Bijlage 18 - Toelichting bijlage 15 Bouwhistorisch onderzoek Voortweg 19
Tekst van het document
Dakconstructie boven stal.
Dakconstructie boven stal met enkele oude beroette eiken daksporen.
38
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Dakconstructie boven schuur met enkele oude beroette eiken daksporenparen met hanebalk.
Dakconstructie boven schuur met enkele oude beroette daksporen met hanebalk.
Daksporen boven woning.
Dubbele dakconstructie (oud en nieuw) in stal.
Wolfseind boven woning.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
39
3. 3 Interieur Algemene beschrijving In het huidige interieur zijn meerdere perioden uit de geschiedenis van deze boerderij door elkaar heen te herkennen. De bouwkundige aanpassingen die in het vierde kwart van de negentiende eeuw in 1929 en 1946 hebben plaatsgevonden hebben ook binnen hun sporen achtergelaten. Latere aanpassingen zijn veelal enkel visueel en van minder belang denk daarbij aan nieuwe vloerbedekking schrootjes op de wand e. d. ,
,
,
en de aanwezigheid van een knechtenkamer (op de tekening van SHBO uit 1976 staat vermeld dat het een vriesruimte is , waarschijnlijk omdat daar zoals nu nog een forse vrieskist in geplaatst is. De aanwezigheid van een eenvoudige knechtenkamer is erg zeldzaam. Een mooi voorbeeld van een dergelijke kamer vonden we enkele jaren
geleden in boerderij Maaskant 3 in Vessem daar is de kamer echter ontsloten via de woonkamer en niet via de veestal wat voorheen meer gebruikelijk moet zijn geweest. In de boerderij Laan ten Boomen 38 te Lierop vonden we op de zolderverdieping nog een fitselstek wand van een knechtenkamer terug. ,
,
.
In het woonhuis wordt de sfeer bepaald door de laatste verbouwing , na oorlogsschade , in 1946. De woonruimtes zijn toen of reeds omstreeks 1930 in de bouwkundige kaders van een ouder versteend driebeukige structuur veranderd in een huis met en kamerstructuur en naar buiten en de stal ontsloten door ingebrachte gangetjes. Voor de inbouw van de grotere kamers aan de zuid-oostzijde , waarvoor de boerderij ook verbreed is , is de grote ‘herd’ (de centrale ruimte in een driebeukig hallenhuis) verkleind. Door het aanbrengen van halletjes in die ruimte werd de ruimte nog kleiner , maar beter te verwarmen. De grote open haard werd later dichtgezet met een wandje , de ruimte er achter diende tot voor kort nog steeds als ‘stookplaats’ , terwijl de kachel aan de kamerzijde van de wand voor warmte zorgde. De spoelkeuken , die hier in open verbinding staat met de opkamer en zolder boven het huis is als enige betreft de ruimtelijkheid niet veranderd. In de stalruimte zien we overduidelijk de aanpassingen aan het houtskelet. De grote overspanning die in tweede instantie verkregen is houdt verband met de doorontwikkeling van een groter wordende potstal waarbij men zo min mogelijk constructiedelen in de stalruimte wenste. Die ontwikkeling heeft veel eerder plaatsgevonden dan de nu nog aanwezige stalinrichting waarbij een zeer fraai uitgewerkte grupstal (met betonnen paaltjes t. b. v.
het vastzetten van de koeien) en fraai gemaakte varkensstallen de ruimte van de vroegere potstal vullen. De vrij grote afstand tussen de scheidingsmuren met de ondiepe woning (waar een kaarsnis , sopketel , pomp en koelbakken voor de melkbussen nog aanwezig zijn) en de scheidingswand met de schuur duid vermoedelijk op een nog oudere geschiedenis als hallenhuis met ‘midden-langsdeel’. Ook bouwsporen aan restanten van het houtskelet wijzen daarop. Bij een midden-langsdeel is de stal op de kopse zijde van de boerderij ontsloten en staan de koeien doorgaans in de zijbeuken. De ‘deel’ waar
ook het hooi verdeeld wordt en men het graan vaak op een lemen vloer dorstte lag dus in de lengte-as van de boerderij. Bij het vergroten van de potstal ten koste van die werkruimte breidde men vaak de boerderij uit met een dwarsdeel en een ‘grondtas’ voor het opstapelen van het hooi. Die ontwikkeling zien we ook hier. De bijzonderheid van deze stalruimte is de nauwkeurige uitvoering van de stalinrichting ,
,
,
,
40
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
De basis van de (aangebouwde) schuur is bepaald door het houtskelet dat van houten constructie-onderdelen van het skelet van deze boerderij (die bij de wijzigingen aan de potstal vrijkwamen) of van een andere boerderij of schuur zijn aangevoerd. De ruimte is nog steeds ongedeeld en de ‘deel’ , waar de hooikar binnen werd gereden en het hooi over de grondtas en schelft (hooizolder boven de stal) werd verdeeld , en grondtas (door lage baksteen muurtjes omgeven) zijn nog steeds herkenbaar. Het houtskelet is door de verplaatsing van de stijlen verbouwd , waarschijnlijk voor opstelruimte voor machines die in een moderner wordend bedrijf zijn intrede deden. Door enkele gemetselde bakken en een ingebrachte stal is de oorspronkelijke functie van de ruimte enigzins vertroebeld. De schelft op de slieten (losliggende balken) boven de stalruimte hoort betreft de functie bij de hooiberging of schuurruimte en is nog steeds als hooiberging in gebruik.
Voor de beschrijving van de afzonderlijke ruimtes van het interieur van het hoofdgebouw volgen we een logische route vanaf de voordeur doorheen de woning ,
stal en schuur. 3. 3. 1 woning We betreden de boerderij door de voordeur en komen in een van de woonkamer of ‘herd’ afgescheiden entreehalletje. De vloer is belegd met zeil , een enkele wand is met schroten bekleed , de rest is gestuct. Het plafond bestaat uit gelakte hardboardplaten. De moerbalk die door de ruimte loopt is daar ook mee bekleed. Naast de voordeur is een meterkast aanwezig. De woonkamer is een verkleinde ‘herd’ die nu zo smal is als de haard die door een aftimmering tot kast is omgebouwd. De kachel staat daarvoor vrij in de ruimte. Door de vlakke deuren doet het geheel naoorlogs aan. De vloeren zijn met (3 lagen) zeil belegd eronder is een eenvoudige terrazzovloer aanwezig; de wanden zijn gestuct hebben een lambrisering en zijn glad gelakt. De deur naar een zijkamer is ooit verplaatst (naar een constructief onverstandige plaats onder de moerbalk) getuigen de aanpassingen die in de muur te zien zijn. De groen gelakte balklaag van recht
Entreehal.
Herd met deuren naar entreehal (R) en voorkamer (L).
