geworden. Buurtbewoners organiseren er onder meer een leesclub, Duitse-, Engelse- en Franse conversatiegroepen, een wandelgroep en er is een bibliotheek.
Ook is aan alle buurtbewoners gevraagd of ze af en toe iets
voor een ander willen doen. Een team van contactpersonen zoekt een geschikte vrijwilliger bij een hulpvraag van een
buur. Hulpvragers hoeven zich zo niet bezwaard te voelen. Er zijn ongeveer vijftig gastvrouwen, een clubje technisch
beheerders en diverse activiteitenorganisatoren actief. De
groep vrijwilligers is constant. Vergrijzing blijkt geen probleem te zijn; er melden zich regelmatig jongere, nieuwe krachten
aan. Zelfs buurtbewoners die nog geen gebruik maken van de buurthuiskamer zeggen erg blij te zijn met het initiatief. Voor deze bewoners voelt dit project als een soort geruststelling.
Cohousing Arnhem
de spontane interactie tussen buren te facilliteren.
persoons-, tweepersoons- en gezinsappartementen) in volle gang. De woningen worden klimaatbestendig, duurzaam en betaalbaar. Op de begane grond komen werk- en
gemeenschappelijke ruimtes. De gemeenschappelijke ruimtes bestaan uit multifunctionele vergaderruimte met keuken, zelfstandigenruimte, parkeergarage met fietsenberging,
werkplaats en gastenkamers. De individuele én collectieve
ruimtes zijn flexibel indeelbaar. Gepland is dat de bewoners in 2026 hun woningen betrekken.
De Warren
De Warren is de eerste zelfbouw-wooncoöperatie in
Amsterdam. De initiatiefnemers realiseerden 36 duurzame
en betaalbare sociale- en middel dure huurwoningen op het Centrumeiland. Het idee voor de Warren ontstond uit een
cultureel collectief: KONIJN. In 2016 werd een kerngroep van
tien mensen gevormd om De Warren te realiseren, in 2023 werd het project opgeleverd.
Dertiger Chandar van der Zande was één van de
kerngroepleden. Hij had al de nodige ervaring met het opzetten van bijzondere woonprojecten. Van der Zande richtte een
woongroep op in Amsterdam en een permacultuurboerderij in Portugal. In zijn werkzame leven is hij adviseur duurzaamheid.
Cohousing Arnhem is een CPO-project op een steenworp
“We zijn blij dat we er eindelijk wonen”, zegt Chandar. Een
uit verschillende generaties richtte in 2016 de Vereniging
het proces. “We wilden duurzaam bouwen, dat dreef de kosten
afstand van het centraal station in Arnhem. Een groep burgers Cohousing Arnhem op met als doel het samen ontwerpen
en bouwen van cohousing-project (ook wel centraal wonen
genoemd). De vereniging wilde privéwoningen ontwikkelen
tegenvaller was de stijging van de bouwkosten gedurende op.” De groep maakte gebruik van de Duitse coöperatieve bank Gemeinshaftsbank für Leihen und Schenken, het
participatiefonds duurzame economie van de provincie Noord-
37
HOOFDSTUK 3 Holland, crowdfunding en enkele duurzaamheidssubsidies om
om op je verdieping te komen”, zegt Chandar. “Natuurlijk zijn er
de business case rond te krijgen. “De gemeente Amsterdam
ook genoeg plekjes om je terug te trekken. En je kunt ook langs
Chandar. Hij raadt andere initiatieven aan om expertise in te
ontmoeten. Maar het gebouw is zó ontworpen, dat je in principe
omarmt wooncoöperaties en stelt locaties beschikbaar”, zegt huren op gebieden waar de groep geen verstand van heeft.
38
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
“Soms loop je tegen ingewikkelde vraagstukken aan en dan
moet je gewoon kennis inkopen van mensen met wie je kunt samenwerken.”
de achterkant naar binnen. Je hebt dus de keuze mensen te altijd ‘hoi’ kunt zeggen.” Dat zou wat hem betreft veel vaker
moeten gebeuren bij het ontwerpen van gebouwen. “Het kost wat geld, maar het levert zoveel maatschappelijke winst op.”
