Bijlage 22 - onderzoek BB25-308-OC-01 ontplofbare oorlogsresten (concept) 21-11-2025
Tekst van het document
gevechtsverslagen van de (mogelijk) daarbij betrokken Nederlandse eenheden geraadpleegd. Voor zover bekend is het Nederlandse leger in de meidagen van 1940 niet betrokken geweest bij relevante oorlogshandelingen binnen en/of in de directe omgeving van het projectgebied. Collectie 409 is daarom niet geraadpleegd.
Collectie 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940 Toeg. nr 409
Inv. nr -
Omschrijving Geen relevante stukken aangetroffen
Relevant
Collectie 492 De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie Toeg. nr 492
Inv. nr 3 4
Omschrijving Deel 2. De krijgsverrichtingen in de buitenprovinciën (zonder Zeeland) , Onderdeel B. De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Deel 2. De krijgsverrichtingen in de buitenprovinciën (zonder Zeeland) , Onderdeel B. De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant , kaarten
Relevant Ja Ja
Collectie 575 Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575-serie) Toeg. nr 575
2. 11
Inv. nr -
Omschrijving Geen relevante stukken aangetroffen
Relevant
National Archives , Kew , Surrey
Conform aan het CS-VROO wordt voor elk onderzoek conflictperiode nagegaan of sprake is van luchtaanvallen uitgevoerd door één van de onderdelen van de Britse Royal Air Force , welke mogelijk invloed hebben op het projectgebied. De hierbij in beschouwing genomen periode is die van 10 mei 1940 tot en met 8 mei 1945. Er wordt onderzoek verricht in de relevante stukken van de vier belangrijkste onderdelen van de RAF , te weten:
2
Bomber Command; Coastal Command; Fighter Command/Air Defence Great Britain; Second Tactical Air Force. Voor elk onderzoek conflictperiode wordt tevens onderzoek uitgevoerd in de collectie van de 2nd Tactical Air Force , gezien de zeer grote spreiding en intensiteit van operaties van dit onderdeel op Nederlands grondgebied vanaf september 1944.
Het onderzoek in de stukken van de Royal Air Force is met name gericht op het vaststellen van het aantal , de hoofd- en subsoort(en) , het gewicht en het type ontsteker(s) van zowel afwerpmunitie (vliegtuigbommen) als raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet , maar ook de inslaglocaties daarvan. AIR 14 Air Ministry: Bomber Command: Registered Files. Toeg. nr AIR 14
Inv. nr 26652680
Omschrijving Night Bomb Raid Sheets (May 1940 – May 1945)
33603368
Day Bomb Raid Sheets (May 1940 – May 1945)
31623198
Summaries of Form E Reports of bombs dropped on targets
Relevant Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking het op projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
AIR 15 Air Ministry and Admirality: Coastal Command: Registered Files Toeg. nr AIR 15
Inv. nr 766-771
Omschrijving Strike Sheets (April 1940 – September 1941)
Relevant Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
AIR 24 Air Ministry and Ministry of Defense: Operations Record Books , Commands Toeg. nr AIR 24
Inv. nr 217280
Omschrijving Bomber Command Intelligence Reports and Intelligence Narrative of Operations , May 1940 – June 1944
284321
Bomber Command Intelligence Reports and Intelligence Narrative of Operations , July 1944 – May 1945
625650
Appendices Fighter Command , September 1944 – April 1945
Relevant Nee , geen (aantoonbare) betrekking het op projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking het op projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books , Squadrons Toeg. nr AIR 27
Inv. nr 954
Omschrijving No. 137 Squadron
Relevant Ja
2
AIR
37
Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force , later Supreme Headquarters Expeditionary Force (Air) , and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports Toeg. nr AIR 37
Inv. nr 715 716
Omschrijving Second Tactical Airforce Daily Log , September – October 1944 Second Tactical Airforce Daily Log , November – December 1944
717
Second Tactical Airforce Daily Log , January – February 1945
718
Second Tactical Airforce Daily Log , March – May 1945
Allied
Relevant Ja Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking het op projectgebied. Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
War Diaries geallieerde troepen
Behalve stukken met betrekking tot de luchtoorlog beheren de National Archives tevens rapporten en overige documenten van het Britse leger. Wanneer sprake is van het mogelijk plaatsvinden van geallieerde artilleriebeschietingen , maar bijvoorbeeld ook grondgevechten (al dan niet van geringe omvang) wordt conform het CS-VROO onderzoek verricht in de collectie War Diaries , als het plaatsvinden of uitblijven van deze artilleriebeschietingen of grondgevechten niet voldoende door andere bronnen kunnen worden bewezen. Rond Operation Market Garden zijn verschillende Britse eenheden actief geweest rond Uden. Voor dit onderzoek zijn daarom de volgende War Diaries geraadpleegd: Toeg. nr WO 171
2. 12
Inv. nr 1250 1254
Omschrijving 1st Armoured Battalion Coldstream Guards , 1944 2nd Armoured Battalion Grenadier Guards , 1944
Relevant Ja Ja
Bundesarchiv/Militärarchiv
Conform aan het CS-VROO worden de collecties van de Luftwaffenführungsstab geraadpleegd voor
informatie over luchtaanvallen en bombardementen , al dan niet uitgevoerd door de Luftwaffe. Het gaat om onderstaande collecties , waarvan de RM7 een aanvulling vormt op de RL2. Deze collecties bevatten meldingen over bomafworpen op Nederlands grondgebied vanaf de Duitse inval op 10 mei 1940 tot 10 november 1941. RL 2 Luftlageberichte Toeg. nr RL2
Inv. nr 205 t/m 269
Omschrijving Luftlageberichte mei 1940 - november 1941
Relevant Nee , geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
RM7 Luftwaffenführungsstab , Luftlageberichte Toeg. nr RM7
Inv. nr 344 t/m 353
Omschrijving Luftlageberichte augustus - november 1940
Relevant Nee , geen (aantoonbare) betrekking het op projectgebied.
2
2. 13
The National Archives and Records Administration , Washington D. C. (NARA)
Conform het CS-VROO wordt de toegang RG18 World War II Combat Operations Reports 1941-1946 geraadpleegd in de National Archives and Record Administration. Indien uit deze toegang of uit andere bronnen blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de United States Army Air Forces , worden de relevante inventarisnummers
geraadpleegd , met als doel het vaststellen van het aantal , de hoofd- en subsoort , gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de desbetreffende luchtaanval is ingezet , en op de inslaglocaties daarvan. Toeg. nr. RG18
Inv. nr. -
Omschrijving Geen relevante stukken aangetroffen
Relevant
In de collectie van NARA wordt tevens gekeken naar eventueel beschikbare geallieerde stafkaarten , waarop (Duitse) verdedigingswerken zijn ingetekend (zogeheten Defence Overprints). Indien beschikbaar zijn deze kaarten gebruikt ter ondersteuning bij de uitvoering van de analyse van het luchtfotomateriaal. Van (de omgeving van) het projectgebied waren geen Defence Overprints
beschikbaar. Toeg. nr RG 331
Inv. nr -
Omschrijving Geen relevante stukken aangetroffen
Relevant
Indien sprake is van het mogelijk plaatsvinden van artilleriebeschietingen en/of grondgevechten door Amerikaanse troepen die niet (voldoende) beschreven worden door overige bronnen , worden eveneens War Diaries van de betrokken eenheden geraadpleegd. De activiteiten van Amerikaanse troepen rond Uden rond Operation Market Garden worden goed beschreven in de literatuur. De War Diaries van de betrokken eenheden zijn daarom niet geraadpleegd. 2. 14
Getuigenverklaringen
In overleg met de opdrachtgever wordt bepaald of getuigen worden gehoord. Dit wordt conform het CS-VROO gerapporteerd. Indien getuigen worden gehoord dient een schriftelijke getuigenverklaring te worden opgesteld en getekend door de getuige en / of door een vertegenwoordiger van de opdrachtgever die bij het horen van de getuige aanwezig is. Een getuigenverklaring wordt opgenomen als bijlage bij het rapport. Deze getuigenverklaringen staan los van getuigenverklaringen aangetroffen in bijvoorbeeld literatuur of archiefstukken. Voor het voorliggende onderzoek conflictperiode zijn er geen getuigen gehoord , daar er geen getuigen zijn aangedragen door de opdrachtgever/geen getuigen gevonden zijn. 2. 15
Kadaster
In het kader van het onderzoek naar contra-indicaties wordt in elk geval naoorlogs kaartmateriaal uit het archief van het kadaster geraadpleegd met het doel om naoorlogse ruimtelijke ontwikkelingen in kaart te brengen , conform het CS-VROO.
