Bijlage 2. Omgevingseffectrapportage
Tekst van het document
Aandachtspunten met betrekking tot omgevingsveiligheid vormen met name de transportassen, bijvoorbeeld de A50 of de buisleidingen met gevaarlijke stoffen. Daarnaast zijn er dus verschillende relatief kleine aandachtsgebieden in het buitengebied en op de bedrijventerreinen te vinden. Er zijn in de huidige situatie geen noemenswaardige aandachtspunten bekend binnen de gemeente op het vlak van omgevingsveiligheid. Woningbouwplannen in de nabijheid van risicobronnen dienen wel getoetst te worden op het aspect Omgevingsveiligheid.
43
Bij inrichtingen hangt dit af van hoeveel brandbare gassen in welke omstandigheden worden opgeslagen. Voor bijvoorbeeld LPGtankstations geldt een explosie-aandachtsgebied van 160 meter.
blad 86 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.71: Risicokaart omgevingsveiligheid (bron: risicokaart.nl)
3.12.3 Beoordeling De gemeente Maashorst heeft een zeer ruime plancapaciteit en kan daarmee voldoen aan de woningbehoefte die door de bevolkingsgroei in de komende jaren stijgt. De plancapaciteit zegt echter weinig over de te bouwen woningen: het is zaak dat deze aansluiten op de woningbehoefte op de woningmarkt. Het gaat dan om woningen voor starters, sociale huurwoningen en zorgwoningen. De gemeente heeft dit duidelijk opgenomen in haar toekomstvisie en bouwstenen voor een nieuwe geharmoniseerde woonvisie. Ook is te verwachten dat er meer druk (en ondersteuning) vanuit de nationale en provinciale overheid zal komen op het realiseren van woningen door de krapte die er in het algemeen heerst op de woningmarkt. Wat betreft het milieu is er in de gemeente met name sprake van geluidhinder rondom de grote wegen en het vliegveld. De verwachting is dat de geluidsoverlast van het vliegveld in de komende jaren toe zal gaan nemen. Geurhinder is een zeer plaatselijke verschijning. Met de transitie van de landbouw is het goed mogelijk dat de geurhinder en stikstofproblematiek worden aangepakt. Omgevingsveiligheid is in de gemeente Maashorst geen exceptioneel aandachtspunt.
Hoe het verblijfsklimaat in de gemeente Maashorst zich zal ontwikkelen berust al met al op een groot aantal aspecten met elk eigen beleid (op verschillende niveaus) en onzekerheid in welke mate en hoe deze zullen uitpakken. Daarbij is de volgende beoordeling opgesteld:
blad 87 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
3.13
Conclusie In de voorgaande paragrafen is voor de onderdelen van het afwegingskader beschreven wat de kwaliteit van de huidige situatie in Maashorst is en de verwachting in 2040 (en 2050) zonder nieuw beleid en maatregelen uit de omgevingsvisie. Voor de huidige situatie is voor de meeste onderdelen redelijk goed te duiden wat de huidige kwaliteit is. Hiervan zijn publiek beschikbare meetgegevens of onderzoeksrapportages van beschikbaar. Voor het bepalen van de referentiesituatie is het beeld minder eenduidig te bepalen. Los van alle technologische, sociaaleconomische en andere onzekerheden is het enige kompas om op te varen de beleidsmatige doorrekeningen, trends en expert judgement. Vandaar dat bandbreedtes bij elke kernwaarde in de beoordeling zijn opgenomen. Aspecten waar een positieve trend voor verwacht wordt of geen urgente verandering optreedt Er is een aantal onderdelen waar de verwachting van de toekomstige (overwegend) positiever is dan de huidige situatie. Dit geldt voor de volgende kernwaarden: • Omgevingskwaliteit: De gemeente Maashorst heeft een hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde, die meest nadrukkelijk in de dorpen met linten en het agrarisch cultuurlandschap tot uiting.
Veranderingen in deze structuren zet de ruimtelijke kwaliteit weliswaar onder druk, maar de veranderingen zijn niet dermate groot dat deze een wezenlijke bedreiging vormen voor de ruimtelijke kwaliteit van de gemeente. • Duurzaamheid: De Gemeente Maashorst zet duidelijk in op het verduurzamen van haar warmte- en elektriciteitsbronnen. Met een warmtevisie en deelname aan de regionale RES-opgave zijn de ambities en doelstellingen gezet. Doelbereik is afhankelijk van concretisering van de ambities en het uitvoeren van daarvoor benodigde acties. Daarvoor zijn warmtevisie en RES ook nog te abstract. • Waardering van de leefomgeving: Al met al waarderen mensen in Maashorst de leefomgeving en stellen deze op prijs. Vandaar dat de beoordeling voor dit aspect relatief hoog wordt ingezet. Met het samenvoegen van de gemeenten Landerd en Uden staat de gemeente Maashorst voor de taak om de sociale samenhang van de twee gemeenten bij elkaar te brengen. Dit biedt kansen naar de toekomst toe, bijvoorbeeld als het gaat om voorzieningen. • Inclusiviteit: De gemeente vergrijst en heeft opgaven op het gebied van huisvesting van arbeidsmigranten en is ondergemiddeld “cultureel divers”. De vraag is of dit om actie vraagt: Maashorst is nu eenmaal niet vergelijkbaar met hoger stedelijke centra. • Verblijfsklimaat: Voor wat de woningbouwopgave zit de gemeente “ruim in haar jasje”.
