CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage ter informatie 1.26 - Bijlage bij Toelichting 22 – Onderzoek ontplofbare oorlogsresten

Raadsvergadering 10 oktober 2024, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Vaststelling bestemmingsplan Repelakker III19.512 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

22

History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij is het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk is genomen nadat de oorlogshandeling heeft plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap en/of aan bebouwing die zijn veroorzaakt door OO, zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen, spoorlijnen en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit 3 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet of nauwelijks (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte kan van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.

Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle, National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en uit de National Archives and Records Administration (NARA) geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. De eerste foto die is geraadpleegd is van 1938 en is gebruikt om de situatie vóór de Duitse inval in mei 1940 (de ‘nul-situatie’ vast te stellen. Wanneer op de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog verstoringen worden waargenomen die al zichtbaar zijn op de vooroorlogse luchtfoto’s, kan in de meeste gevallen worden uitgesloten dat deze zijn ontstaan door oorlogshandelingen. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de luchtfoto in 1938 is gemaakt. Verstoringen die in de tijd tussen het maken van de foto en de Duitse inval zijn ontstaan kunnen derhalve niet worden vastgesteld. Eén geraadpleegde foto, de foto van 1944, was reeds in bezit en is derhalve geraadpleegd. De foto van 16 september 1944 is geraadpleegd om de situatie voor de bevrijding vast te stellen. De foto van 19 september is geraadpleegd om de situatie na de bevrijding vast te stellen. Als laatste is de foto van 14 juli 1945 geraadpleegd om de naoorlogse situatie in kaart te brengen en uit te sluiten dat het onderzoeksgebied rondom de bevrijding is getroffen door oorlogshandelingen.

In volgende tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Collectie

Sortie

Fotonr.

Datu m 1938

Kwalite it A

KAD

45Fzuid

KAD

106G-2931

253, 255 3381

KAD

106G-3001

4332, 4333

Col. Bombs Away NCAP

Onbekend

3G-TUDS099

Schaal

Keuzeverantwoordi ng Vooroorlogse situatie

Bijzonderhed en Geen

16091944 19091944

A/B

Onbekend 10.000

Situatie voor bevrijding

Deels bewolkt

A/B

14.000

Situatie na bevrijding

B

20.000

Reeds in bezit

Van beide luchtfoto’s is een 3D foto vervaardigd Geen

143

1944

6183

13071945

C

40.000

Naoorlogse situatie

Geen

In bijlage 3 is de dekking van de geraadpleegde luchtfoto’s opgenomen.

3

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

23

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away B.V. raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een xas (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 4 4 https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

24

De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: qE.5747, qE.5647, qE.5646 en qE.5746. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.

Afbeelding 3: De ligging van het onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.

Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • • 3.2

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kan de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet.

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoeksgebied weergegeven op een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Op de kaart is vooral landbouw- en poldergebied te zien. Ten zuidoosten van het onderzoeksgebied ligt het dorp Zeeland. Nabij het onderzoeksgebied liggen de buurtschappen Nabbegat, Kreitsberg, Voederheil, Burgerveld en Zevenhuis. 22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

25

Afbeelding 4: Onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland, weergegeven op topografische kaart uit 1928. Bron: Topotijdreis.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode april 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, etc. De Peel-Raamstelling zou worden bezet door het IIIe Legerkorps, de Peeldivisie en een deel van (en later de hele) Lichte Divisie. Het IIIe Legerkorps moest een vijandelijke doortocht door Noord-Brabant en Limburg voorkomen. Sinds 1934 werd aan de Peel-Raamstelling gewerkt.5 [Historische context]

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. [Zonder datum] Schade aan de weg Zeeland – Langenboom. [> 400 m buiten onderzoeksgebied] Het is onbekend waardoor de schade veroorzaakt is.6 Er was ook schade aan de gemeentewoning Trent A door een bombardement. 7 [Locatie onbekend] Verder schade aan grindwegen,

5

Amersfoort en Kamphuis, Mei 1940, de strijd om Nederlands grondgebied (2012) 87, 91. BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr 496 en BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr. 544. 7 BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr 496. 6

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

26

fietspaden en waterlossingen en aan de Basaltweg Zeeland – Langenboom. 8 [Circa 4 km buiten onderzoeksgebied] Op de weg Uden-Zeeland-Beek zijn 349 beuken, eiken en een aantal iepen beschadigd.9 [>700 m buiten onderzoeksgebied] Er is ook melding gemaakt van oorlogsschade aan de Rooms-Katholieke Bijzondere Lagere Meisjesschool aan de Kerkstraat B 150.10 [Locatie onbekend] [Zonder datum] In 1940 waren er in de gemeente Zeeland zes branden door ‘oorlogsgeweld’. 11 [Locatie onbekend] 10 mei 1940 De Peel-Raamstelling viel in Duitse handen. 12 De Peel-Raamstelling begon ter hoogte van Grave en liep via Mill door de Peel en langs de Zuid-Willemsvaart naar Weert. Een Duitse pantsertrein, gevolgd door een goederentrein, stopte omstreeks 04.00 uur bij halte Zeeland. Een Duits bataljon kwam uit de goederentrein. De troepen werden naar de Peel-Raamstelling gebracht. [Historische context] Daarna reed de trein terug. De pantsertrein ontspoorde op de terugtocht omstreeks 05.30 uur bij Mill, nadat deze gestuit was op aspergeversperringen en landmijnen die door Nederlandse militairen waren gelegd. [Circa 8 km buiten onderzoeksgebied] De Duitse troepen die zich nog in de pantsertrein bevonden openden vervolgens het vuur op de kazematten 532 en 533 en op de in de hoofdstelling bij Ruïne Kapelhof en westelijk daarvan opgestelde troepen.

Ook maakten zij gebruik van handgranaten.13 [Buiten onderzoeksgebied] De pantsertrein werd onder vuur genomen door de kanonnen van het 3e Afdeling 20e Regiment Artillerie.14 [Circa 8 km buiten onderzoeksgebied] De gemeente Zeeland lag tussen vak Schaijk en vak Erp. Vak Schaijk bestond uit het 2e Bataljon 29e Regiment Infanterie, het 3e Bataljon 14e Regiment Infanterie, het 1ste Bataljon 14e Regiment Infanterie, het 1ste Bataljon 3e Regiment Infanterie, het 2e Bataljon 26e Regiment Infanterie en de 3e Afdeling 20e Regiment Artillerie. Vak Erp bestond uit het 2e Bataljon 2e Regiment Infanterie, het 2e Bataljon 17e Regiment Infanterie, het 1ste Bataljon 13e Regiment Infanterie de 2e Afdeling 20e Regiment Artillerie en het 15e Grensbataljon.15 [Historische context] In de avond trokken de militairen van de 3e Afdeling 20e Regiment Artillerie zich terug op Zeeland, waar ze rond 22.00 uur ’s avonds arriveerden. Via Zeeland trokken ze terug op Dungen.16 Ook het 1e Bataljon 6e Regiment Infanterie en het 1e Bataljon 3e Regiment Infanterie trokken zich terug op Zeeland.17 [Historische context] 11 mei 1940 Duitse troepen arriveerden in de gemeente Zeeland. Het ging volgens de burgemeester van Zeeland om stoottroepen, infanterie-eenheden en cavalerie-eenheden.