2
2. 16
Library and Archives Canada (LAC)
Wanneer uit het overige bronnenmateriaal blijkt dat binnen of in de nabijheid van het projectgebied sprake is van de mogelijke inzet van Canadese troepen , worden tevens Canadese War Diaries geraadpleegd. Wanneer mogelijk wordt dit gedaan via de website van Project 44 (https://map.project44.ca/) , waarbij via een kaartweergave de positie van verschillende Canadese eenheden op verschillende data wordt weergegeven , inclusief de War Diary op die datum. Indien er op deze manier geen War Diaries beschikaar zijn , wordt de collectie War Diaries – Second World War geraadpleegd op de website van Library and Archives Canada (LAC). Deze collectie bevat een veelheid aan War Diaries van Canadese eenheden die op het Europese vasteland zijn ingezet , op verschillende
bevelniveaus. Daarnaast kan de collectie van Héritage Canadiana gebruikt worden voor dit doel. Voor zover bekend zijn er in de ruime omgeving van het projectgebied geen Canadese troepen betrokken geweest bij oorlogshandelingen. Bovengenoemde collecties zijn daarom niet geraadpleegd. 2. 17
Overige bronnen
Ter aanvulling van de bronnen geraadpleegd conform het CS-VROO zijn tevens enkele relevante
persberichten , websites , landkaarten en andere aanvullende bronnen geraadpleegd: ahn. nl; beeldbankwo2. nl; gahetna. nl; google earth; hkku. nl; kadaster. nl; maps. google. com; pdok. nl; topotijdreis. nl; tracesofwar. com; udeningeschriften. nl; vergeltungswaffen. nl; verliesregister. studiegroepluchtoorlog. nl.
2
3.
BRONNENANALYSE
3. 1
Algemeen
In dit hoofdstuk is het resultaat opgenomen van de beoordeling en evaluatie van het in het vorige
hoofdstuk geïnventariseerde bronnenmateriaal. 3. 2
Chronologische gebeurtenissenlijst
Hieronder is een overzicht opgenomen van de verschillende oorlogshandelingen die , blijkens de geraadpleegde bronnen , hebben plaatsgehad in (de omgeving van) het projectgebied. In de kolom ‘relevantie’ wordt besproken in hoeverre de gebeurtenis is beschouwd als zijnde van invloed op het huidige projectgebied en daardoor kan worden beschouwd als een indicatie of contra-indicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Conform het CS-VROO worden de verschillende oorlogshandelingen/indicaties vertaald naar een locatie in de huidige topografie. Waar sprake is van onduidelijkheid of onbetrouwbaarheid in de locatieverwijzing of andere elementen van een melding/oorlogshandeling wordt dit beschreven. Locatieverwijzingen uit geschreven bronnen worden ongewijzigd overgenomen , tenzij sprake is van een dergelijke verschrijving/afwijkende spelling dat deze onleesbaar of onduidelijk is. Wanneer sprake is van twijfel over de daadwerkelijke locatie en of dit betrekking heeft op het projectgebied wordt dit beschreven. Datum 10-11 mei 1940
Gebeurtenis In de ochtend van 10 mei bewegen Nederlandse troepen (2 e Regiment Huzaren Motorrijders) via Uden richting het front. Als in de loop van de dag duidelijk wordt dat het Nederlandse leger de PeelRaamstelling niet zal weten te kunnen verdedigen laat men ook Uden onverdedigd achter om zich terug te trekken tot achter de Zuid Willemsvaart. Rond 09:00 uur de volgende ochtend bereiken troepen van de Duitse 9. Panzerdivision via Gennep , Mill en Volkel Uden. De opmars verloopt langzaam , niet zozeer vanwege Nederlandse tegenstand als wel door de beperkte capaciteit van het wegennet: over het stuk van de Maas tot aan Uden , ruim twintig kilometer , doen de Duitsers meer dan vier uur. Tot de Nederlandse capitulatie blijven Duitse troepen door de gemeente optrekken. Verschillende gebouwen en terreinen in de gemeente worden gevorderd voor Duits militair gebruik. Rond het missiehuis worden een lazaret en een tijdelijk vliegveld ingericht. De Sint Petruskerk wordt gebruikt om krijgsgevangenen in onder te brengen. Op 13 mei wordt het Armeeoberkommando 18 verplaatst van Düsseldorf
Relevantie Relevant. In de meidagen is er niet gevochten binnen en/of in ruime de omgeving van het projectgebied. Dit is een contra-indicatie voor het achterblijven van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied. gebeurtenis wordt in Deze meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
4
Datum
Gebeurtenis naar Uden. Gevechtshandelingen vinden voor zover bekend verder niet plaats rond Uden. 3
Relevantie
13 september 1940
Volgens auteur Eversteijn wordt de Maasstraat rond 15:00 uur getroffen door een bombardement. 4
De Niet relevant. Maasstraat ligt op meer dan 650 meter van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in slechts een enkele secundaire bron genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
28 september 1940 - heden
11 1940
oktober
Snel na de Nederlandse capitulatie worden plannen gemaakt voor de aanleg van een vliegveld bij Uden. Al op 28 september landt het eerste vliegtuig op het daarvoor uitgekozen terrein bij Odiliapeel en Volkel. Half juli 1941 wordt besloten het vliegveld op te waarderen tot Fliegerhorst , vliegtuigbasis , in het kader waarvan het terrein wordt uitgebreid. Aan de Zeelandsedijk verschijnt een kamp voor de op dit vliegveld werkzame burgers en bij de Oosterheidestraat een ziekenhuis. In mei 1943 is de uitbreiding compleet. De Duitsers overwegen het vliegveld eind 1943 zelfs nog verder uit te breiden , maar zien daar uiteindelijk vanaf. Gedurende de oorlog wordt Fliegerhorst Volkel regelmatig aangevallen en gebombardeerd , zoals tijdens de grote bombardementen op het vliegveld van 15 augustus en 3 september 1944. Na de bevrijding van de gemeente in september 1944 worden er enkele Engelse eenheden op het vliegveld gestationeerd. Tot op de dag van vandaag is het terrein in gebruik voor militaire doeleinden. 5
Niet relevant. Vliegbasis Volkel ligt op meer dan 24, kilometer van het projectgebied.
Volgens de Commissie van Proefneming is een onbekend aantal bommen te Uden geruimd door de Duitsers. 6
Niet aantoonbaar relevant. De locatie van de geruimde bommen is onbekend.
gebeurtenis wordt in Deze meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
4
gebeurtenis wordt in Deze meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
3 NIMH , toeg. nr. 492 , inv. nr. 3 en
4; Amersfoort en Kamphuis , Mei 1940 , 159 en 178; Sanders , Grepen 3 , 55-58; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 13-18. 4 Eversteijn , Bombardementen , 362. 5 Sanders , Grepen 4 , 71-74 en Grepen 10 , 41-43; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 59-64 , 79-81. 6 NA , toeg. nr. 2.13.210 , inv. nr. 23.
