Bijlage 4 - Eindrapport Nulmeting gemeente Maashorst
Tekst van het document
EINDRAPPORT
Nulmeting gemeente Maashorst
21 december 2022
Nulmeting gemeente Maashorst Eindrapport Laurens Vellekoop, Sam Huberts, Daniël Huisman, Iris Massop 21 december 2022
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Inhoudsopgave Toelichting evaluatie Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.
2.
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.1
Achtergrond en aanleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2
Onderzoeksvragen en activiteiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3
Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Uitgangspositie Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.1
Ontstaan, samenstelling en ligging . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.2 Kenmerken uitgangspositie gemeente Maashorst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3.
Publieke waarde in Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3.1
Opgaven en ambities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3.2 Dienstverlening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 3.3 Eerste activiteiten en resultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.
Organisatie van Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.1
Bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
4.2 Ambtelijke organisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 4.3 Financieel beleid en financiële situatie (bekostiging) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 4.4 Het kernenbeleid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 4.5 Het regionale beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4.6 Eerste ervaringen en resultaten organisatie . . . 53
5.
Legitimiteit in Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 5.1
Draagvlak voor de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
5.2 Werken aan draagvlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 5.3 Eerste resultaten op het gebied van draagvlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
3
6.
Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 6.1
Hoe functioneert de gemeente Maashorst? . . . 62
6.2 Welke positie hebben de tot de nieuwe gemeente Maashorst behorende kernen, in het bijzonder Schaijk en Reek, in relatie tot de andere delen van de gemeente en wat is de maatschappelijke samenhang met omliggende kernen die niet tot de nieuwe gemeente behoren? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 6.3 In welke mate is een wijziging van de gemeentelijke indeling om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen wenselijk? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 6.4 Aandachtspunten Maashorst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Bijlage 1: Bestudeerde documenten . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Bijlage 2: Formatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Bijlage 3: Evaluatie-ontwerp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Toelichting evaluatie Maashorst
Aanleiding evaluatie
De nulmeting
Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samen
Voor u ligt het resultaat van de nulmeting. Het doel van de
gegaan tot de nieuwe gemeente Maashorst. Bij de behandeling
nulmeting is zogezegd om de uitgangssituatie van de gemeente
van het wetsvoorstel tot samenvoeging van de gemeenten
Maashorst in kaart te brengen. Dit is noodzakelijk om in 2024
Landerd en Uden in de Tweede Kamer was bijzondere aandacht
tijdens de daadwerkelijke evaluatie (of 1-meting) een uitspraak
voor het draagvlak in de kernen Schaijk en Reek en werd het
te kunnen doen over het functioneren van de nieuwe gemeente
wetsvoorstel aangevuld met artikel 9. Daarin is opgenomen
Maashorst.
dat de minister aan de beide Kamers moet rapporteren hoe de nieuwe gemeente functioneert waarbij de minister
De uitgangspositie van de gemeente bestaat uit een feitelijke
in het bijzonder aandacht besteedt aan de positie van de
beschrijving van de gemeente anno 2022, een beschrijving van
beide genoemde kernen. In opdracht van de minister van
de richting die de gemeente Maashorst op wil (ambities en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vindt daarom een
opgaven) en een beschrijving van hoe de gemeente Maashorst
evaluatie plaats naar het functioneren van de nieuwe gemeente.
deze ambities en opgaven wil realiseren (inrichting). De dataverzameling voor de nulmeting vond plaats van juni tot
Eén evaluatie, drie onderdelen De evaluatie bestaat uit drie onderdelen. Het eerste onderdeel
oktober 2022.
De evaluatie in 2024
is het evaluatieontwerp. Dit evaluatieontwerp bevat een nadere beschrijving van de scope van het onderzoek,
Tijdens de evaluatie (of 1-meting) in 2024 wordt onderzocht
de onderzoeksactiviteiten en het evaluatiekader. Dit
welke ontwikkeling de gemeente heeft doorgemaakt ten
evaluatieontwerp vindt u in bijlage 3.
opzichte van de nulmeting. Dan gaat het erom in welke mate de gemeente erin geslaagd is haar ambities en opgaven te realiseren
Het tweede onderdeel is de nulmeting. Met deze nulmeting
en hoe het staat met het draagvlak voor het functioneren van
wordt de uitgangspositie van de gemeente Maashorst in
de gemeente Maashorst.
kaart gebracht. Tijdens deze evaluatie in 2024 zal ook een enquête worden Het derde onderdeel is de daadwerkelijke evaluatie (of
gehouden door een gespecialiseerd onderzoeksbureau onder
1-meting). Deze vindt plaats in 2024 en is erop gericht het
de inwoners van Maashorst om hen te bevragen op hoe zij
functioneren van de gemeente Maashorst in kaart te brengen.
aankijken tegen het functioneren van de gemeente. Het is na de
Dat doen we door de ontwikkeling te meten die de gemeente
evaluatie in 2024 aan de gemeenteraad van Maashorst, hoe zij
heeft doorgemaakt ten opzichte van de nulmeting.
opvolging wenst te geven aan de uitkomsten van de evaluatie.
Deze evaluatie is uitdrukkelijk niet bedoeld als een nieuw herindelingsonderzoek. De evaluatie is wel bedoeld om
Leeswijzer
de ontwikkeling van de gemeente Maashorst in beeld te brengen met in het bijzonder aandacht voor de positie van
In voorliggende nulmeting beschrijven we de feitelijke
Schaijk en Reek.
uitgangspositie van de gemeente (zie hoofdstuk 2). Dan gaat het onder andere om de kenmerken van de gemeente, de ligging en de oriëntatie van de verschillende kernen.
4
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
In hoofdstuk 3 beschrijven we vervolgens de ambities en opgaven van de gemeente Maashorst. Ook geven een eerste doorkijkje naar de activiteiten en resultaten op dit gebied. In hoofdstuk 4 beschrijven we de inrichting van de gemeente Maashorst. Dan gaat het om de wijze waarop de gemeente beoogt de ambities en opgaven te realiseren. In hoofdstuk 5 gaan we in op het onderwerp legitimiteit. Daarin beschrijven we hoe de gemeente voornemens is te gaan werken aan draagvlak voor de nieuwe gemeente. Ook hiervan brengen we de eerste activiteiten en resultaten in kaart. In hoofdstuk 6 geven we tot slot antwoord op de onderzoeksvragen. Ook geven we gemeente Maashorst enkele aandachtspunten mee.
5
HOOFDSTUK 1
Inleiding In opdracht van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vindt een evaluatie plaats naar het functioneren van de nieuwe gemeente Maashorst. Deze nulmeting beschrijft de uitgangssituatie van de gemeente, die aan de basis staat van de evaluatie in 2024.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
1.1
Achtergrond en aanleiding
Berenschot voert deze evaluatie als onafhankelijk onderzoeker uit. Dit bestaat uit het opstellen van een evaluatieontwerp, het
Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samen
uitvoeren van een nulmeting en een daadwerkelijke evaluatie.
gegaan tot de nieuwe gemeente Maashorst. Bij de behandeling van het wetsvoorstel tot Samenvoeging van de gemeenten
Nulmeting
Landerd en Uden in de Tweede Kamer was bijzondere aandacht
Het doel van de nulmeting is om de uitgangssituatie van de
voor het draagvlak in de kernen Schaijk en Reek en werd het
gemeente Maashorst in kaart te brengen. Dit is noodzakelijk om
wetsvoorstel aangevuld met artikel 9, waarin is opgenomen
in 2024 een uitspraak te kunnen doen over het functioneren
dat de minister aan de beide Kamers moet rapporteren hoe
van de nieuwe gemeente Maashorst. In het evaluatieontwerp is
de nieuwe gemeente functioneert waarbij de minister in het
uitgebreid opgenomen hoe de uitgangssituatie van de gemeente
bijzonder aandacht besteedt aan de positie van de beide kernen.
Maashorst in kaart wordt gebracht.