Knarrenhof
Knarrenhof is een landelijke stichting, actief sinds 2010. Bij de stichting kunnen groepen mensen aankloppen als zij al een plan hebben voor een modern ‘hof’, of zich inschrijven op de site als belangstellende bij
maximaal drie gemeenten in Nederland. Als er een
‘iniatiefgroep’ is gevonden in een gemeente kan een plan van start. In een knarrenhof worden huizen individueel gekocht of gehuurd, maar is ook er een gezamenlijke tuin en/of ruimte. Stichting Knarrenhof begeleidt de Crowdfunders, bouwteam, architect, ouders en vrienden proosten op de opening van De Warren
De bewoners van De Warren zijn allemaal tussen de 25 en 35
jaar oud. “Maar iedereen kan hier oud worden, want onze huizen zijn levensloopbestendig”, aldus Chandar. Door de opzet van
de woningen kunnen bewoners elkaar gemakkelijk ontmoeten. Ongeveer 30 procent van de woonruimte is voor collectief
gebruik en elke woongroep heeft een gemeenschappelijke keuken. In het souterrain is er een gemeenschappelijke
klusruimte, er is een bar, zithoek, theater/yogaruimte waar je
ook kan voetballen, een werkruimte en stilteruimte. Op het dak bevinden zich een serre en tuin. “Als je de fiets in de kelder zet
en naar boven loopt, moet je eerst langs de woonkamer met bar
initiatieven, financiert het onderzoek, stelt met een
stedenbouwkundige een plan op en overlegt met de
gemeente. De stichting richt zich voornamelijk op fijner ouder worden, en dus op senioren, maar volgens de
stichting wonen in een ideaal hofje ook jonge mensen. Knarrenhof mikt bij elk project op een combinatie
van 30 procent sociale bouw, 40 procent middendure
koopwoningen en 30 procent duurdere koopwoningen. Bij de 30 procent sociale bouw wordt gestreefd naar sociale huur, en geprobeerd een woningcorporatie
te betrekken. Dit lukt niet altijd, en er zijn hofjes die
compleet uit koopwoningen of vrijesectorhuur bestaan.
Begin 2025 zijn er zo’n 55.000 personen ingeschreven bij
39
HOOFDSTUK 3 de stichting (meer dan 34.000 huishoudens), in zo’n 340
aan de benodigde vaardigheden is het soms lastiger om
lijst zijn met een plan bezig. In 2023 waren er in ongeveer
van een woning met gemeenschappelijke ruimtes van een
gemeenten in Nederland. Lang niet alle mensen op deze negentig gemeenten daadwerkelijk iniatiefgroepen. In
2022 had de stichting zeven hofjes gerealiseerd. Het duurt
40
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
gemiddeld vijf tot zeven jaar om een hof te ontwikkelen. Een Knarrenhof kent voor de koopwoningen een VVEstructuur en een bewonersvereniging voor eigenaren
eigen huisvestingsprojecten te realiseren. Het kopen of huren vastgoedontwikkelaar, is een ‘zachtere’ optie. De klassieke
projectontwikkelingsmarkt beweegt zich voorzichtig richting
de markt van collectieve woonvormen. Sommige ontwikkelaars onderscheiden zich meer en meer met woningbouwprojecten met collectieve voorzieningen.
en huurders. Ook is er een door alle bewoners
Wooncollectieven die geïnitieerd worden door de
de leefregels binnen een Knarrenhof. Huurders van een
de Aalburg Universiteit in Denemarken onderzochten
ondertekend sociaal statuut dat het uitgangspunt is voor sociale huurwoning moeten bij een woningcorporatie ingeschreven staan.
De markt
Hoewel de meeste wooncollectieven in Nederland geïnitieerd worden door de gemeenschap, ontwikkelt ook de markt
markt, kennen ook uitdagingen. Onderzoekers van
verschillende wooncollectieven opgezet door commerciële
projectontwikkelaars.14 Ze keken onder meer naar het maken
van gezamenlijke beslissingen en de gemeenschapsvorming. De onderzoekers schatten dat zo’n 30 procent van de nieuwe
wooncollectieven in Denemarken door commerciële partijen is ontwikkeld, en dat dat aantal in de toekomst nog kan groeien.
steeds vaker een collectief. Moderne projectontwikkelaars
De bewoners van de Deense commerciële projecten waren
bewoners laten meewerken aan hun bouwprojecten (als mede-
keuzes in het ontwerp van de woningen, en daarover hadden zij
noemen zichzelf graag ‘buurtontwikkelaars’, die toekomstige opdrachtgever).