Datum
Gebeurtenis
Relevantie
1941 1941
In
vinden er , voor zover bekend , geen noemenswaardige oorlogshandelingen plaats binnen en/of in de omgeving van het projectgebied.
Relevant. Dit is een contraindicatie voor het OO achterblijven van binnen het projectgebied.
Een Vickers Wellington Mk Ic van No. 16 Operational Training Unit is actief tijdens een bombardement
De Niet relevant. crashlocatie bevindt zich op minstens 18, kilometer van het projectgebied.
1942 10/11
september 1942
1943 21/22 1943
1941
Düsseldorf als het rond het doelwit van het bombardement wordt geraakt door FLAK. Het toestel crasht rond 01:35 uur rond de Burenstraat , de Hoogstraat en de Munterweg te Uden. De vijf bemanningsleden worden krijgsgevangen genomen. 7
juni
Rond 01:45 crasht een Handley Page Halifax Mk II van No. 35 Squadron in de omgeving van Eikenheuvel na te zijn neergeschoten door luitenant W. Baake van 1. /NJG 1. De luchtbeschermingsdienst meldt dat er nog niet ontplofte bommen bij het vliegtuig zijn aangetroffen (‘2 tijdbommen en een luchtmijn’). Vier van de zeven bemanningsleden komen om. Drie anderen worden krijgsgevangen genomen.
gebeurtenis wordt Deze in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Niet relevant. Eikenheuvel ligt op meer dan 17, kilometer van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Op 26 juni 1943 brengt het Sprengkommando van vliegveld Volkel rond 11:00 uur zes van dit vliegtuig afkomstige blindgangers tot springen. Hierna wordt ‘nog een blindganger van naar schatting 250 K. G. ’
ontdekt en veiliggesteld. 8 1944 18 augustus 1944
Om 18:55 uur wordt trein 3682 tussen Mill en Uden beschoten. De machinist kan op tijd stoppen en de reizigers waarschuwen , waardoor er geen gewonden of doden vallen. Wel raakt de locomotief beschadigd. 9
Niet relevant. Het projectgebied ligt op meer dan 650 meter van het spoor. Deze gebeurtenis wordt in slechts enkele secundaire bron een genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
7 SGLO , T1826B; BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en
toeg. nr. 7787 , inv. nr. 1122; Eversteijn , Bombardementen , 1299; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 40. 8 SGLO , T2495; BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nr. 1122; Eversteijn , Bombardementen , 1643; vgl. BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 1052. 9 Zwanenburg , En nooit was het stil , 277.
4
Datum 4-5 september 1944
6 september 1944
Gebeurtenis In verband met de verwachte geallieerde invasie nemen de Duitsers verschillende voorzorgsmaatregelen. Op 4 september vertrekken alle overgebleven Duitse vliegtuigen van Fliegerhorst Volkel. De volgende ochtend rond 05:45 uur steken troepen van de Wehrmacht de rooms-katholieke jongensschool aan de Kerkstraat , Barackenlager Bitswijk en twee barakken aan de Veghelsedijk in brand. In kamp Bitswijk komen daar opgeslagen explosieven tot ontploffing , waardoor een korenberg uitbrandt en enkele kleinere brandjes ontstaan. Verschillende andere locaties worden ontruimd. Rond 10:00 uur sticht de Wehrmacht in een barak bij Louwers in de Stationsstraat en de gebouwen van het Missiehuis St. Willibrordus. Door de brand in de barak komt om 10:45 uur een bom van ‘naar schatting 500 K. G. ’ tot ontploffing. Vijf burgers komen hierdoor om het leven. 10
Relevantie Niet relevant. Genoemde locaties liggen alle op minstens een kilometer van het projectgebied.
Bij een aanval op trein 3680 bij de buurtschap Kleuter te Uden raken rond 15:10 uur twee man personeel en
De Niet relevant. buurtschap Kleuter ligt op meer dan 12 , kilometer van het projectgebied.
een soldaat
gewond. Eén van hen komt later die dag om het leven. 11
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
7 september 1944
In de ochtend wordt een trein van de Wehrmacht
onder Kleuter beschoten , gewonden vallen. 12
waarbij
doden
en
De Niet relevant. buurtschap Kleuter ligt op meer dan 12 , kilometer van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
10 september 1944
Rond 08:00 uur wordt ter hoogte van Kleuter een trein beschoten. Eén passagier komt hierbij om het leven. 13
Niet relevant. De buurtschap Kleuter ligt op meer dan 12 , kilometer van het projectgebied.
10 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; vgl. BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2021;
Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 82-86. 11 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 87; Zwanenburg , En nooit was het stil , 293. 12 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 87. 13 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 87.
4
Datum
Gebeurtenis
Relevantie Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
13 september 1944
Rond 15:00 uur vallen er twee bommen op de Maasstraat , in de omgeving van het Missiehuis. Er is enkel sprake van wat glas- en panschade. 14
Niet relevant. De Maasstraat ligt op meer dan 650 meter van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
17 september 1944
18-20
september 1944
22-23
september 1944
De
locomotief van een munitietrein wordt bij Wachtpost 28 - ‘voorbij de Kleuter’ - rond 08:15 uur aangevallen met boordwapens. Nog terwijl de hierdoor gevallen gewonden in het ziekenhuis wordt verpleegd wordt de trein gebombardeerd. De trein brandt uit , verder letsel komt niet voor. 15
De Niet relevant. buurtschap Kleuter ligt op meer dan 12 , kilometer van het projectgebied.
Op
maandag 18 september , rond 17:00 uur , verschijnen twee geallieerde gemotoriseerde patrouilles te Uden. Niet veel later vertrekken ze weer. 16 Dinsdag 19 september 1944 , tegen 08:30 uur , verschijnen enkele geallieerde auto’s te Uden , gevolgd door ‘onafzienbare colonnes gemotoriseerd materiaal’ , die doorrijden in de richting van het dorp Zeeland. Omdat de Duitsers tegen deze tijd de gemeente zo goed als volledig hebben verlaten , vinden er geen gevechten plaats. In het dorp breken bevrijdingsfeesten uit. De volgende dag ‘gaat het doortrekken van de colonnes nog steeds dag en nacht door. ’ 17
Relevant. Het uitblijven van gevechten is een contra-indicaties voor het achterblijven van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied.
Door een tangbeweging door Kampfgruppe Huber uit het noordwesten en Kampfgruppe Walther uit de
Relevant. Artilleriebeschietingen op Uden en
richting van Boekel en Gemert proberen de Duitsers de weg tussen Veghel en Uden af te sluiten en zo de doorgang voor XXX Corps richting Nijmegen te
omgeving
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
zijn
een
indicatie voor het achterblijven van ontplofbare
14 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; Eversteijn , Bombardementen , 2255 en 2258. 15 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370; Sanders , Grepen 1 , 54; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 87-88. 16 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nrs. 2244 en 2446. 17 BHIC , toeg. nr. 127 , inv. nr. 104 , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nrs. 61 , 2244 en 2446; Bollen , Corridor naar
Rijn , 174-178; Sanders , Grepen 8 , 46-47; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 94-97 , 99.