In opdracht van de minister van Binnenlandse Zaken en
We kijken naar de Feitelijke uitgangspositie van de gemeente
Koninkrijksrelaties vindt daarom een evaluatie plaats naar het
(zie hoofdstuk 2). Dan gaat het onder andere om de kenmerken
functioneren van de nieuwe gemeente. Deze evaluatie is daarbij
van de gemeente, de ligging en de oriëntatie. Daarnaast kijken
uitdrukkelijk niet bedoeld als een nieuw herindelingsonderzoek,
we wat de doelstellingen zijn van de gemeente Maashorst en de
maar brengt de ontwikkeling van de gehele gemeente
wijze waarop de gemeente van plan is deze te gaan realiseren
Maashorst in beeld met in het bijzonder aandacht voor de
(zie hoofdstuk 3 en 4). Tot slot brengen we in kaart op welke
positie van Schaijk en Reek. Daarbij wordt ook ingegaan op de
wijze de gemeente van plan is te werken aan het draagvlak
positie en maatschappelijke samenhang van de kernen en de
voor de gemeente Maashorst (zie hoofdstuk 5). In 2024 zal
wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke indeling
vervolgens worden onderzocht welke ontwikkeling zichtbaar
om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen
is ten opzichte van de nulmeting. Of de gemeente haar
(zie onderstaand).
doelstellingen heeft gerealiseerd, welke verklaringen daarvoor zijn, hoe het staat met het draagvlak voor het functioneren van
§ 3. Evaluatie
de gemeente en of er al effecten van beleid zichtbaar zijn. Zie ook hiervoor meer uitgebreid het evaluatieontwerp. Tijdens deze
Artikel 9
evaluatie in 2024 zal ook een enquête worden gehouden door
Onze Minister van Binnenlandse Zaken en
een gespecialiseerd onderzoeksbureau onder de inwoners van
Koninkrijksrelaties, in overleg met de besturen van de
Maashorst om hen te bevragen op hoe zij aankijken tegen het
nieuwe gemeente Maashorst en de provincie Noord-
functioneren van de gemeente. Het is na de evaluatie in 2024
Brabant, zendt binnen drie jaar na de datum van herindeling
aan de gemeenteraad van Maashorst, hoe zij opvolging wenst te
aan de Staten-Generaal een verslag over het functioneren
geven aan de uitkomsten van het onderzoek.
van de nieuwe gemeente Maashorst. In het verslag wordt in het bijzonder aandacht besteed aan:
Startdatum en documentatie De startdatum en daarmee 0-situatie van de nieuwe gemeente
a. de positie van de tot de nieuwe gemeente Maashorst
Maashorst is 1 januari 2022. Voor een zuivere nulmeting zou
behorende kernen, in het bijzonder Schaijk en Reek, in
je exact de situatie willen weten op 1 januari 2022 en in 2024
relatie tot de andere delen van de gemeente en de maat-
willen onderzoeken hoe de gemeente zich heeft ontwikkeld.
schappelijke samenhang met omliggende kernen die niet
Dat is echter niet hoe het werkt in de praktijk. De gemeente
tot de nieuwe gemeente behoren;
heeft in de periode na de herindeling namelijk allerlei plannen gemaakt die van belang zijn in het kader van de nulmeting.
b. de wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke
Denk aan het bestuursakkoord of het uitvoeringsprogramma.
indeling, als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder b, van de
Deze documenten geven inzicht in de doelstellingen van de
Wet algemene regels herindeling om de kernen Schaijk
gemeente Maashorst en zijn dus van groot belang voor deze
en Reek bij de gemeente Oss te voegen.
nulmeting. In het kader van deze nulmeting hebben we zo veel
Figuur 1
Artikel 9
mogelijk gebruik gemaakt van actuele documentatie en plannen (dataverzameling tot oktober 2022).
7
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Daarnaast zijn ook documenten en plannen die zijn opgesteld
In de evaluatie wordt ingegaan op de wenselijkheid van een
in de aanloop naar de herindeling relevant. Deze vormen
wijziging van de gemeentelijke indeling, als bedoeld in artikel 1,
namelijk het fundament van de nieuwe gemeente. Bovendien
eerste lid, onder b, van de Wet algemene regels herindeling om
zijn deze plannen op een aantal terreinen nog niet verder
de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen. Zoals
uitgewerkt. In voorliggende nulmeting hebben we de balans
beschreven in het evaluatieontwerp werken wij wenselijkheid
gezocht tussen de ‘originele plannen’ die het fundament
als volgt uit:
vormen van de nieuwe gemeente en de meer actuele
y
documentatie en plannen die daar een uitwerking van zijn.
Een ‘objectieve’ wenselijkheid, waarbij het gaat om de effectiviteit van de nieuwe gemeente. Hierbij wordt onderzocht welke concrete publieke waarde Maashorst
Verder is van belang dat bepaalde gegevens over de
levert aan de inwoners in Schaijk en Reek, maar ook aan
uitgangssituatie van de gemeente of indicatoren voor het
de gehele gemeente en de regio. Ook de implicaties van een
presteren van de gemeente nog niet aanwezig zijn. Deze
mogelijke ontvlechting van de gemeente worden hierbij in
indicatoren worden in de komende jaren ontwikkeld en zijn
beeld gebracht.2
daarom nu nog niet opgenomen in voorliggende rapportage. Dat betekent echter niet dat hier niet aan getoetst zal worden
y
tijdens de evaluatie in 2024.
Een ‘subjectieve’ wenselijkheid, waarbij het gaat om het draagvlak voor het functioneren van de gemeente. Dit wordt bepaald door inwoners op het niveau van de kernen van
Eerste inzichten
de gemeente (waaronder Schaijk en Reek) en de gemeente
Doordat deze nulmeting plaatsvond van juni 2022 tot en met
als geheel. Ook wordt draagvlak onder maatschappelijke en
oktober 2022 zijn er eerste inzichten in het functioneren van
bestuurlijke stakeholders (buurgemeenten, regio, provincie)
de gemeente. Deze worden voor zover beschikbaar en relevant
daarin meegenomen.
ook weergegeven in voorliggende rapportage. Met deze eerste inzichten kan de gemeente Maashorst haar voordeel doen in de
y
komende jaren.
Een ‘formele’ wenselijkheid is de te maken afweging in het algemeen belang van de gehele gemeente door college en raad. Zij maken op basis van de uitkomst van de evaluatie
Evaluatie
keuzes over het vervolg.
In het evaluatieontwerp staat uitgebreid beschreven welke activiteiten we uitvoeren in het kader van de evaluatie in 2024. Het doel van de evaluatie is om te voldoen aan artikel 9 van de herindelingswet. Waar de nulmeting met name inging op het richten en inrichten, ligt de nadruk hier op het bepalen van het verrichten door de gemeente Maashorst. Voor de evaluatie in 2024 voeren we opnieuw een documentstudie uit. Daarnaast voeren we diverse interviews en organiseren we focusgroepen en bijeenkomsten (met dezelfde gesprekspartners als tijdens de nulmeting). Tijdens de evaluatie worden inwoners rechtstreeks geconsulteerd via een representatieve enquête1. Daarnaast voeren we een benchmark uit van de organisatie, waarmee we inzicht krijgen in de apparaatskosten en formatie van de gemeente en ook analyseren we mogelijke ontvlechtingskosten die het voegen van Schaijk en Reek naar Oss met zich meebrengt. Tot slot worden er (opnieuw) twee raadsconferenties georganiseerd.
1
8
Dit gebeurt op basis van een aselecte steekproef uit het bevolkingsregister. Daarnaast wordt aan alle inwoners van de gemeente de gelegenheid geboden om via een open ingang aan de enquête mee te doen.
2
Ook de implicaties van ontvlechting (kosten, proces, overig) worden meegenomen in het bepalen van de objectieve wenselijkheid; die staan aan de ‘min-kant’ van de publieke waarde.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
1.2 Onderzoeksvragen en activiteiten De onderzoeksvragen die in deze evaluatie centraal staan luiden als volgt: 1. Hoe functioneert de gemeente Maashorst?
2. Welke positie3 hebben de tot de nieuwe gemeente
— (Hoe) realiseert de gemeente Maashorst publieke
Maashorst behorende kernen, in het bijzonder Schaijk en
waarde voor inwoners, ondernemers, organisaties en
Reek, in relatie tot de andere delen van de gemeente en wat
verenigingen?
is de maatschappelijke samenhang met omliggende kernen
— Hoe organiseert de gemeente Maashorst het proces
die niet tot de nieuwe gemeente behoren?
om te komen tot deze publieke waarde en de hieruit voortvloeiende maatschappelijke doelen?