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Herd met kastenwand onder haardlijst / schouwbalk.
Haardlijst met in de hoek een uittimmering voor het Heilig-Hart-beeld.
Detail van haardlijst.
Kooktoestel in kast (oude haard).
41
gezaagde balken (rechthoekig profiel) met brede delen en draagt af op de moerbalk die door drie ruimtes loopt. De dichtgezette haard is nog door de fraai uitgewerkte schouwbalk met borden lijst te herkennen. De profilering is erg opvallend door het bloktand-motief. Aan de rechter zijde is een deel vervangen door een driehoekige plank om het heilig hart beeld een plaats te geven. De haardbalk loopt door tot in een gangetje dat uiteindelijk toegang verschaft tot de stal. In de ruimte binnen in de voormalige haard is een fornuis geplaatst. Een klein zoldertje schermt de plek af van het rookkanaal dat zich er boven bevind. Door de zware ‘beroeting’ wordt niet duidelijk of het rookkanaal in baksteen is opgetrokken of geheel in de cementsteen die we op de zolder zullen zien. De oude afwerking van de haard wanden bestaat uit witte vierkante keramische tegels met een vertoning van een centraal geplaatste blauwe bloem en in de buitenhoeken gele kwart-rond motief met bladgroene bladeren die in serie ronde vormen maken. De tegels kunnen reeds in de periode 1870-80 maar ook nog omstreeks 1900 aangebracht zijn. Het middenvlak waar het vuur zich doorgaans bevond is later , omstreeks 1930 betegeld met ivoorkleurige tegels met afgeronde zijden.
Doorgaans werden die tegels als eindtegel van een betegelde lambrisering gebruikt , hier zijn de afgeronde hoeken tegen elkaar verwerkt tot verticale lijnen. Deze tegels zijn ook in de voorgevel verwerkt rondom het ingebrachte O. L. V. -beeldje. Doorsnede van haardlijst.
De zijkamer naast de woonkamer voelt als de goede kamer (‘goeikamer’). De vloer is met zeil bekleed , daaronder zijn cementtegels met zwart-wit ster- en blokpatroon aanwezig. De wanden zijn behangen. In deze kamer zijn enkele opvallend heden aanwezig. De balklaag wordt gedragen door een ver over de muur uitstekende moerbalk zonder ondersteuning op het einde. In de balklaag zijn twee verschillende soorten balken te zien. De oudste liggen richting de muur tegen de woonkamer , binnen de zone van de ‘middenbeuk’ van het houtskelet , ze zijn met planken betimmerd. De overige balken zijn nieuwer , slanker en rechthoekiger van profiel. De ruimte maakt door de afschuining van het dak een knik. De afwerking van de onderzijde van het dak bestaat deels uit hergebruikt hout. De opgeklampte betimmering heeft ojief-profielen; het paneel is mogelijk een restant van een oude bedstee-wand (de betimmering boven de deuren). De deur naar de volgende kamer (slaapkamer) is aanmerkelijk ouder dan de overige delen die we tot nu toe in het interieur hebben gezien. De charmante deur met brede stijlen en dorpels met geschaafde duivejager-profielen heeft een klein onder paneel met mooie vlakke bossingen; de bovenste helft word ingenomen door een twaalf ruitjes , de bovenste zijn van in- en uitzwenkende hoeken voorzien. De roeden zijn halfrond van profiel.
De deuren doen vrij chique aan en zijn mogelijk reeds in het eind van de achttiende eeuw of het begin van de negentiende gemaakt . Het deurkozijn , neuten en architraven zijn door de profilering te dateren omstreeks 1900-1915 , de deurkruk Kooktoestel in kast (oude haard). Nieuwere tegels op vermoedelijke plaats van haardvuur.
42
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Detail van tegelwand (ca. 1900).
Voor- of ‘goeikamer’.
Houten betimmering en uiteinde van moerbalk.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Oude hergebruikte deur.
Detail van deur.
Detail van dorpel en vloertegels.
Slaapkamer.
Tweede hergebruikte deur waarsachter inbouwkast.
43
(hamburger model) dateert uit de jaren 1930-1940. Het slaapvertrek is zeer eenvoudig. Op de vloer is wederom een zeil over cementtegels met patroon gelegd , de wanden zijn behangen. Tussen de balken van de balklaag , in de dwarsrichting van de boerderij , zijn hardboard-platen bevestigd. Als toegang tot een kledingkast is een gelijke deur met twee dichte panelen aanwezig. De vorm en detaillering maakt duidelijk dat deze deur bij het hiervoor beschreven exemplaar hoort , beiden zijn secundair ingebracht en van hier hergebruikt of
waarschijnlijker van elders gehaald. ,
Het gangetje dat de verbinding vormt tussen woonkamer , spoelkeuken en stal is waarschijnlijk omstreeks 1930 samen met het entreeportaal van de ‘herd’ afgescheiden. De vloer is van een eenvoudige terrazzo. De glooiende wanden in dit deel van de boerderij doen vermoeden dat deze binnenwanden samen met die van de haard de oudste zijn die we tegen zullen komen in deze boerderij. De deur naar de spoelkeuken en stal zijn opgeklampt , op de klampen en spiegelklampen zijn ojiefprofielen geschaafd waardoor de deuren lijken op paneeldeuren. Het plafond in de ruimte achter de boezem van de haard is nog ongeschilderd , de ruimte boven de opening is met een rekje voor spullen goed gebruikt. De spoelkeuken in de zijbeuk is ruimtelijke verbonden met de opkamer boven de zeer ondiepe kelder (één trede diep). De wanden zijn gestuct , behoudens enkele tegels boven het eenvoudige houten aanrecht , het blad alsmede de vloer zijn van terrazzo. Als plafond en tegen de onderzijde van daksporen zijn zachtboardplaten bevestigd.
Doorheen de binnenmuur steekt het uiteinde van de haardbalk waaraan het uiteinde de ronde openingen voor toognagels zichtbaar zijn. Blijkbaar is de haardbalk aan een stijl verbonden geweest. In plaats daarvan is een kleine stijl op de balk geplaatst die draagt nu de gebintplaat. De wand tegen de kelder is van steen de houten opgeklampte kelderdeur is door werking van het huis scheefgetrokken. Boven het kelderdek is de wand in eikenhouten planken opgetrokken aan de keuken zijde wit geschilderd aan de opkamer zijde blank gelaten. Voor de opening naar de opkamer is een vernieuwde stijle houten trap geplaatst. ,
,
,
De vloer van de kelder is steenachtig , ze ligt ca. 25 cm onder peil. De wanden zijn gestuct. Tegen de wanden zijn diverse schappen gemaakt. Het kelderdek bestaat uit houten balken met een beschot. Tussen de balken is een zeer vlak ‘spelderwerk’ aangebracht , een gepleisterde en gekalkte laag op opgespannen twijgen tussen de
balken. De opkamer bevindt zich geheel onder de schuine zijde van het dak. Een zeer stijle ladder trap geeft door een opening toegang tot de zolder boven het huis. De vloer is Gang naar stal en keuken / opkamer en kelder.