Op het gebied van woonklimaat bestaan duidelijke knelpunten, maar die worden autonoom opgelost of passen in de huidige situatie binnen wettelijke kaders. • Economische vitaliteit: In de gemeente Maashorst zijn relatief veel ondernemers actief en de gemeente heeft veel MKB’ers. De werkgelegenheid is er gemiddeld goed en eveneens het besteedbaar inkomen. De gemeente is wel redelijk “intern gericht”. Er liggen nog kansen in de regio. • Mobiliteit en bereikbaarheid: de gemeente is per auto goed bereikbaar. De OV en fietsbereikbaarheid verdient nog enige aandacht maar er zijn geen problemen van zodanige aard dat de beleidsdoelstellingen in gevaar komen.
blad 88 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Aspecten waar een negatieve trend voor verwacht wordt of meer actie benodigd is om de beleidsdoelen te halen • Natuur en diversiteit: Dit aspect laat een wisselend beeld zien. De verwachting is dat dat de natuur de komende jaren verder versterkt zal worden. De vraag is echter of dit voldoende is om te voldoen aan de beleidsambitie “de natuurlijke gemeente van Noord-Brabant”. Naar verwachting is voor de natuur een grotere (beleids)ambitie nodig. • Klimaatadaptatie: Maashorst is een groene gemeente. Dat is gunstig wat betreft klimaatadaptie. Echter, de gevolgen van klimaatverandering (in extreme scenario’s) kunnen nog steeds overlast veroorzaken. Hitte en droogtestress zijn serieuze risico’s voor Maashorst. • Bodem en water: De bodem- en waterkwaliteit in de gemeente staan onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden.
blad 89 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
4.
Beoordeling alternatieven In dit hoofdstuk zijn de effecten van twee geïntegreerde alternatieven beoordeeld op de criteria uit hoofdstuk 2. Ter verbetering van de leesbaarheid zijn diverse figuren uit het vorige hoofdstuk nogmaals toegevoegd, waar dat het verhaal ondersteunt.
4.1
Reikwijdte van de alternatieven Reikwijdte van de alternatieven Op het niveau van de vier thema’s heeft de gemeente haar omgevingsbeleid gebaseerd, om vervolgens per opgave te duiden wat de te varen koers is voor de gemeente. De gedefinieerde opgaven komen voor een gedeelte voort uit de leefomgevingsfoto (“waar moet de gemeente vanuit omgevingsperspectief iets mee?”), en voor een gedeelte voort uit opgaven die de gemeente opgehaald heeft vanuit de samenleving en de interne organisatie. Bij het vaststellen van potentiële beleidsopties (en die clusteren tot alternatieven) kon geconstateerd worden dat de gemeente zich met haar omgevingsvisie vrij nadrukkelijk oriënteert op een klassieke ruimtevraag. Voor een beter begrip van de knelpunten die voortkomen uit de Leefomgevingsfoto is een nader begrip van de achterliggende opzet van het beoordelingskader nodig. Deze opzet gaat uit van de drie elementen People (mensen), Planet (planeet/milieu) en Prosperity (opbrengst/winst, markt), die op harmonieuze wijze gecombineerd moeten worden. Wanneer die combinatie niet harmonieus is, zullen de andere elementen per definitie de dupe worden, bijvoorbeeld door vernietiging van de natuur. Andersom is winstkenmerk (Profit) wel een essentieel onderdeel van ontwikkeling dat niet verwaarloosd dient te worden.
De omgevingsvisie is voornamelijk gericht op de planet en prosperity-onderdelen van het beoordelingskader (maar ontbreekt people niet). Vanuit de leefomgevingsfoto wordt dit beeld bevestigd: vooral voor de onderwerpen “natuur en diversiteit”, “klimaatadaptatie” en “bodem en water” gelden nadrukkelijke aandachtspunten voor de gemeente. Uiteraard hangen die aspecten samen met de andere aspecten (zo leidt verslechtering van de biodiversiteit ook tot een verslechterde leefbaarheidssituatie voor bewoners, maar over het algemeen kan geconcludeerd worden dat de opgaven vanuit omgevingsperspectief vooral gericht zijn op de aspecten planet en prosperity.
blad 90 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Uitgangspunt bij het formuleren van alternatieven is geweest dat de beleidsopties en alternatieven aan moeten sluiten bij hetgeen binnen de bandbreedte van de omgevingsvisie valt. Dus: ook de beleidsopties en alternatieven zijn gericht op de “onderzijde van het duurzaamheidsschema”. Daarmee is niet gezegd dat de people-aspecten niet relevant zijn: deze zijn onderdeel van het beoordelingskader, maar in mindere mate van de alternatieven. Om deze redenen zijn er twee uiterste alternatieven geformuleerd, waarvan elk alternatief op één van de uitersten uit het duurzaamheidsmodel zit. Per alternatief past daar een beleidsoptie uit het uiterste alternatief bij, maar is er ook ruimte om “hybride” of afwijkende beleidsopties per opgave te genereren. Deze zijn als optimalisatie opgenomen in het OER. Het is niet op voorhand te zeggen dat er altijd een gemiddelde van de uitersten gekozen dient te worden om te komen tot “duurzame groei”. Het is zeer goed voorstelbaar dat de meest wenselijke keuze voor de ene opgave uitschiet naar “planet”, waar dat voor andere opgaven meer uitslaat naar “people”. Dat is, naast een optimale keuze vanuit omgevingsperspectief, ook vooral een bestuurlijke afweging.