3. In welke mate is een wijziging van de gemeentelijke
— Op welke wijze is het draagvlak georganiseerd voor de
indeling om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen wenselijk?
publieke waarde (het wat) en de organisatie (het hoe)?
Figuur 2
Evaluatiestructuur
3
9
Om de positie van de kernen in beeld te brengen kijken we naar de bestuurlijke, maatschappelijke en economische verbindingen tussen kernen, gemeenten en de regio (ecosysteem). Daarbij richten we ons ook op welke acties de gemeente toepast om de kernen te betrekken, hoe dat is georganiseerd en het draagvlak hiervoor binnen de gemeente.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Aan de basis van de beantwoording van de onderzoeksvragen
1.3 Leeswijzer
hieromtrent hebben we de volgende onderzoeksactiviteiten uitgevoerd: y
In voorliggende nulmeting beschrijven we de feitelijke
Bestudering documentatie | Diverse documentatie
uitgangspositie van de gemeente (zie hoofdstuk 2). Dan gaat
bestudeerd, zie voor een overzicht bijlage 1.
het onder andere om de kenmerken van de gemeente, de ligging en de oriëntatie van de verschillende kernen.
y
y
y
Interviews | College Maashorst, directieteam ambtelijke organisatie, de ondernemingsraad, colleges van
In hoofdstuk 3 beschrijven we vervolgens de ambities en
buurgemeenten Oss, Meierijstad, Bernheze, provincie
opgaven van de gemeente Maashorst. Ook geven een eerste
Noord-Brabant.
doorkijkje naar de activiteiten en resultaten op dit gebied.
Focusgroepen ambtelijke organisatie | Vier focusgroepen
In hoofdstuk 4 beschrijven we de inrichting van de gemeente
met medewerkers van de ambtelijke organisatie (domeinen:
Maashorst. Dan gaat het om de wijze waarop de gemeente
bedrijfsvoering, organisatieontwikkeling, sociaal, ruimte)
beoogt de ambities en opgaven te realiseren.
Bijeenkomst bewonersplatform/-initiatieven
In hoofdstuk 5 gaan we in op het onderwerp legitimiteit.
| Bijeenkomst met afvaardiging van 8
Daarin beschrijven we hoe de gemeente voornemens is te gaan
bewonersplatforms/-initiatieven.
werken aan draagvlak voor de nieuwe gemeente. Ook hiervan brengen we de eerste activiteiten en resultaten in kaart.
y
Groepsbijeenkomsten maatschappelijke en economische partijen | Vier groepsbijeenkomsten met een afvaardiging
In hoofdstuk 6 geven we tot slot antwoord op de
van maatschappelijke en economische partijen.
onderzoeksvragen. Ook geven we gemeente Maashorst enkele aandachtspunten mee.
y
Raadsconferenties (2x) | Twee raadsconferenties, om informatie op te halen en om bevindingen te delen met de gemeenteraad.
10
HOOFDSTUK 2
Uitgangspositie Maashorst In dit hoofdstuk beschrijven we de feitelijke uitgangspositie van de gemeente Maashorst. Hiertoe bespreken we eerst het ontstaan, de samenstelling en ligging van de gemeente (2.1), dan gaan we in op bestuurlijke, economische en maatschappelijke verbindingen in de gemeente (2.2) en ten slotte beschrijven we relevante kenmerken van de gemeente (2.3).
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
2.1 Ontstaan, samenstelling en ligging
Binnen dit proces vindt een aantal gebeurtenissen plaats die van belang zijn bij de totstandkoming van de herindeling. Onderstaand geven we een toelichting op enkele van deze
2.1.1
Het ontstaan van de gemeente Maashorst
De gemeente Maashorst bestaat vanaf 1 januari 2022.
gebeurtenissen. In het vervolg van het rapport wordt ook regelmatig aan deze gebeurtenissen gerefereerd.
De gemeente is ontstaan uit een fusie van de voormalige gemeenten Landerd en Uden. De gemeente Landerd bestond
1. Diverse onderzoeken naar draagvlak in beide gemeenten
uit de kernen Schaijk, Reek en Zeeland. De gemeente Uden
m.b.t. scenario’s voor de bestuurlijke toekomst | In de
bestond uit de kernen Uden, Volkel en Odiliapeel. Aan de fusie
gemeenten hebben diverse onderzoeken plaatsgevonden
ging een uitgebreid proces vooraf dat we beknopt schetsen in
naar vormen van/het draagvlak voor een eventuele
onderstaande tabel.
herindeling en de behoeften voor de toekomst. Een voorbeeld is het behoefteonderzoek in Landerd, naar behoeften van inwoners en intensivering van de
Tijd
Tijdlijn proces herindeling gemeente Maashorst
samenwerking met buurgemeenten (hiervoor zijn 300
2011 - 2013
Landerd en Uden bezinnen zich op hun bestuurlijke
gesprekken gevoerd).
toekomst (met diverse onderzoeken en beleidsstukken)
2. Raadplegend referendum in Landerd over bestuurlijke
2014
Verkiezingsjaar, coalities bepalen herindelen als belangrijke doelstelling
toekomst | In Landerd is in 2015 een motie aangenomen
2015
Diverse onderzoeken naar bestuurlijke toekomst Landerd
om een raadplegend referendum te organiseren over
en Uden Raadplegend referendum in Landerd over bestuurlijke
de toekomst van de gemeente. Dit leidde tot een
toekomst
vertrouwensbreuk binnen het college. Een nieuw college
Gemeenteraad Bernheze besluit voorlopig zelfstandig te
heeft deze motie uitgevoerd, met de volgende uitkomst:
blijven 2016
(1) Maashorstgemeente, inclusief (een deel van) Bernheze
Colleges Landerd en Uden gaan onderzoeken op welke wijze zij op basis van gelijkwaardigheid samen een
(51%); (2) zelfstandig (28%); (3) Schaijk bij Oss, Reek bij
gemeente willen vormen
Oss en Zeeland bij Uden (24%); (4) herindelen met Uden
2017
Diverse onderzoeken naar bestuurlijke toekomst Landerd
(19%). Er was een opkomst van 52% van de kiesgerechtigde
2018
Gemeenteraad Landerd en gemeenteraad Uden
inwoners van Landerd.5
spreken de intentie uit om op 1 januari 2022 één nieuwe Maashorstgemeente te vormen (principebesluit) 2019
Bekrachtiging besluit herindeling door gemeenteraden
3. Bestuurlijke gesprekken met zeven buurgemeenten over
Bestuurlijke gesprekken met zeven buurgemeenten over
voorgenomen herindeling | Na bekrachtiging van het
voorgenomen herindeling
besluit tot herindeling van beide gemeenteraden hebben
Publicatie Toekomstvisie4 Maashorst door gemeenteraden
bestuurlijke gesprekken plaatsgevonden met diverse
Landerd en Uden Vaststelling herindelingsontwerp door gemeenteraden
buurgemeenten. Bernheze, Boekel, Grave, Meierijstad,
Maashorst
Mill en Sint Hubert, Oss en Sint Anthonis. Het merendeel
Indiening zienswijzen 2020
van de buurgemeenten stonden positief tegenover de
Vaststelling herindelingsadvies door beide
voorgenomen herindeling maar er waren zeker ook kritische
gemeenteraden, op voordracht van beide colleges
geluiden (zie ook Indiening zienswijzen).
Positieve zienswijze provincie op herindeling Indiening voorstel tot herindeling bij de Tweede Kamer (november 2020) 2021
Wetsontwerp aangenomen door Tweede en Eerste Kamer
4. Publicatie Toekomstvisie | In augustus 2019 is de toekomstvisie van de gemeente Maashorst gepubliceerd.
Herindelingsverkiezing voor gemeenteraad Maashorst, 2022
opkomst: 42,3% (november)
In een participatieproces met en een Festival gemeente
Bestuursakkoord Maashorst: Samen bouwen we Maashorst
Maashorst is gekomen tot deze toekomstvisie. In de
(2022-2026)
toekomstvisie wordt gesteld dat ook georganiseerde
Uitvoeringsprogramma Maashorst Tabel 1 4
12
groepen zich op verschillende momenten hebben laten
Beknopte tijdlijn totstandkoming gemeente Maashorst
Een belangrijke stap in een herindelingsproces is het opstellen van een visie op de toekomst van een nieuwe gemeente (ook wel: toekomstvisie). In de toekomstvisie staat beschreven hoe de nieuwe gemeente Maashorst er uit komt te zien en welke ambities zij heeft. Deze uitgangspunten bieden houvast in het verdere proces tot het samengaan van beide gemeenten.
horen over hun visie op de nieuwe gemeente (bv. gebiedsplatforms, initiatiefgroepen, zorgcoöperaties, 5
Evaluatie raadplegend referendum bestuurlijke toekomst gemeente Landerd (25-11-2015).