44
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Nog ongeschilderde balklaag achter haardbalk in gang naar stal.
Opgeklampte keukendeur.
Keukeninrichting.
Kelder.
De opkamer achter (eIkenhouten) scheidingswand dient ook als doorgang naar zolder.
Opkamer.
Zolder boven het woonhuis.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Ongeschilderde houten wand met passende parafernalia.
45
met zeil bekleed , de daksporen zijn in het zicht gelaten , de tussenruimte is met platen bekleed. De ongeschilderde eikenhouten wand is relatief zeldzaam , de aanwezige foto van de familie van de laatste bewoonster en het oud papieren vaantje van de O. L. Vrouw ter linde lijken nergens een plek te kunnen krijgen. De zolder boven het woonhuis bestaat uit een enkele ruimte waarbij de kapconstructie en onderzijde van het dak zichtbaar zijn. Het rookkanaal van cementsteen-blokken is aan beide zijde omgeven door een baksteen vulling die een brandmuur vormen. De oude rondhouten daksporen , hebben soms een hanenbalk en zijn deels vernieuwd door recht gezaagd ongeschaafd hout. Ook de rietlatten zijn deels oud , deels nieuw. De sporenkap en de onderdelen van het houtskelet die in deze ruimte te zien zijn , zijn eerder beschreven in het hoofdstuk over de constructie van het hoofdgebouw. Een deel van de vloer dat naast het rookkanaal ligt is lager gelegd dan de rest van de vloer. De balklaag , die een afwijkende richting (haaks op de lengte-as van de boerderij) gelegd is , en de slaapkamer overspant , moeten als
plafondhangers beschouwt worden. 3. 3. 2 Stal en knechtenkamer De stal betreden we via het gangetje dat onder de haardbalk door leidt. Het valt op dat de stal bovengemiddeld groot is en de dragende balken grote overspanningen bereiken. De gebinten of jukken zijn in het hoofdstuk betreft de constructie en het houtskelet besproken. De houten constructie is de drager voor de zoldering die bestaat uit rondhouten slieten waarop staken , planken of gaas zijn gelegd. Enkele delen van de zoldering zijn , voor een groter zoldervolume , in de zijbeuken lager gelegd dan de dragende hoofdconstructie. Op de zichtbare daksporen van de zijbeuken zijn vezelcementplaten (waarschijnlijk asbest-houdend) aangebracht. De buitenmuren zijn allen wit gekalkt en hebben een rood-geschilderde lambrisering. Sommige delen van muren zijn minder bepleisterd waardoor latere dichtzettingen zichtbaar zijn. De deuren zijn donkergroen of crème geschilderd. De cementvloeren zijn glad als het cementpleister waarmee nagenoeg alle gemetselde onderdelen van de stalinrichting is afgewerkt. De gebruikte techniek om de cementpleister dermate glad te krijgen heet ‘glitten’. In de vloer zijn enkele goten aangebracht , mogelijk als
Overzicht op stalruimte , gezien richting de voorstal.
afvoer van diverse vuil vocht en fecaliën. De ruimte voelt ongedeeld maar rondom een open ruimte zijn diverse stalinrichtingen voorzien. Het volledige spectrum wat we voorheen aan zouden wensen te treffen is hier aanwezig. Op de ‘voorstal’ evenwijdig aan de scheidingsmuur met de woning zijn een waterpomp een sopketel (voorheen werd het vuur vanuit de schouw aan de andere zijde van de muur door een opening doorgeschoven) en koelbakken voor de melkbussen als één element vormgegeven. Erboven prijkt in de muur een kaarsnis onder keperboog die in de oude gekalkte muur is opgenomen. In ,
,
,
,
Overzicht op stalruimte , gezien richting de straatgevel.
46
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Pomp , sopketel en koelbakken op de voorstal.
Voergoot van koestand aan voorstal. Op de achtergrond de ‘knechtenkamer’.
Opgeklampte toegangsdeur van knechtenkamer.
Afgescheiden ruimte waarin bevestiging voor de pomp van de melkmachine naast venster van knechtenkamer.
Betonnen koestand.
Voergoot van koestand aan voorstal. Op de achtergrond de ‘knechtenkamer’.
Toilet op stal.
Paardenstal.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
47
de
gebint op stramien 3 te zien, zoals gewoonlijk met de muur mee ‘geschilderd! verschijnsel is de kamer aan het eind van de voorstal, die ‘vrieskist'is op de tekening van SHBO genoemd. Het betreft hoogstwaarschijnlijk de Het ‘knechtenkamer! eenvoudige verblijf dat via de stal toegankelijk was heeft een enkele opgeklampte deur, zoals we twee stuks in de woning aantroffen, en een klein muur
is ook
het
Een zeldzaam
venstertje dat nu boven de‘bank' voor de pomp van de melkmachine uitkomt. Van de melkmachine, die mogelijk in de jaren '30 zijn intrede kan hebben gedaan vinden enkel nog de leiding boven de koestand terug. De nog zeer complete ‘koestand’ van de grupstal, waarvan de voergang zich aan de voorstal bevindt, is zeer secuur we
uitgevoerd met geprefabriceerde palen vastzetten
van
de koeien)
en
met zwart
drinkbakken
van
geschilderd ijzerwerk (voor het
het merk ETNA
(Marec Patent KIWA).
Tegen de zuidoostgevel zijn een tweetal varkenshokken aangebracht, eveneens met glad gecementeerde muren, de voederbakken zijn gemaakt van schuin geplaatste betonplaten boven ingemetselde gresbuizen. De deurtjes zijn met zwartgeschilderde
gehengen in de muren opgehangen. Van een gelijke afwerking vinden we aan de overzijde de paardenstal die naast hogere wanden en een bredere toegang ook forse voederbakken stal: De sobere De wanden
heeft. Naast de brede staldeur bestaat nog een toilet of sekreet ‘op inrichting bestaat uit een plank met gat op een gemetselde muur.
zijn van steen
en
hout
en
zijn witgekalkt. Een creatief detail zijn de
wit-
geschilderde ‘kraalprofielen’ van de opgeklampte deur. Varkenshokken.