18 [Historische context] 13 mei 1940 De directeur der Provinciale Waterleidingmaatschappij Oost-Noord-Brabant deed een opgaaf van de in de meidagen geleden schade. [Historische context] Een melkfabriek in Zeeland liep tijdens een beschieting lichte schade op. [Circa 700 m buiten onderzoeksgebied] Ook zijn er 8

BHIC toeg. nr. 371 inv. nr. 1671. BHIC toeg. nr. 1113 inv. nr. 91. 10 BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr 496. 11 BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr 511. 12 Amersfoort en Kamphuis, Mei 1940, de strijd om Nederlands grondgebied (2012) 229. 13 Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940 (1953) 202, 205, 207; Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940. Schetskaarten (1953) schets/kaart nr. 9a; Claassens en Kruijf, Het gevecht bij de Mill. Herdenkingsboek 10 mei 1940 (1980) 37-38; Van den Doel, Mulder en de strijd bij Mill. Een episode uit de Nederlandse artilleriegeschiedenis (1990) 40-43; Stichting Myllesheem (red.), Mill, van mobilisatie tot bevrijding (1990) 48-51. 14 NIMH toeg. nr. 409 inv. nr. 528043. 15 Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940. Schetskaarten (1953) schets/kaart nr. 1; http://www.zuidfront-holland1940.nl/index.php?page=peel-raamstelling---ontruiming (geraadpleegd 02-03-2022). 16 NIMH toeg. nr. 409 inv. nrs. 528040 en 528043. 17 Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940 (1953) 223. 18 NIMH toeg. nr. 420 inv. nr. 24 9

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

27

vijf woningen van burgers afgebrand.19 [Locatie onbekend] De melkfabriek lag in de Kerkstraat 18. [Circa 700 m buiten onderzoeksgebied]

Afbeelding 5: Uitsnede van een kaart waarop de situatie op 10 mei 1940 rond 08.30 uur ten westen van Mill is weergeven. Op deze kaart is ook duidelijk te zien dat de Duitse troepen vlakbij Zeeland uit een goederentrein kwamen en de Nederlandse troepen vervolgens in de rug aanvielen. Bron: Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940. Schetskaarten (1953) schets/kaart nr. 9a.

19

BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 798.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

28

Afbeelding 6: Duitse militairen in het buurtschap Zevenhuis, gemeente Zeeland, mei 1940. Bron: Heemkundekring Zeeland, objectnummer 102412.

3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943, de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel bomaanvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 25 november 1940 In Zeeland was een Duits Sprengkommando werkzaam, meldde de Commissie van Proefneming.20 [Historische context] 11 oktober 1940 In Zeeland waren projectielen gevonden, maar deze waren volgens de Commissie van Proefneming reeds door Duitsers opgeruimd.21 [Locatie onbekend] 15 februari 1941 Om 22.00 uur werden in Zeeland in het open veld zeven brisantbommen afgeworpen. Er was geen schade. 22 [Locatie onbekend] Uit de gegevens van Bomber Command blijkt dat de dichtstbijzijnde plaats die deze nacht gebombardeerd is vliegveld Eindhoven is. 23 [Circa 32 km buiten onderzoeksgebied] 17 februari 1941

20

NA toeg. nr. 2.13.210 inv. nr. 23. NA toeg. nr. 2.13.210 inv. nr. 23. 22 NIOD toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 23 TNA NA AIR14/2671 Jan-Feb 1941. 21

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

29

De bomkrater van de op 15 februari 1941 afgeworpen brisantbommen werden twee dagen later ontdekt.24 [Locatie onbekend] 18 februari 1941 In de gemeente Schaijk werd omstreeks 15.55 uur een projectiel gevonden. Het projectiel was waarschijnlijk zaterdagnacht (15 februari 1941) gevallen, aldus de Rijksinspectie Luchtbescherming.25 [Locatie onbekend] 11/12 juni 1941 Om 02.05 uur werd een Britse Vickers Wellington bommenwerper van No. 99 Squadron met serienummer P9281 neergeschoten door Duitse nachtjagers van 1./Nachtjagdgeschwader 1. Het toestel crashte nabij Schaijk.26 De nog aanwezige munitie (brandbommen) bevond zich in het vliegtuig en werd door Duitse militairen bewaakt.27 No. 99 Squadron had de opdracht om doelen in Düsseldorf te bombarderen.28 Noot: In de Operations Record Books van No. 99 Squadron staat opvallend genoeg niet dat het toestel vermist is geraakt of is gecrasht, maar uit de Summary of Events blijkt dat het toestel niet terugkeerde.29 [Circa 5 km buiten onderzoeksgebied] 23/24 mei 1943 Om 02.15 uur werd een Vickers Wellington bommenwerper van No. 199 Squadron met serienummer HZ582 neergeschoten door Duitse nachtjagers van 3./Nachtjagdgeschwader 1. Het toestel crashte in de Gagelstraat in Schaijk.30 De operatie was gericht op Dortmund. Na het opstijgen was er niets meer van het toestel vernomen.

31 [> 4,7 km buiten onderzoeksgebied] 10 december 1943 Een Duitse Messerschmitt Bf 109 van Jagdgeschwader 1 crashte om 16.00 uur in Schaikseveld.32 [Locatie onbekend]

24

NIOD toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. NA toeg. nr. 2.04.53.15 inv. nr. 78. 26 SGLO T1048 (geraadpleegd 25-02-2022); NA toeg. nr. 2.04.53.15 inv. nr. 37. 27 NA toeg. nr. 2.04.53.15 inv. nr. 37. 28 TNA UK AIR27/789/9. 29 TNA UK AIR27/789/9 en TNA UK AIR27/789/10. 30 SGLO T2367 (geraadpleegd 25-02-2022). 31 TNA UK 27/1171/12 en TNA UK 27/1172/11. 32 SGLO T3189. (geraadpleegd 25-02-2022. 25

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

30

Afbeelding 7: Onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland, weergegeven op een geallieerde stafkaart uit 1943. Bron: Laurier Centre for Military Strategic and Disarmament Studies for Defence Overprint.