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
ondernemersverenigingen, belangenbehartigers uit de
9. Wetsvoorstel voor samenvoeging van de gemeenten
agrarische en toeristische sectoren). De gemeente heeft een
Landerd en Uden tot de nieuwe gemeente Maashorst
consultatieronde voor inwoners georganiseerd met Twynstra
aangenomen door Tweede en Eerste Kamer | In 2021
Gudde. Het merendeel van de inwoners geeft daarin aan het
hebben de Tweede en Eerste Kamer de Wet van 14 juli
eens te zijn met de thema’s uit de toekomstvisie.
2021 tot samenvoeging van de gemeenten Landerd en Uden aangenomen. Hierbij is naar aanleiding van een
5. Vaststelling herindelingsontwerp door gemeenteraden
amendement artikel 9 toegevoegd welke geleid heeft tot
Maashorst | Een herindelingsontwerp wordt opgesteld
voorliggend onderzoek, zoals beschreven op pagina 4.
door de colleges van B&W van gemeenten die willen fuseren. Hierin wordt de noodzaak van de herindeling en
10. Bestuursakkoord Maashorst | Na de
de samenstelling van partners onderbouwd. Ook worden
herindelingsverkiezingen in Maashorst in november
de nieuwe gemeentegrenzen weergeven. Dit ontwerp wordt
2021 (opkomst 42,3%) is in 2022 het Bestuursakkoord
vervolgens vastgesteld door de gemeenteraden.
Samen bouwen we Maashorst (2022-2026) opgesteld. De coalitie (de partijen Jong Maashorst, CDA, Voor de
6. Indiening zienswijzen herindelingsontwerp | In totaal zijn
Dorpen en Maashorst Vooruit) heeft een bestuursakkoord
650 zienswijzen binnengekomen op de herindeling. 173
op hoofdlijnen opgesteld, met het herindelingsadvies
expliciet positief (26,6%); 371 zonder expliciete uitlating
als kompas. Het akkoord betrekt ook punten uit
over voornemen tot herindeling (57,1%); 102 expliciet
andere verkiezingsprogramma’s en koerst zo bewust op
negatief (15,7%); voor 4 zienswijzen kan de mening niet
samenwerking met alle partijen in de gemeenteraad, de
achterhaald worden.
inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners.
De omliggende gemeenten Oss , Bernheze, Boekel en ‘s-Hertogenbosch hebben een schriftelijke reactie ingediend op het herindelingsontwerp. Een deel van de gemeenten
een uitvoeringsprogramma opgesteld door het college van de
had bezwaren bij de naamgeving en het feit dat er sprake
gemeente Maashorst, waarin is opgenomen wat de concrete
is van een ongedeelde herindeling (Schaijk bij Uden). Oss
doelen zijn per thema uit het bestuursakkoord. Separate
en Boekel steunen de herindeling niet. Daarnaast twijfelde
bijlage 1 bij deze rapportage bevat per thema een overzicht
Boekel aan een herindeling als gekozen oplossing voor het
van de doelen tot en met 2026.
achterliggende vraagstuk. ’s-Hertogenbosch benadrukte het belang van goede samenwerking in de regio. 7. Vaststelling herindelingsadvies door gemeenteraden | Op voordracht van beide colleges is het herindelingsadvies in 2020 vastgesteld door beide gemeenteraden. De stemverhoudingen hierbij waren als volgt: Landerd voor 12/17, Landerd tegen 5/17; Uden voor 23/27, Uden tegen 4/27. Totaal stemden dus 35/44 gemeenteraadsleden voor, en 9/44 gemeenteraadsleden tegen de herindeling. 8. Zienswijze Gedeputeerde Staten op herindelingsadvies Landerd-Uden (mei 2020) | De provincie heeft het herindelingsadvies van de gemeente Maashorst beoordeeld aan de hand van de daarvoor geldende toetsingscriteria en heeft op basis daarvan een positief oordeel gevormd over de kwaliteit van de doorlopen arhi-procedure. Een verdiepende beschrijving van de visie van de provincie staat beschreven in paragraaf 5.1.
13
11. Uitvoeringsprogramma Maashorst | In 2022 is vervolgens
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
2.1.2 Samenstelling en ligging
Regio
Maashorst heeft 58.115 inwoners . De gemeente bestaat uit zes
De gemeente Maashorst ligt in de regio Noordoost-Brabant8,
kernen: Uden, Volkel, Odiliapeel, Reek, Schaijk en Zeeland.7
in de provincie Noord-Brabant. Maashorst grenst aan vijf
Tot 2022 vormden de kernen Uden, Volkel en Odiliapeel de
buurgemeenten. Ten noorden ligt Oss, en aan de oostkant
gemeente Uden; en vormden Schaijk, Reek en Zeeland de
bevindt zich Land van Cuijk (beiden grote gemeenten, met ca.
gemeente Landerd.
90.000 inwoners), aan de zuidkant ligt de gemeente Boekel (ca.
6
11.000 inwoners), in het zuidwesten Meierijstad (ruim 80.000 inwoners), en ten westen gemeente Bernheze (ca. 30.000 inwoners). Zowel Maashorst (2022), Land van Cuijk (2022) als Meijerijstad (2017) zijn het product van gemeentelijke herindeling in de afgelopen vijf. Waar Uden al lange tijd één gemeente was, geldt voor Landerd dat dit sinds 1994 een fusiegemeente was, van de gemeenten Schaijk9 en Zeeland.
Figuur 4
Figuur 3
Regio Noordoost-Brabant (bron: https://www.rnob.nl/over-ons)
2.1.3 Bestuurlijke, economische en maatschappelijke verbindingen
Kaart van de gemeente Maashorst
Om de maatschappelijke samenhang tussen de kernen van Kern
Aantal inwoners (01-01-2021)
Uden
36.805
Schaijk
7.315
Zeeland (incl. Oventje)
6.745
Volkel
3.435
Odiliapeel
2.045
Reek
1.770
Totaal
58.115
Tabel 2
Aantal inwoners
Maashorst en onderling en met omliggende gemeenten te schetsen beschrijven wij de bestuurlijke, economische en maatschappelijke verbindingen binnen Maashorst en voor zover relevant de regio. Bestuurlijke verbindingen Zoals eerder aangegeven maakt Maashorst deel uit van de RNOB. Binnen dat samenwerkingsverband worden met 11 gemeenten en twee waterschappen gezamenlijk maatschappelijke en economische uitdagingen opgepakt. De focus ligt op duurzame leefomgeving, vestigingsklimaat en bereikbaarheid. Daarnaast bevinden zich op de schaal van Noordoost-Brabant/ Brabant-Noord diverse samenwerkingsverbanden die zich richten op uitvoering van de verplichte wettelijke taken zoals de
6 7
14
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek Gemeente Bernheze was origineel ook gepland onderdeel van de fusie, maar zij koos uiteindelijk toch voor een zelfstandige toekomst.