3.3.3 Schuur De schuur
is traditioneel
de minst afgewerkte ruimte in een
de
boerderij. Hier zijn
De delen
die omstreeks gemetselde wanden hoofdzakelijk onbezet gebleven. zijn herbouwd zijn gepleisterd. De oudste muur, die onder de ankerbalk van gebint 6 de scheiding vormt tussen stal en schuur is opgebouwd uit leemsteen of ‘zonnebakkers'en is afgewerkt met kalkpleister. De muur is spijtig genoeg voor de helft weggevallen en niet weer opgebouwd. Gelukkig is de centraal geplaatste kaarsnis onder ‘keperboog’ (zoals we ook in de stal zagen) nog grotendeels in tact. De basis van de nis is een blauw-gesmoorde tegel. Enkele lagere muurtjes scheiden de‘deel’af van de grondtas. De ruimte tegen de noord-westgevel is later bij de deel gevoegd waarvoor men ook de gebintstructuur heeft aangepast. De ruimte leidt nu naar twee recent gemetselde bakken. In de noord-oosthoek van de schuur heeft men met houten palen en planken een stalletje gerealiseerd, daarvoor heeft men ook een deur en raampje in de kopgevel aangebracht. De vloer van de schuur, exclusief de grondtas, bestaat uit cement of beton zoals oogkin de stal. Buiten enkele los-liggende slieten boven de‘deel"is er geen verdiepingsvloer aanwezig en is de hoofd- en dakconstructie volledig zichtbaar. De dak- en hoofdconstructie is in de betreffende
(geano im se rd)
1946
hoofdstukken beschreven.
Detail
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
(geanonimiseerd) A
van
van
afscheiding
van
varkenshokken.
Detail
van
scheidingsmuur
tussen stal
en
schuur.
Interieur van schuur.
Detailfoto’s van kaarsnis in scheidingsmuur tussen stal en schuur.
Scheidingsmuur tussen stal en schuur met centraal een kaarsnis (linker deel is weggevallen).
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
49
4.
Beschrijving bijgebouwen
4. 1
Dwarsdeel-schuur
Het grootste bijgebouw betreft een dwarsdeel-schuur uit de jaren ‘20 van de vorige eeuw. Op de constructie zijn data geschreven (w. o. 22-12-1922) die kunnen duiden op de bouwtijd van het gebouw. Het gebouw heeft één bouwlaag en is met een afgewolfd zadeldak van vezelcement-golfplaten gedekt; aan de dakvoet is een PVChemelwaterafvoer geplaatst. Het volume staat op afstand van het hoofdgebouw en is evenwijdig aan de straat gebouwd. Tegen de zuid oostgevel is een eenvoudige houten ‘afhang’ gebouwd. Dit gebouwdeel is ruïneus maar charmant. Alle gevels zijn met cementsteen gemetseld. Het metselwerk is steens en in kruisverband uitgevoerd. De fundering is niet bekend maar zal hoogstwaarschijnlijk bestaan uit , naar beneden toe , breder gemetselde baksteen. De dak- en draagconstructie is met ijzeren schoot-ankers aan de gevels bevestigd. De hoogte van de ankers geeft de plaats van de moerbalken een verdiepingsvloer aan. De gevelopeningen en daarmee de binnenruimtes van de schuur zijn op het erf en hoofdgebouw gericht , de straatgevel is geheel blind. In de korte noord-oostgevel zijn twee ijzeren getoogde zesruits stalvensters geplaatst , het bovenste gedeelte is kantelbaar; in de overstaande gevel is een enkele exemplaar aangebracht. In de zuid-oostgevel is in het midden een hoge opgeklampte houten inrijpoort geplaatst , het beschot daarvan bestaat uit kraaldelen.
Rechts ervan is een lagere loopdeur van een gelijke uitvoering geplaatst. Intern is het gebouw door de constructie van moerbalken en standvinken in drie (gebint)vakken verdeeld. Het middelste is als de deel te herkennen. Het vak in het zuid-westen is nu als (varkens)stal ingericht. Het is niet bekend of dat vanuit de oorsprong zo is of het een latere verandering betreft. De hoofd-draagconstructie bestaat uit twee houten moerbalken die op tweederde van de overspanning door en standvink met schoren worden ondersteund. De stijl is halfhouts verbonden. Beide balken dragen een zoldering van slieten. Op de balken zijn houten schaarspanten geplaatst. In het midden van de spantbenen zij gordingen op een trekbalk opgelegd. Een van de twee spanten heeft nog een extra ‘makelaar’ die de trekbalk met de nok verbindt. De gordingen zijn met windschoren op de spanten afgeschooid. Vanaf de dakvoet tot aan de nokgording zijn rondhouten daksporen geplaatst. De buitenmuren zijn aan de binnenzijde witgekalkt , de vloer is een cementvloer.
Dwarsdeel-schuur , aanzicht vanaf de straat.
Dwarsdeel-schuur , aanzicht vanaf het erf.
50
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Interieur van schuur. Op de achtergrond een stalinrichting onde
Kapconstructie zuidzijde.
Kapconstructie noordzijde.
Aantekening (22-12-22) op moerbalk naast deeldeuren.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
51
4.2
Het
Kippenhok kippenhok betreft een eenlaags gebouw onder lessenaars-dak.
rechthoekige lengte lengte-as gedraaid, van het hoofdgebouw geplaatst. De opgeklampte houten toegangsdeur bevindt zich in het verlengde van de voordeur daarvan; een bestrating benadrukt de route. Het gebouwtje dat met ruwe cementsteen gemetseld is (kruis- en halfsteensverband), heeft een hoge schoorsteen vanaf de lage langsgevel hoog de lucht in steekt, de elementen hebben de stenen van de schoorsteen flink verweerd. Ook verweerd is de rode afwerking waarmee men voorheen de grijze cementsteen het uiterlijk van baks een heeft gegeven. Tegen de achtergevel is een hemelwater-opvangput geplaatst. Met een mastgoot wordt het water van het met blauwgesmoorde muldenpannen gedekte dat opgevangen. De beëindiging van he: dak is rondom met een cemen zoom afgewerkt. De getoogde vensters bevinden zich in de zuid-oostgevel, daar waar in de ochtend het licht het gebouw binnenkomt (traditioneel voor kippenhokken). De gietijzeren vensters met roedeverdeling hebben een kleppend bovendeel. Het venster dat licht geeft in de voorruimte dat als washol diende is minder hoog. De gevelopeningen zijn met een gemetselde toog overspannen, onder de vensters is een kunststenen raamdorpel aanwezig. Een uitloopopening is centraal in het gevelvla aanwezig. In het interieur zien we de eenvoudige houten constructie waarbij ongeschoorde rondhouten stijl een gording onders eunt.
Op de gording daksporen met panlatten. De muren zijn gepleisterd en witgekalkt, de vloer van de voorruimte bestaat uit volume
is in de
in de
Het
maar iets
Zicht op
kippenhokken
Kippenhok,
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
de wei.
(geanonimiseerd)
cement.
52
vanaf
John van
Lierop
exterieur.