Opgave 2
Opgave 1 Beleidsoptie 1
Beleidsoptie 2
Beleidsoptie 1
Beleidsoptie 2
Beleidsoptie 3
Alternatief 2 Alternatief 1 Figuur 4.1: Totstandkoming van de alternatieven. Elke beleidsoptie 1 of 2 is gekoppeld aan één van de uitersten in het model voor duurzame ontwikkeling.
4.2
Opgaven en beleidsopties In deze paragraaf is op de zeven beleidsopgaven ingegaan. Zoals in paragraaf is 2.2 uiteengezet, sluit iedere opgave aan bij een van deze vier thema’s: 1. Bodem, water en natuur 2. Transitie landelijk gebied 3. Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking 4. Vrijetijdsbesteding, recreatie en toerisme
4.2.1
Bodem, water en natuur Bodem, water en natuur zijn betekenisvolle thema’s in de gemeente Maashorst. Natuurgebied De Maashorst is uniek; het ‘oergebied van Brabant’. Ooit stroomde hier de Maas. Door een breuk in de aardkorst werd het land omhooggeduwd. Dat unieke natuurverschijnsel maakt het gebied bijzonder én heeft impact op de standen van het grondwater. De ondergrondse breuklijnen zijn verspreid over de gehele gemeente gelegen. Naast De Maashorst zijn er verschillende andere natuurgebieden. Dat alles maakt Maashorst een groene en natuurrijke gemeente. Echter, door klimaatverandering (en de combinatie met uitdagingen in de agrarische en de toeristische sector) heeft ook De Maashorst te maken met uitdagingen, zoals verdroging en een afname van de biodiversiteit. Opgave 1: Water Het watersysteem speelt een belangrijke rol in Maashorst. De bodem- en waterkwaliteit in de gemeente staan onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Verdroging vormt een uitdaging. De vitaliteit van het bodem- en watersysteem is
blad 91 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Hoe stuurt de gemeente op een goede waterhuishouding? •
Beleidsoptie 1: Geen extra ingrepen op waterhuishouding, niet meer dan de wettelijke maatregelen Het waterschap is bevoegd gezag voor de waterhuishouding. Maashorst ondersteunt initiatieven van het waterschap die gericht zijn op het vasthouden van water, maar sturen daar zelf niet actief op.
•
Beleidsoptie 2: Halve meter grondwaterspiegelstijging In het Grondwaterconvenant 2021-2027 (provincie Noord-Brabant) hebben we afgesproken dat de grondwaterstand in natuurgebied De Maashorst met 35 centimeter moet stijgen. Buiten De Maashorst is een stijging van 20 centimeter beoogd. Binnen dit alternatief kiezen we ervoor om ambitieuzer te zijn dan we in het Grondwaterconvenant hebben afgesproken. We gaan niet voor 35 centimeter, maar voor een halve meter grondwaterspiegelstijging in De Maashorst. Dit betekent dat aanvullende maatregelen nodig zijn, geïnitieerd door de gemeente. Bij momenten van verandering maakt de gemeente werk van de volgende maatregelen: o ontstening van stedelijk gebied; o actieve inzet op bodemverbetering buitengebied; o meer ruimte voor waterconservering en voor oppervlaktewater; o aanvullende ruimte voor buffergebieden; o sturen van functie op de juiste plek/functie volgt peil. Gegeven de reikwijdte van het mandaat van de gemeente beperkt de inzet zich tot ‘momenten van verandering’.
Opgave 2: Natuur De staat van de Nederlandse natuur is over het algemeen matig. 44 De opgave voor Maashorst, dat zich als groene gemeente positioneert, is groot. Welke keuzes maakt de gemeente? En in hoeverre streeft Maashorst de ambitie na om de ‘natuurlijke gemeente van Brabant’ te zijn?
44
•
Beleidsoptie 1: Geen aanvullende inzet op behoud van bestaande natuurwaarden Natuur is belangrijk binnen de beschermde natuurgebieden. Daar zet Maashorst in op behoud, maar daarbuiten ligt het primaat op andere functies die niet geschaad mogen worden door het natuurbelang. De nadruk ligt bij deze optie op scheiding van functies.
•
Beleidsoptie 2: Het natuurbelang prevaleert Natuur staat hier in al het beleid en bij ieder initiatief centraal. Binnen deze optie wordt er ingezet op een robuust natuurnetwerk in de gemeente, met De Maashorst als kloppend hart. Natuurwaarden worden niet alleen behouden, maar ook versterkt. Ook is er ruimte voor de creatie van nieuwe natuur, in het buitengebied bijvoorbeeld. Niet alleen de natuurfunctie van de natuurgebieden komt sterker op de eerste plaats te staan, maar ook de natuur tussen de verschillende gebieden krijgt een impuls. Zo wordt de natuur van De Maashorst sterk verbonden met bijvoorbeeld de Reekse Heide en het natuurgebied Herperduin, tussen Schaijk en Oss. Natuurverbindingen treden dus ook buiten de gemeentegrenzen. Daarnaast vindt er in de kernen vergroening plaats.