8 9
De overheidssamenwerking met focus op duurzame leefomgeving, vestigingsklimaat en bereikbaarheid. De gemeenten Schaijk en Reek zijn 1942 samengevoegd tot de gemeente Schaijk.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
veiligheidsregio, GGD, Omgevingsdienst, de RES en jeugdhulp.
wallen aangelegd. Eén van die wallen was precies gelegen
Door de elf gemeenten uit de regio, waaronder Maashorst en
op de grens tussen Reek en Schaijk. Volgens een kaartje uit
haar buurgemeenten, wordt daaraan deelgenomen. Voor de
1840 liep de landerd parallel aan de weg van de Reekse molen
herindeling werd aan deze zelfde samenwerkingsverbanden
helemaal door tot Zeeland en verbond zo de drie kerkdorpen.
deelgenomen door Landerd en Uden. Uden (herindelingsadvies): Van Uden is voor het eerst Naast samenwerking op de schaal van RNOB werkt Maashorst
sprake rond het jaar 1200. Uit oude kaarten kunnen we
ook specifieke thema’s bestuurlijk samen met omliggende
opmaken dat Uden rond de kom bestond uit een aantal
gemeenten. Dan gaat het om de As50 en Natuurgebied de
verspreid liggende nederzettingen, die geleidelijk een eenheid
Maashorst. Aan de meeste van deze samenwerkingsverbanden
zijn gaan vormen. In de 14e eeuw strekt de bevoegdheid
werd voor de herindeling door beide gemeenten deelgenomen,
zich uit over de gehele vroegere heerlijkheid Uden, die
aan een enkele alleen door Landerd of door Uden.
bestond uit de dorpen Volkel, Boekel, Zeeland en Uden. Nog voor het einde van die 14e eeuw is er sprake van het
In een verder verleden was de provincie Noord-Brabant verdeeld
Land van Ravenstein, waartoe Uden behoort, en die wordt
in stadsgewesten gericht op de coördinatie en uitvoering van
bestuurd door Duitse Vorsten. Dit land van Ravenstein ligt
beleid. Zo ontstonden in 1973 het stadsgewest Oss bestaande
als een enclave in Brabant. Het grootste deel van Brabant
uit 9 samenwerkende gemeenten in het Maasland waaronder
hoort namelijk sinds 1629 bij de Republiek der Verenigde
Schaijk. In 1976 ontstond het samenwerkingslichaam Regio
Nederlanden. In 1800 wordt het Land van Ravenstein
Uden-Veghel. Na invoering van de Wet gemeenschappelijke
verkocht aan de Nederlanden en vanaf 1815 hoort het bij
regelingen werd in 1987 overgegaan tot oprichting van het
het nieuwgevormd Koninkrijk der Nederlanden. Uden en
toenmalige Streekgewest Brabant Noordoost. Dit was de
haar inwoners maken dus pas sinds 1815 deel uit van de
voorloper van de RNOB.
Nederlandse geschiedenis.
Maatschappelijke verbindingen
Het Maasland: De voormalige Meijerij van Den Bosch kende
Naar de maatschappelijke verbindingen binnen de nieuwe
vier kwartieren. Een van deze kwartieren was die van Maasland.
gemeente Maashorst is weinig onderzoek gedaan. Ook niet in het
In het verleden was Oss de grootste kern van dit kwartier.
kader van de herindeling. Dit betekent ook dat hierover beperkt
De gemeente Oss geeft in haar position paper aan dat deze
informatie beschikbaar was. In het kader van de nulmeting
historische verbondenheid binnen Maasland ook tegenwoordig
is op hoofdlijnen in beeld gebracht wat de historie is van de
nog zichtbaar is: “Inwoners uit het Maasland maken veel gebruik
(voormalige) gemeente(n), hoe de vervoersstromen van en naar
van voorzieningen in de regio Maasland en van de kern Oss in
de (voormalige) gemeente(n) eruit zien en hoe door betrokkenen
het bijzonder. Tot het Maasland rekenen wij dan kernen van
wordt aangekeken tegen de maatschappelijke samenhang.
de gemeenten Oss, Bernheze en Landerd. In de jaren 80 van de vorige eeuw was er een stadsgewest met Oss, Megen, Berghem,
Historie
Lith, Ravenstein, Geffen, Heesch, Nistelrode en Schaijk.”
Landerd (herindelingsadvies): De gemeente Landers is op 1 januari 1994 ontstaan door het samenvoegen van de
Verplaatsingen
voormalige gemeenten Schaijk en Zeeland. Tot de gemeente
Een belangrijke indicator voor maatschappelijke samenhang zijn
Schaijk behoorde ook het kerkdorp Reek, dat tot 1 juli
de dagelijkse verplaatsingen binnen een gebied. In 2013 heeft
1942 een zelfstandige gemeente was. Geografisch gezien
Tordoir de dagelijkse verplaatsingen in het gebied Uden, Veghel,
ligt gemeente Landerd op de grens van de Maaskant en
Schijndel, Sint-Oedenrode, Bernheze en Landerd in beeld gebracht
het Brabants Peelgebied. Landerd ligt tussen de gemeenten
voor de periode 2004-2012 (zie ook tabel volgende pagina). Hij
Oss, Uden, Grave, Mill en Sint Hubert en Bernheze en op
heeft daarbij de gegevens over Landerd en Bernheze samengepakt.
een steenworp afstand van rivier de Maas. De naam van de
Wanneer we kijken naar dagelijkse verplaatsingen vanuit het
gemeente Landerd verwijst naar een landweer of ‘landerd’.
voormalige Uden en Landerd is het volgende beeld zichtbaar.
Dat was een strategisch gelegen wal, vaak aan beide zijden
y
Voor woon-werkverkeer en zakelijk verkeer
voorzien van een gracht of sloot, die gebruikt werd als
— Uden: naar Uden (53,5%), Veghel (9%) en Oss (4,5%)
verdedigingslinie. Tijdens de late Middeleeuwen en gedurende
— Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (35,5%),
het beleg van Grave in 1674 zijn verschillende van dit soort 15
Oss (13,5%) en Veghel (12%)
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
y
Voor sociale en recreatieve doeleinden — Uden: naar Uden (73%), Landerd/Bernheze (4,5%), en Veghel en Oss (beide 3%) — Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (64,5%), Oss (9,5%) en Uden (3%)
y
Voor winkelen, onderwijs en verzorging — Uden: naar Uden, (87,5%), Veghel (5%) en Eindhoven (2%) wordt gereisd; — Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (68,5%), Oss (8%) en Uden (6%) voor woon-werkverkeer en
voor sociale en recreatieve
voor winkelen, onderwijs en
zakelijk verkeer
doeleinden
verzorging
Dagelijkse verplaatsingen … Van:
Uden
Naar:
Landerd/
Uden
Bernheze
Landerd/
Uden
Bernheze
Landerd/ Bernheze
Schijndel/Sint-Oedenrode
1%
2%
1%
1,5%
0%
1%
Veghel
9%
12%
3%
2,5%
5%
5%
Uden
53,5%
8%
73%
3%
87,5%
6%
Landerd/Bernheze
3,5%
35,5%
4,5%
64,5%
1%
68,5%
Boxtel
0%
0%
0,5%
0%
0%
0%
4,5%
13,5%
3%
9,5%
0,5%
8%
‘s-Hertogenbosch
3%
7%
1,5%
1,5%
1%
3%
Eindhoven
3%
2%
1%
0,5%
2%
0,5%
overig N-Brabant
10%
11%
5,5%
9%
2%
5%
ov. Nederland en buitenland
10%
8,5%
7%
6,5%
2,5%
2,5%
totaal, %
100%
100%
100%
100%
100%
100%
totaal, absoluut
18.650
16.900
35650
34050
29.450
28.500
Oss
Tabel 3
Dagelijkse verplaatsingen (2004-2012)
Maatschappelijke verbinding uit gesprekken Uit de gesprekken kwam naar voren dat maatschappelijke verbinding met name aanwezig is op het niveau van de kern en de gemeente. Op het niveau van de kern organiseren mensen zich in allerlei verbanden zoals de carnavalsvereniging, zorgcoöperatie of sportvereniging. Maar ook op het niveau van de voormalige gemeenten en de huidige gemeente zijn maatschappelijke organisaties actief zoals woningcorporaties, zorg- en welzijnsinstellingen of onderwijsinstellingen. Deze instellingen zijn soms alleen in Landerd of Uden actief (woningcorporaties) soms op het niveau van de gemeente Maashorst, maar bijna altijd ook in andere gemeenten. Inmiddels ontstaan er samenwerkingsverbanden tussen de verschillende kernen binnen de gemeente Maashorst. Te denken valt aan de carnavalsverenigingen of ondernemingsverenigingen (zie ook economisch ecosysteem).