23 maart 1944 Om 12.00 uur crashte een Amerikaanse Boeing B-17 Flying Fortress bommenwerper van de 96th Bomb Group, 338 Bomb Squadron met serienummer 42-31624 nabij Schaijk, ten Oosten van Oss.33 Het doel was het bombarderen van vliegtuigfabrieken en vliegvelden in het westen van Duitsland.34 [>3 km buiten onderzoeksgebied] 4 mei 1944 De NS meldde dat om 10.50 uur tussen Mill en Zeeland trein 3677 door vliegtuigen onder vuur was genomen. Hierbij werd één reiziger gedood en raakte één leerling machinist gewond. Het ging hierbij hoogstwaarschijnlijk om toestellen van de Amerikaanse 8th Air Force.35 De trein was onderweg van Boxtel richting Gennep. 36 [Circa 4 km buiten onderzoeksgebied] 17 juni 1944 Om 01.53 uur crashte een Britse AVRO Lancaster II bommenwerper van No. 101 Squadron met serienummer LM474 in Zeeland, op landingsbaan 24 van vliegveld Volkel. 37 [> 5,4 km buiten onderzoeksgebied] 15 augustus 1944 Ten gevolge van een bombardement door de geallieerden was ernstige schade aangericht in Zeeland.38 Het gaat hier hoogstwaarschijnlijk om het geallieerde bombardement van 15 augustus 1944 op het vliegveld Volkel, dat toen nog in handen was van de Duitsers. De aanvallen op het vliegveld werden tussen 11.55 uur en 12.09 uur uitgevoerd. Hierbij werden circa 652 ton brisant- en vijf ton markeringsbommen afgeworpen.

De controletoren aan de westkant van het vliegveld en de hangars aan de zuidoostkant werden getroffen. 39 In het Operations Record Book (ORB) van 33

SGLO T3540. (geraadpleegd 25-02-2022. NARA RG 18 Box 635. 35 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel II (1991-1993), 208; UA toeg. nr. 943, inv. nr. 665. 36 BHIC toeg. nr. 1475 inv. nr. 1357. 37 SGLO T3809. (geraadpleegd 28-02-2022). 38 BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr. 585. 39 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel II (1991-1993), 270. 34

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

31

No. 7 Squadron is vermeld dat één van de bommen een olievat raakte. Dit leidde tot een explosie. 40 Ook is in het ORB het volgende gemeld: ‘the weather was clear with excellent visibility’, waardoor het doel van ver al goed zichtbaar was.41 Het is onwaarschijnlijk dat de bommen in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. De melding over ‘ernstige schade’ duidt waarschijnlijk alleen op schade aan het vliegveld, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog deels in de gemeente Zeeland lag. [> 5,4 km buiten onderzoeksgebied] Om 12.30 uur kwam een telefonische melding binnen over een niet geëxplodeerde bom bij km 33.550 in de berm. [Circa 6 km buiten onderzoeksgebied] Bij de Provincialeweg tussen Volkel en Mill waren trechters waargenomen in het midden van de straat bij km 33.450 en km 33.500. De doorsnede van de trechters waren 3 meter, respectievelijk 7 meter, breed en 1.50 meter, respectievelijk 2.50 meter, diep.42 [Circa 6 km buiten onderzoeksgebied] 3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie).

Zonder datum Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn in totaal elf huizen in Zeeland beschadigd geraakt (drie in categorie A en B (licht beschadigd), drie in categorie C (zwaar beschadigd) en vijf in categorie D (zeer zwaar beschadigd)).43 [Locatie onbekend] Zonder datum Het wegdek was totaal onberijdbaar geworden. Het wegdek tussen Zeeland en Reek (Rijksweg) was totaal stuk gereden door het militaire verkeer. 44 Noot: Hoogstwaarschijnlijk is dit vooral gebeurd in september 1944 als gevolg van het transport ten behoeve van operatie Market Garden. [Historische context] 17 september 1944 Bij een bombardement op de spoorweg Mill – Uden raakten een vrouw zwaar en een kind licht gewond. [Circa 4 km buiten onderzoeksgebied] Beiden zijn naar het ziekenhuis in Veghel overgebracht.45 [Historische context] Er waren geen Duitse militairen meer aanwezig in Zeeland, aldus de burgemeester van Zeeland.46 [Historische context] 19 september 1944

40

TNA UK AIR27/101/16. TNA UK AIR27/101/17. 42 BHIC toeg nr. 371 inv. nr. 1391. 43 BHIC toeg. nr. 127 inv. nr. 823. 44 BHIC toeg nr. 371 inv.nr. 63. 45 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367. 46 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367. 41

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

32

Een Douglas Dakota van No. 48 Squadron stortte neer bij het vliegveld Volkel. 47 Het toestel was neergehaald door Duitse jagers.48 [> 5,4 km buiten onderzoeksgebied] Tussen 08.15 uur en 08.30 uur passeerden de eerste voertuigen en tanks van het geallieerde leger. Zeeland was officieel bevrijd.49 [Historische context] 20 september 1944 Britse militairen werden ingekwartierd in de gemeente Zeeland. 50 [Historische context] Een Brits Douglas Dakota C-47 transportvliegtuig van No. 512 Squadron met serienummer KG324 crashte om 18.45 uur nabij de steenfabriek ‘Hemelrijk’ bij Reek in Schaijk.51 [Buiten onderzoeksgebied] 21 september 1944 Een Brits Douglas Dakota C-47 III transportvliegtuig van No. 48 Squadron met serienummer KG579 crashte om 05.25 uur ten zuiden van landingsbaan 06-24 op vliegveld Volkel (gemeente Zeeland). 52 [> 5,4 km buiten onderzoeksgebied] Inwoners van Zeeland konden het luchtgevecht gadeslaan dat zich boven de Graspeel – Trent afspeelde.53 [Historische context] Door de Kerkstraat in Zeeland reden legerwagens en tanks die bedoeld waren voor operatie Market Garden.54 [Historische context] 22 september 1944 De militaire verzetsgroep van Zeeland zette hun werkzaamheden op instructie van Britse troepen stop. Alle wapens (circa 32 geweren en vier mitrailleurs) en de munitie werd gelast op te worden geborgen in een schuurtje achter het gemeentehuis.

