Bijlage ter informatie 1.26 - Bijlage bij Toelichting 22 – Onderzoek ontplofbare oorlogsresten
Tekst van het document
Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Repelakker III Zeeland Gemeente Maashorst
Datum: Kenmerk:
5 juli 2022 22P039 definitief rapport versie 1.0
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
1
Distributielijst - NOVAFORM Vastgoedontwikkelaars West B.V.; - Bombs Away B.V.
Opdrachtgever:
Opgesteld:
Geaccordeerd:
Kenmerk en status: 22P039 Definitief rapport Versie 1.0
Handtekening:
Handtekening:
Handtekening:
Datum: 5 juli 2022
Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
2
MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van NOVAFORM Vastgoedontwikkelaars West B.V. te Rotterdam heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor het onderzoeksgebied Repelakker III in de gemeente Maashorst in de provincie Noord-Brabant. De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek OO zijn de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied. In het gebied zullen woningen gebouwd worden. Het doel van het vooronderzoek OO is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat er vanwege oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoeksgebied (deels) verdacht op OO. De volgende zaken worden dan vastgesteld: hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, de verschijningsvorm van mogelijke OO en de horizontale en de verticale afbakening van het verdachte gebied. Voor de hoofdsoort afwerpmunitie wordt tevens het type ontstekingsinrichting en het verwachte aantal vastgesteld.
Bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties1, is het onderzoeksgebied onverdacht op OO. Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het vooronderzoek OO is vastgesteld dat er geen indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT op OO. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het vooronderzoek OO geen indicaties zijn aangetroffen, wordt geadviseerd om de voorgenomen bodemingrepen in het onderzoeksgebied regulier uit te voeren, dat wil zeggen, zonder vervolgstappen in de opsporing van OO. Tot slot wordt aan de opdrachtgever aanbevolen om het rapport te overleggen aan de gemeente Maashorst waarbinnen het onderzoeksgebied gelegen is.
1
Contra-indicatie: gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
3
Inhoudsopgave 1
Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel vooronderzoek OO .................................................................................... 6 1.2.1 Vooronderzoek OO ............................................................................................ 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek OO ........................................................................... 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO .......................................... 8 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 9 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 9
2
Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 11 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 12 2.4.1 Gemeentearchief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch ................................................... 12 2.4.2 Provinciaal archief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch ................................................ 13 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 15 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 16 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 17 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 18 2.4.7 Websites ........................................................................................................... 19 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ...............................................................
20 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 20 2.5.2 National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 21 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 22 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 22 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 22 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 22 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 22
3
Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 24 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 24 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 25 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 26 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 26 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 29 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 32 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 35 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 35 3.8.1 Classificatie ...................................................................................................... 35 3.9 Leemten in kennis............................................................................................
37 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 37
4
Analyse gegevens ..................................................................................................... 39 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 39 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 39 4.3 Bodembelastingkaart OO ................................................................................ 39
5
Conclusie en Advies ................................................................................................. 41 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 41 5.2 Leemten in kennis............................................................................................ 41 5.3 Advies ............................................................................................................... 41
6
Bijlagen ...................................................................................................................... 42
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
4
Bijlage 1 Bijlage 2 VROO) Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7
Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO) ....................... 43 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CS46 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 51 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 54 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) .............................. 55 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 56 Certificaat CS-VROO ................................................................................ 57
Afbeelding voorblad: Uitsnede van de luchtfoto van 19 september 1944 met daarop het onderzoeksgebied Repelakker III in Zeeland (Noord-Brabant). Bron: KAD sortieref. 106G-3001 fotonr. 4332.
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
5
1 INLEIDING 1.1
Aanleiding In opdracht van NOVAFORM Vastgoedontwikkelaars West B.V. te Rotterdam heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uitgevoerd voor het gebied Repelakker III in de gemeente Maashorst (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding van het vooronderzoek OO is de bouw van woningen in het gebied Repelakker III in Zeeland. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken gebied. Indien er OO aanwezig zijn in de (water)bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek OO is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van OO. Tevens wordt bepaald waar er een risico is op het aantreffen van OO.2
1.2
Doel vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen. Het vooronderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1939-1945 en een vooronderzoek na-conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een vooronderzoek conflictperiode. In overleg met de opdrachtgever is wel besloten om de verticale afbakening van het verdachte gebied en voor zover het afwerpmunitie betreft, het verwachte aantal vast te stellen tijdens dit vooronderzoek OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, dan wordt het verdachte gebied horizontaal en verticaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1
Vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (indicaties); 2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (contra-indicatie).