4
de
Datum
Gebeurtenis blokkeren. Ongeveer 150 Amerikanen van het 506th Regiment van de 101st Airborne Division bereiken rond 11:00 uur , enkele minuten voor de Duitsers , Uden. De commandant van de Amerikanen laat hen schietend en schreeuwend door Uden trekken , om zo de indruk te doen wekken dat er veel meer Amerikanen in Uden in het dorp aanwezig zijn dan hun daadwerkelijke aantal. 18
Relevantie oorlogsresten projectgebied.
in
het
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Of het werkt is niet bekend. De Duitsers concentreren
hun aanval namelijk op de weg tussen Uden en Veghel. Rond Duifhuis en bij de Brabantstraat en de Vloet bij Volkel breken gevechten uit. Bij Duifhuis sneuvelen vier Amerikanen en worden twee Britse Taylorcraft Auster Mk IV-toestellen uit de lucht geschoten. Door aanvallen van Typhoons komt het gehucht midden in het oorlogsgeweld te liggen. Drie huizen , een schuur en een hooiberg branden hier af. Tegen de avond worden de geallieerden versterkt met enkele tanks van het Britse 2nd en 5th Battalion van de Grenadiers Guards en het 1st Battalion van de Coldstream Guards. Het oostelijk deel van de gemeente Uden kan hierdoor worden bevrijd. Ondertussen schieten de Duitsers de avond en nacht door met granaatvuur op Uden , ‘wat schade veroorzaakt op het Veld aan eenige woningen’. 19 Tegenwoordig bevinden de Kleinveld en de Grootveldstraat zich enkele honderden meters ten noorden van de Sint-Petruskerk (d. w. z. de Oude Kerk) van Uden. De
gevechtshandelingen rond Uden gaan de volgende dag door: ‘Steeds meer versterkingen der Engelschen rukken aan. In den morgen omstreeks 08. 30 hevig granaatvuur op Uden voornamelijk Groot en Klein Veld , vanaf Marktstraat tot Oude Kerk. Veel schade aan daartussen gelegen woningen. Veel erger waren de gevolgen van beschieting der Duitsche opstellingen in Volkel door de Engelschen. Op het gehucht Vloed brandden 7 huizen – op het gehucht Volkelstraat 4 huizen en in het dorp nog 2 huizen af. Het betrof grootendeels boerderijen. [. . ] Tegen den avond is de vijand voorgoed uit de gemeente verdreven’. Tot 18 Bollen , Corridor naar de Rijn , 177-178; Sanders , Grepen 8 , 48; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 100; Saunders , Operation
Market Garden , 176-184. 19 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244; TNA , WO171/1250 en WO171/1254; SGLO , T4276 en T4276A; Sanders , Grepen 8 , 48; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 100.
4
Datum
Gebeurtenis
Relevantie
ongeveer 17:30 uur houden de Duitsers stand , naar blijkt tevergeefs. Tegen middernacht is de weg voor XXX Corps vrij om op te trekken richting Nijmegen. 20
4 Figuur 6: Door artilleriebeschietingen getroffen locaties op 22 en 23 september 1944 in de omgeving van het projectgebied. Bron satellietbeeld: PDOK.
22 september 1944
Zestien Hawker Typhoon Mk Ib-jachtbommenwerpers van No. 137 Squadron vallen bij Uden (onder meer omgeving coördinaten qE5342 en qE5540) Duitse tanks aan met raketten. Volgens auteur Zwanenburg zouden er bij Uden twintig tanks en pantserwagens zijn vernietigd. 21
Niet relevant. Genoemde kaartvakken liggen op respectievelijk meer dan 900 en meer dan 350 meter van het Op projectgebied. een luchtfoto van 25 december 1944 (luchtfotonummer 3303)
zijn
geen
sporen
ontstaan ten gevolge van deze aanvallen waargenomen. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De 20 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en
toeg. nr. 7787 , inv. nrs. 2244 en 2446; Bollen , Corridor naar de Rijn , 178; Sanders , Grepen 8 , 48; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 100; Saunders , Operation Market Garden , 176-184. 21 TNA , AIR27/715; Zwanenburg , En nooit was het stil , 348.
Datum
Gebeurtenis
Relevantie melding wordt ingeschat.
als betrouwbaar
4 Figuur 7: De locaties van kaartvakken qE5342 en qE5540 ten opzichte van het projectgebied. Bron satellietbeeld: PDOK.
23 september 1944
In
het kader van Operation Market Garden zijn luchtlandingstroepen en bevoorradingsvliegtuigen van de Amerikaanse 82nd Airborne Division onderweg naar Overasselt. Ter hoogte van Veghel worden de Douglas C-47 Skytrain-toestellen (Dakota’s) en Wacozweefvliegtuigen , die worden getrokken door de Dakota’s , onder vuur genomen. In totaal komen hierdoor 21 gliders van het 313th , 316th en 440th Troup Carrier Group neer bij Uden. De Waco’s komen onder meer neer bij de Knokerdweg , Niemeskant , Hoenderbos , Hemelrijk , Zeelandsedijk , Lankes , Duifhuis en poort Witte Geit van het vliegveld. Bij Kleuter , Velmolen en op het vliegveld (aan de spoorlijn) komen elk twee Waco’s aan de grond. 22 Drie
Douglas C-47 Skytrain Mk A-toestellen komen rond 16:00 uur aan de grond te Uden. Twee ervan
22 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370.
Niet relevant. noodlandingen in plaats de omgeving
van
Twee
vinden ruime
het
projectgebied , maar conform het CS-VROO worden er in het geval van noodlandingen geen gebieden aangemerkt als verdacht op achtergebleven ontplofbare oorlogsresten. De crash rond de Knokerdweg vindt plaats op meer dan 18, kilometer van het projectgebied.
Datum
Gebeurtenis weten een noodlanding te maken in de omgeving van de Boekelsedijk , Kooldert , Velmolen en Vloet. Deze toestellen horen bij het 49th Squadron van de 313th Troup Carrier Group. De bemanningsleden weten veilig te ontkomen. 23
Relevantie Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Een derde Dakota van het 45th Squadron van de 316th Troup Carrier Group stort neer tussen de Knokerdweg en de Leygraaf. Het toestel wordt geraakt door FLAK
raakt enkele bomen , waardoor het geen vier noodlanding meer kan maken. De bemanningsleden overleven de crash: één van hen belandt in krijgsgevangenschap. 24 en
24 september 1944
‘Een veertiental huizen zou geheel of gedeeltelijk zijn
vernield , voornamelijk gehucht Vloed en Volkelstraat’ , aldus een melding uit het gemeentearchief. 25 andere melding geeft aan dat door de oorlogshandelingen op 22 september zijn afgebrand: Een
Niet aantoonbaar relevant. Vloet ligt op meer dan 700 meter van het projectgebied; Volkel en de gehuchten Duifhuis en Volkelstraat nog verder Omnummeringsontbreken in het
C 1;
weg.
Duifhuis E 14 , 15 , 16 en 18.
lijsten van gemeentearchief Uden , dus kunnen de exacte locaties van de overige gemelde adressen niet worden vastgesteld.
Volgens dezelfde melding zijn op 23 september verwoest en/of afgebrand: B 283; F 49 , 58 , 63 , 68; Volkel G 63 , 64 , 66 , 69 , 70 , 71 , 97 , 118. 26
gebeurtenis wordt Deze in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
27 september 1944
Na het opruimen van vliegveld Volkel landt het eerste geallieerde vliegtuig op het vliegveld. Vanaf 1 oktober tot het einde van de oorlog gebruiken onder meer 121 Wing , 122 Wing , 126 en 136 Wing de basis. 27
Niet relevant. Vliegbasis Volkel ligt op meer dan 24, kilometer van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
23 SGLO , T4304A en T4304B; BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370; 24 SGLO , T4308; BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370. 25 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2242. 26 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2242. 27 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370.
Eversteijn , Bombardementen , 2299.
4
Datum Eind september/ begin oktober 1944
Gebeurtenis Een rapport over de toestand in Uden na afloop van Market Garden meldt het volgende: ‘Sedert enige dagen krioelt het in Uden van militairen. Alle gebouwen die maar eenigszins daarvoor bruikbaar zijn zijn in beslag genomen. [. . ] Het verkeer in de Kerkstraat is zeer intensief. Per dag , van 8 – 19 uur passeeren naar globale telling 10. 000 motorvoertuigen’. 28
Relevantie Niet relevant. Er is geen sprake van relevante oorlogshandelingen die een indicatie kunnen zijn voor het achterblijven van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
5 1944
1945 3 1945
oktober
februari
Rond 04:00 uur worden twee bommen afgeworpen door een Duits toestel. Op de Molenheide komt een jongen van acht jaar om. Woning B 257 raakt zwaar beschadigd. Daarnaast ontstaat er schade aan het station en omliggende huizen – voornamelijk bestaande uit glasschade. 29
Niet relevant. Het station ligt op meer dan 700 meter van het projectgebied.