•
Beleidsoptie 3: Natuur midden in de maatschappij De natuur is er om van te genieten. Maashorst kiest ervoor om onze bestaande natuur te behouden en de beleving ervan te optimaliseren. Dat geldt ook voor natuur in de kernen. Natuur wordt zo toegankelijk mogelijk gemaakt, zodat iedereen ervan kan genieten. Recreatiemogelijkheden in de natuur worden versterkt en natuur en andere functies raken met elkaar verweven. Dit betekent bijvoorbeeld dat er sterker wordt ingezet op bijvoorbeeld wandelen, fietsen en horeca in de natuurgebieden, zoals De Maashorst. Ook toerisme kan, in verschillende vormen, een impuls krijgen binnen deze beleidsoptie.
Natuurinclusief Nederland: Natuur overal en voor iedereen. Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), maart 2022.
blad 92 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
4.2.2
Transitie landelijk gebied Maashorst bestaat voor een groot deel uit buitengebied. Het (agrarisch) buitengebied staat voor een grote opgave, in de vorm van een transitie. De afgelopen maanden lag deze transitie – met name vanwege de landelijke aandacht voor de stikstofaanpak – onder een vergrootglas. Echter, de transitie in het landelijk gebied behelst veel meer opgaven en kansen dan enkel de omgang met stikstof. Opgave 3: Landbouw Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, vrijkomende agrarische bebouwing, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering, zal het buitengebied in heel Nederland en in Maashorst ingrijpend veranderen. Ook zorgen rond bodemgesteldheid, biodiversiteit, gezondheid spelen hierbij een rol. Er zijn drie beleidsopties te onderscheiden om met deze transitie om te gaan.
4.2.3
•
Beleidsoptie 1: Primaat landbouw: “business as usual” Bij de optie ‘primaat landbouw’ ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Maashorst. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door onder andere schaalvergroting, de invloed van stikstofdepositie en een gebrek aan bedrijfsopvolging. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken.
•
Beleidsoptie 2: Primaat natuur: “het natuurbelang bepaalt alle beleidskeuzes” Bij beleidsoptie 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen het Natuurnetwerk Nederland. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan natuur, biodiversiteit en groene landschapselementen. Ook moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.
•
Beleidsoptie 3: Inzet op gebiedsgerichte differentiatie en innovatie volgens AgroProeftuin De Peel De transitie van de agrarische sector (richting kringlooplandbouw) wordt gestimuleerd door het initiatief AgroProeftuin de Peel. Dit initiatief is gericht op vernieuwing van de agrosector door middel van financiële en organisatorische ondersteuning van innovatieve projecten in de regio. Bij gebiedsgerichte differentiatie wordt de positie van de landbouwgebieden verder aangewend om landbouw verder te concentreren. Dat leidt tot een actieve inzet op de afname van landbouweffecten aan de randen van waardevolle natuur en verdere concentratie en ruimte voor ontwikkelingen in de landbouwgebieden.
Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking De gemeente Maashorst wil zich positioneren als één gemeente, bestaand uit zes dorpen, waar mensen zich verbonden met elkaar voelen en kunnen leven in een prettige omgeving. Daarvoor streeft de gemeente naar duurzame bereikbaarheid, passende voorzieningen en een geschikte woning voor iedereen. Opgave 4: Woningbouw Woningbouw is in heel Nederland een urgent thema; ook in de gemeente Maashorst. Voor inwoners van de gemeente is het van groot belang om een passende woning te hebben. Gezien het krappe woningaanbod en de groeiende vraag, dienen er nieuwe woningen gebouwd te worden om in de toekomst te kunnen voldoen aan de woningbehoefte. Niet alleen het aantal inwoners groeit in Maashorst namelijk – het aantal huishoudens groeit nog sterker.
blad 93 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
De woningbouwopgave behelst niet alleen de bouw van voldoende nieuwe woningen, maar is ook gerelateerd aan de kwaliteit van woningen. Maashorst heeft de ambitie om nadrukkelijk in te zetten op het verbreden van de diversiteit van woningen (passend en betaalbaar), het verbeteren van de duurzaamheid van woningen en het behouden van krachtige en vitale kernen. Een prettig verblijfklimaat is voor iedere inwoner van Maashorst van belang. Hoe geeft Maashorst antwoord op de kwantitatieve en de kwalitatieve woningbouwopgave? •
Beleidsoptie 1: Accent op uitbreiding Beleidsoptie 1 gaat uit van een planmatige uitbreiding van de bestaande kernen, zoals al langere tijd de stedenbouwkundige traditie is in Maashorst. Dit is min of meer de wijze waarop de kernen in de gemeente na verloop van tijd tot stand zijn gekomen. Een recent voorbeeld is Uden-Zuid. Woningbouw verloopt op basis van geldende vraag, waarbij als uitgangspunt geldt dat in iedere kern ruimte moet zijn voor uitbreidingswijken in gebieden die nu buiten de bebouwde kom gelegen zijn.
