CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage ter informatie: Beleidsplan Van Afval naar Grondstof, Maashorst

Raadsvergadering 8 juni 2023, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel Beleid Van Afval Naar Grondstof20.780 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Van Afval naar Grondstof Op weg naar een duurzaam Grondstoffenbeleid Maashorst 2023 - 2030 Mei 2023

1

Inhoudsopgave Samenvatting

4

Ontwikkelingen afval en grondstoffen

6

Groeiende tekorten en nadelige effecten

6

In een circulaire economie gaat het om zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen

6

Ontwikkelingen in Nederland

8

Wet- en regelgeving

8

Van LAP naar CMP

8

Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV)

8

Afvalstoffenbelasting, CO2-heffing en verwerkingstarief restafval

10

Zwerfafval

10

Nationaal beleid

11

Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk Afval (VANG-HHA)

12

VANG-HHA 2015-2020

12

VANG-HHA 2021-2025

13

Afvalpreventie in Nederland

14

Bron- of nascheiding?

14

Brabantse gemeenten onderzoeken nascheiding

16

Inzamelmethoden in Nederland

18

Afvalscheidingsgedrag

18

Variaties in inzamelmethoden

19

Diftar

20

De zorgen rondom diftar

20

Goed presterende gemeenten in Nederland

22

Regiogemeenten

23

Kwaliteit gescheiden stromen

23

Kwaliteit PBD

23

Kwaliteit papier

Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Kwaliteit GFT+E

23

Kwaliteit papier

23

Stand van zaken gemeente Maashorst

28

Ambities van gemeente Maashorst

28

Huidige afvalinzamelmethoden in de beide voormalige gemeenten

28

Afvalstoffenheffing

29

Inzamelresultaten Maashorst

29

Wat zit er nu daadwerkelijk in het restafval dat aan huis wordt ingezameld?

33

2

Samenstelling restafval voormalig Landerd

34

Samenstelling restafval voormalig Uden

34

Kwaliteit van de gescheiden stromen

35

Resultaten enquêtes inwoners

36

Resultaten enquête inwoners voormalig Uden over hun inzamelmethode

36

Resultaten inwoners Maashorst enquête 2022

36

Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst

38

Wat betekent de Nederlandse doelen voor de gemeente Maashorst?

38

Wat wil Maashorst bereiken en hoe wil zij dit bereiken?

38

Voorkeursvariant inzamelen restafval, GFT+E en PBD

39

Kostenraming

46

Inzameling overige grondstofstromen

48

Stimuleringsprogramma (Zwerf)afvalpreventie en -scheiding

51

Bijlage

Diftarsystemen in Nederland

55

3

Samenvatting Ontwikkelingen afval en grondstoffen De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen, nemen leveringsrisico’s van grondstoffen toe door het toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens. Dit dwingt ons tot actie. We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin. Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen: 1. minder grondstoffen gebruiken 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen 3. sluiten van de kringloop door recycling 4. vervangen van eindige grondstoffen Ontwikkelingen in Nederland Gemeenten zorgen dat het afval van hun inwoners wordt ingezameld en dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen.

Het landelijk Circulair Materialenplan dat in 2025 in werking treedt, breidt de huidige reikwijdte (afvalbeheer aan het einde van de keten) uit met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie, zoals hergebruik en preventie, die van belang zijn voor een circulaire economie. De producentenverantwoordelijkheid wordt uitgebreid naar steeds meer producten, waarbij de producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Bijvoorbeeld matrassen, textiel en wegwerpplastic. Het verbranden van afval en het uitstoten van CO2 worden steeds zwaarder belast door de afvalstoffenverbranding of de CO2-heffing, met als gevolg stijgende verwerkingskosten om (rest)afval te verbranden. In 2016 is de rijksoverheid gestart met het rijks brede programma Nederland Circulair in 2050,. De gemeente is met haar afvalinzameling een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie. De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 100 kilo restafval per persoon en 75% afvalscheiding in 2020. Gemiddeld had Nederland in 2020 180 kilo restafval per persoon per jaar.

Een neveneffect om vooral de hoeveelheid restafval te willen verminderen was dat de kwaliteit van de gescheiden stromen minder aandacht kreeg en bijvoorbeeld GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling. Met het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 blijft streven naar een goede afvalscheiding om hoogwaardig recyclen te faciliteren, maar wordt de focus verbreed van kwantiteit naar ook kwaliteit (het beter scheiden van afval, het verbeteren van de kwaliteit van gescheiden stromen en het voorkomen van afval). Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. De huidige richtlijn voor afvalscheiding is: daar waar kan bronscheiding (thuis afval scheiden) en anders nascheiding. Ook kan op dit moment alleen PBD (deels) worden nagescheiden uit het restafval, de overige stromen zoals papier, GFT+E en glas kunnen niet worden nagescheiden. Daar blijft bronscheiding nodig. De nascheidingscapaciteit in Nederland is bovendien ook nog te klein voor al het afval in Nederland. Wel onderzoeken Brabantse gemeenten of nascheiding, en onder welke voorwaarden (hoeveelheid, locatie), in Brabant realiseerbaar is.

4

Inzamelmethoden in Nederland Met de afvalinzameling bieden gemeenten service naar de inwoners, houden ze de kosten beheersbaar en verhogen ze de milieuprestaties. Motivatie, vaardigheid en gelegenheid zijn belangrijke factoren in het willen en kunnen scheiden van afval. Er zijn dan ook een aantal knoppen in de afvalinzameling waar een gemeente aan kan draaien om op deze factoren in te spelen: inzamelfrequenties, soorten inzamelmiddel, ophalen of wegbrengen, nascheiden, milieustraat en/of een financiële prikkel. De best presterende gemeenten in Nederland behalen rond 40 kilo restafval per persoon, en zijn meer landelijke gemeenten dan Maashorst en hanteren een of andere vorm van diftar. Met Maashorst vergelijkbare gemeenten, qua stedelijkheid, zamelen de best presterende gemeenten 60 tot 80 kilo restafval per persoon in en hebben eveneens allen een vorm van diftar. Stand van zaken Maashorst Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samengegaan en vormen sindsdien de nieuwe gemeente Maashorst. Maashorst is ambitieus en wil graag de groenste en een recreatieve gemeente zijn, voorop lopen in duurzaamheid, streven naar een circulaire economie, zo min mogelijk restafval en het afvalscheiden stimuleren. Op dit moment wordt in de voormalige gemeenten nog verschillende inzamelmethoden toegepast.

Elke methode behaalt zijn eigen resultaten en varieert in 136 of 216 kilo restafval per persoon en 74% en 63% afvalscheiding. Omgerekend betekent dit dat de voormalige gemeenten Landerd en Uden samen in 2021 gemiddeld 158 kilo restafval per persoon inzamelden en bevatte ongeveer 20% van de grijze container thuis daadwerkelijk restafval en de overige 80% waren allerlei recyclebare stromen. De kwaliteit van de gescheiden stromen zijn in beide voormalige gemeenten nog steeds goed. Met een enquête zijn er ervaringen en ideeën bij de inwoners opgehaald over afval. Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst Maashorst wil graag voorop lopen in duurzaamheid, zo min mogelijk restafval, streven naar een circulaire economie en het scheiden van afval stimuleren. Daarom bekijkt Maashorst met welke afvalinzameling zij in 2024/2025 het scheiden van afval nog meer kan stimuleren. Concrete ambities en drie varianten van inzamelmethoden met verschillende afvalscheidingsresultaten zijn in maart opiniërend aan de raad voorgelegd. Een ambitie van 80 kilo restafval in 2028 met kwalitatief goed gescheiden stromen past bij een ambitieuze gemeente en werd als een mooie ambitie erkend.

