Getekend raadsbesluit 3 Handreiking veehouderij en volksgezondheid 2.0
Tekst van het document
24149
von 1 kilometer qfstond von een woning). Dit hongt voorol sqmen met het oqntol veehouderijen rond de wdning en hongt niet duidelijk sqmen met specifieke veehouderijtypen. De GGD vrqogt om oon te geven hoeveel woningen het betreft die qqn het criterium 15 of meer veehouderijen binnen een
strool von t kilometer voldoen. 4c
Wot is de ofstond von het bedrijf tot het meest nobij gelegen vee ho ude r'rj bed r'rjf ?
4d
- welk diertype wordt hier qehouden? Hoe is het bedrijf gelegen ten qqnzien von gevoelige bestemmingen (koort vqn de omgeving) en nobijgelegen veehouderijen?
De GGD vrqogt om een koort vqn de omgeving (circo 1000 meter) , omdqt zo de ligging von het bedrijf ten opzichte von
gevoelige bestemmingen en ondere veehouderijen inzichtelijk wordt.
ll. Geur Gezondheidseffecten Geur kon verschillende gezondheidseffecten oproepen bij de mens: (ernstige) hinder, verstoring von gedrog en octiviteiten en stress gereloteerde somotische gezondheidsklochten (bijvoorbeeld hoofdpijn). Het meest voorkomende en beschreven (gezondheids)effect von geur is (ernstige) hinder. De beoordeling von geur is subjectief en individueel bepoold. Hoe hinderlijk mensen een geur vinden hongt onder meer qf von de oongenoomheid, de duur, frequentie en intensiteit von de
geur. Ook de gewenning, het tijdstip en de vermijdboqrheid von de blootstelling spelen hierbij een belongrijke rol. Uiteroord beïnvloeden ook persoonsgebonden eigenschoppen de eryoren hinder. Of de hinder ook tot qndere gezondheidsklqchten leidt, is persoonsgebonden en ofhonkelijk von de
persoonlijke'stressverwerking' ofwel'coping'. Toetsingscriterio Het uitgongspunt von de GGD is dot het recht op het verspreiden vqn geur sqmen dient te goon met de verqntwoordelijkheid om te werken volgens het ALARA-principe: 'os low os reosonobly ochievoble'. Dqqrnoqst honteert de GGD bij de beoordeling von geur gezondheidskundige qdvieswoorden. De mqximool toegestone geurbelosting is (uitgedrukt ols effectmoot) mqximqol 1-2% hinder in bebouwde kom (overeenkomend met redelijke goede milieukwqliteit conform bijloge 6/7 Wgv) en moximoql 20 % hinder in het buitengebied (boven 20% is sproke von een (tqmelijk) slechte milieukwqliteit conform bijloge t/7 Wgv). Uit de tobel in bijloge 6/7 von de Wet geurhinder
25/49
en veehouderij kon ofgeleid worden welke geurbelosting don nog occeptobel is ofhonkelijk von
het gebiedstype (concentrotie of niet concentrotiegebied) en ofhonkelijk of het gqqt om voorgrond- of ochtergrondbelosting. ln ofwochting vqn de lopende evqluotie Wet Geurhinder en
veehouderij honteert de GGD ols gezondheidkundige qdvieswoorden de woorden uit het recent onderzoek vqn Geelen et ol.a Toetsingscriterio ol gemeen
1
Overzichtstqbel von geur (voorgrond en ochtergrond) voor omliggende gevoelige bestemmingen (binnen 2 km)
lnvullen door ondernemer
Toelichting
Met een overzichtstqbel kon de GGD
direct zien wot de huidige geurbelosting is en wqt de geurbelosting zol zijn in de oongevroogde situqtie. Met de tqbel
wordt inzichtelijk welke gevoelige . Voor de vergunde (huidige) situotie . Voor de oongevroogde (toekomstige) situotie
bestemmingen betrokken zijn, en hoe de geurbelosting (voor zowel voor- ols ochtergrond) verqndert voor iedere gevoelige bestemming. Er wordt hierb'tj een onderscheid gemookt tussen de belosting in de woonkern en het buitengebied': De woorden worden getoetst oon dê gezondheidskundige qdvieswoqrden zoqls door de GGD gehonteerd. ,
Ook ondernemers die dieren houden
woqrvoor geen wettelijke geuremissiefqctor is opgesteld wordt gevroogd de ochtergrondbelosting weer te qeven. Door inzicht te geven in de mote vqn bijdroge oon de oongevroogde situqtie oqn wot ochtergrondgeurbelosting op de hoogst de bijdroge von het bedrijf beloste gevoelige bestemming, wordt is met betrekking tot de duidelijk wqt de invloed von het bedrijf ochtergrondgeurbelosting op de is op de geurbelosting in de omgeving. hoogst beloste gevoelige bestemming. ln de overzichtsfobel voor geur rnoeten in ieder gevol devolgende gegevens qanweziq ziin:
2
Geef zowel voor de vergunde ols
1o
Wot is de voorgrondbelosting geur (in OU/m3) op de hoogst beloste gevoelige bestemmingen in het buitengebied en woonkern? . Voor de vergunde (huidige) situqtie. . Voor de oongevroogde (toekomstige) situqtie
De voorgrondbelosting is de geurbelosting die de veehouderij veroorzookt bij de omliggende gevoelige bestemmingen. Het is voor de GGD belongrijk om de voorgrondbelosting mee te nemen, omdot deze hinder kqn veroorzoken b'lj omwonenden. De mqte von hinder kon ingeschot worden op bqsis vqn de berekende qeurbelostinq.
26/49
Om het verschil in de voorgrond geurbelosting in de huidige versus de
1b
Wot is de ochtergrondbelosting geur (in OU/m3) op de hoogst belqste gevoelige bestemmingen in het buitengebied en woonkern? . Vergunde (huidige) situotie . Aongevroogde (toekomstige) situotie
oongevroogde situotie inzichtelijk te krijgen, dient deze Voor beide situqties qonqeleverd te worden. Met de ochtergrondbelosting wordt de cumulotieve geurbelosting bedoeld. Alle veehouderijen uit de omgeving drogen hier oon bij. Ook de ochtergrondbelosting kqn hinder veroorzoken. De mqte vqn hinder kon ingeschot worden op bosis vqn de berekende geurbelosting. De relotie tussen de geurbelosting is verschillend voor de voorgrond- en ochtergrondbelosting. Ook voor de ochtergrondbelosting is het nodig om voor zowel de vergunde ols de oongevroogde situqtie de geurbelosting oon te leveren.