2
Disclaimer: Dit rapport betreft een vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away B.V. streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Certificatieschema VO-OO en RA-OO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contra-indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen OO kunnen worden aangetroffen.
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
6
In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)
Raadplegen VO OO Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔
Geraadpleegd ✔ ✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔
✔
✔ ✔
✔ ✔
✔
✔
✔
✔
✔
Niet beschikbaar ✔
✔
Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd, die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken gebied: • • • • 1.2.2
Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); Relevante websites.
Werkwijze vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een vooronderzoek OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken gebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • •
Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO; Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie;
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
7
• De verwachte hoeveelheden OO; • De horizontale afbakening van het verdachte gebied • De verticale afbakening van het verdachte gebied. De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3
Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek OO richt zich op het te onderzoeken gebied Repelakker III (hierna: onderzoeksgebied). Het onderzoeksgebied bestaat uit weilanden ten westen van het dorp Zeeland. Eerder gerealiseerde nieuwbouwprojecten in de omgeving van het onderzoeksgebied zijn Repelakker I en Repelakker II. In de omgeving van de nieuwbouwwijk Repelakker ligt het natuurgebied De Maashorst. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn op het onderzoeksgebied, is rondom het onderzoeksgebied een (denkbeeldige) contour van 250 meter getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit vooronderzoek OO weergegeven.
Afbeelding 1: Onderzoeksgebied VO OO Repelakker III Zeeland in de gemeente Maashorst.
1.4
Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away B.V. is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away B.V. stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away B.V. dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away B.V. streeft er dan ook continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away B.V. is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) (zie bijlage 7 Certificaat CS-VROO). Dit
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
8
betekent dat Bombs Away B.V. wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld. 1.5
Projectteam In het kader van dit vooronderzoek OO heeft Bombs Away B.V. een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestaat uit de volgende medewerkers: • • • • • • •
1.6
Dhr. drs. Th.M. van den Berg Mevr. L. Hofland-Timmers Mevr. M. Lammers MA Dhr. M. Kuiten Dhr. A.H. Meijers Dhr. J. Gruijters MSc Mevr. I. Hoen
Directeur, historicus Projectleider Historicus, opsteller rapportage Adviseur OOO/civieltechnicus Munitietechnicus GIS-specialist/luchtfoto-analist GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist
Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het vooronderzoek OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •
In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO.
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
9
2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1
Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport.
Als slechts in één bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away B.V. archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald.
2.2
Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn de volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • • • • •
Bedrijfsarchief Bombs Away B.V.; Bedrijfsarchief NOVAFORM Vastgoedontwikkelaars West B.V.; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; Gemeente Maashorst, waarbinnen het onderzoek valt; ProRail is voor dit onderzoek niet benaderd aangezien er in het onderzoeksgebied (of de directe omgeving) geen railinfrastructuur aanwezig is.
Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken OO. Type VO
Rapportnaam Tweehekkenweg te Zeeland
Bedrijf Bodac B.V.
Kenmerk H8015
Datum 18-10-2018
In 2018 heeft de firma Bodac B.V. in opdracht van Kragten een vooronderzoek uitgevoerd voor de Tweehekkenweg te Zeeland naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog. Het onderzochte gebied ligt ten zuidwesten van het onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland. Uit de bodembelastingkaart die gemaakt is voor bovengenoemd vooronderzoek blijkt dat er geen indicaties zijn dat er in dit onderzochte gebied OO zijn achtergebleven op de bodem. Het onderzoeksgebied Tweehekkenweg is onverdacht verklaard op OO.
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
10
Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde vooronderzoeken nabij het onderzoeksgebied Repelakker III Zeeland in de gemeente Maashorst.