Om deze ambities te behalen gaat in eerste instantie de voorkeur uit te gaan naar inzamelvariant 1 ‘Goede service en goed resultaat afvalscheiding door vaak GFT+E en PBD in te zamelen’ om afvalscheiding te bevorderen en de verdere afvalscheiding tot 80 kilo restafval te realiseren door positief stimuleren. De andere inzamelvarianten hadden maar van weinigen de voorkeur, hoewel variant 2 met diftar door een aantal ook als optie werd gezien. De verwachting is dat met de invoering van inzamelvariant 1 en met positief stimuleren de afvalscheiding binnen Maashorst verbetert, maar of de 80 kilo hiermee bereikt kan worden is de vraag. Een jaar na invoering wordt de inzameling geëvalueerd en bekeken of de 80 kilo restafval is behaald. De afvalinzameling in stappen wijzigen biedt de inwoners mogelijkheid tot gewenning, maar heeft ook zijn nadelen. In dit beleidsplan is variant 1 en twee vormen van variant 2 verder uitgewerkt ter beeldvorming. Ook wordt aandacht besteed aan andere afvalstromen en inzamelingen zoals papier, luiers, de stortbon, milieustraat en de hoogbouw. Alle acties zoals invoering variant 1 en opstellen stimuleringsprogramma zijn opgenomen in het meerjarig uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof.

5

Ontwikkelingen afval en grondstoffen Groeiende tekorten en nadelige effecten De wereld is in beweging. De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen. Die leidt tot uitstoot van verontreinigende stoffen naar lucht, water en bodem, met ongewenste gevolgen, zoals klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en plasticsoep in oceanen. Door het mondiaal toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens nemen bovendien de leveringsrisico’s van grondstoffen toe. De grondstofschaarste heeft niet alleen effect op milieu, voedsel en klimaat maar ook op de economie. Banken investeren liever in een langdurig gezond bedrijf, het tekort aan materiaal heeft nadelig effect op energietransitie, producten en diensten worden duurder (transport, bouwmaterialen, MKB hebben het moeilijk vanwege hoge grondstofprijzen, duurdere consumentenproducten, etc). Het dwingt ons tot actie.

We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin1 . De wereldwijde economie is momenteel slechts voor 8,6 procent circulair2 . In Nederland ligt dit percentage beduidend hoger, namelijk 25 procent. Dit betekent echter dat nog steeds 75 procent van alle grondstoffen die de Nederlandse economie binnenkomen uiteindelijk weer worden verbrand of weggegooid. Kortom, er is een radicale verandering nodig.

In een circulaire economie gaat het om zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen. Dat kan in beginsel op vier manieren: 1. minder grondstoffen gebruiken, door van producten af te zien, producten te delen of ze efficiënter te fabriceren; 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen, door hergebruik en reparatie; dit vertraagt de vraag naar nieuwe grondstoffen; 3. sluiten van de kringloop door recycling van, zodat er minder afval wordt verbrand of gestort én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn; 4. vervangen van eindige grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen of alternatieve primaire grondstoffen met minder milieudruk. 1 2

Mogelijke doelen voor een circulaire economie, 2021, PBL Circularity Gap Report 2021 6

Deze vier handelingsopties kenmerken de circulaire economie en zijn in feite een vereenvoudigde weergave van de R-strategieën (ook wel R-ladder genoemd). Door gebruik te maken van deze strategieën voor grondstoffengebruik kan een circulaire economie bijvoorbeeld bijdragen aan het tegengaan van klimaatverandering en milieuvervuiling, en het verminderen van biodiversiteitsverlies en de leveringsrisico’s van grondstoffen. De R-ladder geeft de mate van circulariteit aan. Hoe hoger een strategie op de R-Ladder staat, hoe lager het grondstofgebruik en meer circulair de strategie is. Het 10R-model bestaat uit tien niveaus/traptreden om met producten en grondstoffen om te gaan. Daarmee kan elke partij bekijken op welk niveau hij/zij wat kan doen. De eerste drie opties richten zich op een slimmer productontwerp, stappen vier tot en met acht hebben betrekking op het verlengen van de levensduur van producten en in de laatste twee stappen blijft er niets meer over van het originele product: het wordt afgebroken tot grondstof voor ander hergebruik of vindt zijn weg naar de vuilverbranding, waar zelfs de grondstoffen verloren gaan en hooguit wat energie wordt teruggewonnen.

Samenvatting Ontwikkelingen afval en grondstoffen De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen, nemen leveringsrisico’s van grondstoffen toe door het toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens. Dit dwingt ons tot actie. We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin. Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen: 1. minder grondstoffen gebruiken 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen 3. sluiten van de kringloop door recycling 4. vervangen van eindige grondstoffen

7

Ontwikkelingen in Nederland Wet- en regelgeving De belangrijkste voorschriften voor afvalstoffen staan in de Wet milieubeheer. Voorbeelden van voorschriften zijn dat de gemeente ervoor zorgt dat het afval van inwoners wordt ingezameld, dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen en dat de gemeente een afvalstoffenverordening vaststelt. Andere voorschriften zijn bijvoorbeeld ook een producentenverantwoordelijkheid waarbij producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten of dat de minister een landelijk afvalbeheerplan (LAP) moet vaststellen met een beleid op hoofdlijnen over het voorkomen en beheren van afval. Van LAP naar CMP Niet altijd heeft de gemeente keuzevrijheid hoe haar verschillende deelstromen te laten verwerken (verbranden, storten, recyclen). Het Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP) schrijft een minimale verwerkingsstandaard en te scheiden stromen voor. Voor de verwerking gaat het LAP nog uit van de Ladder van Lansink, een afvalhiërarchie bestaande uit 5 stappen: preventie, hergebruik, recycling, nuttige toepassing (bv energieterugwinning) en als laatste veilige verwijdering (storten). Deze afvalhiërarchie (ladder van Lansink) is de voorloper van de huidige R-strategieën.

De staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat heeft in 2021 aangekondigd dat het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) zal worden opgevolgd door een Circulair materialenplan (CMP1). Een circulaire economie vraagt namelijk niet alleen om goed afvalbeheer aan het eind van de keten, maar ook acties meer aan de voorkant van de keten. De staatssecretaris wil met het CMP de reikwijdte van het huidige LAP uitbreiden, met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie die van belang zijn voor een circulaire economie, zoals hergebruik en preventie. Het streven is om het CMP1 per 1 januari 2025 in werking te laten treden. Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) Bij een productenverantwoordelijkheid worden de producenten en importeurs verantwoordelijk voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Denk daarbij aan een verwijderingsbijdrage (autobanden, batterijen, elektrische apparaten), een vergoeding voor gemeenten die voor de producenten en importeurs inzamelen (PBD-plastic verpakkingen, blik en drinkpakken), een handelsverbod (wegwerprietjes, -borden) of ontwerpeisen (wegwerpverpakkingen). Producentenverantwoordelijkheid bestaat al voor: • autobanden en autowrakken (2000); • batterijen (2006); • elektr(on)ische apparaten (2012); • verpakkingen (2014).