Mootregelen Er zijn verschillende mootregelen mogelijk om de geuremissie te beperken. Door de vrogen uit de tobel te beontwoorden kon de ondernemer qongeven en onderbouwen welke mootregelen worden genomen binnen het bedrijf. lndien er extrq mqqtregelen worden genomen die niet in de lijst vermeld stoon, kunnen deze notuurlijk worden toegevoegd.
1
Mootregelen geur*
Aonvullende inf ormotie
1 Wot is de verondering in de geurbelosting (in OU/m3 ) die plootsvindt ten gevolge von de
Uitgongspunt vqn de GGD is dqt het recht op het verspreiden von geur
ontwikkeling?
lnvullen door ondernemer
sqmen dient te gqon met de verqntwoordelijkheid
lndien er toenome in geurbelosting
plootsvindt, wordt don vermeld:
r Hoeveel extro blootgestelden/ extro overbelqste woningen er zijn?
r Of deze blootgestelden in de woonkern of het buitengebied wonen?
om te werken volgens het
ALARA-princípe:'os low os reosonobly ochievoble' lndien de geurbelosting redelijkerw'rjs niet verder
verloogd kon worden, vroqgt de GGD om een beschrijving von de mootregelen die de
27/49
. of er (compensotie)mootregelen worden genomen?
ondernemer neemt om de geurbelosting von zijn bedrij{ zo loog mogelijk te houden. lndien er sproke is vqn troditionele huisvesting, kqn het ook met behulp von mootregelen mogelijk zijn de geuremissie te reduceren.
2
ls er sproke von emissieorme huisvesting en stolinrichting?
. Zo jo, welk type?
. zo nee, wqorom niet? Mootregelen specifiek voor gesloten stqlsystemen 3
Zijn de emissiepunten geplootst oon die zijde von het gebouw woqrmee omwonenden het minst belost worden?
4
Wot is de hoogte von de emissiepunten? Wqt betekent een extro verhoging von dit emissiepunt voor de omwonenden?
Het is mogelijk dot de emissie uit de schoorsteen door gebouwinvloed onvoldoende opstijgt, en dqqrdoor in de directe omgeving vqn het bedrijf veel geuroverlost veroorzookt, ondonks eerdere geurberekeningen. Hierdoor kon de situqtie ontstqon dqt de
ondernemer oon olle vergunningen voldoet, moqr er desondonks toch geuroverlost ontstoot. ln het olgemeen geldt dot gebouwinvloed geen rol speelt ols de schoorsteen 2,5 keer zo hoog is (vonof mooiveld) ols de hoogste obstqkels of gebouwen in de omqevinq.
28/4e
De GGD qdviseert dqqrom
in knelpuntsituoties om de gebouwinvloed mee te nemen in de b'erekeningen en voorql om ook de
mogelijkheden te onderzoeken von het
5
6
7
ln hoeverre zijn lokole geogrofische qspecten (gebouwi nvloed) meegenomen voor het bepolen von de geuroverlost? (zools de relqtie met gebouwhoogte en ligging vqn het bedrijf t.o.v. de bebouwing in relotie tot de heersende windrichting in beeld in de geurmodellerinq) Loopt de ventilotie-uitstroom verticqql in ploots von horizontool?
ls de opslog brijvoeder en bewerking brijvoeder/bijvoerke irken oon gesloten op een oporte luchtwosser? . Zo jo, welk type luchtwqsser? . Zo nee, wqqrom niet?
(verder) verhogen vqn de schoorsteenhoogte. Deze uitgebreidere modellering biedt meer inzicht in de lokqle verspreiding von geur en biedt inzicht in mogelijke knelpunten. Zie vorige punt. Een verticole uitstroom
zorgt ervoor dot geur en fijnstof zich meer verspreidt in de omgeving t.o.v. horizontole uitstroom. Vroog odvies over de effectivitèit uchtwqssers. ln de prqktijk blijkt tevens I
dot in brijvoercomponenten een qnder soort bocterie voorkomt die een negotieve invloed kqn hebben op de werking von de bocteriën in een biologische luchtwosser. Gevolg is dot de geur vonuit de dierverblijven niet meer of minder wordt qereduceerd.
I
Wordt er gebruik gemoqkt von technieken die moximqle emissiereductie brengen, en woorom
wel/niet?
I
Er zijn inmiddels veel technieken beschi kboqr die verder reduceren dqn de BBT die vqllen onder het Besluit emissieqrme huisvesting. Moqkt het bedrijf gebruik von derqeliike technieken?
Worden BBT ook ingezet voor de bestoqnde (niet- emissieorme) gebouwen (in ploots vqn intern sqlderen), en wqqrom wel/niet?
2sl4e
10
1L
ls een sluis oongebrocht en onderdruk gecreëerd bij het openen vqn de deuren, en woorom wel/niet?
Wordt de inzet en het gebruik vqn de luchtwossers inzichtelijk gemookt, met behulp vqn computergestuurde monitoringsystemen, en wqorom
wel/niet?
L2
Door het oonbrengen von een sluis en het creëren '
vqn onderdruk wordt verspreíëing noor de omgeving zoveel mogelijk voorkomen. De luchtwqsser dient 100% von de tijd te voldoen. Elektronische monitoring von nieuwe luchtwqssers is wettelijk verplicht per t1-2013. Voor bestoonde luchtwossers per 1-1-
lnzichtelijk mqken von de inzet en gebruik vqn luchtwossers, met behulp 20r.6. vqn computergestuurde monitoringsystemen. Mootregelen specifiek voor diersoorten wqqr geen emissiefoctoren ziin vqstEesteld De GGD honteert vonuit Wot is de ofstond tot de gezondheidsku.ndig dichtsbij gelegen gevoelige bestemming en de bebouwde kom oogpunt een minimqle qfstond voor melkvee vqn wonneer dieren zonder (wettelijke) 100 meter en voor nertsen emissiefoctor worden gehouden? 200 meter22. (VNG) Wordt er voldoqn oqn de ofstqnden Afstqnden houden geen uit de Mootlot Duurzome veehouderij, rekening met cumulotie en wqorom wel/nieta von meerdere bedrijven,
Bij grote veehouderijen (bv 150 of meer melkkoeien)
wordt gemeenten geodviseerd een grotere voste ofstond oon te houden en een
dergelijke stoffeling in hqor beleid op te nemen 13
Communicotie omgeving ls er een omgevingsdioloog qehouden?
T4
15
16
lndien dit het gevol is de beschriivinq biivoeqen.