16
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Tijdens de gesprekken werd meer specifiek het volgende aangegeven over de (onderlinge) maatschappelijke binding in de verschillende kernen. Maatschappelijke verbindingen in de kernen Schaijk y In de bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Schaijk een grotere zelfstandige kern is, met veel voorzieningen, zoals supermarkten, winkels, industriële ontwikkelingen, basisscholen. Inwoners zijn erg ondernemend en sociaal actief, verenigingen versterken elkaar. De oriëntatie van Schaijk is volgens maatschappelijke en economische organisaties wisselend – waarbij is opgemerkt dat de kern met name zelfvoorzienend is. y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is opgemerkt dat Schaijk zich grotendeels op Oss oriënteert. Dan gaat het bijvoorbeeld om scholen en werkgelegenheid. Aangegeven wordt dat Schaijk zelf veel voorzieningen heeft (supermarkten, winkels, industriële ontwikkelingen, basisscholen) en voor het belangrijkste deel zelfvoorzienend is. y Kinderen uit Schaijk zijn voor voortgezet onderwijs aangewezen op de gemeente Oss, Grave en ook Uden. In een position paper schreef de gemeente Oss hierover dat in 2015 circa 35% van de leerlingen uit Landerd naar het voortgezet onderwijs in Oss ging.
Reek y In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Reek een kleine zelfstandige assertieve kern is, met een zeer betrokken gemeenschap. Inwoners uit Reek zijn met name georiënteerd op Schaijk, en Grave, en een beetje op Oss (bijvoorbeeld voor winkels). Wat betreft middelbare schoolvoorzieningen wordt in groeiende mate ook gebruik gemaakt van middelbare scholen in Uden. Sterke banden met Schaijk zijn er in het verenigingsleven (bijvoorbeeld ook de EHBO-vereniging) en met de harmonie. y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Reek georiënteerd is op Schaijk en mindere mate op Grave. Inwoners gaan voor winkels veelal naar Schaijk, Grave en in mindere mate naar Zeeland. Voor middelbare scholen gaat men de laatste jaren meer naar Uden, en vroeger meer naar Oss, zo wordt aangegeven vanuit Reek. Zeeland y In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Zeeland een vrij zelfstandige kern is, met een sterk verenigingsleven en veel vrijwilligers. Zeeland is met name georiënteerd op Uden wanneer het gaat om scholing, winkels, etc. De kern heeft binnen het sociaal domein veel voorzieningen.
De eerdere samenvoeging met Schaijk en Reek heeft niet tot een sterke verbondenheid geleid. y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Zeeland vrij zelfstandig is. Zeeland heeft zelf veel voorzieningen en is daarnaast voor missende voorzieningen met name op Uden gericht. Uden y In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Uden een grote zelfstandige kern is met veel voorzieningen. In Uden geldt minder onderlinge verbondenheid dan in de andere kernen. y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Uden grotendeels zelfvoorzienend is. Voor Uden is het openbaar vervoer en bereikbaarheid een aandachtspunt volgens meerdere respondenten. Volkel y In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Volkel een kleine kern betreft, zonder sterke maatschappelijke samenhang met andere kernen. Wat betreft onderwijs is er vooral verbinding met Uden, en ook met Odiliapeel door een samenvoeging van de parochie in verbinding met Uden. y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Volkel erg verbonden is met Uden (Zuid), onder meer wat betreft scholing en winkels.
Odiliapeel y In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Odiliapeel een kleine kern is, met een heel actief verenigingsleven, mensen zijn gewend om naar elkaar om te kijken. Op kerkelijk gebied is deze kern vooral verbonden met Uden en Zeeland, minder met Reek en Schaijk (door de oude Rijksweg). y In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms waren geen inwoners aanwezig uit deze kern. Andere aanwezigen hebben opgemerkt dat de kern zich eerder achtergesteld voelde, tegelijkertijd is er de laatste jaren veel in de kern geïnvesteerd. De oriëntatie is primair gericht op Uden, meer dan op andere omliggende dorpen (zoals Mill en Boekel). Tabel 4
17
Uitkomsten gesprekken nulmeting over maatschappelijke binding
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Economische verbindingen
Over de economische dynamiek in het gebied concludeert
Onder economische verbindingen verstaan we de verbindingen
Tordoir dat deze om een aantal redenen krachtig is: “Ten
tussen de economische actoren binnen Maashorst en
eerste kennen Uden, Veghel en Schijndel sterke lokale
tussen economische actoren in (de kernen van) Maashorst
netwerkvorming tussen ondernemers in bedrijfstakken die
en omliggende gemeenten. Hierover is beperkt informatie
behoren tot de nationale topsectoren, met name hoogwaardige
beschikbaar. We baseren ons op een quickscan van Tordoir uit
maakindustrie en agribusiness- en foodcomplexen.
2013 die betrekking heeft op het gebied Uden, Veghel, Schijndel,
Daarenboven ligt het gebied centraal in het dichtbevolkte
Sint-Oedenrode, Bernheze en Landerd en de gesprekken die we
oosten van Brabant, dat weer onderdeel uitmaakt van de
in het kader van de nulmeting hebben gevoerd. Verder geven we
nationale economische kernzone. Bedrijven profiteren aldus
aan wat over de economische structuur van beide voormalige
van een omvangrijke arbeids-, toeleverings- en afzetmarkt en
gemeente is opgenomen in het herindelingsadvies.
van hoogwaardige voorzieningen in de grote Brabantse steden, zoals Airport Eindhoven. De opkomende A50 as speelt daarbij
Quicksan Tordoir Uden, Veghel, Schijndel, Sint-
een hoofdrol.”
Oedenrode, Bernheze en Landerd (2013) Wat betreft arbeidsmarkten heeft het gebied volgens Tordoir Uit een quickscan10 van Tordoir naar de samenhang in het
tot op zekere hoogte typische kenmerken van een stadsgewest:
gebied Uden, Veghel, Schijndel, Sint-Oedenrode, Bernheze
“Veghel, Uden en Schijndel kennen in aflopende volgorde
en Landerd uit 2013 komt naar voren dat de afgelopen halve
van gewicht een netto inkomende pendel; de omliggende
eeuw het gebied rondom voormalig Uden en Landerd sterk
gemeenten St. Oedenrode, Bernheze en Landerd kennen een
is verstedelijkt. In het gebied uit dit zich onder meer in de
netto uitgaande pendel.” Toch is er volgens Tordoir nog geen
krachtige ontwikkeling van bedrijvigheid in het gebied en
sprake van uitgesproken stadsgewestvorming met duidelijke
daarnaast in de vestiging van forenzen en voorzieningen gericht
ruimtelijke taakverdelingen binnen één marktsysteem, ofwel
op de omliggende stadsgewesten van ’s-Hertogenbosch en
een daily urban system (Tordoir 2006). “Ten eerste kennen
Eindhoven.11 Verder spreekt hij over een complexe ruimtelijke
de ‘woongemeenten’ in het gebied met een netto uitgaande
samenhang binnen het gebied:
pendel desalniettemin ook een tamelijk sterk ontwikkelde bedrijvensector en vormen de ‘werkgemeenten’ met netto
“Enerzijds is tot op zekere hoogte sprake van een
inkomende pendel tevens ook belangrijke woonlocaties.
stadsgewestelijke structuur met Veghel en Uden als twee
Ten tweede staan met name de gemeenten Sint-Oedenrode,
onderling samenhangende centra. De omliggende gemeenten
Schijndel, Bernheze en Landerd onder sterke invloed van
Bernheze en Landerd zijn voor werk en voorzieningen zowel
naastgelegen stadsgewesten en gemeenten: ’s-Hertogenbosch,
op Uden als Veghel georiënteerd; Sint-Oedenrode en Schijndel
Eindhoven en Oss. Ten derde worden vanuit de werkcentra
zijn vooral op Veghel georiënteerd maar nauwelijks op Uden.
Uden en Veghel mensen vanuit een groot deel van Noord-
Anderzijds zijn de omliggende gemeenten echter ook sterk
Brabant geworven”.
op de aangrenzende stadsgewesten van ’s-Hertogenbosch en Eindhoven gericht, en zijn Bernheze en Landerd daarnaast ook nog eens sterk gerelateerd met het aangrenzende Oss. Tenslotte maar niet tenminste zijn de bedrijven en voorzieningen die zijn gevestigd op grote terreinen langs de A50 voor hun werknemers, afzetmarkten en toeleveringen gericht op een veel groter gebied, de gehele A50-zone tussen Nijmegen en Eindhoven.”