Kippenhok , exterieur.
Kippenhok , voorruimte waarin plaats voor wasfornuis.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Kippenhok , interieur.
Kippenhok , interieur.
Kippenhok , detail van oorspr. gerood metselwerk van grove cementsteen.
53
4.3
Het
Opfok-kooi kleine volume achter het kippenhok betreft
gelijke oriëntatie uiterlijk en materialisering als het hiervoor beschreven gebouw. Het gebouw dat als opfok-kooi voor kuikens diende betreft eveneens een eenlaags gebouw onder lessenaars-dak, lager uitgevoerd dan het kippenhok. Het rechthoekige volume is daar achter en in de lengteas van het hoofdgebouw geplaatst. De opgeklampte houten toegangsdeur heeft een beschot van kraaldelen en bevindt zich in de korte zuid-westgevel. Het gebouwtje is in kruisverband met ruwe cementsteen gemetseld. De lage achtergevel is halfsteens en heeft pilasters. In de zuid-oostgevel zijn vier getoogde vensters, nu van bandijzer en in twee uitvoeringen, geplaatst. Dat verschil en een verschil in het oppervlak doen vermoeden dat dit gebouwtje in twee fases is gebouwd en al dan niet eens twee binnenruimten had. Centraal tussen de twee laag geplaatste hoge vensters is een uitloopopening onder kaperboog aangebracht, in de zuid-westgevel is een weede aanwezig. De houten draagconstructie bestaat uit een enkele ongeschoorde rondhouten stijl die een gording ondersteund. Op de gording daksporen met panlatten. De muren zijn gepleisterd en witgekalkt, de vloer is niet bestraat. 44
Tussen
een
Veldschuur Opfok-kooi, exterieur,
de
noordoostelijke hoek van het hoofdgebouw en de erfgrens staat een veldschuur. Het gebouw heeft de zelfde oriëntatie als het hoofdgebouw. Het heeft een vierkante plattegrond en door de open zijde aan de zuid-ooskant is het op het veld gericht. Het eenlaags gebouw heeft een hoog hoofdvolume onder flauw zadeldak en een lager nevenvolume onder lessenaarsdak, met een gelijke hellingshoek, tegen de noord-westzijde. Intern levert die opbouw, samen met een provisorisch gemaakte scheidingswand van geringe hoogte gevoelsmatig twee ruimtes op. De constructie bestaat uit drie houten portalen, samengesteld uit twee gebintstijlen, korbelen en‘moerbalk; met dakspanten waarbij een middenstijl de nokbalk ondersteunt, bij het middelste van de drie is die‘makelaar’met windschoren aan de nokbalk verbonden. De dakspanten dragen tussen de‘gebintplaat’en nokbalk een enkele gording per dakvlak. Met windschoren zijn de dakvlak stabiel gemaakt. Het gebruikte hout bestaat uit rondhout (stijlen, korbelen, en windverband) en recht gezaagde balken (moerbalken, schoren, spantbenen, makelaar, ‘gebintplaten; gordingen en nokbalk). Het in- en exterieur wordt bepaalt door de stalen golfplaten waarmee wanden en dakvlakken samengesteld zijn. De platen hebben een kleine en grotere golfen de platen zijn verticaal en horizontaal verwerkt. In de zuid-westgevel is een enkele loopdeur aangebracht.
Een dergelijke schuur die volledig uit staalplaten bestaat kennen we ook bij de boerderij Klaverhoekseweg 30 te Best.
in hetmidden
is een
bouwnaad
te zien.
J Opfok-kooi, Uitgang
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
A
(geanonimiseerd) van
voor
kuikens
onder
keperboog.
Opfok-kooi,
interieur.
Veldschuur , exterieur noord-westzijde.
Veldschuur , zuidgevel. .
Veldschuur , exterieur. zuid-oostzijde.
Veldschuur , zicht op interieur noord-westzijde.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Veldschuur , zicht op interieur noord-westzijde.
55
4.5
Losse
boedel
Traditioneel wordt oude
bouwkundige
onderdelen
unnen
er
weinig weggegooid
informatie zijn voor reconstructie onderzoek. Bij deze
volgende gezien In de
boerderij
en
boerenerfen vinden
we
doorgaans
onderdelen of verdergaand bouwhistorisch
van
troffen
in eressante onderdelen
moe
op een
onderdelen die als losse boedel door het leven gaan. Die vaak zonder veel moeite herplaatst worden of een bron van
we
aan
(naast de zeer
interessante
die als onderdeel
van
het
inboedel) de
hoofdgebouw of erf
worden.
dwarsdeelschuur zijn
een
relatief zeldzame ophaalconstructie
voor
de
waterput
aangetroffen. De constructie betreft een op toe stijlen bevestigde putrol (incl. ketting) me putslinger en afdekking van twee planken. Ook de oude betonnen rietvorsten staan opgestapeld in de schuur, net als de oude luiken en ramen van het woongedeelte van de boerderij. Die onderdelen zijn interessant voor reconstructie of inspiratie voor de toe te passen kleuren. De bewaarde stijl van de potstaldeur toont ook oude verflagen op een oudere teerlaag.
https: www.agriwiki.nl/index.phpftitle=Putslinger Weluwse) waterput met putslinger, Vierhouten (NOM).
Ophaalconstructie
56
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
John van
Lierop
van
waterput: putrol
met
Bron:
(geanonimiseerd) museumgids BM.
putslinger en afdekking.
Nederlands
Openluchtmuseum
(977) p.59.
Betonnen rietvorsten.
Originele luiken.
Originele ramen.
Detail van originele ramen.
Detail van bewaarde kozijnstijl van potstaldeur.
Betonnen vorsten
Vooral in Brabant maar ook elders zijn na de Tweede Wereldoorlog veel betonnen vorsten uit één stuk toegepast. Dit gebeurde als het riet vernieuwd moest worden of onderhoud gepleegd moest worden aan de aanwezige vorst van plaggen. De plaggen werden dan vervangen door beton. Beton was relatief goedkoop het was sterk en vergde minder onderhoud dan een vorst van plaggen. Betonnen vorsten gedragen zich als een stijve rug. Door de winddruk op minder stijven en stabiele kapconstructies breken deze vorsten aan de bovenzijde. Dit is niet zichtbaar. Alleen aan de binnenzijde worden lekkages zichtbaar. ,
,
Bron: Monumentenwacht 2015 via IJsselhoeven. nl
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
57
5.