Hoe worden octiviteiten (zools mest rijden/mixen) oongekondigd bij de
bewoners in de lokqle omgevinq? Hoe worden ofsproken gemookt over qctiviteiten, zools tijdstippen von uitrijden mest en rekening houden met weersomstondigheden? Wot voor een klqchtenprotocol heeft het bedrijf?
30/49
. ls de ondernemer het qqnspreekpunt voor (geur)klochten, en woorom wel/niet? a7
Wordt er bij oonhoudende'klochten somen met de gemeente een klqchtenonqlyse uitgevoerd (met b'rjbehorend onderzoek, bijvoorbeeld geurrendementsmetingen, elektronische monitoring en eventuele optimolisotie die doorin mogelijk is)?
Door het uitvoeÈn von een klqchtenqnolyse wordt duidelijk wot mensen qls hinderlijk ervoren (beleving von omwonenden) en zijn gerichtere mootregelen moqelijk.
lll. Fijn stof- endotoxine Gezondheidseffecten Veehouderijen leveren een belongrijke bijdroge oon verhoging von fijnstofbelosting zowel regionool qls lokool. Uit het VGO onderzoek blijkt dot een verminderde longfunctie somen lijkt te hongen met concentroties fijnstof en.ommoniok. Met nome de somenhong met ommoniok impliceert een relotie tussen veehouderij en longfunctie (bij olle deelnemers, onofhonkelijk von eventuele luchtwegoondoeningen, wordt een verminderde longfunctie gevonden bij een verhoogde concentrotie ommoniok in de lucht). Woorschijnlijk wordt dit veroorzqokt door omzetting in ' secundqir fijnstof. ln de nobijheid von veehouderijbedrijven zijn verhoogde concentroties endotoxinen gemeten die tot effecten op de luchtwegen kunnen leiden23 24 25 OÍ dergel'rjke blootstelling ook leidt tot specifieke effecten op de gezondheid von omwonenden is nog beperkt onderzocht. De studies wijzen met nome op het meer voorkomen vqn zelf geropporteerde klochten von luchtwegen, verminderd welbevinden, qcute klochten von ogen, neus en bovenste luchtwegen gereloteerd qon qqnwezigheid von veehouderijbedrijven of hogere blootstelling oon fijnstof of endotoxinen. Toetsingscriterio De norm voor PMl-O ligt op 40 pg/m3 en moximool 35 overschrijdingsdogen met een belosting von
50 yg/m3. Vonuit de GGD wordt qls toetsingswoorde 31,2 !g/m3 gehonteerd (odvieswoorde woorin 35 dogen overschrijding met 50 Fglmg is verrekend met 40 Felma). Doornqqst wordt er getoetst oqn de strengere odvieswqqrden die door de WHO (Wereldgezondheidsorgonisotie) zijn opgesteld (PM2,5: gemiddeld 10 pglm3; PML0: gemiddeld 20 FSlma). Vonof 2015 moet ook voldoon worden oon de grenswoorde voor de joorgemiddelde PM2,5-concentrotie von 25 pg/m3. Voor 2O2O is de streefwqqrde 20 Fg/m3. Zools de Gezondheidsrood ook concludeert, is de norm voor PM10 en PM2,5 niet een goede
porqmeter om de blootstelling von veehouderijbedrijven te toetsen. Bovendien treedt ook onder de PM10-norm gezondheidseffecten op. Dqorom hqnteert de GGD in dezen het voorzorgbeginsel en ocht elke toenome von de bijdroge vqn het bedrijf qon PML0 concentrqtie ten opzichte von de huidige situqtie niet wenselijk. Voor endotoxinen is een odvieswoorde door de gezondheidsrocd
3t/49
voorgesteld. Deze bedroogt 30 EU/m3. Met behulp von de door het Ondersteuningsteom opgestelde hondreiking is het voor vorkens- en pluimveehouderijen op bosis von de fijnstofemissie mogelijk de richtofstond te bepolen woorbinnen de qdvieswoorde voor endotoxine volgens.deze tqets wordt overschreden.
1
Toetsingscriterio f ijnstof
Toelichting
Overzichtstobel von fijnstof (PMIO en PM 2,5) op omliggende gevoelige bestemmingen (binnen 2 km) voor de huidige situqtie
de fijnstofbelosting in de vergunde versus de
. Vergunde (huidige) situqtie . Aongevroogde (toekomstige) situqtie
lnvullen door ondernemer
Deze tobel geeft inzicht in
oongevroogde situqtie. En ook welke gevoelige bestemmingen betrokken zijn, en hoe de fijnstgf ' belosting (voor zowel voorols ochtergrond) verondert voor iedere gevoelíge bestemming.
ln de overzichtstqbel van fijnstof rnoefen in ieder geval de volgende gegevens aonwezig zijn:
1-q
Wqt is de totqle fijnstof (PM10 en PM 2,5) concentrotie (in pglm3)
De totqle fijnstof (PM10)
op de hoogste belqste gevoelige bestemmingen?
concentrqtie bestoot uit de bijdroge vqn het bedrijf oon de fijnstof concentrotie plus ochterg rondconcentrotie
. Voor de vergunde (huidige)
fijnstof. Door de totqle
situotie
f ijnstof (PM10)
. Voor de oongevroogde (toekomstige) situotie
concentrqtie oon te leveren voor vergunde en oongevroogde situotie worden de veronderingen in het gebied inzichtelijker. Vqnuit de GGD wordt qls toetsingswoorde 31,2 Fglm3 gehonteerd (odvieswoorde woqrin 35 dogen overschrijding met 50
32149
Fglmg is verrekend met 40 Helms)
1b
Wqt is de bijdroge von het bedrijf oqn de fijnstof (PM10) concentrotie (in pSlmS)a
. Voor de vergunde (huidige) sitÍrotie
. Voor de oongevroogde (toekomstige) situotie
Voor vqrkenshouderijen en pluimveehouderijen: Hoeveel 2
woningen liggen in de huidige en beoogde situqtie binnen de richtofstqnd voor endotoxine, berekend op bosis von de
fijnstofemissie (huidig en beoogd).
Een toenome vqn de fijnstof concentrqtie kqn leiden tot een toenome vqn effecten op de luchtwegen. De bijdroge von het bedrijf oon de fijnstof (PM10) concentrqtie moet dus worden oongeleverd voor zowel de vergunde situotie ols de oonvroog.