De secretaris van de gemeente vond dat de wapens en munitie – voor zijn eigen veiligheid en de veiligheid van de rest van de gemeente – in een stroberg onder een waterdicht zeildoek moesten worden verborgen. Daar werd niet aan voldaan en de geweren en munitie zijn uiteindelijk op onbekende locatie verborgen.55 [>600 m buiten onderzoeksgebied] De lichamen van twee geallieerde vliegers werden gevonden bij vliegveld Volkel. 56 Ze hadden geen naamplaatjes meer en konden pas op 6 mei 1945 geïdentificeerd worden. Het ging om twee piloten van het op 21 september 1944 gecrashte toestel. 57 [> 5,4 km buiten onderzoeksgebied] 23 september 1944 Pastoor H.J.M. van Kemenade uit Reek, die van september tot december 1944 een dagboek bijhield, noteerde: ‘Honderden geallieerde vliegtuigen passeren weer heel laag over Reek en Zeeland’.58 [Historische context] 25 september 1944 De Provincialeweg leed veel onder het transport van tanks en andere zware wagens. Deze weg was erg belangrijk voor materiaaltransport. 59 [Historische context] 2 februari 1945 SGLO T4226. (geraadpleegd 23-02-2022); Zwanenburg, En nooit was het stil… deel II (1991-1993), 39 (bijlagen). BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr. 411. 49 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367; NIMH toeg. nr. 420 inv. nr. 48. 50 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367. 51 SGLO T4199.

(geraadpleegd op 25-02-2022; https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-reek-19401945 (geraadpleegd 01-03-2022). 52 SGLO T4226 (geraadpleegd op 28-02-2022). 53 https://www.tracesofwar.nl/articles/2277/Crash-van-de-Dakota-KG579-op-vliegveld-Volkel.htm. (geraadpleegd 28-02-2022. 54 Traces of War, https://www.tracesofwar.nl/articles/2277/Crash-van-de-Dakota-KG579-op-vliegveld-Volkel.htm (geraadpleegd 28-02-2022). 55 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367. 56 BHIC toeg. nr. 7631 inv. nr. 411. 57 https://www.tracesofwar.nl/articles/2277/Crash-van-de-Dakota-KG579-op-vliegveld-Volkel.htm (geraadpleegd 28-02-2022). 58 Boeijen, Vliegen en vechten bij de Maas 1940-1945. Oorlogsgeschiedenis op de grens van Noord-Brabant en Gelderland (Westervoort 2004) 239. 59 BHIC toeg. nr. 1058 inv. nr. 367. 47 48

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

33

Een Britse Spitfire jachtbommenwerper van No. 127 Squadron crashte om 14.15 uur bij de Waterstraat tussen Schaijk en Landerd.60 [> 4 km buiten onderzoeksgebied] 21 februari 1945 Om 17.40 uur crashte een Duitse Messerschmitt Me 262 bommenwerper van 1./Kampfgeschwader 51 ten westen van de Udense Dreef bij Schaijk. 61 [> 2,9 km buiten onderzoeksgebied] 3 maart 1945 Een Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerper van No. 197 Squadron moest om 14.30 uur een noodlanding maken bij Zeeland, nadat het toestel problemen kreeg met de motor. 62 De piloot raakte niet gewond.63 Noot: Volgens het ORB van No. 197 Squadron crashte het toestel in kaartvierkant qE.615839.64 [Buiten onderzoeksgebied] 20 maart 1945 Een Brits P-51 Mustang jachtvliegtuig van No. 268 Squadron crashte om 17.20 uur tijdens het opstijgen bij vliegveld Mill door zware windstoten. 65 [Circa 4,6 km buiten onderzoeksgebied] 22 maart 1945 Een Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerper van No.193 Squadron had problemen bij het opstijgen. Het toestel maakte om 14.15 uur een buiklanding bij vliegveld Mill.66 [Circa 4,6 km buiten onderzoeksgebied] De motor van een Britse Spitfire van No. 4 Squadron kwam bij het opstijgen in brand te staan. Het toestel crashte bij vliegveld Mill.67 [Circa 4,6 km buiten onderzoeksgebied] 26 maart 1945 Om 14.55 uur crashte een Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerper van No.

266 Squadron met serienummer PD501 bij vliegveld Mill. 68 Tijdens het opstijgen kreeg het toestel een klapband. De piloot heeft het ongeval niet overleefd. 69 [Circa 4,6 km buiten onderzoeksgebied] 16 april 1945 Een Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerper van No. 193 Squadron crashte om 12.15 uur bij vliegveld Mill toen het toestel de staart van een Britse Hawker Typhoon van No. 193 Squadron met serienummer MN982 raakte tijdens het opstijgen. 70 [Circa 4,6 km buiten onderzoeksgebied] De toestellen zouden beide deelnemen aan een gewapende verkenningstocht in de omgeving Zwolle – Apeldoorn – Ede – Utrecht.71 [Historische context] Om 18.50 uur crashte een Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerper van No. 193 Squadron met serienummer MN895.72 De oorzaak van de crash is onbekend. [Locatie onbekend]

60

SGLO T5181 (geraadpleegd 25-02-2022). SGLO T5281 (geraadpleegd 25-02.2022). 62 SGLO T5343 (geraadpleegd 28-02-2022); https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-zeeland1940-1945 (geraadpleegd 14-04-2022). 63 ; TNA UK AIR27/1169/48; TNA UK AIR27/1169/49. 64 TNA UK AIR27/1169/49. 65 SGLO T5408 (geraadpleegd 25-02-2022). 66 SGLO T5420 (geraadpleegd 25-02-2022). 67 SGLO T5418 (geraadpleegd 25-02-2022). 68 SGLO T5444 (geraadpleegd 25-02-2022). 69 TNA UK AIR27/1559/53. 70 SGLO T5574 en SGLO T5576 (geraadpleegd 25-02-2022); TNA UK AIR27/1157/49. 71 TNA UK AIR27/1157/50. 72 SGLO T5575 (geraadpleegd 25-02-2022). 61

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

34

3.7

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van OO. In eerste instantie werd door het Militair Gezag (MG) aan de (plaatsvervangende) burgemeesters van de gemeenten gevraagd om een opgave te doen van mogelijk aanwezige landmijnen en munitie. De ruimingen van landmijnen en overige munitie werden in de eerste jaren uitgevoerd door diverse onderdelen waaronder de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Vanaf 1948 was de Hulpverleningsdienst (HVD) van het toenmalige Ministerie van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor het ruimen van OO op het land. Tot 1972 heeft de HVD ruimingen uitgevoerd. Het ruimen van OO in Nederland is vanaf die datum weer een verantwoording van het Ministerie van Defensie (EOD). 6 juni 1945 In de gemeente Zeeland is een grote hoeveelheid munitie door de Britse militairen achtergelaten in een van de bijgebouwen van het klooster.73 [Circa 500 m buiten onderzoeksgebied] 26 augustus 1947 Het Dagblad van Noord-Limburg meldde dat het plaatsje Zeeland af en toe werd opgeschrikt door felgekleurde lichtkogels en het ratelen van machinegeweren, die ‘niet anders dan afkomstig konden zijn van roekeloze vlegels, die een gevaarlijk spel speelden’. 74 [Historische context] Mijnenvelden In het mijnenveldarchief van de EOD zijn geen indicaties aangetroffen dat er in het onderzoeksgebied mijnenvelden hebben gelegen.