10 11
18
Tordoir. 2013. Quick scan: Samenhang Uden, Veghel, Schijndel, Sint-Oedenrode, Bernheze en Landerd Tordoir. 2013. Quick scan: Samenhang Uden, Veghel, Schijndel, Sint-Oedenrode, Bernheze en Landerd
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Economische situatie uit Economische analyse
In Landerd is het besteedbaar inkomen, evenals de
gemeente Maashorst 2021 (Berenschot)
gemiddelde WOZ-waarde, relatief hoog (relatief wanneer
Ter voorbereiding op de herindeling van Landerd en Uden
vergeleken met Nederweert, Montfoort en Hilvarenbeek).
heeft de Visiegroep Economie aan Berenschot gevraagd om
Ook scoort Landerd goed in de Leefbarometer, het is er
een economische analyse uit te voeren. Relevante uitkomsten
prettig wonen in een groene omgeving. Net als in Uden
hieruit schetsen we onderstaand.
zijn er tussen bedrijven korte lijnen, het bedrijfsleven in
12
Landerd is onderling goed verbonden. Wat opvalt is dat de Voor Uden valt op dat de werkgelegenheid, met bijna
arbeidsparticipatie in Landerd laag is, dit komt mogelijk
800 banen per 1000 inwoners, goed is. Ook ligt het
door de hoge grijze druk in de gemeente en het feit dat
werkloosheidspercentage laag. Uden heeft vergeleken met
jongeren (vanwege krapte op de woningmarkt voor starters)
drie vergelijkbare gemeenten (Goes, Tiel en Venray) een
wegtrekken.
goed voorzieningenniveau (o.a. de binnenstad) en een sterke sociale structuur welke maakt dat het interne netwerk
Aan verschillende experts is destijds daarnaast gevraagd om
goed functioneert. Uden kent ook een aantal uitdagingen.
hun blik te delen over de economische situatie van de gemeente
De krapte op de woningmarkt is daar een van. Een ander
Uden, Landerd en de toekomstige gemeente Maashorst.
knelpunt is dat er relatief weinig ondernemers van buitenaf
Onderstaande tabel geeft op een viertal overkoepelende
naar Uden komen en de innovatiekracht is gering. Verder
onderwerpen het algemene beeld en het advies van experts13
vraagt de regionale toegankelijkheid van Uden aandacht, er is
aan de gemeente weer.
momenteel geen treinverbinding en de bereikbaarheid via de
Adviezen
en ecosystemen
Lokale
Regionale economie
Thema
Nu y Beide gemeenten presteren gemiddeld t.o.v. Nederland y Regio wordt gekenmerkt door een zeer diverse economische structuur, hierdoor blijvend stabiel komende jaren y In regio ontstaat een nieuwe balans, omliggende gemeenten profileren/positioneren zich naar buiten duidelijker Naar de toekomst y Er is onvoldoende ‘urgentie’ om te veranderen y Echter, indien je jezelf niet qaat positioneren ben je over 10-15 jaar economisch minder vindbaar en relevant
y Ben je bewust van de ambities/ ontwikkelingen in je omgeving y Wees bewust van de stevige uitgangssituatie, koester deze, maar durf ook in te zetten op aantal speerpunten
Aandachtspunten voor succesvol fusietraject y Beeld kan ontstaan dat kleinere gemeente/kernen worden opgeslokt y Niet te licht denken over fusie. Samenvoeqen an sich verbetert niet per se de bestuurskracht of strategische slagkracht. y Sta uitgebreid stil bij de nieuwe organisatie; je moet als gemeente een hoge(re) kwaliteit gaan (kunnen) leveren
y Tijdig investeren in de samenwerking en éénwording y De voordelen van een kleine qemeente combineren met de kwaliteit van een grote
Veranderende werkvormen y Thuiswerken gaat toenemen komende jaren – ook na corona y In 2020 is de rol van e-commerce/digitale dienstverlening in een stroomversnelling gekomen; dit blijft Invloed van nationaal beleid-/wetgeving op lokale arbeidsmarkt y Risico dat intensieve veehouderij moet stoppen y Inzetten op opscholinq en omscholinq; kijk naar sectoren met tekorten in toekomst (o.a. installatiebranche)
y Aantrekkelijkheid van gemeente voor jongeren vergroten y Verbreed je blik; zet naast bestaande MKB ook in op ontwikkelen van nieuwe diensten
Netwerk en leiderschap y Zeer sterk intern netwerk; echter men lijkt verdeeld in externe ambitie y Strategisch leiderschap is ontbrekende schakel; vraag is wie de kar gaat trekken? Belang van lokale bestedingen y Gemeente is aantrekkelijke woonqemeente vanweqe voorzieningenniveau t.o.v. regio y Aantrekken van externe bestedinqen in qemeenten door in te zetten op hoog kwalitatief aanbod recreatieve diensten
y Sterke lokale economie mede te danken aan sterke lokale netwerk. behoud dit y In de economische visie aandacht besteden/inzetten op diensten ten behoeve van de brede welvaart
kracht
Concurrentie
Arbeidsmarkt
Algemene beelden van experts
governance
weg wordt als onvoldoende ervaren.
Tabel 5
12
19
Beelden experts uit Economische analyse gemeente Maashorst 2021 (Berenschot)
Berenschot. 2021. Economische analyse gemeente Maashorst.
13
Voor dit onderzoek zijn o.a. geraadpleegd: Prof. Erik Stam, Universiteit Utrecht Hoogleraar regionaal economische dynamiek; Peter van Arkel, Berenschot, PhD ecosysteemdiensten; Erik Jansen, Rabobank Uden/Veghel, Regionale economie en financiering; Prof. Caspar van den Berg, Rijksuniversiteit Groningen Hoogleraar globale en lokale governance; Rene Peerenboom, Regio NO-Brabant, Deskundige publieke organisaties en samenwerking; Sofie Dreef, Berenschot, PhD Regionaal DNA; Francel Vos, Berenschot Senior managing adviseur, arbeidsmarktontwikkelingen.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Economische verbinding uit gesprekken
hier goed op in. Met maar liefst zes grote recreatieparken en
Uit gesprekken blijkt dat ondernemersverenigingen een
daarnaast nog diverse andere typen verblijfsaccommodaties
belangrijke rol spelen binnen de gemeente. Deze verenigingen
is Landerd goed voor ongeveer 220.000 overnachtingen
zijn op het niveau van de kern (Zeeland), twee kernen
per jaar. Dat aantal groeit nog altijd. Ook trekkers als de
(Schaijk-Reek) of het niveau van een voormalige gemeente
Liberation Route en de Zuiderwaterlinie
(Uden) georganiseerd. Momenteel vinden tussen de ondernemersverenigingen binnen de gemeente Maashorst
Uden
gesprekken plaats om per 1 januari 2023 samen te gaan.
Eind 2018 telde gemeente Uden 24.330 banen en 3.570 economische vestigingen. Er zijn 774,9 banen per 1000
Daarnaast zijn grote werkgevers relevant voor de economische
inwoners in de categorie van 15–74 jaar. Uden heeft veel
verbinding in de regio. Hiertoe zijn Vliegbasis Volkel, Eneco en
midden- en kleinbedrijf binnen haar gemeentegrenzen. Er
Tennet genoemd, evenals het ziekenhuis in Uden.
zijn relatief weinig grote bedrijven (boven 250 werknemers). De laatste jaren is de sector gezondheids- en welzijnszorg
Volgens de gemeente Oss zijn economische verbindingen tussen
sterk vertegenwoordigd door de komst van ziekenhuis
Oss, Schaijk en Reek terug te zien in de gilden, de Rotary, hulp
Bernhoven. Ziekenhuis Bernhoven is dan ook de grootste
van de Schaijkse brandweer bij BRZO, bedrijf de Gasunie, en
werkgever in Uden, gevolgd door Vliegbasis Volkel.
een gezamenlijk consultatiebureau. De agrarische sector is belangrijk voor Uden. Behalve dat de Herindelingsadvies
bedrijfseconomische waarde - bijvoorbeeld werkgelegenheid
In het herindelingsadvies is het volgens opgenomen over de
– groot is, is de sector verantwoordelijk voor duurzame
economische aspecten van Landerd en Uden.