Nog in groeifase of binnenkort in werking zijn: • matrassen (groeimodel 2021 – 2028); • wegwerpplastic (groeimodel 2021-2023) • textiel (2023) De komende tijd zullen gemeenten dus ook te maken krijgen met de UPV’s in groei of binnenkort in werking:

8

•

Matrassen: Staatssecretaris Van Veldhoven stuurde al langer aan op dat de markt zelf een oplossing zou vinden voor de jaarlijkse berg van 1,6 miljoen matrassen die in de afvaloven belandt. Het hoge volume aan metaal, schuim en textiel maakt het matras tot een prima recyclingkandidaat. Het grootste obstakel was een gebrek aan recyclecapaciteit, maar dat is anno 2021 opgelost. Matrassenproducenten hebben in 2021 een ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ zelf in stelling gebracht, welke vanaf januari 2022 geldt. Alle matrasproducenten (ruim 200) betalen per 1 januari 2022 een afvalbeheerbijdrage voor matrassen die zij op de Nederlandse markt brengen. Consumenten betalen sinds kort op hun beurt weer een verwijderingsbijdrage bij aankoop van een matras en ontvangen gemeenten een vergoeding voor hun inzamel- en recyclekosten. Omdat nog veel matrassen gekocht zijn voor 2022, heeft de vergoeding een groeimodel. In 2022 krijgen gemeenten 15% van hun kosten vergoed en groeit dit tot volledige vergoeding in 2028. Het uiteindelijk doel is dat minimaal 75% van de matrassen wordt gerecycled. Om dit te behalen zijn de inspanningen in eerste instantie gericht op schone en droog ingezamelde matrassen. Alleen die zijn nu geschikt voor recycling.

•

Wegwerpplastic: Om het zwerfafval op het land, in het water en op de oevers terug te dringen gelden er vanaf 3 juli 2021 maatregelen voor verschillende kunststofproducten. Hiervoor is een Europese Richtlijn voor wegwerpplastics (ook Single-Use Plastic of SUP-richtlijn genoemd) opgesteld. Onder deze wetgeving vallen verschillende maatregelen, zoals het verbod om bepaalde producten op de markt te brengen (wegwerpborden, -bestek, -rietjes, -bekers, etc), ontwerpeisen voor wegwerpverpakkingen, markeringsvoorschriften en inzameldoelstellingen. Deze maatregelen worden de komende jaren stapsgewijs ingevoerd. Ook een UPV is een van deze maatregelen. De UPV stelt dat de producenten van producten die onder de SUP-richtlijn vallen de kosten vergoeden voor het opruimen en verwerken van verpakkingen, voor bewustwordingsmaatregelen en de openbare afvalinzameling van peuken. Deze vergoeding wordt uitgekeerd aan de gebiedsbeheerders van openbare ruimte (zoals gemeenten, provincies en waterschappen) die deze kosten maken. De UPV treedt vanaf januari 2023 in werking. Rijkswaterstaat onderzoekt nu wat het aandeel van SUP-items is in het zwerfafval en ook wat de kosten zijn voor het opruimen (en verwerken) van zwerfafval, zodat een passende vergoeding bepaald kan worden. Naar verwachting vindt de eerste uitbetaling van deze SUP-vergoeding plaats in 2024 met terugwerkende kracht.

Anders dan bij de zwerfafvalvergoeding wordt aan deze vergoeding geen voorwaarden gesteld, is niet gelabeld en wordt uitgekeerd via algemene middelen. De gemeente kan kiezen voor welke activiteiten zij deze vergoeding wil inzetten. Denk aan opruimen, maar bijvoorbeeld ook aan educatie, inwoners ondersteunen bij het opruimen van zwerfafval, afvalpreventie, etc.

•

Textiel: Textiel is een van de meest vervuilende industrieën wereldwijd waarbij veel grondstoffen worden verspild. De UPV maakt producenten van textiel verantwoordelijk voor de inzameling, hergebruik, recycling en afvalverwerking van hun producten. Dit moet zorgen voor meer hergebruik, minder verspilling en minder vervuiling. De UPV textiel is onderdeel van de uitvoering van het Beleidsprogramma circulair textiel 2020-2025. In deze UPV staat beschreven dat de Rijksoverheid wil toewerken naar een volledig circulaire textielketen per 2050 om de milieu-impact van textiel te verminderen. Voor 2025 is het streven 50% van het textiel is recyclebaar, 20% herbruikbaar3 , 10% wordt in Nederland hergebruikt en 25% van het recyclebare deel wordt vezel-tot-vezel gerecycled. Voor 2030 zijn deze doelen verder verhoogd. Een passende inzameling en financiering hiervan en de

Het verschil tussen recyclebaar en herbruikbaar is, dat een grondstof/materiaal wordt gerecycled en een product wordt hergebruikt. 3

9

rol voor de gemeenten hierin is nog niet bekend. •

Luiers en incontinentiemateriaal: De staatssecretaris heeft eind 2022 toegezegd een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) in te gaan stellen op luiers en incontinentiemateriaal. Producenten worden dan wettelijk verplicht zelf de inzameling en recycling te regelen en te bekostigen. Gemeenten krijgen voor hun inspanningen een vergoeding. Deze UPV moet producenten ertoe aanzetten recyclebare luiers te maken. Ook preventie is een aandachtspunt, zoals het gebruik van wasbare luiers.

Afvalstoffenbelasting, CO2-heffing en verwerkingstarief restafval Bedrijven in Nederland met een afvalverbrandingsinstallatie of stortplaats betalen afvalstoffenbelasting en berekenen deze belasting door bij afvalaanbieders (bijvoorbeeld gemeenten). Het kabinet wil dat Nederland meer grondstoffen gaat hergebruiken en minder afval gaat verbranden. Voor het eerst werd in 2014 de afvalstoffenbelasting toegepast (€17 per ton) en is in de loop der jaren gestegen naar €33,58 per ton in 2022. Sinds 1 januari 2021 geldt voor industriële bedrijven met een hoge CO2-uitstoot (bijvoorbeeld afvalverbrandingsinstallaties) een nationale CO2-heffing (€30,48 per ton uitgestoten CO2). In het begin krijgen bedrijven een vrijstelling voor een deel van de uitstoot, zodat ze de tijd krijgen om hun processen aan te passen. De vrijstelling wordt steeds kleiner en de heffing stijgt jaarlijks met €10,87. Uiteindelijk vindt deze CO2-heffing ook zijn uitwerking, net als de afvalstoffenbelasting, in stijgende kosten om afval te verbranden. In 2013 hebben Brabantse gemeenten gezamenlijk het verbranden van hun restafval aanbesteed en een gunstig verwerkingstarief toen kunnen realiseren. Afgelopen jaren is weer een stijgende lijn zichtbaar in de verwerkingstarieven. De verwachting is dan ook dat als het huidige verwerkingscontract in 2028 afloopt, het nieuwe verwerkingstarief (flink) hoger wordt.

Het verbranden van restafval wordt door de afvalstoffenbelasting al jaarlijks duurder, maar zal door de toekomstige CO2-heffing en vanaf 2028 ook een nieuw verbrandingstarief nog verder stijgen. Zwerfafval Raamakkoord Verpakkingen 2012-2022 De gemeenten hebben een financiële ondersteuning gekregen vanuit het Raamakkoord Verpakkingen 2012-2022 om met extra activiteiten het zwerfafval te verminderen. De zogenaamde zwerfafvalvergoeding. Deze vergoeding is door Uden en Landerd ingezet voor een scholenprogramma met allerlei interactieve gastlessen voor basisscholen en middelbare school, het faciliteren van opruimacties en inwoners die vrijwillig zwerfafval wilden opruimen, communicatiecampagnes, acties rondom verkeerd aanbieden van afval (bijvoorbeeld PBD) om zwerfafval te voorkomen, etc. Diverse scholen hebben na een paar jaar eindelijk ruimte en tijd vrijgemaakt voor lessen over zwerfafval en zijn enthousiast en de bijplaatsingen of het te vroeg aanbieden her en der is verminderd. Deze zwerfafvalvergoeding, specifiek voor extra activiteiten om zwerfafval te verminderen, vervalt per 2023. Producentenverantwoordelijkheid zwerfafval vanaf 2023 De Nederlandse implementatie van zowel de SUP-richtlijn als het gewijzigde Besluit Verpakkingen leidt tot een uitbreiding van de verantwoordelijkheid van producenten voor zwerfafval.

