Bijlage 18 - Toelichting bijlage 15 Bouwhistorisch onderzoek Voortweg 19
Tekst van het document
Voortweg 19
Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022 ,
Luchtfoto , Omgeving Uden. Bing Maps (2022)
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
3
Inhoudsopgave 5 5 6 6 6
1. Algemene gegevens 1. 1. Objectgegevens 1. 2. Voorwoord 1. 3. Inleiding 1. 4. Bescherming
8 8 10
2. Bouwgeschiedenis 2. 1. Situatie en context 2. 2. Gebruiksgeschiedenis / analyse van kadastrale gegevens en
12 12 12 14 14 14 16 16 20 20 20 28 28 30 37 40 40 46 48 50 50 52 54 54 56
4
bevolkingsregisters 2. 3. Bouwgeschiedenis 2. 3. 1 Bouw hallenhuis 2. 3. 2 Verstening 2. 3. 3 Modernisering 2. 3. 4 Aanpassing en herstel oorlogsschade 2. 3. 5 Onderhoud 3. Beschrijving 3. 1. Situatie , erf 3. 2. Exterieur 3. 2. 1 Bouwmassa 3. 2. 2 Gevels 3. 2. 3 Constructie 3. 2. 3. 1 Fundering 3. 2. 3. 2 Draagconstructie / houtskelet 3. 2. 3. 3 Dakconstructie 3. 3. Interieur 3. 3. 1 Woonhuis 3. 3. 2 Stal en knechtenkamer 3. 3. 3 Schuur 4. Beschrijving bijgebouwen 4. 1 Dwarsdeel-schuur 4. 2 Kippenhok 4. 3 Opfok-kooi 4. 4 Veldschuur 4. 5 Losse boedel
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
58 58 60 60 61 61
5. Waardestelling 5. 1 Contextuele waardestelling 5. 2 Interne waardestelling 5. 2. 1 Hoge monumentwaarde 5. 2. 2 Positieve monumentwaarde 5. 2. 3 Indifferente monumentwaarde
64 64 64
6. Aanbevelingen 6. 1 Algemene aanbevelingen 6. 2 Specifieke aanbevelingen
65
7. Literatuur- en bronnenoverzicht
1.
Algemene
gegevens Objectgegevens
11.
opdrachtnr.: opname:
139
uitgave
03-06-2022
uitvoering:
|
15-03-2022
(bouwhistoricus)
(geanonimiseerd) architectuur | bouwhistorie | restauratie adres:
Wilhelminapark 5041
ED
54
Tilburg
(geanonimiseerd)
Object: adres: XY
boerderij
Coördinaten:
Voortweg
19
5406 VG
Uden
-
Gebruik/beheer:
eegstaand
Kadastrale gem:
Uden
Sectie:
R
Kadastraal
688
obj.:
Monumentnr.:
cultuurhistorisch waardevol / beeldbepalend
opdrachtg.:
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
adres:
Smallepad 5811
MG
pand
66
5
Amersfoort
telefoon: e-mail:
[U Wecuitreelerfooed.n!
eigendom:
En
adres:
Hurk 101 Uden (geanonimiseerd) |
telefoon:
-
Á Niets uit deze
rapportage mag worden verveelvoudigd
en
/ of openbaar
gemaakt
d.m.v.
druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van
Hiermee wordt verwezen naar het auteursrecht en copyright (geanonimiseerd) |
volgens de Nederlandse Wet. Kadastrale
kaart Voortweg
19 Uden. Kaartbank Provincie
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
/
Noord-Brabant
Esri
John van
Lierop
1.2.
Voorwoord
zijn ter illustratie in dit rapport opgenomen
De wens
waardestellingsteksten geïnterpreteerd worden. De in het rapport opgenomen afbeeldingen en foto's zonder of met aanduiding JVL zijn recent door auteur (geanonimiseerd) | (geanonimiseerd) architectuur | bouwhistorie | restauratie vervaardigd of op de locatie genomen. | Daarnaast is er gebruik gemaakt van kadastrale kaarten, foto's en tekeningen die verkrijgbaar waren door middel van digitale archieven of door de opdrachtgever zijn aangeleverd. De bronaanduidingen zijn bij de afbeeldingen zelf vermeld.
in de
om inzicht te krijgen geschiedenis en de monumentale waarden van boerderij en haar erf is voor de Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed de aanleiding geweest voor de uitvoering van dit bouwhistorisch onderzoek. Het perceel en de gebouwen zijn in eigendom van (geanonimiseerd)(geanonimiseerd) die het pand voor eigen | |
de oude
bewoning
en
Naast het
inzicht in de historie kan de eigenaar dit document
dat
inispiratiebron Dit
van
voor
zijn dochters gezin willen splitsen de
en
herinrichten / verbouwen. ook
gebruiken als 14.
toekomstige aanpassingen.
aanwezigheid en die monumentale waarde op het detail van de afzonderlijke onderdelen. Daarbij is ook de’speelruimte’ voor de aanpassingen in beeld gekomen. Binnen de monumentale kaders kan het pand aangepast worden aan de persoonlijke eisen of nieuwe functies. De waardestelling in dit rapport is niet op de bouwtechnische toestand, eventuele gebruikersbelangen of financiële aspecten gebaseerd maar op de waarde die de onderdelen vanuit de bouwhistorie van dit pand vertegenwoordigen. Voor het vertrouwen in de opdracht, de getoonde interesse in de bouwhistorie willen we onze opdrachtgever Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en
rapport van het bouwhistorisch onderzoek biedt inzicht
met
name
(geanonimiseerd) en de historie 1.5.