Voor endotoxinen is een odvieswoqrde door de gezond heidsrood opgesteld. Deze bedrqqgt 30 EUlm3. Met behulp vqn de
hondelingsnotitie toetsingskoder endotoxine L.0 von het Ondersteuningsteqm is voor vqrkens en pluimvee de richtofstond te bepolen wqorbinnen de odvieswqorde endotoxine wordt overschreden. Binnen deze ofstqnd hebben omwonenden een verhoogd
risico op gezond heidseffecten ten
gevolge von de blootstelling oqn endotoxinen.
33/4s
Mootregelen Voor elk ogrorisch bedrijf geldt dot het belongrijk is om, mét de uitstoot von fijnstof, ook de dqorqqn gekoppelde biologische qgentiq te beperken. Met het recht om de voorgestelde
qctiviteiten uit te voeren komt ook de verontwoordelijkheid om te werken volgens het ALARAprincipe: 'qs low os reosonqbly ochievoble'. De ondernemer dient te onderbouwen welke mootregelen genomen worden om de uitstoot te beheersen volgens het ALARA-principe. Door de vrqgen uit de tqbel te beqntwoorden kqn de ondernemer qongeven en onderbouwen welke mootregelen worden genomen binnen het bedrijf, lndien er extrq moqtregelen worden genomen die niet in de lijst vermeld stoon, kunnen deze notuurlijk worden toegevoegd.
1
Mootregelen f'rjnstof
Aonvullende informotie
Wordt het oontol dieren in troditionele
Minder dieren in troditionele, niet-emissieorme huisvesting leidt tot minder blootstelling von omwonenden qon fijnstof/ micro-orgonismen.
huisvestingsystemen verminderd (bijv. door oude stql niet meer te gebruiken voor veehouderij no gereedkomen nieuwe stol of oude stol qqn te possen oqn nieuwe eisen), en
lnvullen door ondernemer
woorom wel/niet? 2
Welke mootregelen worden
Mootregelen die op fijnstof-
genomen om de uitstoot von fijnstof / micro-orgonismen te
en geurreductie zijn gericht,
reduceren? Enkele voorbeelden zijn:
. Aongepost strooisel bij pluimvee.
zullen ook de kons op uitstoot von micro- orgonismen verkleinen. Een ondernemer kqn zelf de Mootlqt duurzome veehouderij - eisen honteren. Hiervoor is een subsidiemootregel beschikbqor.
. Aonpossing lichtschemo's. . Oliefilm drukleidingen
. Droogfilterwond
. lonisqtiefilter . Wormtewisseloor
Per diercotegorie kunnen mootregelen vqriëren.
Voorbeeld: Winkel et ol. (2O1-2l keken noor vijf technieken om de concentrqtie fijnstof in stollen te verlogen. Drie technieken bereiKen een duidelijke vermindering in de concentrotie:
34/4e
. lC-ionlC: een systeem dot stofdeeltjes een eleKrische Ioding geeft (36% reductie); . lienippel: een systeem dot olie oonbrengt op de huid von de vorkens; de stofdeeltjes worden oon de olie gebonden (28%);
. flimmerfilter: een 3
Worden technieken (luchtwossers) met moximqle emissiereductie ingezet, in combinotie met de inzet von emissieorme systemen, en
woorom wel/niet?
filtersvsteem e3-49%) Het rendement in emissiereductie wot met een Iuchtwqsser behoold kon worden hongt of von het type. Met combiluchtwossers worden de hoogste rendementen behoold (circo 80%) terwijl met woterwossers of chemische luchtwossers de rendementen veel loger zijn (circo 30-35%). De reductie von luchtwq3sers stoot ter discussie. ln prqktijkmetingen z'rjn grote
bqndbreedtes gemeten. 4
Wordt er gebruik gemookt von technieken (BBT's) die moximqle emissiereductie brengen, en wqorom wel/niet?
. lnzet luchtwosser . lnzet technieken in de stol (zie boven)
5
Wordt de inzet en het gebruik von de luchtwossers inzichtelijk gemookt, met behulp von computergestuurde monitoringsystemen, en
Er is geen
gezondheidskundige drempelwoorde voor fijnstof . De norm von 40 pg/m3 (gecorrigeerd voor het oontol toegestone overschrijdingsdogen 31,2 F9lma) beschermt onvoldoende tegen gezond heidseffecten. Doorom qdviseert de GGD om te sturen op moximole emissiereductie, ook ol voldoet het bedrijf zonder BBT ook oon de norm. De luchtwosser dient 100% von de tijd te voldoen. Elektronische monitoring von nieuwe luchtwqssers is wettelijk verplicht per 1--1--
35/49
wqorom wel/niet? 6
Wordt de ventilotie-uitlqqt verhoogd, en woorom weUriiet? Stroomt de ventilotie-uitloqt
verticool uit, en woorom wel/niet?
2013. Voor bestoqnde luchtwossers per 1--L-2016. Door verhoging en verticole
uitstroom von de lucht'treedt er een grotere verdunning op vqn de concentroties op leefniveou. Als de uitstroomopening von 5 meter noqr 10 meter wordt verhoogd wordt de f ijnstofconcentrotie
op 50 meter ofstond cq. 7x, op L00 meter cq. 3x en op 250 meter cq, 1,5x zo loog. Konttekening is wel dot stoffen hiermee, hoewel in
logere concentrqties, verder verspreid worden in de leefomqevinq.
lV. Zoiinosen
Gezondheidseffecten Zoónosen z'rjn infectieziekten die vqn dieren op mensen kunnen overgoon. Per diersoort kunnen verschillende ziekten voorkomen die zich vio de lucht verspreiden noor mensen, viq direct contqct tussen dier en mens of vio voedsel. Voor omwonenden zijn voorql de vio de lucht overdroogbore
oondoeningen von belong. De belongrijkste zijn Q-koorts en influenzo (vogelgriep, vorkensgriep). De oonwezige veehouderijen zorgen voor een (mogelijke) verhoogde blootstelling oqn viq de lucht overdroogbore zoónosenverwekkers en ontibioticoresistente bocteriën die leiden tot een verhoogd risico op infectieziekten of onbehqndelbore infecties. Het is nog niet goed inzichtelijk vonqf welke concentrqties of binnen welke ofstqnd tot oon veehouderijen het risico verhoogd is. Alleen bij een uitbrqqk met Q-koorts is er, op bosis von wetenschoppelijk onderzoek, een verhoogd risico op besmetting en ziekte bij omwonenden, in relqtie tot ofstqnd von woonhuis en melkgeitenhouderijen tot een ofstqnd von 5 kilometer26. Verder zijn er oonwijzingen dot bij enkele zoónosenverwekkers zools Coxiello burnetti (veroorzoker Q-koorts), Compylobocter (veroorzoker dqrminfecties) en veegereloteerde MRSA, de bedrijfsgrootte een risicofoctor is voor de werknemers binnen het bedrijf zelf om besmet te roken. of deze bedrijfsgrootte ook een risico is voor besmetting bij omwonenden is onbekend, beholve bij Q-koorts.