Producenten gaan vanaf 1 januari 2023 meebetalen aan de opruimkosten van zwerfafval. In de vorige paragraaf is reeds de SUP-richtlijn toegelicht. Besluit verpakkingen Producenten worden verplicht een landelijk dekkend innamesysteem aan te bieden voor verpakkingen die vrijkomen in de openbare ruimte. Voor de invulling van deze verplichting willen producenten, tegen een passende vergoeding, gebruik maken van de bestaande infrastructuur van openbare prullenbakken. De vergoeding heeft zowel betrekking op het beheer van de prullenbakken als op de afvoer en

10

verwerking van het verpakkingsafval. Het Afvalfonds en de VNG willen graag dat het verpakkingsafval uit de openbare ruimte in de toekomst ook wordt gerecycled, zodat waardevolle grondstoffen in de verpakkingsketen behouden blijven. Deze vergoeding wordt vastgesteld door het Afvalfonds en de VNG en is in 2023 €0,76 per inwoner. Zowel de SUP-vergoeding als de prullenbakkenvergoeding kunnen gemeenten ook inzetten voor opruimacties, educatie, afvalpreventie, stimuleren afvalscheiding, verspilling, hergebruik of faciliteren inwoners bij het opruimen van zwerfafval.

Nationaal beleid Als eerste stap in de transitie naar een circulaire economie heeft de Rijksoverheid in 2016 het Rijks brede programma Nederland Circulair in 2050 gelanceerd waarin geschetst wordt hoe onze economie verandert naar een duurzame, circulaire economie in 2050. In 2017 is een Grondstoffenakkoord ondertekend om meer herbruikbare grondstoffen te gaan gebruiken. Hierin wordt het perspectief op een toekomstbestendige, duurzame economie en een leefbare aarde voor toekomstige generaties geschetst. In 2018 zijn 5 transitie-agenda’s opgesteld voor de 5 sectoren en ketens die belangrijk zijn voor onze economie en die het milieu belasten. In zo’n transitieagenda staat hoe de betreffende sector circulair kan worden in 2050 en welke acties daarvoor nodig zijn. De transitie-agenda’s zijn: 1. Biomassa en voedsel Biomassa is een onmisbare grondstof in de circulaire economie. Het is van nature een circulaire grondstof. Biomassa wordt voor voedsel en veevoer gebruik en is onder andere grondstof voor textiel, papier, bouwmaterialen, chemicaliën, kunststoffen, transportbrandstoffen en energie. Daarmee is biomassa van essentieel belang voor terugdringen OC2-uitstoot en afhankelijk van fossiele grondstoffen 2. Kunststoffen In afgelopen vijftig jaar is het gebruik van plastic wereldwijd vertwintigvoudigd. De verwachting is dat dit gebruik verdubbelt.

De meeste kunststoffen worden gebruikt in verpakkingen. De grote uitdaging is het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. En wordt veel terug gevonden als zwerfvuil. Kunststof breekt zeer langzaam of niet af en tast het ecosysteem aan en komt het terecht in ons voedselsysteem 3. Maakindustrie Elektronica-, machine- industrie-, automobielindustrie, vervoer, duurzame energie technologieën gebruiken steeds meer grondstoffen door toenemende vraag. Bij de winning van de grondstoffen doen zich wereldwijd milieu- en klimaatproblemen voor . Sommige grondstoffen zijn schaars en maken conflicten het aanbod lastiger beschikbaar, is het winnen steeds bewerkelijker door afname kwaliteit grondstof. Voorzieningszekerheid wordt steeds lastiger. 4. Bouw De bouwsector is grondstoffenintensief (materialen, energie, water) en heeft groot deel van alle afval betrekking op bouw- en sloopafval en is de sector verantwoordelijk voor circa 35% co2-uitstoot. 5. Consumptiegoederen Consumenten (burgers en bedrijven) spelen een belangrijk rol in de transitie naar een circulaire economie. Ze kiezen bewust maar ook vaak onbewust bij aankoop producten en dank deze na een tijd weer af. Consumptiegoederen staan als eerste in de top tien van de milieubelasting van de gemiddelde consumptie van een persoon.

Veel wordt al gescheiden en gerecycled, maar de helft nog steeds verloren door verbranding of stort. Het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019-2023 van het kabinet vertaalt de 5 transitieagenda’s naar concrete acties en projecten.

11

In februari 2023 heeft het ministerie van IenW het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 2023-2030 naar de Tweede Kamer gestuurd. In dit programma verduidelijkt het ministerie hoe de circulaire economie bijdraagt aan de doelstelling om in 2030 50% minder grondstoffen te gebruiken. Het NCPE is hiermee een concretisering van het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 en een vervolg op de Transitieagenda's en het Uitvoeringsprogramma Circulaire economie 2020-2023. In de conceptversie van het NPCE ligt volgens de afvalbranche de nadruk echter nog te vaak op de ‘achterkant’ van de keten: het scheiden, inzamelen en verwerken van grondstoffen. De aandacht voor deze stappen aan de ‘achterkant’ heeft in de afgelopen jaren ervoor gezorgd dat er flink is geïnnoveerd op afvalstoffenbeheer. De gemeenten en afvalbranche kunnen echter niet toveren: wanneer er slecht recyclebare producten op de markt verschijnen, blijven die ook aan het eind van de keten slecht recyclebaar. Belangrijk is dan ook om de keten als één geheel te zien. Het gaat niet om het optimaliseren van de schakels, het gaat om de optimalisering van de keten in zijn geheel. Door enerzijds producten en verpakkingen zo te ontwerpen dat ze beter te recyclen zijn en anderzijds meer en beter het afval te scheiden, ontstaat een hogere kwaliteit van de verschillende afvalstromen.

Dit leidt tot het langer gebruiken van materialen en grondstoffen, een hoogwaardige recycling en minder restafval. Zo voorkomt de gehele keten dat onnodig waardevolle grondstoffen in het afval worden verbrand of gestort. Waar het beleid zich eerder vooral richtte op de achterkant van de keten worden nu meer maatregelen aan de inputkant (zoals circulair ontwerp) en in de gebruikersfase genomen. Een ander voordeel van minder restafval en meer recycling is dat afvalscheiding ook de klimaatdoelen (onder andere CO2-besparing) ondersteunt. Zo is met het verminderen van de hoeveelheid restafval 240 kilo in 2015 naar 180 kilo in 2020 een CO2-besparing van ongeveer 500kton behaald. Luiers en incontinentiemateriaal Gemiddeld 8% van het totale restafval in Nederland bestaat uit luiers en incontinentiemateriaal. Dit is een enorme afvalberg waar in Nederland nog niet voldoende recyclecapaciteit voor bestaat. Recyclen van luiers of het gebruiken van wasbare luiers is echter beter dan verbranden en bespaart bovendien CO2-uitstoot. Om de recyclecapaciteit in Nederland te stimuleren, wordt nationaal op dit moment een aantal maatregelen genoemd om in te voeren: invoering van uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) en daarmee een gescheiden inzamelverplichting, en het stimuleren om meer gerecyclede materialen in luiers te gaan gebruiken.

Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk Afval (VANG-HHA) In een circulaire economie spelen dus steeds meer partijen een rol omdat integrale oplossingen nodig zijn. Integrale oplossingen zijn nodig om een product of dienst circulair te maken. Denk bij partijen aan ontwerpers, producten, ondernemers, consumenten, gemeenten, afvalinzamelaren, verwerkers, recyclers, etc. De gemeente met haar afvalinzameling is daarmee een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie en is gericht op het huishoudelijk afval. Het VANGHHA geeft gemeenten handvatten voor het opstellen en uitvoeren van hun beleid voor scheiding van huishoudelijk afval. VANG-HHA 2015-2020 De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 75% afvalscheiding en 100 kilo restafval per inwoner in 2020. In de afgelopen jaren is landelijk een duidelijke trendbreuk zichtbaar naar meer afvalscheiding van huishoudelijk en een afname van de hoeveelheid restafval. Veel gemeenten hebben forse stappen gezet bij het verbeteren van hun huishoudelijk afvalscheiding.

12

De nationale ambities voor 2020 zijn daarmee weliswaar dichterbij gekomen, maar lukt het veel gemeenten nog niet om deze te realiseren: 56 gemeenten hebben in 2020 minder dan 100 kilo restafval per inwoner4 en 112 gemeenten behaalden een afvalscheiding van 75% of meer5 . De overige gemeenten behalen deze doelen nog niet. Landelijk is de gemiddelde hoeveelheid restafval per inwoner in 2020 nog 180 kilo.

Afbeelding Ontwikkeling hoeveelheid huishoudelijk restafval per gemeente 2015/2019 Een neveneffect van deze trend is echter dat de kwaliteit van de gescheiden stromen zoals GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling. De ene gemeente heeft er meer last van dan de andere gemeente, afhankelijk van hun inzamelmethode in combinatie met het gedrag van hun inwoners. De 100 kilo restafval blijkt dus te hoog gegrepen, laat staan de 30 kilo doelstelling in vorige versie voor 2025 werd gesteld. Die laatste doelstelling is gebaseerd op sorteeranalyses en de theoretische haalbaarheid om afval tot het maximale te scheiden en te recyclen met bestaande technieken. Dit is alleen haalbaar bij een perfect aanbiedgedrag van alle inwoners en een perfect werkende infrastructuur in een gemeente. VANG-HHA 2021-2025 Het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 geeft aan dat we in Nederland blijven streven om hoogwaardige recycling te faciliteren door middel van een goede afvalscheiding. Anders dan het VANGHHA 2015-2020 komt in het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 het accent sterker te liggen op: a) Het nog beter scheiden van restafval. In het restafval zit nog steeds te veel recyclebaar materiaal; b) Het verbeteren van de kwaliteit van de deelstromen.

Vervuiling en stoorstoffen vermindert de recyclemogelijkheden. c) Het verminderen van de hoeveelheid afval is niet alleen meer en beter scheiden, maar ook het voorkomen van afval (afvalpreventie). De nieuwe doelstellingen betekenen een verbreding van de focus van kwantiteit (100 kilo restafval, 75% afvalscheiding) naar kwaliteit van gescheiden grondstoffen. Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. We moeten ons realiseren dat dit nog steeds een tussenstap is naar een circulaire economie waar gestreefd wordt naar geen afval en hergebruiken en recyclen van al het materiaal.

In 2020 had voormalige gemeente Landerd 236 kilo restafval per persoon en voormlaige gemeente Uden 140 kilo 5 In 2020 had voormalig gemeente Landerd 65% afvalscheiding en voormalige gemeente Uden 75% 4

13

Nederlandse doelen 2020

2025

75% afvalscheiding

Het nog beter scheiden van restafval

100 kilo restafval pppj

Hoge kwaliteit gescheiden afval

2030

2050

50% minder grondstoffen gebruiken

Geen afval meer, alles circulair

Afvalpreventie

Afvalpreventie in Nederland Uiteindelijk doel in 2050 is alles circulair en geen afval! Dat is niet haalbaar met alleen inzamelen, scheiden en recyclen, maar er moet ook aan de voorkant iets veranderen: afvalpreventie. Denk daarbij aan: • zo ontwerpen dat het later gerecycled kan worden; • zo ontwerpen dat er minder grondstoffen nodig zijn; • zo produceren dat er minder afval vrij komt; • producten van gerecycled materiaal laten maken in plaats van primaire grondstoffen. Dat zijn veelal zaken waar gemeenten niet zo maar invloed op uit kunnen oefenen. Wel kan het op lokaler niveau aan bewustwording gedaan worden of kritisch naar eigen inkoop gekeken worden. In Nederland lopen al allerlei projecten of aanpakken om afval te voorkomen: • Apeldoorn Zero Waste Apeldoorn (informatie over kringloop en repaircafés, acties, wandeltours zero-waste winkelen, wasbare luiers) • Wageningen en Arnhem Voedselverspilling • Haarlem ja-ja-sticker (Wil je wel folders ontvangen, plak een JA-sticker op brievenbus.

Voorheen moest je nee-nee sticker gebruiken om geen folders te willen) • Meppel Deel, geef, repareer en koop niet! (stimuleer bewoners aan om spullen zoveel mogelijk te delen, door te geven, te repareren, te hergebruiken, niet te verspillen en minder te kopen) • Zwolle Mobiele milieustraat voor een grote boodschappentas met grof afval • Landelijke campagnes zoals ‘Week zonder afval’, infoquête waardoor op een actievere en makkelijkere manier inwoners geïnformeerd worden. • Zwolle 100-100-100 actie (100 dagen, 100% afvalreductie, 100 huishoudens) • Races Textiel, e-waste • Wasbare luiers • Bewuster inkopen (kleding, voedsel, woonaccessoires, elektronica, tweedehands kopen, etc) • Circulaire ambachtscentra: Oss, Nijmegen, Sint-Oedenrode, Helmond, Eindhoven, Almere, etc • Repareren, Repair cafes, tweedehands weggeven of verkopen • Delen of lenen (peerby)

Bron- of nascheiding? Er bestaat geen goed of fout. Wel is de huidige richtlijn: Daar waar kan bronscheiding, en anders nascheiding.

14

Elke gemeente maakt zelf de afweging bij welk systeem zij het meest gebaat is. Hierbij spelen factoren mee als stedelijkheidsklasse, samenstelling van het ingezamelde PBD, reeds gedane investeringen, het gemeentelijke afvalbeleid en de politieke wensen binnen een gemeente. Een deel van de Nederlandse gemeenten zamelt het PBD niet gescheiden in. Zij laten de kunststof verpakkingen en drinkpakken achteraf uit het restafval scheiden in een nascheidingsinstallatie. De drinkpakken afkomstig uit de nascheidingsinstallatie worden over het algemeen direct afgezet bij de recyclers. De kunststof verpakkingen (uit bron- of nascheiding) worden in een kunststofsorteerinstallatie verder opgeschoond en gescheiden in kunststof-deelstromen alvorens ze ter recycling kunnen worden aangeboden. Bij de recyclers worden de gesorteerde kunststofstromen verwerkt tot grondstof voor nieuwe verpakkingen en andere producten. Bijna alle recyclers accepteren zowel bron- als nagescheiden kunststof verpakkingen en drinkpakken. Er is soms wel een voorkeur voor brongescheiden materiaal. De nascheidingstechniek heeft zich afgelopen jaren flink ontwikkeld. Systemen om PBD na te scheiden worden langzaam maar zeker steeds efficiënter en betaalbaarder. Let wel, tot heden bestaan er alleen technische mogelijkheden om verpakkingen van plastic, blik en drinkpakken na te scheiden uit het restafval.