•
Beleidsoptie 2: Voornamelijk inzetten op inbreiding Bij inbreiding komen er meer mensen binnen het bestaand bebouwd gebied te wonen. Zo wordt het buitengebied ontlast. De beschikbare ruimte in de woonkernen kan gevuld worden met laagbouw of met gestapelde bouw. Gestapeld bouwen kan dan bijvoorbeeld in de nabijheid van voorzieningen en mobiliteitshubs. De gemeente blijft binnen deze beleidsoptie woningbouwlocaties die gericht zijn op ‘het afmaken van de dorpen’ (denk aan Akkerwinde bij Schaijk of Repelakker bij Zeeland) ontwikkelen. De ontwikkeling van uitbreidingslocaties als Eikenheuvel passen niet binnen deze beleidsoptie.
•
Beleidsoptie 3: Gebiedsgerichte benadering aan de hand van landschappelijke kernkwaliteiten Bij een gebiedsgerichte benadering wordt allereerst een kader van randvoorwaarden opgesteld. Iedere potentiële ontwikkeling – zowel inbreiding als uitbreiding – wordt aan het kader getoetst. De gemeente stuurt niet op voorhand op wat wel en niet mag op welke locatie. Afhankelijk van de lokale landschappelijke waarden kan op verschillende plekken voor verschillende typen woningbouwontwikkelingen worden gekozen. Hierbij is het denkbaar dat woningbouw op verschillende locaties door de gemeente mogelijk is, niet per sé of naar rato gekoppeld aan de bestaande kernen.
Opgave 5: Bedrijventerreinen Maashorst biedt ook ruimte aan bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Zo blijft de gemeente interessant voor ondernemingen en hun werknemers. Voldoende vestigingsmogelijkheden voor bedrijven dragen hieraan bij. In de gemeente zijn momenteel relatief veel ondernemers actief en de gemeente heeft veel MKB. Maar, hoe stuurt de gemeente hier in de toekomst op, en welke waarde wordt daarbij aan niet-economische belangen gehecht? Worden er nieuwe, aanvullende bedrijventerreinen ontwikkeld, of zal Maashorst het moeten doen met de bestaande beschikbare capaciteit? •
Beleidsoptie 1: Nieuwe, aanvullende locaties aanwijzen De huidige capaciteit is niet voldoende en niet iedere kern is bedeeld. De gemeente is genoodzaakt nieuwe bedrijfsgrond aan te wijzen. Dat kan op verschillende locaties. Uitgangspunt is dat er in iedere kern ruimte is voor uitbreiding.
•
Beleidsoptie 2: De bedrijventerreinen in ontwikkeling verder oppakken en verder geen nieuwe bedrijfsgrond uitgeven De gemeente heeft nog bestaande capaciteit voor uitbreiding van/nieuwe bedrijventerreinen. Die bedrijventerreinen worden ontwikkeld, zodat de gemeente andere plekken ontziet.
Opgave 6: Mobiliteitstransitie Binnen de wereld van de mobiliteit verandert er in Nederland veel. De auto verliest over het algemeen terrein en de nadruk komt op duurzame en slimme initiatieven te liggen. Voor Maashorst is en blijft het echter belangrijk om de gemeente en de regio goed bereikbaar te houden. Welke keuze maakt Maashorst, om in te spelen op de mobiliteitstransitie en de bereikbaarheid van de gemeente te behouden en te versterken?
blad 94 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
4.2.4
•
Beleidsoptie 1: Optimalisatie van bestaand netwerk met auto en OV, gericht op bestaande modaliteiten Maashorst is goed bereikbaar, maar van oorsprong een traditionele mobiliteitsgemeente: het OVnetwerk is beperkt en de auto staat centraal. Om onze inwoners optimaal te faciliteren, zet de gemeente in op verdere ontwikkeling van ons (bestaande) mobiliteitsnetwerk. Hierbij hoort de doortrekking van de N605 en op termijn de ondertunneling van de N624 ter hoogte van Uden.
•
Beleidsoptie 2: Verbrede inzet op mobiliteitshubs De gemeente stuurt actiever op de mobiliteitstransitie, door in te zetten op snelfietsroutes en deelmobiliteit. In elke kern komt er ruimte voor een mobiliteitshub. In aanvulling daarop realiseert Maashorst een Bus Rapid Transit (BRT)-hub in Uden. Daarvoor zijn er twee potentiële locaties: A50-afslag 14 (aan de noordkant van Uden, bij ziekenhuis Bernhoven) en A50-afslag 13 (aan de zuidkant van Uden).
Vrijetijdsbesteding, recreatie en toerisme Bourgondische gezelligheid, cultureel erfgoed en onze bijzondere natuur. Er is veel te beleven in onze gemeente, maar tegelijkertijd ervaar je er de rust en de Brabantse warmte. De gemeente Maashorst verwelkomt recreanten en koestert de recreatieve waarde van natuurgebied De Maashorst. Opgave 7: Recreatie De recreatieve belevingswaarde van (het buitengebied van) de gemeente Maashorst wordt goed beoordeeld. Maar ook in de gemeente Maashorst kan een strijd om de beschikbare ruimte uitgetekend worden. Welke plek krijgt recreatie hierin? Recreatie is waardevol voor de gemeente, maar kan ook tot een verstoring van andere functies in de leefomgeving leiden.