Waardestelling
5. 1
Contextuele waardestelling
Voor boerderij Voortweg 19 is nog geen ‘contextuele waardestelling’ gemaakt. In een dergelijke waardering zijn de monumentale waarden van het gebouw uitgezet tegen vergelijkbare gebouwen in een relevant gebied. In de onderstaande regels is te lezen waarom de boerderij en bijgebouw in aanmerking zouden kunnen komen voor een beschermde status als gemeentelijk of zelfs rijksmonument. De waardering van het pand Voortweg 19 wordt bepaalt door de onderdelen die het beeld van de boerderij zoals zij in de jaren 1930-‘60 bestond kenmerken. De meest
waardevolle onderdelen betreffen de oudste onderdelen die de basis vormen van de constructie de hoofdvorm (buitengevels) en het interieur van het woongedeelte. De waardering gaat ook specifiek uit naar de zeer zorgvuldige uitwerking van de stalinrichting (grupstal en varkensstal) en de gave ordening van bijgebouwen en karakter van de erfinrichting. Door relatief goed onderhoud van het casco zijn originele vensters en deuren inmiddels vervangen; de afwijkende detaillering doet enigzins afbreuk aan het gevelbeeld. Bijzonder zijn de resten van het gekalkte afweerkruis boven het keldervenster en de aanwezigheid van een knechtenkamer in de stalruimte. ,
De gemeente Uden kent op haar monumentenlijst slechts 5 boederijen , op de rijkslijst zijn slechts 2 boerderijen opgenomen. Het is niet waarschijnlijk dat die
boerderijen (evt. m. u. v. Schaapsdijk 2-2a) een dergelijke lange bouwgeschiedenis hebben als deze boerderij die vrij goed het verhaal van hallenhuis tot langgestrekte kortgevelboerderij vertelt. De beste vergelijkingen van boerderijen in dat type liggen in de directe nabijheid aan de Erphoevenweg (huisnummers 2 2a 4 en 6) geen van die boerderijen zijn echter dermate goed bewaard gebleven en geen daarvan hebben een onvervalst boerenerf als omgeving. Het karakter van onze boerderij komt overeen met rijksmonument Hofsteeweg 1 de staat van die boerderij is overigens niet meer na te trekken het tweede rijksmonument Duifhuizerweg 20 is van een andere orde en is vermoedelijk op het houtskelet na volledig vernieuwd. Bij onze vergelijkingen stuiten we op de zeer fraaie boerderij Karperdijk 32 die ook als Voortweg 19 op beide lijsten ontbreekt. ,
,
,
,
,
Waardestellingskaart van omgeving / erf. Op basis van de kadastrale onderlegger.
58
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
beschermde gemeentelijke monumentale boerderijen in Uden Duifhuizerweg 22 Eikenheuvelweg 26 Karperdijk 22-24 Klantstraat 9 Schaapsdijk 2-2a
Cultuurhistorische waarden De boerderij heeft typologische waarde als een gaaf voorbeeld van een boerderijtype dat vanuit een ‘hallenhuis’ uitgroeide tot een langgestrekte hoeve waarbij woonhuis stal en schuur zich onder één dak verenigen en de oriëntatie van de woning zich op de korte gevel concentreert. De erfinrichting geeft een unieke impressie van een boeren-erf zoals die er omstreeks het midden van de twintigste eeuw er uit zag. Boven het keldervenster zijn een gekalkt ‘afweerkruis’ aanwezig in de stal is nog een ‘knechtenkamer’ aanwezig de stalinrichting is uitzonderlijk nauwkeurig en met prefab betonnen onderdelen uitgevoerd al deze onderdelen zijn een zeldzaamheid. ,
,
,
,
beschermde rijksmonumentale boerderijen in Uden Hofsteeweg 1 Duifhuizerweg 20
,
,
Architectuur- en kunsthistorische waarden De boerderij heeft architectuurhistorische waarde als een goed voorbeeld van de ambachtelijke traditionele bouwtrant. Onder de kunsthistorische waarden kunnen we ook het gekalkte afweerkruis boven het keldervenster noemen. Gaafheid en herkenbaarheid De esthetische waarde en herkenbaarheid van de boerderij en het erf wordt bepaald door de ongeschonde staat en authenticiteit van alle onderdelen. De objecten zijn betreft bouwmassa uiterlijk en detaillering gaaf bewaard gebleven en in hun gezamenlijkheid zeldzaam te noemen. ,
Situationele- en ensemblewaarden De boerderij heeft voorts stedenbouwkundige waarde: het vormt een onderdeel van een historische wegen en nederzettingsstructuur en vormt een ensemble met de aan de Erphoevenweg liggende boerderijen die allen een gelijke ruimtelijke opbouw hebben en (nagenoeg) allen een gelijke oriëntatie. Door de recente bebouwing aan de westzijde van die straat wordt de beleving van dit ensemble ernstig bedreigd. Op het erf is het hoofdgebouw omgeven door fraaie bijgebouwen die een grote samenhang hebben door hun positionering en materialisering. De wijze waarop eenvoudige bestrating de gebouwen verbindt de hagenstructuur plekken begrenst en bomen plekken duidt zijn waardevolle gegevens die bijdragen aan de beleving van het ensemble. ,
Zeldzaamheid Het pand op zichzelf of als typologie uitgezet tegen de overige boerderijen in de regio Brabant niet heel zeldzaam maar wel in de directe omgeving van Uden. De staat van de ongerestaureerde gebouwen en het gehele ensemble op het erf is zeker zeldzaam. Dit erf getuigt van een levenswijze die ons inmiddels vreemd is geworden. Deze kwetsbare authentieke erven zijn als laatste in hun soort de laatste decennia in rap tempo aan het verdwijnen. ,
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
59
5. 2
Interne waardestelling
5. 2. 1
In de waardestelling zijn de monumentwaarden van het perceel , het object en de onderdelen onderling vergeleken en geclassificeerd als hoge- , positieve- of indifferente monumentwaarde. Bijbehorend aan de tekstuele waardestelling zijn representatietekeningen in dit rapport opgenomen. Deze tekeningen bieden een inzichtelijk handvat om de tekstuele waardestelling te begrijpen maar kunnen nimmer los van de tekstuele waardestelling geïnterpreteerd worden. Hoge monumentwaarde: blauw De onderdelen die met een hoge monumentwaarde zijn gewaardeerd zijn van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het geheel. Voor deze onderdelen is een restauratieve en conserverende aanpak gewenst. Ze worden bewaard in hun huidige toestand of gerestaureerd (storende verbouwingen kunnen ten gunste van hoog gewaardeerde onderdelen verwijderd worden). Hierdoor wordt