Een wooncollectief dat ontwikkeld is door een marktpartij, is vooral geschikt voor mensen die gecharmeerd zijn van collectief wonen, maar niet zelf zo’n woonvorm willen
realiseren. Helemaal zelf een collectief woonproject starten
draagt bij aan een gevoel van eigenaarschap, maar het gebrek
aan locaties en mogelijke financieringsproblemen zijn nadelen. Voor mensen met minder geld, een klein netwerk en gebrek
redelijk tevreden. Sommigen waren niet blij met bepaalde
geen zeggenschap. Ook was de gemeenschapsvorming en de
omgang met elkaar niet op een formele manier georganiseerd. Er was geen moment om problemen in het huis te bespreken
of het over een gezamenlijke visie voor de toekomst te hebben. Hierdoor voelde niet iedereen in de wooncollectieven zich
betrokken, sommige mensen betrokken zich zelfs helemaal niet bij de groep.
14 Jensen, J. O., & Stender, M. (2022). Developer-driven co-housing in Denmark: Experiences from an emerging trend.
41
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
HOOFDSTUK 3 Veel commerciële wooncollectieven presenteren zich naar de
buitenwereld vaak níet als collectief, vonden de onderzoekers, maar als een ‘plaats waar je je buren goed kent’. Dit is in
Nederland ook zichtbaar. De onderzoekers vragen zich hardop
af of de projectontwikkelaars dit doen uit angst om de ‘gewone
42
Deen’ af te schrikken. Ze vinden het belangrijk dat burgers door
43
hebben dat er verschillen zijn tussen wooncollectieven die door de gemeenschap zijn opgericht, en collectieven die door de markt worden aangestuurd. Dat verschil moet goed worden gecommuniceerd.
B’mine
In 2017 leverde gebieds- en vastgoedontwikkelaar AM in
Tic-Tac-Toe
Amsterdam Noord de hoge woontoren B’mine op. Vijftig
van de 147 appartementen in het complex kunnen gedeeld worden met vrienden; een ‘nieuw’ woonconcept dat de
ontwikkelaar ‘Friends Wonen’ noemt. De appartementen
zijn gemiddeld 70 tot 75 vierkante meter groot, en geschikt voor twee eenpersoonshuishoudens die alle voorzieningen delen. De indeling is zo ontworpen dat de bewoners
beschikken over twee ruime gelijkwaardige slaapkamers en
een gemeenschappelijke woonkamer, keuken en badkamer.
De huurprijzen zijn te vergelijken met particuliere huurprijzen, één bewoner betaalt tussen 600 en 900 euro per persoon per maand.
Tic-Tac-Toe
Aan de Zuidas in Amsterdam, moet het
nieuwbouwwoningproject Tic-Tac-Toe verrijzen (naar
verwachting klaar in 2027). Het project bestaat uit 35
gezinswoningen van gemiddeld 80 vierkante meter in het
middeldure huursegment. Het grootste deel zal met voorrang worden aangeboden aan gezinnen. De appartementen
bestaan uit bijna vierkante kamers van 3 bij 3,3 meter, door middel van verplaatsbare wanden kunnen meer (tot vijf) of
grotere kamers worden gemaakt. Op elke verdieping komen er multifunctionele gemeenschappelijke ruimtes, maar voor het
gebruik ervan moet wel worden betaald. Bewoners kunnen de ruimtes (gezamenlijk of individueel) huren, en gebruiken als bijvoorbeeld kantoor of hobbyplaats.
HOOFDSTUK 3
44
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
De overheid
er vele woonwensen zijn, zijn er ook verschillende
geïnitieerd door (lokale) overheden. De overheid stimuleert
specifieke wensen. Dat is de kracht van deze beweging,
streven naar inclusieve buurten, waar jong en oud en mensen
mensen echt nodig hebben om prettig te wonen.
participeren. Collectieve woonvormen passen hier goed bij. In
te realiseren. Het gebrek aan schaal, uniformiteit,
wooncollectieven zien gemeenten een kansrijke strategie om
wooncoöperaties maar moeizaam van de grond komen.” 15
In Nederland zijn er nog geen collectieve woonprojecten
verschijningsvormen van coöperatief wonen met allerlei
collectief wonen momenteel wel. Veel Nederlandse gemeenten
die ervoor zorgt dat de woning goed aansluit bij wat
met en zonder beperking kunnen wonen, ontmoeten en
Tegelijkertijd blijkt het daardoor lastig om deze wens
burennetwerken, wooncoöperaties, zorgcollectieven en andere
professionaliteit, locaties en financiering maakt dat
de leefbaarheid en toekomstwaarde van buurten te versterken. Tegelijk kunnen lokale overheden zo tegemoetkomen aan de wens van de burger om meer regie en keuzevrijheid.