In het
Niet relevant. Er is geen sprake van ontplofbare oorlogsresten.
kader van Operation Veritable wordt het hoofdkwartier van het Eerste Canadese Leger onder commando van generaal Harry Crerar tijdelijk gevestigd in het Retraitehuis te Uden. 30
Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
Deze gebeurtenis wordt in slechts enkele secundaire bron een genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
27 1945
februari
Volgens auteur Eversteijn crasht een Taylorcraft Auster Mk IV van No. 662 Squadron nabij Uden. 31 Verdere informatie over deze crash ontbreekt.
Niet aantoonbaar relevant. De precieze locatie van de crash is onbekend. Deze gebeurtenis wordt in slechts enkele secundaire bron een genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
Onbekende datum ,
Volgens een kopie uit een onbekend boek uit het gemeentearchief valt er een V1 op de spoorlijn , ter
28 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 53. 29 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2242; 30 Sanders , Grepen 1 , 55-56. 31 Eversteijn , Bombardementen , 2702.
De Niet relevant. Maasstraat en het spoor liggen op meer dan 650
Eversteijn , Bombardementen , 2346.
4
Datum februari-maart 1945
Gebeurtenis hoogte van de strohulzenfabriek aan de Maasstraat , waardoor alle ramen in de buurt sneuvelen. 32
Relevantie meter van projectgebied.
het
Deze gebeurtenis wordt in slechts een enkele secundaire bron genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
1945 > 13 augustus 1945
De burgemeester van Uden meldt enkele gevolgen van het oorlogsgeweld in zijn gemeente in de jaren 1944-1945: 20 mensen zijn omgekomen , 12 gewond geraakt , de kerk van Volkel is licht beschadigd en er zijn vier V1’s ingeslagen. 33
Niet aantoonbaar relevant. De V1’s zijn neergekomen op minstens 650 meter van het projectgebied en de kerk ligt op meer dan 14 , kilometer van het projectgebied. Waar en waardoor de gewonden zijn is gevallen niet bekend. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
18 augustus 1945
Volgens de burgemeester van Uden zijn er geen mijnenvelden in zijn gemeenten gelegd. 34
Relevant. Dit is een contraindicatie het achterblijven van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
23 augustus 1945
De burgemeester van Uden meldt dat er in bij de spoorwegovergang in de Zeelandschedijk bij Kleuter nog twintig wagons met Duitse munitie staan. Deze zijn hier achtergebleven na de beschieting op de trein in september 1944.
32 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370. 33 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 61. 34 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2247.
Niet relevant. Genoemde locaties bevinden zich op meer dan 17, kilometer van het projectgebied.
4
Datum
Gebeurtenis Daarnaast is door de Binnenlandse Strijdkrachten een grote hoeveelheid Duitse munitie en ‘kleinere projectielen’ , waaronder handgranaten , verzameld in het Birgitinessenklooster aan de weg tussen Uden en Veghel. 35
Relevantie Niet relevant.
De
de verzamelde munitie is niet bekend. oorsprong
van
Deze gebeurtenissen worden in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier officiële meldingen , welke als betrouwbaar worden beschouwd.
9 januari 1947
De burgemeester van Uden verklaart dat nog in zijn gemeente aanwezige munitie een dag eerder is geruimd door de M. M. O. D. 36
Relevant. Dit is een contraindicatie voor het achterblijven van ontplofbare oorlogsin resten het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
Juli 1952
Te Uden wordt een bom uitgegraven , aldus een nota
de Nederlandse gemeente Uden. 37 van
Heidemaatschappij
aan
de
Niet aantoonbaar relevant. De precieze aard en locatie ruiming zijn van de onbekend. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
5 april 1990
Het college van burgemeester en wethouders van Uden meldt bij de Explosieven Opruimingsdienst dat er met munitie vervuilde grond is aangevoerd uit Nistelrode en verzoekt de EOD een verkenningsactie uit te voeren. 38
De Niet relevant. Industrielaan ligt op meer dan 400 meter van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in slechts één primaire bron genoemd. Echter , het betreft hier een officiële melding , welke als betrouwbaar wordt beschouwd.
35 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2247. 36 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2247. 37 NA , toeg. nr. 2.08.88 , inv. nr. 149. 38 BHIC , toeg. nr. 2118 , inv. nr. 10603.
4
3. 3
Mijnenvelden
In het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie is nagegaan of tijdens de verschillende oorlogshandelingen binnen of in de directe nabijheid van het projectgebied Duitse of geallieerde mijnenvelden zijn aangelegd. Dit is voor zover bekend niet het geval. 3. 4
Ruimingen ontplofbare oorlogsresten (1945-heden)
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de verschillende ruimingen van ontplofbare oorlogsresten die zijn geregistreerd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie en haar voorgangers , de M. M. O. D. en het korps Hulpverleningsdienst. Tevens worden eventuele incidentele vondsten uit overige bronnen vermeld. Ruimingen en meldingen M. M. O. D. (1945-1947) Voor de periode 1945-1947 zijn de volgende meldingen en ruimingen van ontplofbare oorlogsresten bekend. Datum 5 februari 1945 24 juli 1945
Locatie Vloet G 61 , Uden
Bijzonderheden 1 bom , vermoedelijk nog meer bommen op het perceel
Liessent , hoofdweg Uden-Volkel naar Lankes , 500 meter rechts van het pad , Uden
1 geëxplodeerde brisantbom van 100 kg
Explosieven Opruimingsdienst Defensie (1971-heden) Voor ruimingen uitgevoerd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) geldt dat er een verschil kan bestaan in de locatie van het daadwerkelijk aangetroffen OO en de door de EODD geregistreerde locatie. Zo registreert de EODD vondsten meestal op een adres , omdat dit het dichtstbijzijnde adres is. Het kan echter zo zijn dat het betreffende OO bijvoorbeeld op een weiland achter het perceel , op enige afstand van het adres is aangetroffen. Ook is het mogelijk dat de ruiming wordt geregistreerd op een politiebureau of een gemeentehuis. Munitie is in veel gevallen dan daar gebracht. Omdat de oorspronkelijke context van de vondst daarbij verloren gaat , worden deze meldingen niet verwerkt in onderstaande lijst , tenzij er elders in de melding een vindplaats staat vermeld. Binnen- en in de directe nabijheid van het projectgebied zijn bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie de volgende meldingen en ruimingen van ontplofbare oorlogsresten bekend. MORA 19773029
Ligplaats Vlosstraat 10 , Uden
Aantal 1
Bijzonderheden Verschoten
1
Benaming/soort Oefenantitankbrisantgranaatraket van 3. 5 inch Scherfhandgranaat Mk 2