36/49
Mootregelen Mogelijk kon ook bedrijfsmonogement effect hebben op verspreiding noor de omgeving, bijvoorbeeld wonneer veehouders de stqllen schoonspuiten noor buiten, stqllen openen bij oonvoer/ofvoer dieren, of stqllen en ventilotiesystemen niet goed onderhouden. Om de infectierisico's voor mensen in direct contoct te verminderen kunnen op twee nivequs mqqtregelen genomen worden: de oonwezigheid vqn zoónoseverwekkers b'rj de dieren verminderen en tronsmissie von dier noor mens tegengoon. Met behulp von diverse mqotregelen kqn de verspreiding en uitstoot von deze zoónosenverwekkers en bocteriën voorkomen dqn wel beheerst worden. Om een inschotting te kunnen moken von de risico's, is het nodig dqt de ofdeling lnfectieziektenbestrijding vqn de GGD weet welke moqtregelen er op dit gebied door de ondernemer genomen worden. Het is hierbij belongrijk dqt de mootregelen zo precies mogelijk beschreven worden.
Mootregelen zoónosen27*
Aonvullende informqtie
Invullen
door ondernemer 1
Huisvesting Wordt er een huisvestingsysteem gebruikt dot gericht is op beheersing von introductie en verspreiding von microorgonismen, en woqrom
Beschrijving vqn huisvesting systeem. Bij sommige huisvesting systemen in de kons op insleep en verspreiding veel minder don bij qndere stqllen; bijvoorbeeld dichte en open sto llen/ emissieorme stolsystemen.
wel/niet? 2
3
ls de professionele expertise von een dierenorts betrokken bij het stqlontwerp (ontwikkel ing von stql en huisvestingssysteem), en woorom wel/niet? Wordt er gebruik gemookt vqn comportimentering (scheiding leeftijdsgroepen en ofdelingen), en woorom
De dierenorts heeft kennis von preventie von dierziekten.
Bij comportimentering voorkom je dot microorgonismen verspreiden von de ene (leeftijds)groep dieren noor de ondere groep.
wel/niet? 4
Hoe zijn de punten voor mestof zuiging gesitueerd?
De punten voor mestofzuiging niet onder
luchtinlootplootsen situeren om zo de overdrocht von ziektekiemen von extern te
5
Welke veterinoire qdviezen zijn opgenomen?
6
Woorom is er sproke von gesloten of open bedrijfsvoering?
beperken. Opnemen von veterinoire odviezen voor de verbetering von interne en externe
biosecurity. Het qdvies is om een (zo veel mogelijk) gesloten bedrijfsvoering te honteren om insleep von micro- orgonismen te verminderen.
37/49
Routinq 7
8
Loopt de routing von vrqchtverkeer met levende àieren en mesttronsport buiten bebouwde komt? ls het mogelijk om bij een uitbrook von zoónose wegen of te sluiten zodot
diertronsport en mesttronsport buiten de bebouwde kom omgeleid
wordt? 9
Door welke vegetotie en bebouwing wordt het bedrijf omringd?
De vegetqtiedichtheid en bodemomstqndigheden zijn foctoren die invloed hebben op de verspreiding von micro-orgonismen. Micro-orgonismen zullen zich in een bosrijke of vochtige omgeving minder mokkelijk verspreiden don in een droge of open omgeving. Doorom vroogt de GGD een beschrijving vqn deze lokole gebiedsomstqndigheden.
Kwqlitotieve beschrijving 10
Welk type zoónosen komt .
voor bij de diersoort op het bedrijf en welke extro mootregelen z'ljn gericht op de bestrijding von deze zoónosen?
L1
Opleidingseisen eiqenoor/personeel Wqt voor een opleidingsplon voor personeel (inclusief eigenoor) is op het bedrijf oonwezig? Zijn hierin de volgende punten opgenomen:
. zoónosen
. hygiënemootregelen . het houden vqn dieren . herkenning dierziektes . te nemen mootregelen ln welke mote is er in het opleidingsplon oondocht voor periodieke bijscholing?
Het is belongrijk om te weten welke zoónosen op het bedrijf kunnen voorkomen, voor de veehouder zelf, moor ook voor ondere mensen die in de stqllen komen. Bij inzicht in de relevonte zoónosen krijgt men ook inzicht op welke wijze de zoónosen voorkomen kunnen worden en welke mqotreqelen men dus kon nemen.
Om de kennis over zoónosen en
preventiemootregelen octueel te houden is het von belong dqt de veehouder en eventuele medewerkers zich regelmotig loten bijscholen. Voor Compylobocter, ESBLproducerende bqcteriën en HEV geldt dot deze oqnwezig zijn in feces vqn besmette dieren. Feces kon op de huid vqn besmette dieren terechtkomen; vio direct contoct met deze oppervlokten kon besmetting optreden b'rj mensen. Goede persoonlijke hygiëne kon deze tronsmissieroute voorkomen (onder qndere hqnden wossen, geen hqndmondcontqct, hondschoenen). Mondkopjes kunnen toegevoegde bescherming geven. ln
38/4e
Hygiëne
een studie onder Nederlqndse vqrkenshouders blijkt echter dot gebruik en hergebruik von mondkopjes juist een risicof qctor z'rj n voor dro gerscho p vo n'EBSLproducerende E. coli (Zomer et ol., 2014). Zorg voor goede protocollen indien gebruik gemookt wordt von persoonlijke beschermingsmiddelen. Met extrq oqndacht voor hygiëne wordt insleep, verspreiding en uitstoot von zoónosen beheerd. De andere aspecten van hygiëne zijn ook voor de werknemers
belansriik.
t2
ln welke mqte is er een scheiding tussen het schone en niet-schone
bedrijfsgedeelte? 13
t4
ls er een spoelploots oonwezig voor de dieren, en
woqrom wel/niet? ls er een qporte opvong beschikboqr voor zieke dieren, en wqorom
15
De inrichting von een bedrijf is von belong voor uitstoot noqr de buitenomgeving en kon ook de gezondheid vqn de dieren in belongrijke mote - positief of negotief beihvloeden.
wel/niet? Hoe wordt verzekerd dot in het bedrijfsgedeelte geen ondere (londbouw)huisdieren
Door zieke dieren in een oporte ruimte te plootsen voorkomt men verdere verspreiding von de ziekte.