2.3
Literatuur In het kader van dit vooronderzoek OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • • • • • •
Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Boeijen, W.F.J., Vliegen en vechten bij de Maas 1940-1945. Oorlogsgeschiedenis op de grens van Noord-Brabant en Gelderland (Westervoort 2004); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Claassens, A. & G. Krujf, Het gevecht bij Mill. Herdenkingsboek 10 mei 1940 (Mill 1980); Didden, J. & M. Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1993); Grimm, P., E. van Loo en R. de Winter (Red.), Vliegvelden in oorlogstijd. Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945 (2e druk; Amsterdam 2017); Härtel, E.G.H., Vijf dolle dagen ........in mei 1940 (Bergen op Zoom 1984); Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (’s-Hertogenbosch 2001); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Nierstrasz, V., De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940 (Den Haag 1953);
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
11
• • • • •
Nierstrasz, V., De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940. Schetskaarten (Den Haag 1953); Sanders, A.L.M., Uden in de Tweede Wereldoorlog (Uden 2002); Stichting Myllesheem (Red.), Mill, van mobilisatie tot bevrijding (Mill 1990); Van den Doel, H.W., H.J. Mulder en de strijd bij Mill. Een episode uit de Nederlandse artilleriegeschiedenis (Den Haag 1990); Zwanenburg, G., En nooit was het stil… Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993).
Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4
Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away B.V. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Voor dit onderzoek heeft er geen fysiek bezoek aan het archief plaatsgevonden, omdat al het relevante archiefmateriaal reeds voor andere onderzoeken is opgehaald. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1
Gemeentearchief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Zeeland. Het onderzoeksgebied ligt heden ten dage in de gemeente Maashorst. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s-Hertogenbosch is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeente Zeeland geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. In het gemeentearchief zijn geen omnummeringslijsten aanwezig. Ook ontbreken de gegevens over de luchtbeschermingsdienst van Zeeland vanaf 1942 en is er geen informatie te vinden over aangetroffen/geruimde OO. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 7631
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Gemeentebestuur Zeeland, 1929 - 1970
411 414.17
19451966 z.j.
414.54
1941
491
19291942 19401953 19301946 19411949 19301970 19451951 19461952
Oorlogsgraven in de gemeente Zeeland en opgave gesneuvelde Zeelanders, 1945-1966 B.Th. van der Burgt, Zeeland, het oprichten van een munitiebewaarplaats en voorhanden hebben van munitie, 28-08-1957 M. van Tienen, Zeeland, het oprichten van een munitiebewaarplaats 20-12-1941 Luchtbescherming in de gemeente Zeeland, 1929-1942 Oorlogsschade en -herstel in de gemeente Zeeland Bosbrandweer
496 504 510 511 543 544
Brandmelding en alarmering Brandrapporten Herstel oorlogsschade aan wegen en waterlopen met subsidie van overheid Herstel oorlogsschade weg ZeelandLangenboom, bestek ATD 11 (vorig besteknr. 48126)
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
12
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
585
19311958
684
19441951 19451953
Bebossingsplannen en schade aan bossen (o.a. t.g.v. militaire verdedigingswerker, oorlogshandelingen en een vliegtuigramp) Vordering van grond en gebouwen op en rondom vliegveld Volkel Bestemming tot definitieve luchtmachtbasis van vliegveld Volkel na de bevrijding
686
2.4.2
Provinciaal archief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Noord-Brabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s-Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur, Provinciale Waterstaat en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Militair Gezag in Noord-Brabant, 1944-1946
34
1945
Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen
38
19321944 1944
Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten spoorwegen, grensstations, rangeer- en werkplaatsen Kaarten stroomgebied Dommel, circa 1932-1945
40 42 43 44
104 171 211
215 216 218 219 267 270 271 272 279 280 291
307 510
19321945 19321944 Ca. 19321944 1945 19441945 1945
19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441946 19441945 1945
19441945 19441945
Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Tijdstip bevrijding gemeenten in Noord-Brabant, 1945 Belastingen, deviezen en oorlogsschade Rapporten over in januari – maart 1945 in NoordBrabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2, 1945 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming. 1944-1945 Opruimen mijnen, 1944-1945 Vijandelijke luchtlandingen. 1944-1945 Sectie brandweer en luchtbescherming, 1944-1945 Weekrapporten sectie openbare werken, 19441945 Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening, 1944-1945 Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen. 1944-1945 Wederopbouw, 1944-1945 Rapporten militaire commissaris Noord-Limburg, 1944-1946 Schade Enquête Commissie, 1944-1945 Publicatie sectie voorlichting Militair Gezag “Hoe zit dat? Enkele uiteenzettingen over de voornaamste problemen van bevrijd gebied”, 1945 Mijnen en andere explosieven, 1944-1945 Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming, 1944-1945