19791766
Groenendal 1 , Uden
19792013
Groenendal , Uden
1
Scherfhandgranaat Mk 2
Compleet
19850213
Energielaan 12 , Uden
1 2 2 1
Brisantgranaat van 17 ponder Brisantgranaat van 75, cm Pantsergranaat van 37 mm Brisantpantsergranaat van 75, cm
19860211
Boekelsedijk 14 , Volkel
1
Brisantgranaat van 8 cm mortier
19864096
Veilingstraat , Uden
1
SD4
Met schokbuis Duits , met bodembuis Verschoten Zonder buis , met springstof Duits , verschoten , met restant ontsteker Duits
4
MORA 19870666
Ligplaats Veilingstraat/spoorlijn , Uden
Aantal 2
Benaming/soort Schokbuis no. 119
19872248
Gemeentewerf Hockeyweg , Uden Kloosterstraat 43 , Volkel
1
Brisantgranaatpatroon van 2 cm
1 1
Staartstuk van 81 mm Projectiel van 95 mm
19881169
19881994
Goorkensweg 5 , Uden
1
Brisantgranaat van 8 cm
19892658
President Kennedylaan 51 , Uden
1
Brisantgranaat van 105, cm
19900547
Weverstraat 3a , Uden
1
Pantsergranaat van 7-veld
19900669
Industrielaan , Uden
15
Kleinkalibermunitie , diverse
19900897
Industrielaan , Uden
491 121 115 1 60 5
Kleinkalibermunitie , diverse Patronen , . 303 inch Patronen , . 50 inch Huls , . 50 inch Brisantgranaatpatroon van 2 cm Brisantgranaat van 2 cm Pantserbrandgranaatpatroon van 2
42 7
cm
Pantserbrandgranaat van 2 cm Brisantpantsergranaatpatroon van 2 cm Brisantpantsergranaat van 2 cm Hulzen van 2 cm Seinpatroon Cal 12 Brisantgranaat van 8 cm mortier
Bijzonderheden
Niet verschoten , zonder ontsteker Oud-Hollands , verschoten Met schokbuis AZ2 , verschoten
19930366
Schepenhoek , Uden
16 25 10 1 1
19931095
Woonwagencentrum Uden
1
Brisantgranaat van 8 cm mortier
19932372
Goorkensweg , Uden
1
Brisantbom 500 lb GP
19971725
Beatrixhof , Uden
19982382
Millsebaan 13 , Uden
Ca. 560 Ca. 15 1
20011749
Van Burenstraat , Uden
1
Kleinkalibermunitie , diverse Hulzen van 2 cm Vermoedelijk bom , diameter 76 mm , lichaam 22 cm Scherfhandgranaat Mk 2 Met restant ontsteker
20021726
Industrielaan , Uden
1 1
20030288
Groenendal 3 , Uden
1
Brisantgranaatpatroon van 20 mm Brisantpantsergranaatpatroon van 20 mm Brisantgranaat van 8 cm mortier
20040953
Elzenstraat 27 , Uden
1
Brisantgranaat van 4. 2 inch mortier
20061589
Energielaan 3 , Uden
1
Brisantgranaat van 8 cm mortier
20100422
Industrielaan , nabij Liessentstraat , Uden
1
Brisantgranaatpatroon van 75 mm
20120330
Bijland 104 , Uden
1
Oefenbom 10 kg
20130867
Raam 514 , Uden
1
Pantserbrandgranaat van 15 mm
1 1 1
Pantserbrandgranaat van 20 mm Brisantgranaat van 20 mm Huls van 20 mm
Met schokbuis , verschoten Duits , met WgrZ Met bodembuis M102
AN-
Met schokbuis WgrZ 38 , verschoten Met schokbuis 152/162 , verschoten Met restant ontsteker , WgrZ 38 Amerikaans , met schokbuis M 48 , niet verschoten Met restant huls en kruitrestanten
Met voortdrijvende lading
4
MORA 20131376 20191321
20222444
Ligplaats President Kennedylaan 133 , Uden Bijland 614 , Uden
Veghelsedijk , nabij ingang Kronamuseum , Uden
Aantal 1
Benaming/soort Antitankbrisantgranaat/PIAT
Bijzonderheden Buis geplaatst
2 3 1 1
Rookgranaat van 2 inch mortier Schokbuis no. 119 Schokbuis no. 231 Brisantpantsergranaat van 2 cm
1
Restant pantserbrandgranaat van 20 mm
Verschoten Gewapend Gewapend Met restant bodembuis 1511 , verschoten Leeg , niet verschoten
Hieronder worden de geografische locaties van de vondsten zo nauwkeurig mogelijk weergegeven. Indien bij een vondst ‘Straatniveau’ staat aangegeven , betekent dit dat wel bekend is langs welke weg of watergang de vondst is gedaan , echter niet de exacte locatie langs deze weg of watergang. Indien er bij een vondst ‘Indicatief’ staat aangegeven , bestaat er enige onzekerheid over de exacte locatie. Dit kan bijvoorbeeld in bos-of heidegebieden zijn waar geen meer nauwkeurige plaatsbepaling mogelijk was , of als de EODD zelf de locatie slechts globaal geregistreerd heeft.
4
Figuur 8: Meldingen van de EODD in de omgeving van het projectgebied. Bron satellietbeeld: PDOK.
Samenhang ruimingen tussen ontplofbare oorlogsresten en oorlogshandelingen De diverse vondsten rond de Industrieweg (MORA’s 19900669 en 19900897) hangen samen met het feit dat er met munitie vervuilde grond is aangevoerd van elders (zie paragraaf 3.2 , onder 5 april 1990). De vele vondsten aan Duitse en Amerikaanse geschutmunitie hangen samen met de gevechten rond Uden op 22 en 23 september 1944. In een straal van minder dan 400 meter om het projectgebied zijn vijf ruimingen uitgevoerd. Dit betreffen: Een Amerikaanse scherfhandgranaat type Mk 2 (MORA 19791766) waarvan niet direct duidelijk is waarvan deze afkomstig kan zijn;
Een Amerikaanse scherfhandgranaat type Mk 2 (MORA 19792013) in een tuin van een pand waarvan de bewoners volgens de melding op vakantie waren. Deze is dus hoogstwaarschijnlijk niet aangetroffen in de bodem; Een brisantgranaatpatroon van 2 cm (MORA) 19872248 die is aangetroffen bij de
gemeentewerf onder een berg zand en dus vermoedelijk van elders aangevoerd; Twee brisantgranaten van 8 cm mortier uit MORA’s 19931095 en 20030288 die mogelijk zijn verschoten gedurende de beschietingen van 22 en 23 september 1944. Deze zijn aangetroffen op circa 180 respectievelijk 280 meter van het projectgebied.
4
$)BeoBOM
4.
LUCHTFOTOANALYSE
41
Ten
Algemeen behoeve
dit onderzoek
conflictperiode is een aantal luchtfoto's door BeoBOM geanalyseerd. Deze luchtfoto's zijn zo nauwkeurig mogelijk gegeorefereerd met minimaal 10, maar zonodig meer referentiepunten. Hierna zijn ze geïnterpreteerd op de aanwezigheid van schade aan het landschap als gevolg van oorlogshandelingen en militaire werken. In onderstaande tabel wordt het geheel van geraadpleegde luchtfoto's weergegeven. van
Luchtfotonummer(s)
Sortie
Datum
3140
106G-3002
19
september
3303
106G-3936
25
december 1944
Bij de classificatie van objecten niveaus
van
Onbekend
Redelijk
100%
DOTKA
1:14.000
Slecht
100%
LUFT
op luchtfoto's wordt de validiteit van de classificatie
vastgelegd
in drie
_ Bevestigd. BeoBOM is nagenoeg zeker (299%) van de validiteit van de classificatie van het
®
object op de luchtfoto; _ Waarschijnlijk. BeoBOM
zeker
(250%)
van
de validiteit van de classificatie
het object op de luchtfoto;
object op de luchtfoto.
De betrouwbaarheid
van
met de betrouwbaarheid wordt dit
is overwegend
_ Mogelijk. BeoBOM is overwegend onzeker (<50%) van de validiteit van de classificatie van het
tevens
Bron
®
®
de
Dekking
betrouwbaarheid, conform het CS-VROO:
van
Bij
Kwaliteit
1944
Schaal
de classificatie is per object vastgelegd. Wanneer één of meerdere ‘mogelijk’ invloed heeft op de afbakening van één of meer verdachte
bij het resultaat van de luchtfotoanalyse
omschreven.
luchtfotoanalyse/interpretatie zijn de volgende deskundigen betrokken geweest. voor de classificatie van de objecten als van het betrouwbaarheidsniveau.