4.3
•
Beleidsoptie 1: De recreatiefste gemeente van Noord-Brabant Maashorst is al een sterke toeristische gemeente. Bij deze optie biedt de gemeente ruim baan voor de doornontwikkeling van recreatie en toerisme. Alle verzoeken die leiden tot een verbreding of intensivering van het aanbod worden positief ontvangen. Binnen deze beleidsoptie beperkt de gemeente de mogelijkheden van recreatie in het natuurgebied De Maashorst niet. Maashorst verwelkomt alle bezoekers die willen genieten van de gastvrijheid, cultuur, natuur en het rijke scala aan recreatiemogelijkheden.
•
Beleidsoptie 2: Zonering van recreatie Maashorst staat recreatie enkel toe op plekken die hiervoor aangewezen zijn en wijzen andere plekken aan waar recreatie wordt beperkt. Met een zonering van (natuur)recreatie staat de gemeente recreatie binnen bepaalde delen van De Maashorst dan niet of nauwelijks toe. (Intensieve) recreatie wordt dan dus geclusterd in bepaalde delen die hiervoor aangewezen zijn. Zo kan het recreatielandschap bijvoorbeeld een beschermende schil rondom de natuurkern(en) vormen. In de kern van De Maashorst zelf wordt recreatie dan sterk beperkt. Een zone die wél in aanmerking zou kunnen komen voor recreatie is het gebied tussen de Reekse Heide en De Maashorst. Momenteel is daar ook al sprake van (verblijfs)recreatiemogelijkheden.
Geïntegreerde alternatieven Om de uiterste keuzerichtingen van de omgevingsvisie in beeld te brengen, zijn op basis van de invulling van de opgaven twee geïntegreerde alternatieven te schetsen. De twee alternatieven zijn veelomvattende toekomstbeelden, waarbinnen de leidraad van de omgevingsvisie een eigen invulling krijgt.
4.3.1
Van opgaven naar alternatieven De beleidsopties geven op verschillende manieren invulling aan de opgaven. Als alle ‘beleidsopties 1’ worden gebundeld, vormt dat de basis voor het geïntegreerd alternatief Groei in Maashorst. De ‘beleidsopties 2’ passen binnen het alternatief Groen in Maashorst. Hieronder is gevisualiseerd hoe de verschillende beleidsopties zich tot de twee alternatieven verhouden. Ook de ‘beleidsopties 3’ zijn hierin opgenomen. In de voorbeeldfiguur hieronder valt de derde beleidsoptie tussen de twee uitersten te plaatsen. Dat betekent niet per definitie dat de
blad 95 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
‘derde optie’ tussen de twee andere beleidsopties te plaatsen is. Bij de ‘derde optie’ wordt de opgave namelijk veelal vanuit een ander perspectief bekeken. De ‘derde opties’ zijn als optimalisatie van de alternatieven opgenomen.
Figuur 4.2: Voorbeeld beleidsopties en alternatieven per opgave
Van iedere opgenomen beleidsoptie is het uiteindelijk waardevol geacht om deze te onderzoeken. Wanneer er een derde optie is gepresenteerd, vormt die dus een aanvulling op de twee uitersten. Niet iedere opgave kent drie relevante beleidsopties. Daarom zijn de ‘derde opties’ niet gebundeld in een geïntegreerd alternatief. Dit hoofdstuk is opgebouwd aan de hand van de twee geïntegreerde alternatieven. Die worden in dit hoofdstuk beoordeeld. Op die manier is er oog voor de integraliteit van de keuzes in de leefomgeving. Daarnaast leidt de beoordeling op het niveau van de alternatieven tot nieuwe referentiebeelden, die het komen tot een uiteindelijk voorkeursalternatief vergemakkelijken. Opgave 1: Water
Figuur 4.3: Beleidsopties water en alternatieven
Opgave 2: Natuur
Figuur 4.4: Beleidsopties natuur en alternatieven
blad 96 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Opgave 3: Landbouw
Figuur 4.5: Beleidsopties landbouw en alternatieven
Opgave 4: Woningbouw
Figuur 4.6: Beleidsopties woningbouw en alternatieven
Opgave 5: Bedrijventerreinen
Figuur 4.7: Beleidsopties bedrijventerreinen en alternatieven
Opgave 6: Mobiliteitstransitie
Figuur 4.8: Beleidsopties mobiliteit en alternatieven
blad 97 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Opgave 7: Recreatie
Figuur 4.9: Beleidsopties recreatie en alternatieven
Hieronder zijn de twee alternatieven samengevat en verder beschreven.