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
13
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
511
19441945 19441945 19441945 19441945
Brandweer en luchtbescherming, 1944-1945
521 522 529
532
371
Provinciale Waterstaat 18761949
1058
Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant, 1920-1969
823 63
19441945 1945 19451950
386
19451948
1316
19431945
1338
19401944
1391
19411944
1477
1940
1478
19401943
1480
19441945
1671
19421949
367
19441945
368
19441945
418
19401941
431
19441945
444
19441947
660 798
19371941 1940
799
1940
Opgave beschadigde (water)wegen, 1944-1945 Wederopbouw en vordering woonruimte, 19441945 Evacuatie van Beers / Berghem / Boxmeer / Cuijk / Grave / Haps / Heesch / Lit / Megen / Mill / Oeffelt / Oss / Ravenstein / Schaijk / Sint Anthonis / Vierlingsbeek / Wanroij / Zeeland, 1944-1945 Bureau militaire zaken, 1944-1945 Rapporten, 1945 Opgaven geleden oorlogsschade en correspondentie over herstel provinciale wegen, kunstwerken, beplantingen en roerende goederen, september 1945-1950 Diversen (onder andere oorlogsschade aan oude brug) dempen tijdelijke vaargeul en heropbouwen gewapend betonnen onderbouw van plaatstalen brug over de Mark in Zwartenberg, 1945-1948 Herstel oorlogsschade aan dijken en overleg tussen provincie, luchtbescherming en Duitse bezettingsautoriteiten ter voorkoming schade, 19431945 Bestek aanbrengen gaten, stellingen, gangen en dergelijke door Duitse bezettingsautoriteiten in dijken, 1940-1944 Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en granaatinslag, 1941-1944 Overzichten, verstrekt aan Delfkommandant Duitse Weermacht over herstel oorlogsschade aan bruggen en dergelijke in provincie, 1940 Technische gegevens van bruggen in gemeenten die op last Duitse bezettingsautoriteiten zijn hersteld, 1940-1943 Opgaven militair gezag over beschadiging, vernieling en stremming bruggen, duikers en dergelijke, 1944-1945 Opgaven door
gemeente- en waterschapsbesturen van geleden oorlogsschade, en stukken over vergoeding daarvoor, 1942-1949 Rapporten burgemeester aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding, 1944-1945 Verslagen vergaderingen CdK, burgemeester en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten, 1944-1945 Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant Verslagen van CdK voor minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding 19441945 Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging, 1944-1947 Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen, 19371941 Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, 1940 mei - juni Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, 1940 juli september
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
14
Toeg. nr. 1113
1148
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Provinciale Waterstaat, 19501979 Provinciaal Bestuur NoordBrabant (19201949)
91
19501952
Overzichten geleden oorlogsschade aan provinciale eigendommen, 1950-1952
226
19371944
Luchtbeschermingsplan griffiegebouw, 1937-1944
441
19391940 19391943
Luchtbescherming waterleidingbedrijven, 19391940 Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing, 1939-1943 Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen, 1944 Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen, 1926-1946 Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden, 1940-1950 Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen, 1946-1947 Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade, en financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan, 1949-1958
442
443
1944
674
19261946 19401950
901
1392
2.4.3
Provinciaal Bestuur, 19501986
1286
19461947
3640
19491958
Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943, het zgn. Bunkerarchief (toeg. nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg. nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr.
Titel
2.04.53.15
Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)
Inv. nr. 9, 11, 13
Jaar
Omschrijving
19371946
Ingekomen en minuten van uitgegane brieven
32
19401941 19401941
Commissie van Proefneming. Nrs. 17.27.1 – 17.27.11 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Rapporten van gemeentelijke luchtbeschermingsdiensten met documentatie Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven
37
2.04.110
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
61
19391940
78
19401941
20
19451959
21
19451947 19571959 1947
22 23 28 69
19471970 19671971
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
15
Toeg. nr.
Titel
2.13.25
Militair Gezag (1939) (1943-1946) (1956)
2.13.167
2.13.210
2.4.4
Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-) (1867-1942)
Inv. nr. 1563
Jaar
Omschrijving
19441945
1567
19441945
1568
19441945
272284
1951
Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken
285296 11121119
19471962 z.j.
1120
z.j.