Deskundige
Functie
(geanonimiseerd) MA
Historisch
Onderzoeker
(geanonimiseerd) MA
Historisch
Onderzoeker
objecten gebieden
Dit
geldt
4. 2
Resultaat luchtfotoanalyse
Uit de analyse van het luchtfotomateriaal zijn geen relevante verstoringen en/of objecten binnenen/of in de omgeving het projectgebied gesignaleerd.
Figuur 9: (De omgeving van) het projectgebied op 19 september 1944. Luchtfotonummer 3140.
4
Figuur 10: (De omgeving van) het projectgebied op 25 december 1944. Luchtfotonummer 3303.
4. 3
Hoogteverschillen
Ter aanvulling van de luchtfotoanalyse wordt tevens middels LIDAR nagegaan in hoeverre sprake is van oorlogsgerelateerde verstoringen in het landschap. LIDAR staat voor Light Detection and Ranging of Laser Imaging Detection And Ranging , en houdt in dat hoogteverschillen in het landschap in kaart worden gebracht middels laserpulsen. Door hoogteverschillen te analyseren kunnen verstoringen zoals bomkraters of verdedigingswerken in sommige gevallen worden opgespoord. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan hoogteverschillen in het landschap die niet zichtbaar zijn op luchtfoto’s door bebossing of andere vegetatie. Ook hoogteverschillen die niet met het menselijk oog zichtbaar zijn worden soms zichtbaar als LIDAR wordt ingezet. Naast het in kaart brengen van mogelijke verstoringen als gevolg van oorlogshandelingen wordt LIDAR hier eveneens toegepast om de naoorlogse bodemroering in kaart te brengen. Naoorlogs opgehoogde gebieden onderscheiden zich duidelijk wanneer LIDAR wordt
toegepast. Op de geraadpleegde LIDAR-beelden zijn geen relevante verstoringen in het landschap waargenomen.
4
Figuur 11: Hoogtegegevens ter hoogte van het projectgebied (ditmaal ter verduidelijking weergegeven in rood). Bron: AHN4.
5.
BEOORDELING
5. 1
Algemeen
EN
EVALUATIE
BRONNENMATERIAAL
Uit het onderzoek zijn enkele indicaties voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten naar voren gekomen. Hieronder is een overzicht opgenomen van de verschillende indicaties , contraindicaties , leemten in de kennis en conclusies voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Allereerst wordt een opsomming gegeven waarin specifiek wordt ingegaan op indicaties die mogelijk leiden tot een verdacht gebied binnen- of in de directe omgeving van het projectgebied. Vervolgens worden de overige (contra)indicaties en leemten in de kennis genoemd. Hierna wordt , indien er voldoende indicaties voor zijn aangetroffen gedurende het onderzoek , het op OO verdachte gebied afgebakend. Dit gebeurt normaliter conform de richtlijnen uit het CS-VROO-02. Indien hier van wordt afgeweken , wordt dit beschreven en gemotiveerd. 5. 2
Indicaties
Op basis van het literatuur- en archiefmateriaal zijn de volgende indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in de omgeving van het projectgebied aangetroffen:
Uit de literatuur en het gemeentearchief blijken verschillende aanwijzingen voor het plaatsvinden van oorlogshandelingen in de ruime omgeving van het projectgebied in september 1944. In het kader van Operation Market Garden bevrijden de geallieerden Uden op 19 september. Op 22 en 23 september 1944 proberen Kampfgruppen Huber en Walther middels een tangbeweging de weg tussen Veghel en Uden in handen te krijgen om zo te voorkomen dat XXX Corps via deze weg kan oprukken richting Nijmegen. In de avond van 22 september en de ochtend van de volgende dag beschieten de Duitsers en de geallieerden onder meer de kernen Uden en Volkel en de gehuchten Vloet en Volkelstraat; Op 180 respectievelijk 280 meter van het projectgebied zijn twee Duitse brisantgranaten geruimd die mogelijk verband houden met bovengenoemde beschietingen , blijkt uit meldingen van de Explosieven Opruimingsdienst (MORA 19931095 , 20030288). 5. 3
Contra-indicaties
De volgende contra-indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten zijn aangetroffen:
Uit de literatuur blijken geen aanwijzingen voor het plaatsvinden van relevante oorlogshandelingen binnen en/of in de ruime omgeving van het projectgebied in de meidagen van 1940 en geheel 1941; De literatuur en het archiefmateriaal geven geen relevante meldingen van vliegtuigcrashes , bombardementen en/of luchtaanvallen binnen en/of in de (ruime) omgeving van het projectgebied; De gemeentearchieven en het archief van de Explosieven Opruimingsdienst melden geen binnen en/of in de ruime omgeving van het projectgebied gelegde mijnenvelden; Op het geraadpleegde luchtfotomateriaal en LIDAR-beelden zijn in (de ruime omgeving van) het projectgebied geen relevante verstoringen in het landschap waargenomen.
5. 4
Leemten in de kennis
De volgende leemten in de kennis zijn gesignaleerd:
Algemeen De ervaring leert dat niet alle archiefstukken de tand des tijds doorstaan , wat verschillende oorzaken kan hebben (onbewuste oorzaken zoals brand , of bewuste vernietiging van archiefstukken). Het is mogelijk dat ontplofbare oorlogsresten-gerelateerde informatie sinds 1945 verloren is gegaan. Hiermee samenhangend kan het eveneens voorkomen dat
bepaalde gebeurtenissen , door verdwijning van de oorspronkelijke bron , niet meer getoetst kunnen worden en er enkel nog sprake is van een interpretatie van de oorspronkelijke bron (bijvoorbeeld in de literatuur). Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog werden verder niet alle gebeurtenissen vastgelegd , simpelweg omdat deze onopgemerkt bleven , of omdat deze niet de moeite van het vastleggen waard geacht werden. Specifiek voor het projectgebied Niet alle in de bronnen genoemde oorlogshandelingen , kunnen aan een specifieke locatie worden gekoppeld; Niet alle naoorlogs gevonden/gemelde ontplofbare oorlogsresten , konden aan een specifieke locatie worden gekoppeld. Ook voor sommige MORA’s geldt , dat het niet altijd bekend is waar deze precies geplaatst dienen te worden. Dit geldt voornamelijk voor vondsten ‘op het politiebureau’ etc; In grote delen van Nederland op verschillende momenten gedurende de oorlog luchtdoelgeschut opgesteld gestaan. Wanneer granaten van luchtdoelgeschut niet ontploffen , komen deze wijd verspreid in de omgeving van het geschut terecht. Deze spreiding is te groot om de aanwezigheid van blindgangers van luchtdoelgeschut binnen het projectgebied zowel te bevestigen als uit te sluiten.
Hiervoor geldt dat het risico op het aantreffen daarvan niet groter is als in de rest van Nederland; In het gemeentearchief ontbreken politierapporten en omnummeringslijsten van adressen. Deze leemte in de kennis wordt grotendeels ondervangen door het raadplegen van andere stukken uit de gemeentearchieven , het provinciaal archief , het Nationaal Archief en de archieven van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie; Een geraadpleegde luchtfoto van 25 december 1944 (luchtfotonummer 3303) is van lage kwaliteit , waardoor verstoringen in het landschap op deze foto mogelijk niet (goed) zichtbaar zijn.