MORA's/ UO's In het archief van de EOD zijn geen relevante MORA’s/UO’s aangetroffen.

3.8

Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s uit de verschillende collecties zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals schade aan het landschap/gebouwen, kraters, (sporen van) neergekomen vliegtuigen, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, geschut- of wapenopstellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Het optimaliseren van de luchtfoto interpretatie is gedaan aan de hand van fotobestanden in TIFF in plaats van in JPG en het bestuderen van foto's in 3D. De luchtfotodekking is te vinden in bijlage 3. 3.8.1

Classificatie Voor het classificeren van objecten op luchtfoto's zijn door de historisch onderzoekers en de twee luchtfoto-analisten de zogenoemde betrouwbaarheidsniveaus toegepast. Nadat de eerste luchtfoto analyse heeft plaatsgevonden wordt een tweede analist ingeschakeld die de luchtfoto(‘s) opnieuw interpreteert. Dit gebeurt onafhankelijk van de eerste luchtfoto analist, wat inhoudt dat de ingetekende indicaties in eerste instantie niet worden weergegeven in GIS. Pas bij het intekenen van de indicaties wordt gecontroleerd of dit afwijkt van de eerdere interpretatie. Bij discrepanties tussen ingetekende indicaties wordt er overlegd door de eerste en tweede luchtfoto analist (dit kan middels aantekeningen in GIS of in persoon). Wanneer de twee luchtfoto analisten het niet eens kunnen worden over een in te tekenen indicatie, en het raadplegen van een derde luchtfoto analist geen uitkomst biedt, dan krijgt deze indicatie de classificatie ‘mogelijk’ i.p.v. ‘waarschijnlijk’ of ‘bevestigd’. De classificatie ‘bevestigd’ wordt alleen gebruikt wanneer de indicatie is bevestigd door een tweede bron (de eerste luchtfoto interpretatie geldt niet als tweede bron). •

73 74

Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%);

BHIC toeg nr. 127 inv. nrs. 307 en 510. NA toeg. nr. 2.04.110 inv. nr. 21.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

35

• •

Waarschijnlijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object (betrouwbaarheid 50% of hoger). Het object is op de kaart ingetekend en indien van toepassing, afgebakend. Mogelijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object. Niet in alle gevallen kon op basis van de luchtfoto de oorzaak worden vastgesteld van een object in het landschap of in de bebouwing. Om een verklaring te kunnen geven voor het ontstaan van de verstoring is naar een oorzaak gezocht in de geraadpleegde literatuur en archieven. Indien er geen oorzaak kon worden vastgesteld, is het waargenomen object aangemerkt als 'mogelijk' (betrouwbaarheid lager dan 50%).

Verderop in deze paragraaf zijn kort de indicaties gegeven die op de luchtfoto's zijn waargenomen. Daarin komen de betrouwbaarheidsniveaus ook aan bod. Voor het georefereren van luchtfoto's wordt gewerkt met ArcGIS. Er worden minimaal 10 punten (GCP’s, ground-controlepoints) gebruikt om de luchtfoto juist op de referentiekaart (Topo RD) te leggen. Om vervormingen op de luchtfoto’s te corrigeren wordt gebruik gemaakt de Second Order Polynomial transformatie-methode. Deze transformatie methode maakt het mogelijk om de luchtfoto waar nodig uit te rekken en te verbuigen. Luchtfotodekking 1938 De luchtfoto’s uit 1938 zijn van goede kwaliteit, maar dekken niet het hele onderzoeksgebied, een klein gedeelte van het onderzoeksgebied is niet gedekt door deze luchtfoto’s. De foto’s zijn geraadpleegd om de situatie vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog (de ‘nul-situatie’) vast te stellen. Op de vooroorlogse luchtfoto zijn geen bijzonderheden waargenomen. Luchtfotodekking 1944 De luchtfoto van 1944 was reeds in bezit. De foto is van matige kwaliteit (B). Op de luchtfoto zijn geen sporen van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied waargenomen. Luchtfotodekking 16 september 1944 De luchtfoto van 16 september 1944 is geraadpleegd om de situatie vóór de bevrijding vast te stellen. De foto is van redelijke kwaliteit (A-B).

In het noorden van het onderzoeksgebied is sprake van bewolking. Op de luchtfoto zijn geen sporen van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied waargenomen. Luchtfotodekking 19 september 1944 De luchtfoto van 19 september 1944 was reeds in bezit. De foto is van redelijke kwaliteit (A-B). Op de luchtfoto zijn geen sporen van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied waargenomen. Luchtfotodekking 13 juli 1945 De luchtfoto van 13 juli 1945 is geraadpleegd om de situatie na de bevrijding vast te stellen. De luchtfoto is van slechte kwaliteit (C). Op de luchtfoto zijn geen sporen van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied waargenomen.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

36

Afbeelding 8: 3D-luchtfoto van de luchtfoto’s van 19 september 1944. Bron: KAD sortieref. 106G-3001 fotonrs. 4332 en 4333 d.d. 19-09-1944.

3.9

Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn: • • • • • •

•

De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1940-1945 zijn onbekend; De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1947-1970 zijn onbekend; Niet van alle gebeurtenissen kon de exacte locatie worden vastgesteld op basis van de geraadpleegde bronnen. Voor deze gebeurtenissen geldt dat ze niet nader geanalyseerd zijn in het kader van dit vooronderzoek; Websites veranderen continu door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het internet; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen; In het gemeentearchief van Zeeland waren geen omnummeringslijsten aanwezig. Ook ontbreken de gegevens over de luchtbeschermingsdienst van Zeeland vanaf 1942 en is er geen informatie gevonden over aangetroffen/geruimde OO; In de geraadpleegde luchtfoto-archieven hebben de luchtfoto’s uit de eerste jaren van de oorlog een beperkte dekking en zijn ze vaak niet beschikbaar voor het betreffende onderzoeksgebied. Voorts zijn de luchtfoto’s uit deze beginperiode niet altijd van goede kwaliteit en schaal. Het is hierdoor niet altijd mogelijk om oorlogshandelingen nauwkeurig te lokaliseren; Voor dit onderzoek geldt dat sommige luchtfoto's van te slechte kwaliteit waren of niet het onderzoeksgebied dekten.