de ruimte-waarde of het onderdeel maximaal geherwaardeerd. Positieve monumentwaarde: groen Deze zijn van belang voor de structuur en/of de betekenis van het geheel maar zijn in mindere mate van belang voor de beleving ten opzichte van de met hoge monumentwaarde gewaardeerde onderdelen. Dit kan bijvoorbeeld komen doordat deze onderdelen ontstaan zijn in een andere bouwperiode of aanmerkelijk minder architectonische kwaliteit hebben of minder representatief zijn voor de historie van dit specifieke gebouw. Hiertoe behoren o. a. ingrijpend gerestaureerde elementen (of volledig vervangen naar oorspronkelijk model) waarbij de erfgoedwaarde hersteld of behouden werd. Ingrepen en aanpassingen die nodig zijn voor het goed functioneren van het gebouw zijn mogelijk maar met respect voor het originele gebouw. ,
Indifferente monumentwaarde: geel Deze zijn van relatief weinig of niet van belang voor de structuur en/of de betekenis van het geheel of leveren geen een geringe of een negatieve bijdrage aan de beleving van het monument. De onderdelen hebben een beperkte bijdrage aan de ruimtelijkheid van het gebouw of een beperkte architectonische of bouwhistorische kwaliteit. Hiertoe kunnen soms ook nieuwe ingrepen of toevoegingen die met respect voor de historische context zijn uitgevoerd bestaan. Voor deze onderdelen is behoud niet essentieel wijzigingen en/of vervanging zijn mogelijk. ,
,
,
,
Hoge monumentwaarde
Context: - De open ruimte en de visuele relatie tussen het hoofdgebouw en zuidelijker gelegen bijgebouwen is van belang voor de beleving van de gebouwen en de ruimte op het
erf. - Van
hoge waarde voor de beleving vanaf het erf en op het erf zelf is de open ruimte tussen de zuidoostelijke langsgevel tot de Erphoevenweg waar de boerderij een ensemblewaarde heeft met de gelijkvormige en gelijk georiënteerde boerderijen aan die straat. - De ruimte tegen de perceelsgrens ten noord-oosten van de boerderij is een restant van de oude begrenzing van de kruising van wegen , de huidige Voortweg en Erphoevenweg / Udensedreef die voorheen deel uitmaakte van de breed uitlopende ‘openbare ruimtes’ van het gehucht Hengstheuvel. - Twee bomen voor voorgevel en locatie van boomgaard en hagen rond bloementuin. Positie en hoofdvorm van oudste bijgebouwen (dwarsdeelschuur en kippenhokken). Hoofdgebouw: - Hoofdvorm en materialisatie van hoofdgebouw eenlaags bouwvolume met afgewolfd zadeldak met schoorsteen. Verspringing in plattegrond aan de zuidoostzijde. - Oudste delen van houtskelet en bijgeplaatste jukken in de stalruimte moerbalken en restanten van eiken dakconstructie (daksporen) met beroeting. - Balklagen en vloerdelen boven ruimtes van het woongedeelte kelder (incl. vlak spelderwerk) en knechtenkamer. - Oudste delen van de buitenmuren gebouwd voor 1946 met inbegrip van evt. bouwsporen herstellingen en afwijkingen die karakter-bepalend zijn voor een dergelijk boeren-huis. - Zuid-oostgevel gebouwd in 1946 als herstelling van oorlogsschade.
- Restanten van gekalkt afweerkruis boven keldervenster en Mariabeeld onder dakje van tegelwerk ingemetseld in voorgevel zijn resp. een zeldzaam geworden verschijnsel (i. g. v. het afweerteken) en regionaal veelvoorkomende herinnering aan de Mariaverering (Onze Lieve Vrouw ter Linde). - Driedelige (of drie-cellige) opbouw van woongedeelte stal en schuur. - Hoofdindeling van woongedeelte driebeukige opzet met kelder ‘geut’ ‘herd’ (woonkamer) zuidoostelijke vertrekken en knechtenkamer ‘op stal’ en (restanten van) scheidingsmuren tussen woning en stal en stal en schuur met kaarsnissen. - De kelder opkamer spoelkeuken en knechtenkamer alsmede de looplijn van voordeur door stal naar schuur hebben een hoge ruimtewaarde. - Hoofdopzet van schouw met schouwlijst en doorloop naar stalruimte. - Hergebruikte 18e-eeuwse paneeldeuren in zuidoostelijke vertrekken en ,
,
,
,
,
,
,
,
,
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
,
,
,
60
,
,
opgeklampte deur van gang naar keuken en van gang naar stal. - Restanten van bedstedewand als plafondaftimmering in zijkamer. - Vloeren van cementtegels met patroon in zuidoostelijke vertrekken. - Betonnen stalinrichting behorende bij voergoot van grupstal met stalen beugels en drinkbakken hebben in deze uitvoering een hoge zeldzaamheid. - Waterpomp ‘sopketel’ en koelbakken op de voorstal dragen in hoge mate in samenspel met de overige stalinrichting bij aan de authentieke beleving van de (voor)stal. ,
,
,
5. 2. 3 Indifferente monumentwaarde Hoofdgebouw: - Dakbedekking van metalen damwandplaten op hoofdgebouw. - Recent vernieuwde constructieonderdelen van het houtskelet (m. n. aan het uiteinde van de schuur). - Scheidingsmuur tussen gang en ‘herd’ (woonkamer) en gangen onderling. - Scheidingsmuur en deur tussen woonkamer en zuidoostelijke vertrekken. Vernieuwde vensters en buitendeuren in hoofdgebouw het betreft allen nieuwe onderdelen die een acceptabel uiterlijk hebben maar op details afwijken van de oorspronkelijke. - Muurophoging van buitenmuur bij kelder opkamer spoelkeuken. - Eenvoudige afscheidingswandjes in stal- en schuurruimte. ,
Bijgebouwen en erf: - Materialisering van de gevels van dwarsdeelschuur in grove cementsteen en stalen ramen met roedeverdeling houten opgeklampte deuren met kraaldelen en dakpannen (m. u. v. golfplaten op dwarsdeelschuur). - Draagconstructie (met aanduiding van bouwdatum) en dakspanten van dwarsdeelschuur zijn in een oorspronkelijke en gave staat. - Waterput en bijpassende hefinrichting (losse boedel). ,
,
.