Er zijn nog geen mogelijkheden om organisch afval, textiel, glas, etc na te scheiden. Dit brengt de vraag met zich mee: in hoeverre is het nog nodig om PBD bij de bron te scheiden als dit ook gesorteerd en gescheiden kan worden uit “droog” restafval: • Aan de ene kant een grote technologische triomf, maar is er nog onvoldoende capaciteit in Nederland om al het fijne restafval na te kunnen scheiden. De afvalverwerkers spelen op deze ontwikkeling in door meer nascheidingscapaciteit te ontwikkelen. • Aan de andere kant zonde van het goede gedrag van een steeds groter wordende groep Nederlanders. De kans dat men dan zegt “Ze kunnen alles er toch met nascheiding uithalen.” is aanzienlijk. En dat terwijl dat dus juist niet kan. Een gemotiveerde groep zal het wellicht blijven doen uit principiële overtuigingen, maar het is niet ondenkbaar dat een aanzienlijk grotere groep afhaakt. Men heeft het immers al druk genoeg. • Tegelijkertijd werkt nascheiding alleen goed als er weinig organisch nat afval in het afval zit. Het restafval en PBD moet droog zijn. Wanneer GFTE, textiel of papier met het restafval ingezameld wordt, worden deze stromen onbruikbaar. • Maar naast hergebruik, zijn de kosten voor verwerking een argument om gescheiden in te zamelen: de verwerkingstarieven van een aantal grondstofstromen (niet alle) zijn lager dan voor restafval en sommige stromen leveren zelfs geld op.

Voordelen PBD nascheiden uit het restafval Een veelgebruikt argument voor nascheiding is dat machines beter kunnen scheiden dan de mensen thuis. Door nascheiding hoeven inwoners niet meer te letten op de “ingewikkelde scheidingsregels” voor PBD. Vanuit die gedachte zorgt nascheiding voor een stuk ontzorging en gemak voor de inwoners van een gemeente. Gemeenten die nascheiding toepassen kunnen de inzamelstructuur voor het aan de bron inzamelen van PBD stopzetten. Daartegenover staat dat deze gemeenten meer restafval moeten inzamelen en dus betalen. Gemeenten waar de inzamelrespons van bronscheiding achterblijft, zijn meestal grootstedelijke gemeenten met veel hoogbouw. De oorzaak is bijna altijd de beperkte ruimte voor voorzieningen (in huis en in de openbare ruimte). Voor deze gemeenten is nascheiding van PBD een oplossing om de hun bestaande slechte afvalscheiding te verbeteren. Hierdoor kan de hoeveelheid kunststof verpakkingen die ter recycling wordt aangeboden in een grote stad oplopen van 4 kilo per inwoner per jaar, naar 10 tot 12 kilo* * In voormalig Uden werd in 2021 33 kilo PBD brongescheiden ingezameld en in voormalig Landerd 18 kilo

15

Brabantse gemeenten onderzoeken nascheiding De gemeenten Eindhoven, Valkenswaard, Geldrop-Mierlo, Helmond, Meijerijstad, Oss en ’sHertogenbosch onderzoeken sinds 2020 de mogelijkheid van een nascheidingsinstallatie in Eindhoven. Op basis van een marktconsultatie in 2020 zagen ze daar kansen voor, maar voor een rendabele installatie is meer dan 75 kton (105 tot 200 kton) afval nodig. In de lente van 2022 werd daarom een nieuwe marktconsultatie georganiseerd, om te toetsen of de gevraagde 150 kton realistisch is, en te kijken of marktpartijen zelf volumes kunnen inbrengen. Daarop reageerden slechts drie partijen, en de conclusies maakten een Brabantse installatie nog minder levensvatbaar. Bedrijven bleken de voorkeurslocatie van Eindhoven namelijk niks te vinden, zij kiezen liever zelf een locatie en dan bij voorkeur ook eentje in de buurt van een afvalenergiecentrale (AEC). Na de tweede marktconsultatie besloten de gemeenten naar alternatieven te kijken en zijn ze een gesprek aangegaan met Midwaste, de coöperatieve vereniging van veertien publieke afvalbedrijven. Ook de gemeenten 's-Hertogenbosch, Oss en Cure afvalbeheer (de gemeenschappelijke regeling van Eindhoven, Geldrop-Mierlo en Valkenswaard) zijn hier lid van.

Het gesprek met Midwaste is gericht op aansluiting bij bestaande nascheidingsinstallaties en aanhaking met schaalvoordeel, via publiekpublieke samenwerking (middels quasi-inbesteding of een horizontale samenwerking). Verder blijkt HVC, dat al samenwerkt met Midwaste, concrete plannen te hebben om in 2025 een nascheidingsinstallatie in West-Brabant te bouwen. De optie 'Publiek-publieke samenwerking via Midwaste wordt daarom nu verder uitgewerkt. Recycling verpakkingsafval PBD Nederland Stichting Afvalfonds Verpakkingen zet zich samen met alle partijen in de recycleketen in om de cirkel van verpakking naar grondstof, naar nieuwe verpakking - verder te sluiten. In 2021 werd in totaal 80% van alle verpakkingen gerecycled en hergebruikt6 (plastic, blik, glas, karton, hout). Van de Nederlandse plastic verpakkingen is in 2021 49% gerecycled. De overige 51% bestaat uit nog niet te recyclen verpakkingen, vervuiling zoals etensresten of andere plastic niet-verpakkingen. Een verdere verhoging van recycling is alleen mogelijk als de kwaliteit van inzamelen verbetert, maar ook als meer verpakkingen recyclebaar worden gemaakt, en meer recyclaat toegepast kan worden. Samenvatting Ontwikkelingen in Nederland Gemeenten zorgen dat het afval van hun inwoners wordt ingezameld en dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen.

Het circulair materialenplan dat in 2025 in werking treedt, breidt de huidige reikwijdte (afvalbeheer aan het einde van de keten) uit met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie, zoals hergebruik en preventie, die van belang zijn voor een circulaire economie. De producentenverantwoordelijkheid wordt uitgebreid naar steeds meer producten, waarbij de producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Bijvoorbeeld matrassen, textiel en wegwerpplastic. Het verbranden van afval en het uitstoten van CO2 worden steeds zwaarder belast door de afvalstoffenverbranding of de CO2-heffing, met als gevolg stijgende verwerkingskosten om (rest)afval te verbranden. In 2016 is de rijksoverheid gestart met het rijks brede programma Nederland Circulair in 2050. De gemeente is met haar afvalinzameling een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie en is gericht op het huishoudelijk afval. De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 100 kilo restafval per persoon en 75% afvalscheiding in 2020. Gemiddeld had Nederland in 2020 180 kilo restafval per persoon per jaar.

Een neveneffect van het verminderen van restafval was dat de kwaliteit van de gescheiden stromen zoals GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling. 6

Rapport Nederland circulair, elke verpakking telt!, 2022, Afvalfonds Verpakkingen 16

Met het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 blijft het streven naar een goede afvalscheiding om hoogwaardig recyclen te faciliteren behouden, maar wordt de focus verbreed van kwantiteit naar ook kwaliteit (het beter scheiden van afval, het verbeteren van de kwaliteit van gescheiden stromen en het voorkomen van afval). Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. De huidige richtlijn voor afvalscheiding is: daar waar kan bronscheiding (thuis afval scheiden) en anders nascheiding. Op dit moment kan alleen PBD (deels) worden nagescheiden uit het restafval, de overige stromen zoals papier, GFT+E en glas echter niet. Daar blijft bronscheiding nodig. De nascheidingscapaciteit in Nederland is bovendien ook nog te klein voor al het afval in Nederland. Wel onderzoeken Brabantse gemeenten of nascheiding, en onder welke voorwaarden (hoeveelheid, locatie), in Brabant realiseerbaar is.