Het maatschappelijk middenveld
Verschillende provincies (zoals Brabant, Drenthe, Gelderland)
dat meerdere sectoren van Boulding’s driehoek een rol
die bestaan uit een gift voor haalbaarheidsonderzoeken of
plan samen. Een groepje burgers heeft een idee, maar de
provincie Gelderland biedt ondersteuning aan gemeenten
uitvoer van het plan. Voor een gemeente kan het faciliteren van
van door hen betaalde expertise. De rijksoverheid is ook
kan verlevendigen en het gevoel van autonomie bij mensen
wonen, opgenomen in de Woningwet. In 2019 maakte het Rijk
om het wooncollectief heen, kan een project een grotere
Bij het opzetten van wooncollectieven komt het vaak voor
hebben subsidieregelingen voor collectieve woonvormen,
spelen. Markt, overheid en gemeenschap komen dan in één
renteloze leningen voor kosten in de (plan)ontwikkelfase. De
gemeente en/of een projectontwikkelaar zijn nodig voor de
die collectieve woonvormen willen stimuleren, in de vorm
een wooncollectief gunstig zijn, omdat het een stad of dorp
actief. In 2015 is de wooncoöperatie, een vorm van collectief
kan stimuleren. Voor de gemeenschap en lokale netwerken
de Stimuleringsregeling Wonen en Zorg beschikbaar, voor
betrokkenheid bij de wijkontwikkeling bevorderen.
55-plussers. In 2023 maakte de Tweede Kamer 30 miljoen euro
Een belangrijke rol in deze Nederlandse nieuwe netwerken
initiatiefnemers van kleinschalige collectieve woonvormen voor vrij voor een landelijk leenfonds voor wooncoöperaties.
spelen de woningcorporaties. Woningcorporaties kunnen een
Kamerbrief minister van Binnenlandse Zaken (2024):
woningbouw bieden. Ook kunnen zij zelf collectieve projecten
zichzelf met andere gelijkgestemden willen inspannen
voorfinancieren.
blijvend betaalbaar te kunnen wonen. En juist omdat
15 Kamerbrief 24 juni 2024 van voormalig minister van BZK over de aanpak van een revolverend ondersteuningsfonds voor wooncoöperaties.
“Ik zie dat er groeiende interesse is van bewoners die om hun gezamenlijke woonwens te realiseren en
hogere woonkwaliteit, collectiviteit en participatie in de sociale initiëren en collectieve zelfbouwgroepen en wooncoöperaties
45
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
HOOFDSTUK 3 Hof van Maashorst
Woongemeenschap Eikpunt
in Uden, bedacht door senioren, jongeren en starters op
van de weinige meergeneratiewoongemeenschappen in
Het Hof van Maashorst is een nog te realiseren woonhof de woningmarkt. Het idee voor het hof is ontstaan met
ondersteuning van Stichting Knarrenhof. De gemeente
46
Maashorst wilde ruimte bieden voor nieuwe woonvormen en zette in 2021 een prijsvraag uit voor een stuk grond in
Woongemeenschap Eikpunt in Lent (bij Nijmegen) is één Nederland. Sinds 2013 wonen er zo’n tachtig bewoners van
allerlei leeftijden zo duurzaam mogelijk samen. Eikpunt bestaat uit veertig huurwoningen en negen koopwoningen.
het noorden van Uden. De initiatiefnemers van het Hof van
De initiatiefnemers van Eikpunt begonnen in 2009 met de
werd, Vier de Wijk, dienden zij in 2021 een nieuw plan in. In
mehrgenerationshäuser uit Duitsland. In deze woonvorm
Maashorst werden derde. Samen met de groep die tweede
september 2023 werd er na veel overleg een overeenkomst getekend door de gemeente, een vastgoedontwikkelaar, woningcorporatie Area en de initiatiefnemers.