Verder was op de foto van 16 september 1944 bewolking te zien, waardoor een deel van het onderzoeksgebied niet zichtbaar is.

3.10 Inventarisatiekaart Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen zijn ingetekend op een inventarisatiekaart in GIS, waarin ook de resultaten van de geanalyseerde (en gegeorefereerde) luchtfoto’s zijn verwerkt.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

37

In de onderstaande afbeelding is de inventarisatiekaart voor het onderzoeksgebied weergegeven. Op de A1 kaart (losbladig, bijlage 4) zijn ook de corresponderende unieke nummers weergegeven. Op de inventarisatiekaart zijn geen indicaties voor oorlogshandelingen ingetekend. Tijdens het literatuur- en archiefonderzoek zijn geen indicaties gevonden waaruit blijkt dat er oorlogshandelingen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook zijn er tijdens het luchtfoto-onderzoek geen sporen van oorlogshandelingen in het landschap waargenomen.

Afbeelding 9: Inventarisatiekaart onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland in de gemeente Maashorst.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

38

4 ANALYSE GEGEVENS 4.1

Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied Op basis van de geraadpleegde gegevens kan worden vastgesteld of een onderzoeksgebied (deels) verdacht of onverdacht op OO is. Indien er in het onderzoeksgebied geen oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden en/of indien er geen OO in/op de (water)bodem zijn achtergebleven, is een gebied onverdacht. Als uitgangspunten voor de conclusie verdacht of onverdacht wordt bijlage 2 als leidraad gebruikt voor aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied. Verder wordt gebruikgemaakt van kennis en ervaring door het maken van een beredeneerde inschatting: •

Verhoogde kans op OO: VERDACHT (bij specifieke meldingen van OO en bij oorlogshandelingen of militaire aanwezigheid en daardoor aanwezigheid van OO) Geen verhoogde kans op OO: ONVERDACHT (bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties op verdachte gebieden).

•

Indien van de bovengenoemde richtlijnen (zie bijlage 2) voor de horizontale afbakening wordt afgeweken, is dit gemotiveerd. Als er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld voor elk van het op OO verdachte gebied: • • • • • • • • •

Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; (Hoofd- en sub-) soort mogelijk aan te treffen OO; Kalibers/ gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; De hoeveelheid mogelijk aan te treffen OO; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

4.2

Indicaties en verdachte gebieden Tijdens het vooronderzoek zijn geen indicaties aangetroffen waaruit blijkt dat in het onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij OO zijn achtergebleven in de (water)bodem. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT op OO.

4.3

Bodembelastingkaart OO In de onderstaande afbeelding is de Bodembelastingkaart OO voor het onderzoeksgebied weergegeven. Deze kaart is ook losbladig, op A1-formaat (bijlage 5) aan dit vooronderzoek OO toegevoegd. Het onderzoeksgebied is onverdacht op OO.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

39

Afbeelding 10: Bodembelastingkaart OO onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland, gemeente Maashorst. Het onderzoeksgebied is onverdacht op OO in de (water)bodem.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

40

5 CONCLUSIE EN ADVIES 5.1

Conclusie Op basis van de geraadpleegde bronnen, de beoordeling en evaluatie van de indicaties en contra-indicaties is vastgesteld dat het onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland in de gemeente Maashorst niet getroffen is door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, waardoor OO in de (water)bodem kunnen zijn achtergebleven. Het onderzoeksgebied is onverdacht op OO.

5.2

Leemten in kennis Samenvattend zijn er de volgende leemten in kennis zijn: • • • • • •

•

5.3

De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1940-1945 zijn onbekend; De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1947-1970 zijn onbekend; Niet van alle gebeurtenissen kon de exacte locatie worden vastgesteld op basis van de geraadpleegde bronnen. Voor deze gebeurtenissen geldt dat ze niet nader geanalyseerd zijn in het kader van dit vooronderzoek; Websites veranderen continu door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het internet; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen; In het gemeentearchief waren geen omnummeringslijsten aanwezig. Ook is er geen informatie gevonden over aangetroffen/geruimde OO. Verder ontbreken de gegevens over de luchtbeschermingsdienst van Zeeland vanaf 1942; In de geraadpleegde luchtfoto-archieven hebben de luchtfoto’s uit de eerste jaren van de oorlog een beperkte dekking en zijn ze vaak niet beschikbaar voor het betreffende onderzoeksgebied. Voorts zijn de luchtfoto’s uit deze beginperiode niet altijd van goede kwaliteit en schaal. Het is hierdoor niet altijd mogelijk om oorlogshandelingen nauwkeurig te lokaliseren; Voor dit onderzoek geldt dat sommige luchtfoto's van te slechte kwaliteit waren of niet het onderzoeksgebied dekten.

Verder was op de foto van 16 september 1944 bewolking te zien, waardoor een deel van het onderzoeksgebied niet zichtbaar is.

Advies Op basis van de resultaten van dit vooronderzoek OO en de conclusies is het onderzoeksgebied ONVERDACHT op OO. De voorgenomen werkzaamheden kunnen derhalve plaatsvinden zonder dat vervolgstappen noodzakelijk zijn in de opsporing van OO. De (grond)werkzaamheden kunnen derhalve regulier worden uitgevoerd. Indien tijdens werkzaamheden toch een OO of verdacht voorwerp wordt aangetroffen, is het zaak de juiste procedure direct te starten. Het voorwerp niet beroeren en de politie meteen op de hoogte stellen. Deze zal, indien noodzakelijk, de EOD inschakelen om het OO te ruimen. Tot slot wordt aan de opdrachtgever aanbevolen om het rapport te overleggen aan de gemeente Maashorst waarbinnen het onderzoeksgebied gelegen is.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

41

6 BIJLAGEN

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

42

Bijlage 1

Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO)

In het ‘Certificatieschema vooronderzoek (VO) en risicoanalyse (RA) Ontplofbare oorlogsresten (OO)’ staat vermeld dat de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek worden beoordeeld en op basis daarvan wordt gemotiveerd vastgesteld: 1. of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en zo ja; 2. hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit en verschijningsvorm van mogelijke ontplofbare oorlogsresten en voor de hoofdsoort afwerpmunitie tevens het type ontstekingsinrichtingen en het verwachte aantal; 3. horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied. Bij de beoordeling en evalueren van het bronnenmateriaal worden de volgende uitgangspunten gehanteerd. 1. Bij het vaststellen van de conclusie worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: a. Bij de beoordeling of bepaalde oorlogshandelingen een concrete aanwijzing vormen voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied, wordt bijlage 2a als leidraad gehanteerd. Hiervan mag alleen gemotiveerd worden afgeweken en gemaakte keuzes moeten worden onderbouwt; b. Indien er sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt de conclusie VERDACHT gerapporteerd; c.