4.3.2
Groei in Maashorst Dit geïntegreerde alternatief draait om groei in brede zin. Zo breiden bijvoorbeeld de kernen van de gemeente uit ten koste van het landelijk gebied. Dat kost ruimte en komt de nabijheid van voorzieningen over het algemeen niet ten goede. Daarnaast blijven kansen om bestaande bebouwing te verduurzamen liggen. Verder wordt de werkgelegenheid doorontwikkeld en groeien de bedrijventerreinen. Ook dat gaat ten koste van het landelijk gebied. De ontwikkeling van de economische vitaliteit gaat samen met de verbetering van de ontsluiting van de gemeente. De focus ligt daarbij op de bestaande modaliteiten. De auto blijft dus een belangrijke rol spelen; parkeren voor de deur blijft over het algemeen mogelijk. Bestaande fiets- en ov-verbindingen worden daarnaast geoptimaliseerd. De agrarische sector is leidend in het buitengebied. Met technische maatregelen wordt naar mogelijkheden gezocht om brede agro-business in de gemeente te behouden. Landbouw staat in het buitengebied op één, maar de gemeente biedt beperkt ruimte voor andere functies. Die moeten zich dan wel goed tot de agrarische bedrijvigheid verhouden. Ook wordt er sterk ingezet op het versterken van de recreatieve sector; dat gaat mogelijk ten koste van de natuur.
4.3.3
Groen in Maashorst In dit geïntegreerd alternatief wordt gesteld dat de gemeente tegen de grenzen van het bestaande systeem aanloopt. Dit resulteert in grote uitdagingen op het gebied van natuur, klimaat, energie en economie. In dit scenario pakt Maashorst stevig de regie. Grote inzet op bodem, water en klimaatadaptatie is nodig. Daarbij kiest de gemeente een koers waarin uitgegaan wordt van het natuurlijk systeem en de draagkracht daarvan. De gemeente accepteert dat dat groei op andere thema’s belemmert. Binnen dit alternatief is de woningbouw niet maximaal, maar wordt er aan de (eigen) behoefte voldaan. Daarbij wordt er ingezet op inbreiding. Dat gebeurt vooral in de kern Uden. De inzet op inbreiding betekent dat er circulair, groen en natuurinclusief gebouwd wordt. Bedrijventerreinen worden waar mogelijk getransformeerd en zo efficiënt mogelijk ingericht. Er worden geen nieuwe bedrijfsgronden uitgegeven. Ook de kijk op mobiliteit verandert. De gemeente gaat voor duurzame mobiliteit: fiets, ov en deelvervoer krijgen een prominente plek en de auto wordt sterk teruggedrongen. Ook op het gebied van recreatie staat het natuurbelang over het algemeen op één. Alle andere thema’s dan groen en natuur, zoals economie, landbouw, recreatie etc. mogen natuur, bodem en klimaat niet dwarszitten.
Het scenario zorgt vooral voor waardecreatie op het gebied van gezondheid, natuur en biodiversiteit. Die waarde is niet altijd in geld uit te drukken. Centraal staan een betere gezondheid van de inwoners, een betere leefomgeving in de kernen en een buitengebied waar natuur, water en voedselproductie in gezonde balans zijn.
blad 98 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
4.3.4
De hoeken van het speelveld Binnen de alternatieven zijn dus heel verschillende keuzes gemaakt. Het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt in de omgevingsvisie uitgewerkt in uiteenlopende ambities – van landbouw tot mobiliteit en van woningbouw tot natuur. Doel van het OER is om het besluitvormingsproces daarbij te ondersteunen. De twee alternatieven geven de uiterste richtingen weer die de gemeente in kan gaan. Doel van deze “extremen” is het weergeven van de hoeken van het speelveld. Op basis van de hoeken van het speelveld kan een keuze worden gemaakt voor de te kiezen richting. Deze kan (maar hoeft niet) een hybride beleidsalternatief zijn. Met andere woorden kunnen verschillende onderliggende beleidsopties gecombineerd worden. Op basis daarvan kan de gemeente een integraal voorkeursalternatief uitwerken.
4.4
Effecten van alternatief 1: Groei in Maashorst Het alternatief Groei in Maashorst bestaat uit zeven beleidskeuzes. In deze paragraaf zijn de effecten van deze zeven beleidskeuzes uiteengezet. De beleidsopties zijn beoordeeld aan de hand van de drie visiepunten: de natuurlijke gemeente, sterke en vitale netwerkeconomie en een leven lang prettig wonen. Het geïntegreerde alternatief is daarna op basis van het integraal beoordelingskader beoordeeld.
4.4.1
Water: geen extra ingrepen op waterhuishouding, niet meer dan de wettelijke maatregelen Essentie van de beleidsoptie Het waterschap is bevoegd gezag voor de waterhuishouding. We ondersteunen initiatieven van hen die gericht zijn op het vasthouden van water, maar sturen daar zelf niet actief op. Effecten Binnen deze beleidsoptie de gemeente Maashorst het waterschap Aa en Maas. Het waterschap werkt aan maatregelen om het watersysteem in de Maashorst robuuster te maken. Hierbij dient gedacht te worden aan het plaatsen van stuwen en het dempen van watergangen. Doelstelling hierbij is een stijging van het grondwaterpeil van 35 centimeter binnen De Maashorst en 20 centimeter daarbuiten. De stijgingen bieden de natuur meer kansen om te herstellen, maar de ambitie van alleen het waterschap doet dat slechts in beperkte mate. Het watersysteem in de gemeente heeft veel te lijden gehad door keuzes die in het verleden gemaakt zijn. Daarnaast heeft het doorbreken van breuklijnen de watervasthoudende werking van de breuken ook verstoord. In de praktijk zien we bij de keuze voor dit alternatief daardoor een sterk verdroogde horst en een grote afvoer van overtollig water naar het regionaal watersysteem. De gemeente en het waterschap heeft ambities geformuleerd voor wijstherstel op karakteristieke gronden.