voedselproductie en het onderhoud of beheer van het landschap. Uden vindt het belangrijk dat er voldoende
Landerd
(beleids)ruimte wordt gegeven om een transitie mogelijk
Het aantal banen in Landerd bedraagt ongeveer 6.130 banen,
te maken naar een gezond en duurzaam voedselsysteem.
verdeeld over 1.330 vestigingen. De economie van Landerd
De samenwerking binnen de regio Noordoost Brabant
steunt naast het MKB hoofdzakelijk op drie dragers: reguliere
en AgriFood Capital zijn van belang voor de lokale en
(industriële) bedrijven, agrarische bedrijven en de toeristisch-
regionale economie.
recreatieve sector. Uden staat bekend om zijn winkelcentrum. Niet alleen De industriële bedrijven in Landerd zijn met name
door het gevarieerde aanbod van winkels, maar ook door
gevestigd op bedrijventerrein De Louwstraat in Schaijk en
de compacte vorm. En natuurlijk door het grote aantal
bedrijventerrein Roskam-Voederheil in Zeeland en zijn samen
restaurants, cafés en hotels/b&b’s. Een ontmoetingsplek voor
goed voor ruim 30 hectare. De vraag naar bedrijfskavels in
zowel de Udenaren als bezoekers uit de regio. Bovendien biedt
Landerd is nog altijd groter dan het aanbod. Uitbreiding van
Uden in zijn centrum veel extra voorzieningen, zoals een
bedrijventerrein Voederheil wordt daarom onderzocht om
theater, een bioscoop en een zwembad. De ontwikkelingen
lokale ondernemers ruimte te bieden.
in de detailhandel (de koopcultuur via internet) zorgen wel voor uitdagingen in Uden.
Agrarische bedrijven zijn van oudsher erg belangrijk voor de Landerdse economie. Sinds enkele jaren speelt onder meer
Voor Odiliapeel en Volkel vormt Vliegbasis Volkel een
de regionale samenwerking via AgriFood Capital hierin een
belangrijke impuls voor de lokale economie. Defensie is voor
belangrijke rol. Door strengere regelgeving vanuit het Rijk
deze kernen een belangrijke werkgever en zorgt voor veel
en de provincie staat de sector voor belangrijke keuzes. De
werkgelegenheid in de regio.
verwachting is dat een behoorlijk aantal agrarische bedrijven de komende jaren zijn deuren zal sluiten. De toeristisch-recreatieve sector bruist. Met haar ligging tegen natuurgebied De Maashorst is gemeente Landerd voor veel toeristen een interessante uitvalsbasis. De sector speelt 20
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
2.2 Kenmerken uitgangspositie gemeente Maashorst
Trend demografische druk in Maashorst 115
Kenmerken van de gemeente Maashorst dienen om de
index
110
uitgangssituatie te kunnen beschrijven en monitoren. In deze paragraaf gaan we daarom in op de openbare cijfers die inzicht
105
geven in de ontwikkeling van de gemeente. We starten met een beschrijving van de demografische ontwikkelingen in Maashorst
100
en houden vervolgens de structuur van het Bestuursakkoord 2022-2026 aan bij deze beschrijving. Met betrekking tot de
95 2015
thema’s (i) Sport, cultuur, recreatie en natuur en (ii) bestuur
2020 Maashorst
en dienstverlening zijn nog geen relevante cijfers bekend.
2025
2030
Provincie Noord-Brabant
2035
2040 Nederland
Bron: Primos-prognose, ABF Research
De hier gepresenteerde cijfers geven een eerste beeld van
Figuur 6
Bevolkingsontwikkeling
de uitgangssituatie van de gemeente. De peildatum voor de cijfers betreft 1 januari 2021 en cijfers zijn gebaseerd op waarstaatjegemeente.nl en de financiële stukken van de
De gemiddelde leeftijd ligt in Maashorst in 2021 (43,5) rond
gemeente, tenzij anders vermeld. Genoemde cijfers zijn in veel
het nationale (42,3) en provinciale (43) gemiddelde. De
gevallen de optelsom van de voormalige gemeenten Landerd en
gemiddelde leeftijd stijgt langzaam in Maashorst, net als in
Uden. De reden hiervoor is dat er nog geen cijfers bekend zijn
de rest van Nederland. De demografische druk14 ligt relatief
van de gemeente Maashorst. In de evaluatie in 2024 voegen we
hoog (76,1%) in vergelijking met het nationale (70,1%) en
hier -waar nodig- relevante cijfers aan toe.
provinciale (70,4%) gemiddelde, en neemt jaarlijks toe. Dit betekent ook dat een steeds kleiner aandeel van de bewoners
2.2.1 Demografische ontwikkelingen in de gemeente
in Maashorst onderdeel uitmaakt van de beroepsbevolking. We zien hier een duidelijke trend van vergrijzing: verwacht wordt dat het aandeel 65+ers in Maashorst, net als in de rest van
De bevolkingsgroei loopt in Maashorst relatief gelijk op met de
Nederland, de komende decennia (tot 2040) zal toenemen, van
bevolkingsgroei van Nederland en Noord-Brabant. Het aantal
ongeveer 22,4% in 2022 naar 27,9% in 2040.
inwoners blijft in Maashorst volgens het CBS ongeveer gelijk tot 2035. Opvallend is dat de bevolking afneemt in het vroegere
Verder kent de bevolking van Maashorst in 2021 een relatief
Uden (gematigde afname van -4,32 per duizend inwoners per
hoog percentage inwoners met een Nederlandse achtergrond
jaar), terwijl de bevolking toeneemt in voormalig Landerd (met
(85,7%) vergeleken met het Nederlandse gemiddelde (76,4%),
4,30 per duizend inwoners per jaar).
en daarmee een relatief laag percentage inwoners met een migratieachtergrond (14,3% vs. 23,6%). Het aandeel inwoners met een niet-Westerse migratieachtergrond ligt daarmee in
Trend demografische druk in Maashorst 100
Maashorst ook aanzienlijk lager dan in de rest van Nederland
percentage van de bevolking
(6,6% vs. 13,4%).
90
2.2.2 Veiligheid Maashorst is een relatief veilige gemeente. Het totaal aantal
80
misdrijven per 1.000 inwoners lag in 2020 (meest recente jaar) lager (406) dan in de provincie (461), en de rest van het
70
land (458). Kijkend naar specifieke vormen van misdaad, valt het op dat in Maashorst in vergelijking met het provinciaal
60 2015
2020 Maashorst
2025
Provincie Noord-Brabant
Bron: Primos-prognose, ABF Research
Figuur 5
21
2030
Demografische druk
2035
2040
gemiddelde relatief weinig drugscriminaliteit voorkomt (2020).
Nederland 14
De demografische druk is de som van de groene druk en de grijze druk. De groene druk is het aantal personen jonger dan 20 jaar als percentage van het aantal 20-64-jarigen. De grijze druk is het aantal 65-plussers als percentage van het aantal 20-64-jarigen.
Nulmeting gemeente Maashorst | Eindrapport
Seksuele misdaad en verkeers- en vermogensmisdrijven komen
6%
gemiddeld ook aanzienlijk minder voor in Maashorst dan in de
5%
rest van de provincie en in de rest van het land. Relatief aan het nationale gemiddelde worden er wel evenveel vernielingen en
4%
misdrijven tegen openbare orde en gezag gepleegd in Maashorst,
3%
waarmee dit ook de relatief meest-voorkomende vorm van
2%
criminaliteit is.
1% 0%
2.2.3 Verkeer en vervoer
2017
Het voorzieningenniveau voor basisvoorzieningen zoals horeca, winkels en de huisarts is in Maashorst op orde, aangezien dit niveau gelijk is aan het provinciaal en nationale gemiddelde
2018
Maashorst
2019
2020
2021
Provincie Noord-Brabant
Nederland
Figuur 7
Werkloosheidspercentage
Soort
Maashorst
Noord-Brabant
Nederland
(2020). Alleen de afstand tot school is in Maashorst relatief hoog (gemiddeld 3 kilometer, in tegenstelling tot 2,4 kilometer elders, 2017). Reizen naar de huisarts of het ziekenhuis, of een