17

Inzamelmethoden in Nederland Afvalscheidingsgedrag Gemeenten hebben in het algemeen drie hoofddoelstellingen bij het huishoudelijk afvalbeheer (afvaldriehoek): a) bieden van service naar de inwoners (het mogelijk maken om afval kwijt te kunnen) b) beheersbare (en bij voorkeur zo laag mogelijke) kosten c) verhogen milieuprestaties (voorkomen van afval of verspilling van grondstoffen, reductie restafval, meer en beter recyclebare grondstoffen). Het huishoudelijk grondstoffenbeleid in gemeenten gaat over de logistieke inrichting inzamelstructuur en het sturen van gedrag van inwoners om deze doelstellingen te bereiken. Voor het veranderen van het afvalscheidingsgedrag zijn drie factoren bepalend7 : 1. Motivatie 2. Capaciteit 3. Gelegenheid Motivatie is de mate waarin de persoon een doel wenst te bereiken, of interesse heeft in het vertonen van gedrag. De combinatie van datgene wat (bewuste en onbewust) aantrekt en afstoot, vormt motivatie. Capaciteit gaat over het kunnen vertonen van het gewenste gedrag. Capaciteit is de mate waarin de persoon zelf over eigenschappen, vaardigheden of instrumenten beschikt om gedrag uit te voeren, bijvoorbeeld basiskennis over afvalstromen. Gelegenheid betreft de mate waarin de buiten de persoon gelegen omstandigheden bevorderend of remmend inwerken op gedrag, bijvoorbeeld de nabijheid van afvalbakken.

Wanneer in één van de drie factoren niet wordt voorzien, of zelfs wanneer in de perceptie van de doelgroep één factor ontbreekt, dan is gedragsverandering bijzonder moeilijk. In onderstaande tabel de mogelijke interventies passend bij de gedragsfactor: Motivatie Cognitieve dissonantie Sociale norm

Capaciteit Kennis over afvalstromen Kennis van inzamelsysteem en inzamelmoment (dagen, openingstijden)

Doelen stellen Nuttig voelen (milieu, omgeving) Belonen en betalen (collectief, individueel, positief, negatief, handhaving)

7

Triade model Poiesz, 1999 18

Gelegenheid Prompts, reminders Afstand tot inleverplek gescheiden afval en restafval (aan huis of in de wijk) Ophaalsysteem en frequentie Opslagruimte (ruimte in en rondom huis, inzamelmiddel) Makkelijk maken voor gescheiden stromen, moeilijker voor restafval

Handelingsperspectief (weten hoe afval te scheiden, hoe hoeveelheid afval te minderen)

Variaties in inzamelmethoden Nederlandse gemeenten passen allerlei inzamelmethoden toe en we zien ook dat steeds meer gemeenten, zich steeds meer richten op betere communicatie. De gekozen inzamelmethoden zijn zelf te bepalen combinaties van inzamelfrequenties, inzamelmiddelen, ophalen of wegbrengen, bron- of nascheiding, milieustraat en betalen of terugkrijgen: Inzamelfrequenties

Inzamelmiddel

Ophalen of wegbrengen

✓ vaak of minder vaak inzamelen ✓ seizoensgebonden of hele jaar hetzelfde

✓ zak ✓ persoonlijke container ✓ verzamelcontainer ✓ los of zelf bundelen (bv papier)

✓ het wegbrengen naar een verzamelcontainer in de wijk (bv glas, textiel, luiers, PBD) ✓ het wegbrengen van restafval naar een verzamelcontainer in de wijk (bekend als omgekeerd inzamelen) ✓ het wegbrengen van tuinafval naar tuinafvalkorven in de wijk en aan huis ophalen van keukenafval in een kleine container cq keukenemmer ✓ het aan huis ophalen van grof tuinafval ✓ aan huis inzamelen (bv restafval, GFT+E, papier, PBD) ✓ aan huis ophalen van grof afval ✓ inwoners brengen zelf grof afval naar milieustraat

Nascheiden

Milieustraat

Financiële prikkel (bijlage 1)

✓ van verpakkingsafval (plastic, blik, drinkkarton) uit het fijne restafval ✓ ander afval nog niet na te scheiden uit het fijne restafval ✓ Grof restafval (milieustraat) nascheiden

✓ Tarieven milieustraat variëren van gratis tot hogere tarieven voor alle of aantal afvalsoorten ✓ sommige gemeenten gebruiken allerlei vormen van stortbonnen zodat inwoners een bepaalde hoeveelheid grof afval gratis bij de milieustraat kunnen aanbieden ✓ Openingstijden (doordeweeks, avond, zaterdag) ✓ Verhoogd bordes voor meer gemak

✓ voor je restafval ✓ voor je GFT+E ✓ per kilo, per keer en/of per grootte container

19

✓ Toegangspas ter controle op wel/geen inwoner van gemeente ✓ Geintegreerde routes of juist gratis stromen apart van betaalstromen ✓ Combineren met kringloop en/of demontage, ter plekke of een samenwerking Diftar Onderstaand figuur illustreert vier ‘gedragsbeïnvloedende’ instrumenten voor integraal huishoudelijk afvalbeleid en het bewerkstelligen van de VANG-ambities. De inzamelmethode met de keuzes in inzamelfrequenties, inzamelmiddel, etc ondersteunt het faciliteren. Het sturen met prijsprikkels, waaronder diftar, is één van de andere instrumenten. De inzet van een prijsprikkel door een deel van de afvalstoffenheffing variabel te maken staat echter nooit op zichzelf. Voor een optimaal resultaat zoekt elke gemeente de optimale balans voor haar situatie in combinaties van en gradaties in communicatie, faciliteren, prijsprikkel en handhaven.

De doelstellingen die met diftar worden beoogd zijn grofweg terug te brengen in drie redeneringen: 1. Gedragsbeïnvloeding zodat minder restafval en meer gescheiden recyclebare grondstoffen worden aangeboden; 2. Een rechtvaardig tariefsysteem. Het wordt als eerlijk gezien om huishoudens die weinig (rest)afval aanbieden minder te laten betalen voor het gemeentelijk afvalbeheer; 3. Kosten efficiëntie. Het toepassen van diftar draagt bij aan de kostenefficiëntie van het gemeentelijk huishoudelijk afvalbeheer In de bijlage is verkorte samenvatting opgenomen van het onderzoek in 2021 uitgevoerd over het toepassen van diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afval. De zorgen rondom diftar In de commissievergadering van 16 maart dit jaar zijn een aantal zorgen rondom diftar geuit: - Het afval in de container van een ander gooien; - De kosten voor de huishoudens; - Afvaldump

20

- Diftar als bestraffen ervaren Het afval in de container van een ander gooien Bij een diftar-vorm waarbij afgerekend wordt op aangeboden kilo’s, kan het inderdaad een zorgpunt zijn voor de inwoner. Dit kunnen de inwoners echter zelf al voorkomen door alleen volle containers voor inzameling aan te bieden, zodat er andermans afval niet meer in past. Een andere optie is om een diftarvorm niet op basis van aangeboden kilo’s maar op basis van het aantal keren dat een container wordt aangeboden in te voeren of de tariefzak. Bij frequentie-diftar of de tariefzak leidt andermans afval niet tot hogere kosten voor de ‘benadeelde’ inwoner omdat niet per kilo wordt betaald. Conclusie voorkeur diftarsoorten: • betalen per keer aanbieden container • de tariefzak De uiteindelijke kosten voor de huishoudens De afvalkosten en -baten vormen een gesloten systeem, waarbij de gemeente geen winst mag maken. In het geval dat er geen diftar wordt toegepast, worden alle kosten en baten verrekend met de afvalstoffenheffing en betalen alle inwoners hetzelfde collectieve bedrag. Diegene die heel goed hun afval scheiden, weinig afval veroorzaken of aan afvalpreventie doen, betalen net zoveel als diegene die het afval slecht scheiden, veel afval hebben en niets aan afvalpreventie doen. De kosten worden uitgemiddeld over alle inwoners.