Indien er geen sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt de conclusie ONVERDACHT gerapporteerd. 2. Indicaties/contra-indicaties dienen een locatieverwijzing te hebben, aangezien deze essentieel is om te bepalen of de informatie relevant is voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Voor de locatieverwijzing gelden de volgende uitgangspunten: a. indicaties/contra-indicaties moeten worden vertaald naar een locatie in de huidige topografie; b. waar sprake is van onduidelijkheid/onbetrouwbaarheid in de locatieverwijzing, wordt dit gedocumenteerd; c. bij gebruikmaking van indicaties/contra-indicaties uit geschreven bronnen, dient de locatieverwijzing uit het bronbestand in de rapportage ongewijzigd te worden overgenomen. 3. Bij de classificatie van objecten op luchtfoto’s dient de validiteit van de classificatie vastgelegd te worden in de volgende twee niveaus van betrouwbaarheid. a. Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%); b. Waarschijnlijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object (betrouwbaarheid 50 % of hoger). c.

Mogelijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object (betrouwbaarheid lager dan 50 %). De betrouwbaarheid van de classificatie wordt per object vastgelegd. Indien een object met de betrouwbaarheid “mogelijk” invloed uitoefent op de afbakening van het verdachte gebied, wordt dit duidelijk in de rapportage beschreven. 4. De interpretatie van luchtfoto’s uit het tijdvak 1940-1945 vindt als volgt plaats: a. De organisatie rapporteert de wijze waarop de luchtfotobeelden zijn geoptimaliseerd voor interpretatie;

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

43

b. De organisatie interpreteert de geselecteerde luchtfoto’s ten minste op schade aan het landschap als gevolg van oorlogshandelingen en de indicaties zoals genoemd in bijlage 2; c. Bij de interpretatie dienen aantoonbaar ten minste twee deskundigen ter zake luchtfotointerpretatie te worden betrokken, zowel betreffende de classificatie van objecten als het betrouwbaarheidsniveau zoals bedoeld onder punt 3. 5. De conclusie wordt vastgesteld op basis van indicaties en/of contra-indicaties waarvan de betrouwbaarheid door de organisatie is getoetst door het stellen van de onderstaande vragen. a. Betreft het informatie uit een primaire bron of uit een secundaire bron?; b. Kan de informatiebron op zichzelf als betrouwbaar worden beschouwd aangaande de feiten die de bron vermeldt?; c. Komt de informatie uit een bron overeen met informatie over dezelfde -(contra-)indicatie? d. Aan de hand van de antwoorden op deze vragen wordt de betrouwbaarheid van de bron geëvalueerd. Indien een informatiebron of informatie welke doorslaggevend is voor de conclusie VERDACHT als overwegend onbetrouwbaar wordt beschouwd, dient dit in de rapportage te worden vastgelegd. 6. Bij het vaststellen van de conclusie VERDACHT/ONVERDACHT voor het onderzoeksgebied of een deel daarvan worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: a.

De conclusie VERDACHT wordt gehanteerd indien op basis van de beoordeling van indicaties en contra-indicaties er volgens een onderbouwde inschatting van de organisatie voor het gehele of een gedeelte van het onderzoeksgebied sprake is van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten; b. De conclusie ONVERDACHT wordt gehanteerd voor dat deel van het onderzoeksgebied dat niet als verdacht gebied wordt aangemerkt. 7. Het verdachte gebied wordt horizontaal en verticaal afgebakend, gespecificeerd per hoofdsoort van mogelijke ontplofbare oorlogsresten. Daarbij worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: a. Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt bijlage 2 als richtlijn gehanteerd. Hiervan mag alleen gemotiveerd worden afgeweken en gemaakte keuzes moeten worden onderbouwd. b. Uitgangspunten verticale afbakening: i. bij het bepalen van de verticale afbakening per hoofdsoort dient specifiek rekening te worden gehouden met in ieder geval: bodemtype, gewicht en kaliber/diameter van ontplofbare oorlogsresten; ii. voor het berekenen van de indringingsdiepte van afwerpmunitie wordt wordt gebruik gemaakt van een rekenmethode.

Indien de verwachtte ontplofbare oorlogsresten in de catalogus van het ontwerp Voorschrift Bepaling Indringingsdiepte Conventionele Explosieven (Deltares, 1210497-000, 2015), aanwezig zijn dient tenminste deze rekenmethode gebruikt te worden. Bevinden de verwachte ontplofbare oorlogsresten niet in de catalogus, wordt beschreven en gemotiveerd welke rekenmethode wel is gebruikt. Indien naast de “Deltares methode” andere rekenmethoden worden toegepast, worden de verschillen tussen beide methoden en de uitkomsten daarvan in de rapportage verklaard; iii. indien sprake is van grondverzet/grondroering in de periode 1945 tot heden, wordt op basis daarvan bepaald of, en zo ja tot welke diepte minus huidig maaiveld/ huidige (water)bodem en ten opzichte van NAP de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten kan worden uitgesloten; iv. de verticale afbakening wordt uitgedrukt in de diepte ten opzichte van NAP, en als dat niet mogelijk is, wordt dit uitgedrukt in de diepte ten opzichte van de maaiveldhoogten ten tijde van WOII. c. Uitgangspunten horizontale afbakening: i. bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt, op basis van het beschikbare bronnenmateriaal, de geografische tolerantie gerapporteerd en bij

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

44

een geografische tolerantie van meer dan 10 meter wordt de reden daarvan gemotiveerd; ii. voor luchtfoto’s wordt de wijze waarop dit is gegeorefereerd beschreven; iii. het verdachte gebied wordt weergegeven op een wijze waardoor de positie ten opzichte van het coördinatensysteem van de Rijksdriehoeksmeting (RD) nauwkeurig te herleiden is; iv. indien de afstanden die zijn gebruikt bij de horizontale afbakening een basis hebben in wetenschappelijk of empirisch onderzoek, wordt voor dit onderzoek een voor derden herleidbare bronvermelding gegeven; v. indien de afstanden die zijn gebruikt bij de horizontale afbakening arbitrair bepaald zijn, wordt dit als zodanig in de rapportage benoemd. d. De verschijningsvorm van mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten wordt vastgesteld en gerapporteerd.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

45

Bijlage 2

Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CS-VROO)