,
,
Bijgebouwen en erf: - Dak van golfplaten op vrijstaande dwarsdeelschuur. - De constructie van de kippenhokken is weinig bijzonder zeldzaam of essentieel voor het wezen van deze bijgebouwen. - De afhang tegen dwarsdeelschuur heeft geen historische waarde het gebouwdeel werkt wel beeldend. - Betonnen mestvaalt. ,
5. 2. 2 Positieve monumentwaarde
,
Hoofdgebouw: - Afdak bij achterdeur en muurdelen in noord-westgevel die gebouwd zijn rond 1946. - Dakspanten van hoofdgebouw. - Slietenvloer boven stalruimte. - Jongere binnenmuren die de ruimtescheidingen bepalen hebben een beperkte bijzondere materialisering maar een positieve werking op de ruimte (zijkamer en slaapkamer of scheiding tussen stal en schuur) of dragen bij aan de beleving van een vroegere functie (toilet en varkensstallen). - rookkanaal boven haard in kunststeen - toilet in stalruimte - De kleurstelling van houten gevelonderdelen is niet oorspronkelijk maar erg terughoudend en daarmee passend. Bijgebouwen en erf: - Positie hoofdvorm en materialisering van veldschuur. - Positionering en gevel-materialisering (grove cementsteen en stalen ramen met roedeverdeling) en de vormgeving van de bijgebouwen is op te vatten als een regionaal verschijnsel en heeft inmiddels een redelijke zeldzaamheid. - Regenwaterput bij kippenhok. - De kleurstelling van houten gevelonderdelen van de bijgebouwen is terughoudend en daarmee passend. ,
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
61
Waardestellingstekening Plattegrond hoofdgebouw
62
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Waardestellingstekening Gevels hoofdgebouw
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
63
6. Aanbevelingen 6. 1
algemene aanbevelingen:
Hoge monumentwaarden kunnen u misschien afschrikken. Dat is niet nodig als men
bij eventuele verbouwingen de gedachten op een minder voor de hand liggend spoor zet. Voor bijvoorbeeld de kleinere ruimtes die op het eerste gezicht een beperking lijken kan gezocht worden naar een functie die er beter in past. Naast hoge monumentwaarden geeft een waardestelling ook positieve en indifferente waarden aan gebouw-onderdelen. Op deze plekken kan gezocht worden naar inpassingen of ingrepen die elders niet wenselijk zijn. ,
,
Het monumentale pand laat zijn jongste geschiedenis als eerste zien. Bij onderhoud of een verbouwing kan het zijn dat de oudere lagen van het gebouw zich openbaren. Een opname van onderdelen kan dan nieuwe informatie opleveren. Zo kunnen
bepleisterde wanden bij ontpleistering oudere muurdelen tevoorschijn halen en kunnen geverfde onderdelen oude kleuren aan het licht brengen. Het is voor een monument belangrijk dat de inspiratie voor ingrepen of nieuwe toevoegingen geen conflict oproepen met het bestaande. Het kan een logischere keuze zijn om de nieuwe ingrepen geïnspireerd te laten zijn op het bestaande gebouw. Dat kan de ene keer in een traditionele vorm , de andere keer op een meer eigentijdse wijze. Ontdek ten eerste het gebouw. Dit bouwhistorische onderzoek kan een handleiding zijn om samen met een kundig (restauratie)architect of bouwkundige een leidend verhaal te bedenken dat u helpt om de juiste keuzes te
verbouwingen door goedbedoelde schoonmaakacties en verregaande herstellingen verloren gaat. Om de monumentale waarde en soms ook de onvolkomenheden te respecteren is het zaak om voorafgaand aan wijzigingen te bepalen in welke mate de aanpassingen in strijd zijn met die waarden. De onderdelen die noodzakelijk zijn om m. n. het hoofdgebouw tot een dubbel woonhuis te transformeren kunnen door een ‘te moderne’ uitvoering als strijdig ervaren worden. Het is goed om bij de keuzes professionele begeleiding in de vorm van en restauratie architect in te schakelen. Een dergelijke adviseur werkt vaak met een pand-specifieke ‘restauratiefilosofie’ op basis waarvan alle keuzes kunnen worden bepaald. Bij een splitsing van een cultuurhistorisch waardevolle boerderij wordt vaak ook het erf opgedeeld. Omdat het gebouw doorgaans als één geheel herkenbaar blijft is het aan te bevelen om ook het erf als een eenheid of ‘collectief erf’ in stand te houden. Nieuwe (scheidings)elementen , bestrating en beplanting gezamenlijk te bepalen. In geval van splitsing van het gebouw en erf zou voor de toevoeging van een tweede entree en bijbehorende parkeerplaatsen , nagedacht kunnen worden over de inzet van de tweede entree aan de Erphoevenweg. Bij een mogelijke reconstructie van de vensters of bij de wens om een andere kleurstelling toe te passen kunnen oude foto’s een waardevolle bron van informatie zijn.
De transformatie van het houtskelet was ten tijde van de opname en in het kader van dit onderzoek niet mogelijk. Bij een verdere ontmanteling t. b. v. werkzaamheden zou men aanvullend nogmaals het houtskelet kunnen analyseren. Op die manier zou de situatie voorafgaand aan de vroege negentiende eeuw duidelijker worden.
maken. De open ruimte aan de zuid-oostzijde van de boerderij is van belang voor de In veel gevallen worden nieuwe onderdelen ‘reversibel’ gemaakt. Daarnaast zijn de nieuwe onderdelen vaak afleesbaar ten opzichte van het ‘oude werk’. De gedachte hierbij is dat in de verdere toekomst de ingrepen aan het monument ongedaan gemaakt kunnen worden zonder het monument te beschadigen.
6. 2
specifieke aanbevelingen:
De boerderij-gebouwen en het erf aan de Voortweg 19 bevinden zich in een zeer authentieke staat waar we een onvervalste beleving van oud boeren-bestaan ondergaan. Het karakter van een Brabantse boerderij word gekenmerkt door
de zichtbare gebruikssporen en ‘geleefdheid’ waarbij bouwsporen en soms ook beschadigingen een (visuele) waarde hebben. De dominerende sfeer ligt ergens in de periode 1950-1960. Het gevaar bestaat dat die ‘onschuldige’ staat door komende
64
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
beleefbaarheid van deze boerderij en het instandhouden van het ensemble met de boerderijen aan de Erphoevenweg. Mochten die gronden voor nieuwe gebouwen in aanmerking komen dan zou het goed zijn om de ruimtelijke waarden van de plek zoveel als mogelijk te respecteren en voor de opzet volume en architectuur van de bouw te leren van de geschiedenis. De aansluiting met de bouwtypologie van de boerderijen in de directe omgeving ligt voor de hand. Bij de voorbereiding van de meest recente gebouwde woningen lijkt men niet op de hoogte te zijn geweest van de waarden van de omgeving. ,
7. Literatuur- en bronnenoverzicht https://atlas. odzob. nl/erfgoed/ https://www. bhic. nl www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl
http://www. agriwiki. nl/wiki/M. I. P. _Monumenten_Inventarisatie_Project https://www. agriwiki. nl/index. php?title=Putslinger http://www. schumulder. nl https://antieketegelsdeduif. net/product/ornamenttegel-groene-blaadjes/ https://ontdekdemellebreuk. jimdofree. com/breuk-anatomie/wat-is-een-wijst/
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
65
John van
BOUWHISTORIE
ARCHITECTUUR
info @johnvanlierop.com eN
(geanonimiseerd) | |
Lierop
Jan
RESTAURATIE
| www.johnvanlierop.com
Heijnsstraat
29
BN
| (geanonimiseerd) ieu