Een positief voornemen, maar zonder aanvullende waterhuishoudingsmaatregelen worden er geen wezenlijke verbeteringen in het systeem bewerkstelligd. Daar is aanvullende inzet voor nodig. Wel blijft er binnen deze beleidsoptie ruimte om te sturen op andere functies. Vergeleken met beleidsoptie 2, worden agrariërs in dit alternatief minder beperkingen opgelegd. Binnen deze optie treedt vernatting van agrarische percelen minder op dan binnen optie 2, waarbij de ambitie op het gebied van bodem, water en natuur juist groter is. Zo wordt binnen deze optie de economische vitaliteit van de landbouw beter in stand gehouden. Daarnaast leidt deze optie tot minder belemmeringen voor de uitbreiding van woningen en bedrijventerreinen. Beoordeling Het waterschap heeft in haar Waterbeheerprogramma 2022-2027 o.a. maatregelen als wijstherstel aangekondigd en specifiek voor de Maas- en Peelhorst maatregelen aangekondigd. Daarmee interpreteert het waterschap haar rol breder dan ze in het verleden deed. In het MER bij het Waterbeheerprogramma wordt daardoor geconcludeerd dat de inzet van het programma een zeer positieve bijdrage levert aan de robuustheid van het
blad 99 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
watersysteem.45 Autonoom verbetert de situatie dus, maar in paragraaf 3.2.2 is ook geconcludeerd dat méér nodig is dan bestaande inzet om te komen tot een robuust watersysteem. De keuze om niet extra in te grijpen heeft ten opzichte van de referentiesituatie weinig onderscheidende effecten: De natuurlijke gemeente: Binnen deze optie wordt de grote belasting van bodem, water en natuur in stand gehouden. Door een combinatie van factoren, wordt aangenomen dat het hier om een negatieve trend ten opzichte van de referentiesituatie gaat. Er worden geen extra maatregelen getroffen, maar kijkend naar autonome ontwikkelingen, zoals de verandering van het klimaat en de verdere verdroging van de bodem, wordt een negatief effect ten opzichte van de referentiesituatie verwacht. Sterke en vitale netwerkeconomie: Vooral de positie van agrariërs is in dit opzicht belangrijk. Op korte termijn kunnen discussies over vernatting leiden tot een verslechtering van de positie van de agrariër. Het langetermijneffect, de beperkte aanpak van de verdroging, leidt echter tot grotere negatieve effecten. Ten opzichte van de referentiesituatie is het effect neutraal. Een leven lang prettig wonen: Relevant is het effect op de klimaatrobuustheid. Ingrepen verbeteren het verblijfsklimaat (bijvoorbeeld door het voorkomen van hittestress).
Echter, door niet extra in te grijpen, wordt er geen verbetering ten opzichte van de referentiesituatie verwacht. De beoordeling is daarom neutraal.
Samenhang en onzekerheden De uitwerking van deze beleidsoptie hangt voornamelijk af van het succes van het waterschap. Daarbij geldt wel dat het waterschap ‘het niet alleen kan’. De gemeente dient op z’n minst bij nieuwe ontwikkelingen mee te sturen op de juiste functie op de juiste plek.
4.4.2
Natuur: geen aanvullende inzet op behoud van bestaande natuurwaarden Essentie van de beleidsoptie Natuur is belangrijk binnen de beschermde natuurgebieden. Daar zetten we in op behoud, maar daarbuiten ligt het primaat op andere functies die niet geschaad mogen worden door het natuurbelang. De nadruk ligt in dit alternatief op scheiding van functies. Effecten Binnen deze beleidsoptie behoudt de gemeente Maashorst de natuur binnen de al bestaande natuurgebieden. Buiten de natuurgebieden ligt het primaat bij andere functies. Deze optie is daarmee sterk gericht op een scheiding van functies. Risico’s voor verdere verslechtering natuurkwaliteit Het effect dat deze beleidsoptie op de bestaande natuurgebieden heeft, is gering. De natuurgebieden worden namelijk behouden – maar niet versterkt, uitgebreid en beperkt. Met het oog op de achteruitgang van de natuurwaarden als autonome ontwikkeling, leidt de keuze voor deze optie wel tot een verdere afname van natuurwaarden. Het gebrek aan extra inzet op ecologische verbindingen zorgt er daarnaast voor dat natuurgebieden geïsoleerd raken. Dat beperkt de biodiversiteit. Ook leidt dit alternatief tot het behoud van negatieve effecten met een oorzaak buiten de natuurgebieden. Door hier het primaat bij functies die niet door natuur belemmerd mogen worden te leggen, dreigt een verslechtering van natuurkwaliteit en landschappelijke kwaliteiten.
Dat kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van ammoniakuitstoot of verdroging. Andere functies, zoals wonen en voorzieningen in de kernen en landbouw in het buitengebied, 45
MER bij het Waterbeheerprogramma 2022-2027, Antea Group, https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb2021-20329/1/bijlage/exb-2021-20329.pdf
blad 100 van 166