Bij diftar wordt het principe ‘de vervuiler betaalt’ toegepast en vindt een verschuiving tussen de ‘veel aanbieders’ en ‘weinig aanbieders’ plaats. Het gaat dan om de hoeveelheid restafval dat een huishouden aanbiedt, niet de hoeveelheid GFT+E, papier, glas, etc. Er ontstaan baten voor het restafval (inkomsten variabel tarief), waardoor uiteindelijk minder verrekend hoeft te worden met het vaste deel, de afvalstoffenheffing, en deze lager kan worden. Handhaving kan wel belangrijk zijn, maar is ook afhankelijk van hoe inwoners zich gaan gedragen. Het is wel verstandig om vanaf het begin het ongewenste gedrag bij te sturen door handhaving. Uit de praktijk volgt dan vanzelf of extra handhaving blijvend nodig is. Een containermanagementsysteem is nodig bij een frequentie-diftar. Een dergelijk systeem heeft de voormalige gemeente Uden reeds in gebruik (chip en registratiesysteem). Daar zijn weinig extra kosten mee gemoeid. Door het vooraf slim in te regelen, kunnen data gekoppeld worden, waardoor veel handmatig administratief werk van nu zelfs vervalt. Wel vergt het koppelen veel voorbereiding en zullen bewoners met vragen over diftar bellen. Bij zowel variant 1 als bij frequentie-diftar zullen de containers in Reek, Schaijk en Zeeland omgewisseld moeten worden voor de nieuwe maatvoeringen en met een chip.

Bij de diftarvorm met een tariefzak, is deze investering alleen nodig voor de GFT+E containers, omdat dan restafvalcontainers overbodig worden. Het containermanagementsysteem wordt dan beperkt tot de GFT+E en papier-containers en zullen verkooppunten voor de tariefzakken geregeld en voorzien van voorraad moeten worden. De 140 liter restafvalcontainers kunnen hergebruikt worden als GFT+E container door aanpassing van de deksel(kleur). Conclusie kosten: • Afval is qua kosten een gesloten systeem en met een variabel tarief, wordt het vaste deel (afvalstoffenheffing) lager. • Al met al zullen de investeringen tussen variant 1 en frequentie-diftar niet grootschalig verschillen. Bij een tariefzak vervallen zelfs de investeringen voor de restafvalcontainers. • De kosten voor de inwoners bestaan bij diftar uit het vaste deel (collectief bedrag voor iedereen, de afvalstoffenheffing). De restafvalcomponent (variabel tarief) hebben huishoudens zelf in de hand door het aantal keren dat zij restafval aanbieden. Lagere inkomens en diftar

21

Huishoudens die de gemeentelijke belastingen niet kunnen betalen, komen als zij aan specifieke voorwaarden voldoen in aanmerking voor kwijtschelding. Dat is nu al zo, en dat kan ook als de gemeente diftar toepast. Daarbij kan gekozen worden voor kwijtschelding vaste deel (afvalstoffenheffing) en wel betalen variabel tarief. Het laatste omdat het huishouden zelf hun hoeveelheid afval in eigen hand heeft en om afvalscheiding toch ook daar te kunnen stimuleren. Er zijn ook gemeenten die bij heel bijzondere omstandigheden ook een deel van de variabele kosten kwijtschelden. Dat is een keus van de gemeente. Meer afval door medische omstandigheden Inwoners die door medische omstandigheden meer afval hebben, krijgen vrijstelling voor dit extra afval. Dit is nu ook van toepassing in heel Maashorst. Afvaldump Uit het landelijk onderzoek blijkt dat mogelijk de eerste maanden of het eerste jaar na invoering van diftar meer afvaldump voorkomt , maar dat dit vaak weer terug valt naar het oude niveau. Het is meer de verandering en de schrik in het begin dat voor dump zorgt. Eenmaal gewend, zakt het weer. Na gesprekken met Meierijstad en Land van Cuijk is gebleken dat zij wel afvaldump hebben, maar niet meer dan andere gemeenten. Communicatie en handhaving vanaf het begin is wel belangrijk om dit ongewenste gedrag te voorkomen en als nodig bij te sturen.

Voldoende inzet en capaciteit en goede handhavingsinstrumenten zijn dan ook belangrijk.

Goed presterende gemeenten in Nederland We hebben opgezocht welke gemeenten in Nederland weinig restafval hebben en/of goede kwaliteit PBD hebben. Elk jaar rapporteert CBS de ingezamelde hoeveelheden afval bij gemeenten. De laatst bekende gegevens zijn uit 2021. Daaruit komt de volgende top-5 naar voren met gemeenten met het minste restafval: Horst aan de Maas, Land van Cuijk, Oost Gelre, Bladel en Eersel. Op de volgende pagina een overzicht van hun resultaten en inzamelmethoden. Conclusies die uit dit overzicht te trekken zijn: • Minder dan 36 kilo restafval per persoon is nog niet behaald; • De best presterende gemeenten qua hoeveelheid restafval, zijn allen de meer landelijke gemeenten; • Ze hanteren allemaal een vorm van diftar; • Ze zamelen PBD en GFT+E 1x per 2 weken in. Kijken we naar de top-5 in Nederland qua hoeveelheid restafval en vergelijkbare stedelijkheidsklasse als Maashorst (SK 3), is de top 5: Heusden 59 kilo restafval pppj Beuningen 68 Winterswijk 75 Asten 77 Leusden 78 Alle vijf gemeenten hebben een of andere vorm van diftar, Verrassend is dat Asten en Leusden enigszins normale hoeveelheden PBD inzamelen, en de overige gemeenten extreem veel. Betekent dat zij oftewel ook PBD van bedrijven inzamelen en daardoor tot deze grote hoeveelheid komen, of het PBD wordt zeer sterk vervuild aangeboden.

Omgerekend heeft Maashorst in 2021 158 kilo restafval per persoon per jaar. Bij alle Nederlandse gemeenten zou Maashorst daarmee op de 152e plaats staan en bij vergelijkbare stedelijkheidsklassegemeenten de 34e plaats. Oss behaalt met haar 163 kilo de 36e plaats en Meierijstad met haar 92 kilo de 8e plaats.

22

Regiogemeenten In de tabel verderop een overzicht van de inzamelresultaten en -methoden van gemeenten in onze eigen regio. Conclusie regiogemeenten: • Gemeente Maashorst is omringd door gemeenten met diftar; • De landelijke regiogemeenten met diftar maar ook de matig-stedelijke gemeente Vught behalen minder dan 100 kilo restafval, de overige hebben meer dan 100 kilo restafval; • De meeste regiogemeenten zamelen restafval minder vaak in; • De meeste regiogemeenten zamelen PBD en GFT+E 1x per 2 weken in; • De meeste regiogemeenten zamelen papier 1x per maand in. Uit het diftaronderzoek in Nederland blijkt dat meer afval wordt gescheiden en de hoeveelheid restafval vermindert, maar is geen garantie dat het minder dan 100 kilo wordt. Dat betekent dat er een scala van factoren de hoeveelheid restafval bepalen, bijvoorbeeld diftar, maar ook stedelijkheidsklasse, inzamelmethode, etc.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=e13fe547-51c0-4a31-bbe2-ac7d847ebd66