Bocteriën/ virussen kunnen worden
verspreidt door huisdieren.
kunnen komen? 16
Welke moqtregelen zijn
getroffen om wqtervervuiling te voorkomen?
a7
Welke bezoekers komen er in de stql?
18
Welke
19
beschermingsmootregelen worden toegepost ols bezoekers de stol inqqqn? Welke eisen zijn opgenomen voor de opslog von voermiddelen, ongediertebestri n
Het woterleidingsysteem blijkt te vook ziektekiemen en resistente bqcteriën te verspreiden. Dit heeft invloed op ontibioticqresistentie en de ontwikkeling von zoónosen. ln de proktijk worden veel (chemische) middelen ingezet om de microbiologische kwoliteit te verbeteren, moor dit heeft negotieve gevolgen voor de kwoliteit von het drinkwoter. Komen er bijvoorbeeld ook schoolklossen, worden er open dogen gehouden, is er sprqke von een zichtstol etc. Ter preventie von overdrqcht von ziekteverwekkers noor dieren en vice versq.
l.v.m. veiligheid is het von belong dqt de middelen in een ofgesloten ruimte stqon. ls de mest ofgedekt of wordt het meteen qfqevoerd?
39/49
20
gewosbeschermingsmiddelen en mest? Wordt er een octief ongiediertebestrijd ingsbeleid gevoerd, en woqrom wel/niet?
Ongedierte kon zorgen voor insleep en veispreiding vqn ziekteverwekkeis. Het hondhqven vqn strikte hygiëne op het bedrijf is von belong om insleep von zoónoseverwekkers tegen te goon. Hierbij is ook ploogdierenbestrijding von belong en mogelijk ook vliegenbestrijding. Dit lqotste wordt voorol genoemd in verbond met Compylobacter.
DierEezondheid 2L
Wordt het bedrijf begeleid door een voste geborgde dierenqrts (vermeld hierbij de noqm vqn de dierenorts)?
Begeleiding von een voste geborgde dierenqrts geeft oon hoe vook de gezondheid vqn de dieren op het bedrijf gecontroleerd wordt. Meer informotie over geborgde dierenortsen: Externe I
22
23
25
26
bedr'rjfsbegeleiding door de dierenorts ploots?
dierenqrts.
ls er een
ln het bedrijfsgezondheid- en bedrijfsbehondelplon stqon de preventieve mootregelen die het bedrijf neemt t.q.v. dierziekten en welke medicijnen worden voorqeschreven. Zie IKB-eisen en IKB-rqpportqge
deze in? Welke mootregelen worden genomen om de verspreiding von zoónosen bij de oon- en ofvoer von
dieren te voorkomen? . ls er een IKBgeregistreerde oon- en ofvoer von dieren, en woorom wel/niet? Hoeveel volwossen dieren worden er gehouden per m2 leefoppervlokte in de stol? Hoe goot men om met
ontibioticogebruik bij de dieren?
27
nl/
Minimool 1x moond bedrijfsbegeleiding door
bedrijfsgezondheid- en behondelplon op het bedrijf oonwezig, en wqt houden 24
ink: htto://www.oeborgdedierenorts.
Hoe vqok vindt er
Wordt er deelgenomen oon GD keurmerk zoónosen, en wqorom wel/niet?
Een verw'rjzing noor een certificqot moqkt niet oltijd duidelijk welke mqqtregelen er doodwerkelijk, op het bedrijf, genomen worden. Beschrijf dqorom expliciet de mootregelen die worden genomen en of de situotie in de qonvrqog verqndert.
Als dieren dicht op elkoor zitten kon de infectiedruk hoger zijn.
Om ontibioticqresistentie te voorkomen is het belongrijk om zo min mogelijk qntibioticq te gebruiken. De SDo (Stichting
Diergeneesmiddelen outoriteit) heeft streefwoorden per sector vostgesteld. Eventueel kon de dierdogdosering worden vermeld. Voor meer informotie over eisen en certif icering : Externe I
ink: http ://www.oddieroezondheid.nl/
40/49
Externe link:keurmerkzoonos Externe link:en
28
Mootregelen specifiek voor qesloten stolsvstemen ls toegong tot het schone bedr'ljfsdeel ol leen mogelijk
vio een hygiënesluis, en woorom wel/niet? 29
Welke eisen zijn er gesteld qon de hygiënesluis en omkleedruimte?
30
ls er op het bedrijf een voste werkverdel ing (bijvoorbeeld per dog één werknemer per
31
comportiment), en woorom wel/niet? Mootregelen specifiek voor gemengde bedrijven Hoe wordt op het bedrijf voorkomen dot microorgonismen zich tussen de twee diersoorten kunnen uitwisselen?
Bij een hygiënesluis is het duidelijk dot nfen zich moet omkleden, honden wossen en eventueel douchen voordqt de bezoeker de
stol betreedt. Bijvoorbeeld een nieuwe overoll/schoenen ols je in onder comportiment/stol komt om niet de micro- orgonismen mee te nemen von de ene ploots noor de ondere, honden wossen, douchen. l.v.m. verspreiding von micro-orgonismen
vio de werknemer/veehouder tussen de verschillende comportimenten of diergroepen.
Met nome de combinoties vorkens en pluimvee, verwonte soorten ols rundvee en kleine herkquwers (schopen/geiten), en kleine herkquwers onderling, brengen risico's m.b.t..zoónosen met zich mee. Hoewel de kons klein is, bestoqt er voor qvioire influenzo een kons op het ontstoon vqn een nieuw influenzovirus door vermenging vqn vorkens- en qviqireinfluenzqvirussen wonneer grote oqntollen pluimvee en vqrkens op één bedrijf gehuisvest worden. De kons bestqot dot een qviqire- influenzovirus overdroogbqqr wordt vqn mens op mens, wqt een gevoor is voor de volksgezondheid (Moossen et ol., 2012). Het is doorom verstondig deze dieren niet op hetzelfde bedrijf te houden.
Mqqtregelen specifiek voor pluimveehouderijen 32
Hoe wordt het pluimvee gehuisvest?
. Binnenhuisvesting . Buitenhuisvesting met overkopping
Het gqot om een mootregel ter voorkoming op bewezen verhoogd risico op besmetting pluimvee vio externe bronnen (trekvogels). Afhonkelijk vqn de beoogde locqtie en oontol omwonenden vindt hier ofweging ploots tussen dierenwelzijn en gezondheid.