Deze partijen willen naast ziekenhuis Bernhoven een
meergeneratiehof realiseren, bestaande uit 22 sociale
realisatie van hun project. Zij werden geïnspireerd door de leven generaties samen en hebben ze oog voor elkaars
welzijn. De groep richtte een vereniging op, maakte een plan en formuleerde een visie. In een nieuwe wijk in Lent, vlakbij
Nijmegen, bleek een plek vrij te komen die voldeed aan de wensen van de groep.
huurwoningen en 25 koopwoningen. Een belangrijke partner
De zoektocht naar juiste partners was een belangrijke.
sociale huurwoningen voor haar rekening gaat nemen.
gebouwd en de Woningbouwvereniging Gelderland (WBVG)
voor de initiatiefnemers is woningcorporatie Area, die de
Het hof krijgt een gemeenschappelijke tuin en een Hofhuis
voor gezamenlijke activiteiten voor senioren en jongeren. Het
idee is dat het een open hof wordt, waar de bewoners oog voor elkaar hebben, elkaar helpen in de gemeenschappelijke tuin en gebruik maken van het Hofhuis. Ook mensen uit de buurt zullen welkom zijn in het Hofhuis. De seniorenwoningen zijn
levensloopbestendig en alle woningen worden gebouwd met oog voor milieu en met gebruik van duurzame materialen.
Woningcorporatie Talis heeft de duurzame huurwoningen
regelt de verhuur en het onderhoud. De bewoners doen zoveel mogelijk in zelfbeheer – ze dragen zelf de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van hun woonproject. De koopwoningen zijn in collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO)
gerealiseerd. Hierbij organiseert een groep zich in een rechtspersoon, en ontwikkelt samen hun woningen.
Eikpunt heeft vier belangrijke pijlers: stilte en bezinning,
gemeenschapsvorming, ecologische duurzaamheid en de
aanwezigheid van meerdere generaties in een evenwichtige
relatie. Het wooncollectief vindt samen activiteiten ondernemen en gemeenschapsvorming belangrijk. Soms nodigen de
bewoners een professionele trainer uit om hen hierbij te helpen.
47
HOOFDSTUK 3 Een bewoner aan het woord
Yvonne van Zoest (59) had al de nodige ervaring met
gemeenschappelijk wonen. Ze heeft in drie verschillende
houden van het huishouden. Ik voelde geen druk, maar kon het in alle openheid en vrijheid doen. “
woongemeenschappen gewoond, daarna woonde ze
Ze raadt andere woongroepen aan om af en toe stil te
waren is ze met haar huidige partner uit gaan kijken naar
opnieuw bekeken en herijkt. Kloppen ze nog? Goede
vijftien jaar alleen met haar kinderen. Toen zij de deur uit
48
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
een woning in een woongemeenschap. Ze zochten in de
omgeving van Nijmegen en kwamen op internet Eikpunt tegen. “De website stond vol goede informatie zoals de
statuten en het jaarverslag, dat vond ik fijn”, zegt Yvonne. “Ik kreeg meteen de indruk dat het goed georganiseerd was. Ook zag ik dat er veel in gemeenschapsvorming was geïnvesteerd. De pijlers spraken me erg aan:
staan bij hun visie. Bij Eikpunt zijn vorig jaar de pijlers
onderlinge communicatie is van groot belang, vindt ze. Net als mildheid, en ‘foutvriendelijk’ zijn. “Het is goed je uit te spreken, zodat er geen onderhuidse irritaties
opspelen. Het is belangrijk om mogelijkheden te creëren om dat te doen.” Yvonne adviseert ook om regelmatig luchtige dingen te organiseren.
meergeneratiewonen, duurzaamheid, stilte & bezinning
Bij Eikpunt organiseert een bewoner regelmatig een open
breed en niet dogmatisch. Ik werd enthousiast.”
muziek maken, zingen of toneel spelen. Yvonne’s partner
en gemeenschapsvorming. Het klonk allemaal lekker
Vanaf november 2016 woont Yvonne met haar partner in deze woongemeenschap. “Ik ervaar zoveel rust en
vertrouwen hier. Ik zal hier nooit eenzaam wegkwijnen. Ik ben niet met iedereen vrienden maar dat hoeft ook niet. Als er iets is, dan is er altijd hulp in de buurt. Mocht ik
alleen komen te staan, dan kan ik nergens beter wonen dan hier.” De woongemeenschap is precies zoals ze
verwacht had. “Dat komt ook doordat ik al ruime ervaring had met collectief wonen. Ik wist wat ik kon verwachten. Sommige mensen in het wooncollectief hadden te
hoge verwachtingen. Bijvoorbeeld op het sociale vlak: af en toe is er ook wel eens een conflict.” Ze vindt het fijn dat ze naast hulp vragen, ook hulp kan geven. “Zo
heb ik ongeveer twee jaar lang een avond per week de buurvrouw bijgestaan en geholpen met het op orde
podium. Creatieve bewoners kunnen iets presenteren, schenkt koffie tijdens het koffie-uurtje ‘il cafe’. Yvonne vindt het fijn om een zelfstandige woning te hebben
en tóch in een betrokken buurtje te wonen. “Ik zou niet
meer terug willen naar die andere woongroepen waar ik gewoond heb. Dit is perfect.”