23
1940
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg. nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven:
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
16
Toeg. nr. 077
Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938) (1940-1945)
Inv. nr. 1328
Jaar
Omschrijving
19401941
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
1332
19401943
Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente
190a
Groep Albrecht (19431947)
17-34
1945
216k
Departement van Justitie (1935) (1940-1945) (1950)
181185
19431944
Tevens is de onlinebeeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is doorzocht op 28-02-2022 op zoektermen ‘Zeeland (Noord-Brabant)’, ‘Zevenhuis’, ‘Melkpad’, ‘Voederheil’, ‘Mill’, ‘Uden’, ‘Schaijk’ en ‘Volkel’. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.5
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. Aanvullend is de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’ ingezien. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409
Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)
Inv. nr. 495001
Jaar 1940
521001
1940
521016
1940
521017
1940
524001
1940
528040
1940
528041
1940
528042
1940
Omschrijving Commandant van de compagnie Huzaren motorrijders kapitein E.W. ‘t Sas Verslag van de commandant van de Peeldivisie, kolonel L.J. Schmidt Dagboek van de commandant van het 29e regiment infanterie en tevens van het vak Schayk luitenant-kolonel J. Detmar Verslag van de commandant van het 29e regiment infanterie en tevens van het vak Schayk luitenant-kolonel J. Detmar Verslag van de commandant van het 41e regiment infanterie en tevens commandant van het vak Erp, luitenantkolonel E. Snoek Verslag betreffende de IIIe afdeling opgetekend door kapitein M.R.H. Calmeijer naar mededelingen van de afdelingscommandant kapitein ir. S.L. Groenewoud Verslag van de commandant van de 1e batterij van de IIIe afdeling van het 20e regiment artillerie 1e luitenant H.J. Mulder Gevechtsberichten van de commandant van de 1e batterij van de IIIe afdeling van het 20e regiment artillerie 1e luitenant H.J. Mulder
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
17
Toeg. nr.
Titel
419
Duitse bezetting
420
Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)
575
Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)
Inv. nr. 528043
Jaar 1940
528044
1940
528045
1940
528046
1940
529005
1940
538008 110
1940 1941
24
1947
48 385
1947 Oktober 1944
Omschrijving Verslagen met schetsen van de commandant van de 2e batterij van de IIIe afdeling van het 20e regiment artillerie 1e luitenant J.H.W. Klopper Verslag van de commandant van de 3e batterij van de IIIe afdeling van het 20e regiment artillerie 1e luitenant ir. J. van Soest Brief betreffende uitrusting van de IIe afdeling van het 20e regiment artillerie van de commandant van de 1e depot afdeling van het Ive depot bereden artillerie kapitein mr. J.C. v. Heuven Rapport over de oorlogsbelevenissen in mei 1940 van een artillerist uit de PeelRaamstelling door reserve 1e luitenant H.A. Robbé Groskamp luitenantadjudant van het IIIe bataljon van het 20e regiment artillerie Verslag van de commandant van het mitrailleur eskadron van het 2e regiment Huzaren motorrijders 1e luitenant J.B.F. van Hasselt. Bevat tevens stukken met betrekking tot reünies en herdenkingen van de staf van de lichte divisie Kaarten van de Peel-Raamstelling Kaarten vliegvelden (Flugplatz) Bergen, Deelen, Eelde, Eindhoven, Gilze-Rijen, Haamstede, Harskamp, Hilversum, Kamp Katwijk, De Kooy, Leeuwarden, Middenmeer, Norg, Ockenburg, Ouddorp, Soesterberg, Schellingwoude, Schiphol, Texel, Twente, Veldhuizen, Venlo Vlissingen, Vogelenzang, Volkel, Waalhaven, Woensdrecht, Ypenburg, Schiessplatz: Harderwijk, Petten.
Opgesteld door het Luftgaukommando Holland Zaamslag t/m Zijpe Zaamslag t/m Zwollerkerspel Overzicht van troepensterktes van de Wehrmacht, politie, N.S.B., etc. in Brabant voor de plaatsen Helmond, Deurne, Vlierden, Liessel, Asten, Sommeren, Valkenswaard, Achelsche Kluis, Welschap, Veld, Meerveldhoven, Eindhoven, Boxtel, Den Bosch, Vught, St. Michiels Gestel, Sint-Oedenrode, Oss, Grave, Mill, Vekel, Zeeland, Handel en Uden
Tevens is de onlinebeeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 28-02-2022 op zoektermen ‘Zeeland (Noord-Brabant)’, ‘Zevenhuis’, ‘Melkpad’, ‘Voederheil’, ‘Mill’, ‘Uden’, ‘Schaijk’ en ‘Volkel’. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6
Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven.