. Buitenhuisvesting met extro monitoring Buitenhuisvestinq
4L/49
33
Wordt de pluimveehouder (en medewerkers) joorlijks
gevoccineerd tegen inf lurihzo (qriepspuit)?
34
Mqqtrêgelen specifiek voor vqrkenshouderiien Wordt de vorkenshouder (en medewerkers) joqrlijks
35
gevoccineerd tegen influenzo (qriepspuit)? Mqqtregelen specifiek voor geitenhouderijen Welke extro mootregelen neemt de geitenhouderij n.q.v. de opgestelde mootregelen nq de Q-koorts epidemie?
Zie voor meer informotie: Externe link: https://www.nvwo.nExterne link: I
Externe li nk:/documenten/communicotie/ Externe link:olle- Externe link:themosl Íolder | 2O'1,6mlfolder-q- koorts
V. Tronsport Gezondheidseffecten
Tronsportbewegingen von en noor het bedrijf kunnen een negotief effect hebben op de omgeving door middel von geluid, geur, het risico op ongevollen en de uitstoot von fijnstof. Het is hierbij belongrijk op welke tijden tronsport plootsvindt ('s ovonds of overdog), en de routing von vrqchtverkeer (binnen of buiten bebouwde kom). Trqnsport (uit toetsingsinstrument) Mootregelen
Opnemen in eisen
Aqnvullende
vergunning-oqnvroqg: Toetsing of weging
informqtie en toelichting door ondernemer
Mootregelen gericht op de
octiviteit: lnventoriseer of er knelpunten zijn voor de verkeersveiligheid bij het voorgenomen initiqtief. Neem mqotregelen door:
Toetsing bijvoorbeeld oon verkeers- en vervoersplon gemeente.
Scheiding longzoom- en
vrochtverkeer
42/49
Type wegverhqrding sluit oon
bij vrochtverkeer Ligging voeten fietspoder en
oversteekploqtsen Goede verlichting wegen Moximqle toegestqne snelheid Porkeerplootsen op terrein zelf of oporte plootsen oonwijzen woor opleggers met dieren tijdel'rjk kunnen stqqn. Mootregelen gericht op
uitstoot: lnpondige lqqd- en/of
Weging
of leverploots (lood-, qf lever-
ploots zijn qon minimqql drie zijden en vqn bovenqf gesloten) Mootregelen gericht op
blootstelling: Tijdstip tronsportbewegingen
Toetsing
Regel de tijdstippen voor het
loden en lossen bij oqn- en ofvoer von: a
Diervoeders
a
Mest
a
Kqdover
a
Tonkwogen (melk)
a
Aonvoer grondstoffen
Dieren
Eieren
Niet vóór 7 uur in de ochtend en no 19 uur in de ovond.
Vl. Londschoppelijke inpossing
43149
Gezondheidseffecten
Lgndschoppelijke inpossing heeft een directe relotie met gezondheid. Bomen en struiken hebben een positief efiect op gezondheid door de inlloed op geluid. Een groen uitzicht vermindert de hinder die lowooi kon opleveren hoewel het feitelijk geluidniveou niet word verloogd door beplonting 28. Dqornoost is de hoeveelheid groen in de woonomgeving v<rn mensen positief geossocieerd met de ervqren gezondheid von bewoners, zowel in stedelijke en plottelqndse
woonomgeving. De positieve bijdroge von groen wordt veroorzqqkt door het optreden von verkoeling en vermindering von hitte-stress (stedelijk). Ook kon de oonwezigheid vqn lokool groen, de concentroties luchtverontreinigende stoffen in de
lucht kunnen verlogen, doordqt de verontreinigingen op de vegetotie worden gedeponeerd of geobsorbeerd. Wees echter bedocht op bijkomende negotieve effecten, welke kunnen worden veroorzookt door pollen en schimmelsporen ofkomstig von bomen. Deze stoffen kunnen de gezondheid von ollergische en/of ostmqtische personen negotief beïnvloeden. Londschàppelijke inpossing (uit toetsingsinstrument) Mootregelen
Opnemen in
Aqnvullende
ersen vqn
informotie:
vergunningoqnvroq9; toetsing of weging
lnvullen door ondernemer.
Alle mootregelen kunnen worden opgenomen in bestemmingsplqn en/of milieuwetgevin g. Welke criterio oon de mootregelen worden gegeven, stoot beschreven in de Moqtlqt Duurzome
Veehouderii. Mootregelen gericht op uitstoot en verspreiding: Potronen
Openheid:
Weging
.qfstqnd tussen bouwblokken
. ofstond bouwblok tot de weg Perceelsronden:
Weging
. lnzet von singels
44/49
lnzet von wqter,
Weging
bijv. poelen,
wqdi's en sloten Kqvelstructuur
Erfverhording:
Weging
. Percentoge verhording
. Soorten erfverhording Erfbeplonting
Weging
Bij erfbeplonting dient bij keuze voor soorten
ook een ofweging gemookt worden in
effectiviteit voor gezondheid en ecologie. Bebouwing olgemeen
Bedrijfsbebouwing
Woning losgekoppeld von bedrijfsbebouwing
Weging
Afstqnd tot de weg:
Weging
. Stollen
. Mestopslog . Voeropslog Bebouwing hooks op de os von de weg Bouwhoogte Kleurgebruik
4s/49
Woonbebouwing
Woonbebouwing quo positie ruim voor de bedr'rjfsbebouwing;
Woonbebouwing heeft londelijk kqrqkteristiek.
1
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Moossen K., et ol. (2016, juli) - Veehouder'rj en Gezondheid Omwonenden
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Mqqssen K., et ol. (2017, juni) - Veehouder'tj en Gezondheid Omwonenden (oonvullende studies) 3
ogink, N., Eibrink, J. J., Heederik, D. J. J., Winkel, A., & Wouters, l. M. (20i6). Emissies vqn endotoxinen uit de veehouder'rj: emissiemetingen en verspreidingsmodellering (No. 959). Wogeningen UR, Livestock Reseorch. 4
Ondersteuningsteom: Het Ondersteuningsteom is onderdeel von het Bestuurlijk Plqtform Omgevingsrecht (BPO) speerpunt Veehouderij en bestoot uit mensen von de provincie, GGD , omgevingsdiensten en enkele gemeenten,
Smit, L. A., Boender, G. J., de Steenhuijsen Piters, W. A., Hogenoors, T. J., Huijskens, E. G., Rossen, J. W., ... & Bogoert, D. (2017). lncreqsed risk of pneumoniq in residents living neor poultry fqrms: does the upper respirotory trqct microbioto ploy o role?.Pneumonio, 9(1), 3.