49
Hoofdstuk 3
De burger, de overheid, de markt: wooncollectieven in Nederland
Uit de coöperatie ontstond ‘het Hart van Austerlitz’: veertig
woningen, waarvan vijftien starterswoningen en vijfentwintig geschikt voor zorg. Er kwam een dorpshuis, basisschool,
peuterspeelzaal en medische post. De vrije sector huizen worden verhuurd door WoonStichting Nu voor Straks,
geïnitieerd door de zorgcoöperatie. Het resultaat: de bewoners
50
zijn trots op het dorp en voelen zich veel meer eigenaar van hun woonplaats.
Woongemeenschap Eikpunt
Het knelpunt van het collectief is dat de woningvoorraad in het dorp nog lang niet is toegerust op demografische ontwikkelingen. Veel ouderen wonen in niet-
Zorgcoöperatie Austerlitz
In 2003 werd in het dorp Austerlitz een leefbaarheidsonderzoek uitgevoerd door de vereniging Austerlitz’ Belang. Wat hebben
levensloopbestendige woningen. De zorgcoöperatie heeft zich tot doel gesteld om het hele dorp levensloopbestendig te maken.
bewoners over tien jaar nodig? Met name de oudere bewoners noemden vervoer, maaltijden en gemaksdiensten. Ook
bepleitten ze de terugkeer van de huisarts naar het dorp. Eind
2012 ging zorgcoöperatie Austerlitz Zorg, met subsidie van een fonds en de gemeente, officieel van start. De coöperatie biedt diverse diensten aan op het gebied van maaltijden, klussen, vervoer en sport. Een dorpsondersteuner (fysiotherapeute,
een bekende in het dorp en in dienst van de zorgcoöperatie) coördineert het werk van 125 vrijwilligers, en koppelt hen
aan mensen met een hulpvraag. Ook is ze het loket voor alle vragen van bewoners. De ondersteuner werkt nauw samen
met de zorgcoördinator (wijkverpleegkundige), maar ook met professionals buiten het dorp, zoals de huisarts en het sociaal team van de gemeente.
Zorgcollectief Austerlitz community
51
Hoofdstuk 4
In gesprek met de auteurs “ Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden” Pleitbezorgers van het wooncollectief, dat zijn Frits Baghus (1957)
en Bernard Smits (1962). De mannen houden zich al veertig jaar op allerlei manieren bezig met collectief wonen. Zij beargumenteren
dat wooncollectieven – ondanks dat ze nog steeds een niche zijn op de Nederlandse woningmarkt – kansrijke woontoekomsten creëren. De mannen weten veel van het – soms roerige – verleden van wooncollectieven en de kraakbeweging: ze waren er zelf bij.
Begin jaren tachtig werkte Frits als consulent jongerenhuisvesting in Gelderland. Hij kwam op die manier in aanraking met krakers.
In 1983 hielp hij met het opzetten van de Woningbouwvereniging
Gelderland (WBVG), dat kraakpanden aankocht en de krakers er in
zelfbeheer liet wonen. Frits werkte als projectontwikkelaar bij WBVG en vervolgens bij verschillende woningcorporaties, waaronder
Talis. Bernard Smits was ooit zélf een kraker, hij woonde in de jaren tachtig in kraakpand Casa de Pauw, in Arnhem. Bernard Smits en Frits Baghus
53
Hoofdstuk 4
“Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden”
Bernard werkte dertig jaar voor de WBVG, en is sinds december 2024 bestuurslid van Cooplink.
Frits en Bernard willen in het hoofdstuk over wooncollectievenhoofstad Nijmegen laten zien dat naast alle kopersinitiatieven,
54
er ook wooncollectieven kunnen ontstaan met behulp van
woningcorporaties. Die corporaties kunnen hulp bieden bij het
realiseren van sociale huurwoningen binnen een wooncollectief.
Wat maakt collectief wonen zo mooi? Bernard: “Collectief wonen gaat niet alleen maar over wonen. Het gaat over veel meer. Dingen collectief
regelen doe je niet alleen maar omdat je zo nodig een dak
bouwprofessional moet dan een stapje terug zetten. Ik denk
dat mensen zelf goed na kunnen gaan wat ze nodig te hebben om samen te wonen. Voor de bewoner zit er veel meer gevoel