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
18
Toeg. nr.
Titel
Geen
Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)
Inv. nr. 55
Jaar
Omschrijving
19451947
W t/m Z
EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in § 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.
Door de EOD zijn geen gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. 2.4.7
Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •
• •
•
De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 1 maart 2022 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Zeeland in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven.
Op 23-02-2022, 2502-2022 en 28-02-2022 is het verliesregister geraadpleegd met de zoektermen ’Zeeland’, ‘Volkel’, ‘Mill’, ‘Uden’ en ‘Schaijk’; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
19
•
•
•
•
•
•
•
in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 2302-2022 is de site geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash; De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site. Op 23-02-2022 is de site geraadpleegd; De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland.
Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat; Op de site www.dinoloket.nl kunnen verschillende ondergrondgegevens ingezien worden. Het DINOloket van TNO, de Geologische Dienst Nederland, bevat namelijk de gegevens van verschillende bodem- en grondonderzoeken door heel Nederland. Voor dit historisch vooronderzoek zijn de geologische booronderzoeken en geotechnische sondeeronderzoeken geraadpleegd voor de verticale afbakening van verdachte gebieden; Op de site www.zuidfront-holland1940.nl staan de gebeurtenissen in de meidagen van 1940 per dag beschreven. De website is een initiatief van Stichting Kennispunt Mei 1940. Op 23 februari 2022 en 7 maart 2022 is de site geraadpleegd; Het Brabants Historisch Informatie Centrum heeft de tussen 1940-1945 neergestorte vliegtuigen in Brabant per gemeente geïnventariseerd. De pagina’s op https://www.bhic.nl/ontdekken/ons-brabant/neergestorte-vliegtuigen-19401945 zijn zeer uitgebreid. Ook is het voor bezoekers van de website mogelijk om reacties te geven.
Soms staan er interessante details of zelfs ooggetuigenverslagen tussen de reacties. Op 1 maart 2022 is de website geraadpleegd; De Heemkundekring Zeeland (https://heemkundekringzeeland.nl/) heeft een eigen beeldbank. Op 23 februari 2022 is de beeldbank geraadpleegd. Er is een relevante foto gevonden waarop te zien is dat Duitse soldaten op de Zevenhuis staan (objectnummer 102412).
• 2.5
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek OO. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1
The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF)
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
20
uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •
Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).
Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Air Ministry: Bomber Command: Registered Files
2671
Jan-Feb
Night Bomb Raid Sheets
2673
Night Bomb Raid Sheets
789/9
June-Dec 1941 JanuaryMay 1943 June 1941
789/10 101/15 101/16 1559/53 1559/54 1157/47 1157/48 1169/48 1169/49
June 1941 Aug 1944 Aug 1944 March 1945 March 1945 March 1945 March 1945 Feb 1945 Feb 1945
Squadron No. 99 Squadron No. 7 Squadron No. 7 Squadron No. 266 Squadron No. 266 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 197 Squadron No. 197
2676 AIR27
2.5.2
Air Ministry: Squadrons
Night Bomb Raid Sheets Squadron No. 99
National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Voor dit onderzoek is de collectie Mission Reports (‘World War II Combat Operations Reports 1941 - 1946’; Record Group 18, MLR Number NM6 7A; ARC Identifier 596339) geraadpleegd. RG
Titel
Box
Jaar
Omschrijving
22P039 definitief rapport VO OO Repelakker III Zeeland versie 1.0 d.d. 5 juli 2022
21
18
2.5.3
Mission Reports (‘World War II Combat Operations Reports 1941 1946’
1944
96th Bomb Group Mission Report March 23, 1944 [Target - Munster, Germany]
Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 - 10 november 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2
2.5.4
635
Inv. nr. II-205-II-250
Jaar 1940-1941
Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58
Titel Reichssicherheitshauptamt
Inv. nr. 3578
3580
3581
2.6
Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen
Jaar
Omschrijving
Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943
Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4
2.5.5
Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 28-02-2022 op ‘Zeeland (Noord-Brabant)’, ‘Zevenhuis’, ‘Melkpad’, ‘Voederheil’, ‘Mill’, ‘Uden’, ‘Schaijk’ en ‘Volkel’. Dit leverde geen relevante resultaten op.
2.5.6
Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn geen stukken uit het LAC geraadpleegd.
Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military