De ombtelijk MOLO-werkgroep veehouderij en milieu (Milieuoverleg Lokole Overheden) betrof een
regelmotige informqtie- uitwisseling en ofstemming tussen vertegenwoordigers vqnuit de provincie Noord-Brobqnt, de Brobontse gemeenten, de drie Brqbontse omgevingsdiensten en de GGD op het gebied von veehouderij en milieu. Het MOLO is per l jonuori 2015 opgeheven en overgegoqn in het BPO-speerpunt Veehouderij. Het speerpunt heeft een ongeveer vergelijkbore somenstelling ols het MOLO en richt zich beholve op milieu ook meer op ruimtelijke oongelegenheden.
4614e
Zie o.o. uitsproken Rqod vqn Stqte nr. 20t2O2452 dd.3juli 201-3,2OL2O7838
dd.18 december
2013 en nr. 201306433 dd.'12
moqrt 20L4
Kennisbericht Geur. Versie 1, mei 2017. Kennisplotform Veehouderij en Humone Gezondheid. Externe link:http://www.kennisplotformveehouderij.nllThemo-s/Geur
Smit, L. A., Boender, G. J., de Steenhuijsen Piters, W. A., Hogenoors, T. J., Huijskens, E. G., Rossen, J. W., ... & Bogoert, D. (2017). lncreqsed risk of pneumoniq in residents living neor poultry forms: does the upper respirotory troct microbioto ploy o role?. Pneumonio, 9(1), 3. 1o
Kennisplotform Veehouderij, en humone gezondheid - Kennisbericht "Zoónosen". Geroodpleegd von: http://www.kennisplotformveehouderij.nl/Themq_s/Zoónosen :273310 11
Voor toelichting bij de verschillende stoppen in dit stoppenplon zie het hoofdstuk
'Afwegingsospecten'; vonof pogino 15. 72
lndien niet voldoqn wordt oon het endotoxine-toetsingskoder kqn de gemeente een gesprek met de ondernemer oqngoon, woorbij de GGD oonwezig kon z'rjn om nodere toelichting over gezondheid te geven 13
Ogink, N., Erbrink, J. J., Heederik, D. J. J., Winkel, A., & Wouters, t. M. (2016). Emissies von endotoxinen uit de veehouderij: emissiemetingen en verspreidingsmodellering (No. 959). Wogeningen UR, Livestock Reseorch. a4
odvies von de Gezondheidsrood "Gezondheidsrisico's bij veehouderijen" d.d. 30l11,l2ol2. 15
Ondersteuningsteom Veehouderij en Volksgezondheid (2016). Notitie Hondelingsperspectieven Veehouderij en Volksgezondheid: Endotoxine toetsingskoder 1-.0. Bestuurlijk Plotform
omgevingsrecht (BPo).
47/49
16
Bestuurlijke werkgroep evoluotie regelgeving geurhinder door veehouderijen (Oktober 2016). Eindodvies werkgrciep evoluqtie geurregelgeving'Veehouderij. Geroodpleegd voh: https://www.rijksoverheid.nlldocumenten/ropporten /20L7/06/Ol,leindqdvies- werkgroepevoluotie-geurregelgeving-veehouderij a7
Dijksmo (2oI7, Ljuni). Beleidsreoctie op eindodvies bestuurlijke werkgroep evqluqtie geurregelgeving veehouder'rj IKomerbrief]. 18
Smit, L. A., Boender, G. J., de Steenhu'ljsen Piters, W. A., Hogenoors, T. J., Huijskens, E. G., Rossen, J. W., ...& Bogqert, D. (2017). lncreosed risk of pneumoniq in residents living neor poultry fqrms:
does the upper respirotory trqct microbioïq ploy o role?. Pneumonio, 9(1), 3. 19
Kennisplotform Veehouderij en humone gezondheid - Kennisbericht "Mqqtschoppel'ljk Dioloog" Geroodpleegd vqn: Externê
link:http://www.kennisplotformveehouderij.nl/Themo-s/Mqotschoppelijke-dioloog:273307 20
Aqnvullend toetsingsinstrument. Een risico-inventorisotie en -evoluotie voor gezondheid bij veehouderij. Nijdom, et.ql, 2013. 2l
Geurhinder vqn veehouderij noder onderzocht: meer hinder don Hondreiking Wgv doet vermoeden?), Geelen L. et ol, 201-5
lndien een BZV oqnvrqqg is gedoon is dit gedeeltelijk ingevuld in de mootlot Geurimpoct. De GGD vrqqgt om uitgebreidere informotie zools de ochtergrondbelosting en de geurbelosting in de huidige situqtie.
Externe link:https:/vng,nl/onderwerpenindex/milieu-en-mobiliteit/externe-veiligheid/bedrijven-
en-milieuzonering, richtofstondenlijst tobel 1
4814e
Heederik DJJ, lJzermqns CJ. (Redoctie) Mogelijke effecten von intensieve-veehouderij op de gezondheid vqn omwonenden: onderzoek nqqr potentiële blootstelling en gezondheidsproblemen. IRAS Universiteit Utrecht, NIVEL, RIVM, 7 juni
2011.
i
,.
24
Emissies vqn endotoxinen uit de veehouderij, Ogink, N, et ol. 2016 25
Veehouderijen en gezondheid omwonenden (VGO), Moqssen K, et ql, 2016
Mqossen CBM, vqn Duijkeren E, vqn Duynhoven YTHP, Dusseldorp A, Geenen P, de Koe'rjer AA,
Koopmons MPG, Loos F, Jocobs-Reitsmo WF, de Jonge R, von de Giessen AW. lnfectierisico's von de veehouderij voor omwonenden. RIVM Rqpport 509400004, 2012. 27
Mootregelen richten zich op preventie en beheersing von risico's bij normole bedr'rjfsvoering. Uitbrqken vqn dierziekten worden vio oporte protocollen/regelgeving ofgehondeld.
* .lndien een BZV oqnvroqg is bijgevoegd lqten de keuzemootregelen in de mqstlot Gezondheid zien welke mootregelen de ondernemer neemt om de risico's op zoónosen te verkleinen. De GGD
vroogt dqqrnoqst om uitgebreidere informotie over o.o. diergezondheid en routing vrochtverkeer 2A
lnformqtieblqd Groen en Geluid GGD werkgroep groen en gezondheid,2Ol-2
49/49