5. 5
Mogelijk aan te treffen (sub)soorten ontplofbare oorlogsresten
Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn enkele indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen en/of in de directe omgeving van het projectgebied naar voren gekomen. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke (sub)soorten en typen ontplofbare oorlogsresten kunnen worden aangetroffen. Deze tabel is gebaseerd op sinds 1971 door de Explosieven Opruimingsdienst uitgevoerde ruimingen van geschutmunitie in een straal van een kilometer om het projectgebied. Dit overzicht is niet limitatief: Hoofdsoort Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie
5. 6
Subsoort/type/ontsteker Brisantgranaat van 4. 2 inch mortier Brisantgranaat van 105, cm Brisantgranaat van 8 cm Brisantgranaat van 8 cm mortier Brisantgranaat van 17 ponder Brisantgranaat van 75 mm Brisantgranaat van 75, cm Brisantpantsergranaat van 75, cm Rookgranaat van 2 inch mortier Pantsergranaat van 37 mm Brisantgranaat van 20 mm Brisantpantsergranaat van 20 mm Brisantgranaat van 2 cm Brisantpantsergranaat van 2 cm
Nationaliteit Brits Duits Duits Duits Brits Amerikaans Duits Duits Brits Amerikaans Amerikaans Amerikaans Duits Duits
Verschijningsvorm Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten
Verwachte hoeveelheid 39 Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend
Beoordeling indicaties en horizontale afbakening verdacht gebied
Bij de beoordeling van indicaties en de horizontale afbakening van het verdachte gebied is het
document ‘Nadere bepalingen beoordelen bronnenmateriaal en afbakening verdacht gebied , behorende bij het CS-VROO’ (CS-VROO-002) 40 als richtlijn gehanteerd. Hierin wordt onder meer gebruik gemaakt van onderzoeksvragen , die beantwoord dienen te worden om de afbakening van het verdachte gebied te beargumenteren. Indien van deze richtlijnen (deels) is afgeweken is dit gemotiveerd en zijn de daarbij gemaakte keuzes onderbouwd. In het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn enkele indicaties aangetroffen die wijzen op de mogelijke
aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Artilleriebeschietingen Uden , Volkel , Vloet , Volkelstraat 22-23 september 1944 In de avond van 22 september en de ochtend van 23 september 1944 voeren de Duitsers en de geallieerden artilleriebeschietingen uit op Uden , Volkel en het gehucht Vloet en Volkelstraat. 41 Het CSVROO schrijft de volgende onderzoeksvragen voor in het geval van artilleriebeschietingen: Zijn de locaties van schademeldingen bekend? Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? 39 Het
vaststellen van de hoeveelheid mogelijk aanwezige OO is doorgaans alleen mogelijk in het geval van afwerpmunitie en/of raketten , wanneer nauwkeurig is vastgelegd hoeveel stuks er zijn ingezet en hoeveel er tot ontploffing zijn gekomen. 40 Stichting VOMES , CS-VROO-02 , versie 2023-01 , d. d. 19 juli 2023. 41 BHIC , toeg. nr. 1596 , inv. nr. 370 en toeg. nr. 7787 , inv. nrs. 2242 , 2244 en 2446; Sanders , Grepen 8 , 48; Sanders , Uden in de Tweede Wereldoorlog , 100.
Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Zijn er schademeldingen te relateren aan deze beschietingen?
Niet al deze onderzoeksvragen kunnen (volledig) worden beantwoord. Over de beschietingen is het volgende bekend: Het gebied lag in de opmarsroute van de geallieerden richting Nijmegen. Op 22 en 23 september 1944 proberen de Duitse Kampfgruppen Huber en Walther deze opmarsroute af te blokkeren , waardoor ze in gevecht raken met onder meer troepen van het Amerikaanse 101st Airborne Division en de Britse Grenadier en Coldstream Guards; In de avond van 22 september en de ochtend van 23 september beschoten de Duitsers Uden met ‘hevig granaatvuur’ , aldus een stuk uit het gemeentearchief. Het stuk beschrijft de gevolgen van de geallieerde beschietingen op de Duitse stellingen in Volkel en de gehuchten Vloet en Volkelstraat als ‘veel erger’; 42 Er is schade gemeld te Uden (omgeving Marktstraat tot Oude Kerk) , Volkel , Vloet en Volkelstraat. 43 In de bronnen opgegeven adressen die schade hebben geleden kunnen niet worden herleid tot een exacte locatie in verband met het ontbreken van omnummeringslijsten in het gemeentearchief; De beschietingen vonden plaats in destijds deels bebouwd , deels landelijk gebied; Op circa 180 respectievelijk 280 meter ten oosten van het projectgebied zijn twee Duitse brisantgranaten van 8 cm mortier geruimd die mogelijk verband houden met deze beschietingen (MORA 19931095 , 20030288).
In de rest van de gemeente Uden zijn sinds 1971 nog enkele tientallen ruimingen die (mogelijk) te herleiden zijn tot deze beschietingen uitgevoerd. Het CS-VROO bepaalt dat er wat betreft artilleriebeschietingen enkel verdachte gebieden worden afgebakend op basis van luchtfoto’s of primaire historische bronnen met betrouwbare locatieverwijzing. Er zijn twee relevante meldingen van ruimingen op circa 180 en 280 meter ten oosten van het projectgebied bekend. Het projectgebied ligt ongeveer halfweg tussen de twee volgens het bronmateriaal door beschietingen getroffen gebieden. BeoBOM merkt het projectgebied daarom aan als verdacht op de aanwezigheid van verschoten geschutmunitie.
42 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nr. 2244. 43 BHIC , toeg. nr. 7787 , inv. nrs. 2242 en 2244.
Figuur 12: Grijs: beschoten locaties zoals genoemd in de bronnen (grijs). Oranje: relevante ruimingen van geschutmunitie in de omgeving van het projectgebied zoals gemeld door de Explosieven Opruimingsdienst. Bron satellietbeeld: PDOK.
5. 7
Verticale afbakening verdacht gebied
De bepaling van de indringingsdiepte van de verschillende subsoorten mogelijk aan te treffen ontplofbare oorlogsresten is vastgesteld aan de hand van de bodemgesteldheid van het projectgebied. Hiertoe zijn verschillende sonderingen en boormonsterprofielen genomen in en rondom het
projectgebied geraadpleegd.
Figuur 13: De hieronder weergegeven boorstaat en sondering. Bron satellietbeeld: PDOK.
Figuur 14: Een sondering genomen in de ruime omgeving van het projectgebied. Bron: dinoloket. nl.
Figuur 15: Een boorstaat genomen in de directe omgeving van het projectgebied. Bron: dinoloket. nl.
Aan de hand van de gegevens uit bovenstaande en andere sonderingen en boormonsterprofielen uit de omgeving van het projectgebied is , na overleg met ervaringsdeskundigen en Senior OOO
deskundigen de diepteligging van de verschillende mogelijk aan te treffen subsoorten ontplofbare oorlogsresten als volgt bepaald: Hoofdsoort Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie Geschutmunitie
5. 8
Subsoort/type/ontsteker Brisantgranaat van 4. 2 inch mortier Brisantgranaat van 105, cm Brisantgranaat van 8 cm Brisantgranaat van 8 cm mortier Brisantgranaat van 17 ponder Brisantgranaat van 75 mm Brisantgranaat van 75, cm Brisantpantsergranaat van 75, cm Rookgranaat van 2 inch mortier Pantsergranaat van 37 mm Brisantgranaat van 20 mm Brisantpantsergranaat van 20 mm Brisantgranaat van 2 cm Brisantpantsergranaat van 2 cm
Nationaliteit Brits Duits Duits Duits Brits Amerikaans Duits Duits Brits Amerikaans Amerikaans Amerikaans Duits Duits
Verschijningsvorm Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten Verschoten
Diepteligging , , 1480+NAP , 140m-MV , , , 120m-MV 1500+NAP 120m-MV , , 1500+NAP , 120m-MV , , 1500+NAP , 100m-MV , , 1520+NAP , 120m-MV , , 1500+NAP , , , 1500+NAP , 120m-MV , , 1500+NAP , 120m-MV 060m-MV , , 1560+NAP , 050m-MV , , 1570+NAP , 040m-MV , , 1580+NAP , 040m-MV , , 1580+NAP , 040m-MV , , 1580+NAP , , , 1580+NAP , 040m-MV
Advies
Daar waar er binnen verdacht gebied