Deze bijlage maakt onderdeel uit van hoofdstuk 3 van de Nadere bepalingen voor het beoordelen van bronnenmateriaal en afbakening van verdacht gebied behorende bij het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten en wordt gebruikt om te beoordelen of er concrete aanwijzingen zijn van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (verdacht of onverdacht) en voor de horizontale afbakening van het verdachte gebied. Hiervan mag alleen gemotiveerd worden afgeweken. Deze bijlage bevat per indicatie een uitgebreide opsomming van factoren waarmee de onderzoeker rekening moet houden bij de beoordeling of sprake is van een verdacht gebied, en zo ja, bij de afbakening van dit gebied. Naast deze uitgangspunten die door de onderzoeker worden toegepast, is een ‘referentiekader’ opgesteld met gedeelde kennis, uitgangspunten en referentiedocumenten. Dit is een meer dynamisch deel en dat valt buiten dit certificatieschema. Deze bijlage bestaat uit de volgende twee delen: • •

Beoordelen bronnenmateriaal conflictperiode Beoordeling bronnenmateriaal na-conflictperiode (nog niet ingevuld)

Beoordelen bronnenmateriaal conflictperiode Militair object Indicatie Algemene omschrijving

Militair object Gebouw, bouwwerk of cluster van gebouwen en/of bouwwerken, al dan niet voorzien van wapens en/of OO, dat dient ter verdediging, voor logistieke doeleinden of voor de huisvesting van militairen in oorlogstijd. Militaire gebouwen/bouwwerken kunnen worden onderverdeeld in drie categorieën: • veldversterkingen (lichte constructie van hout, grond e.d.); • zware versterkingen (ongewapend/licht gewapend beton, baksteen/beton combinaties); • duurzame versterking (zwaar gewapend beton, eventueel met stalen pantserdelen). Een niet-limitatieve opsomming van objecten waaraan kan worden gedacht:

Uitgangspunten voor het beargumenteerd aanmerken en afbakenen van verdacht gebied

• wapenopstelling; • geschutopstelling; • barak; • munitieopslag, al dan niet in open veld; • zoeklichtopstelling; • radaropstelling; • gevechtsloopgraaf; • communicatieloopgraaf; • schuilloopgraaf; • schuttersput; • mangat; • tankgracht- of geul; • bunker, in de vorm van zware of duurzame versterking; • kampement; • obstakel, zoals prikkeldraadversperring, wegafzetting, drakentand, palenveld tegen luchtlandingen, net tegen torpedo’s en afgezonken schip; • een verdedigingswerk bestaande uit meerdere objecten. Bij het vaststellen of de indicatie leidt tot de conclusie VERDACHT of ONVERDACHT en bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt ten minste rekening gehouden met de volgende factoren: • de aard/functie van het object; • of het object onderdeel vormde van een groter geheel; • het aantal vermoedelijk aanwezige OO ter plaatse van het militair object gedurende het gebruik daarvan; • de vermoedelijke locatie in of nabij het object waar OO werden opgeslagen; • tijdstip en reden van het verlaten van het militair object (bijvoorbeeld: voordat de bevrijding plaatsvond, opmars vijandelijke troepen, algehele capitulatie, verplaatsen van wapens); • informatie over het opruimen van het militaire object en/of de daar aanwezige OO; • welke voor de hand liggende dumplocaties er in de nabijheid van het object aanwezig zijn geweest.

• of er aanwijzingen zijn dat OO zijn aangetroffen op de locatie van het object of in de nabijheid daarvan, en zo ja, welke relatie deze OO heeft/hebben met de bekende aard/functie van het object.

22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022

46

Mijnenveld Indicatie Algemene omschrijving Uitgangspunten voor het beargumenteerd aanmerken en afbakenen van verdacht gebied

Mijnenveld Geregistreerd mijnenveld of gebied waar ooit de aanwezigheid van landmijnen is vermoed. Bij het vaststellen of de indicatie leidt tot de conclusie VERDACHT of ONVERDACHT en bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt ten minste rekening gehouden met de volgende factoren: • het aantal en type gelegde mijnen; • het aantal en type geruimde mijnen; • of het mijnenveld meerdere keren op aanwezigheid van mijnen is onderzocht; • de nauwkeurigheid van de aangegeven begrenzing van het mijnenveld; • verschijningsvorm; • welke voor de hand liggende dumplocaties er in de nabijheid van het mijnenveld aanwezig zijn geweest; • of er aanwijzingen zijn dat OO zijn aangetroffen op de locatie van het mijnenveld of in de nabijheid daarvan, en zo ja, welke relatie deze OO heeft/hebben met het mijnenveld.

Dumplocatie van OO Indicatie

Dumplocatie van OO

Algemene omschrijving

Informatie dat op een specifieke locatie OO in de landbodem en/of waterbodem zijn gedumpt met als doel OO te verwijderen of te verbergen. Bij het vaststellen of de indicatie leidt tot de conclusie VERDACHT of ONVERDACHT en bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt ten minste rekening gehouden met de volgende factoren:

Uitgangspunten voor het beargumenteerd aanmerken en afbakenen van verdacht gebied

• het type of de typen OO die zijn gedumpt; • losse OO of verpakt; • wijze van dumping (met vrachtwagen, met de hand, vanaf een vaartuig); • locatie van dumping (land/water); • de verplaatsing van OO in het water en de ophoping bij obstakels in het water ingeval van dumping van OO in water.

Vliegtuigcrash Indicatie Algemene omschrijving Uitgangspunten voor het beargumenteerd aanmerken en afbakenen van verdacht gebied

Vliegtuigcrash Het neerkomen van (delen van) een militair vliegtuig, niet zijnde een geslaagde (nood)landing. Bij het vaststellen of de indicatie leidt tot de conclusie VERDACHT of ONVERDACHT en bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt ten minste rekening gehouden met de volgende factoren: • of er aanwijzingen zijn dat er onderdelen van het toestel (of delen daarvan) in de bodem of op/in de waterbodem zijn achtergebleven, en zo ja: • de bekende locatie(s) van neerkomen; • de OO die aan boord waren bij neerkomen; • de toestand van het toestel bij neerkomen; • schadebeeld; • de bergingswerkzaamheden die in de verschillende tijdvakken (in de directe nasleep van de crash, direct na de bevrijding en daarna) hebben plaatsgevonden; • de ondergrondse verplaatsing van het toestel of delen daarvan; • of er aanwijzingen zijn dat OO zijn aangetroffen op de crashlocatie, en zo ja, welke relatie deze OO heeft/hebben met de crash; • de mogelijke aanwezigheid van stoffelijke resten, milieukundige bodemverontreiniging (zoals brandstof) en archeologisch erfgoed.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=0fdbdb80-db73-498a-8c69-255023250c21