in de
Het
gemeentelijk- of rijksmonument aanwijzingsprocedure van het potentiële monument is derhalve wel opgestart maar is hier niet tot een succesvol einde gekomen. Het gebouw is wel
pand Voortweg
Zoals veel inmiddels monumentale is het
pand ook
bouwhistorische
1__MIPstaat 1986
opname
en
dit rapport zijn uitgevoerd Onderzoek 2009. De
onderzoek beperkt zich tot een bouwhistorische
en
opgezet
op
diepgang
van
panden
het Monumenten
en
voor
1995
Monumenten
werd
provincie Noord-Brabant Project van Provincie
Inventarisatie project. Deze inventarisatie is een landelijk Nederlands project dat tussen uitgevoerd. Hierbij zijn de historische gebouwen/omplexen die gebouwd zijn tussen 1850 en 1940
AGRIWIKI
het
verkenning of‘quick-scan' van
hoofdgebouw. Het doel van het bouwhistorisch onderzoek is om inzicht te rijgen in de ontwikkelingsgeschiedenis van het monumentale of beeldbepalende gebouw en zijn omgeving. Door een beschrijving en een beschouwing van de afzonderlijke onderdelen in verhouding tot het geheel wordt er inzicht verkregen in de monumentale- en cultuurhistorische waarden. Dit rapport met waardestelling kan opgevat worden als inspiratie voor een herbestemming en kan daarnaast voor ruimtelijke procedures een toetsingskader bieden voor bouwkundige en visuele ingrepen. Het gebouw wordt achtereenvolgens op specifieke onderdelen, van groot naar klein, beschouwd. Daarna wordt kort de ontstaansgeschiedenis ervan beschreven. Vanuit die beschrijving volgt de waardestelling van de onderdelen. Voorafgaand aan het ontwerp voor eventuele nieuwe wijzigingen en/of toevoegingen aan het gebouw is een goede interpretatie van de gegevens van de waardestelling noodzakelijk. De teksten zijn daarvoor leidend. De waardestellingstekeningen het
Uitsnede
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
in de
Inventarisatie
en gefotografeerd. Een‘redengevende omschrijving’ dat de basis is voor een aanwijzing tot in monument ontbreekt dit document, een contextuele waardestelling is voorafgaand interne aan de waardestelling in dit document opgenomen.
boerderij.
Richtlijnen Bouwhistorisch
in het kader van
Noord-Brabant meegenomen
Inleiding
basis van de
is niet als
‘ambitieniveau A:
geïnventariseerd. De
19 te Uden
De
meegenomen in de welstandsnota, als‘cultuurhistorisch waardevol / beedbepalend pand’ (nummer 66) in het ‘Historisch bebouwingscluster’ Hengstheuvel met
(geanonimiseerd) danken. Daarnaast danken we de hr. (geanonimiseerd) | | de eigenaar oe: het ontvangst en hun interesse in (geanonimiseerd) deze
Bescherming
geregistreerd.
de persoon
van
kunnen nimmer zonder de
en
van
Lierop
uit kaart behorende
Ee
bij Welstandsnota
En 19-06-2013. Gemeente
Uden
Voortweg 19 in 1989. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001067902
Voortweg 19 in 1989. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001067903
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Voortweg 19 in 1989. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001067897
7
2.
Bouwgeschiedenis
natuurlijke beek, maar was in oorsprong een vochtige laagte. Oude benamingen voor die laagte waren onder andere ‘de Meer’ of ‘De Jeucke!: Na uitgraving werd de algemene benaming Leijgraaf, letterlijk geleide gegraven loop.
2.1.
Situatie
Bron:
Wikipedia
Aan
de
De
boerderij
woonkern
en
context
is gepositioneerd aan
de Voortweg
samenspel
ten
noorden
van
de
huidige
landbouwwegen scharen we onder de naam Hengstheuvel. Het gehucht zien we op veel oude topografische en kadastrale aarten terug. De boerderij ligt in een oud landbouwgebied dat ten noorden de Slabroekse heide (Maashorst), nu deels bos als buur heeft. In die regio ligt ook de breuk van Melle, onderdeel van de Peelrandbreuk. Hogere horsten en lagere slenken van
Uden. Een
enmerken
het landschap
maar
igt op ca. 20
meter boven
N.A.P,
zijn
van
met
oude
het blote oog
niet overal te zien. Onze
oude weg is de huidige Zevenbergseweg. Deze zandweg loopt in noordelijke richting langs het urnenveld op de voormalige Slabroekse Heide en verder langs andere
locatie
grafheuvels naar de grote groep grafheuvels op Zevenbergen. De grafheuvelgroep op Zevenbergen ligt op de heel strategische “kop* van de Maashorst. De Vorstengraven van Oss maken er deel van uit. Gezien de vele prehistorische relicten en vondsten langs dit wegtracé mogen we ervan uitgaan dat de weg in de prehistorie al bestond. De weg moet in ieder geval al bestaan hebben toen de oudste ontginning van Slabroek tot stand kwam en dat waarschijnlijk in de 12de eeuw.… is (geanonimiseerd) cultuurhistorie |
een
Horsten en Slenken
Verschuivingen in de aardkorst kunnen op een aantal manieren zichtbaar zijn. In het geval van de Peelrandbreuk spreken we van een afschuivingsbreuk: door oprekking beweegt de aardkorst uit elkaar. Vervolgens breekt het gesteente en zakt het blok dat bovenop het breukvlak ligt langs dit vlak naar beneden. Bij een aantal evenwijdig lopende afschuivingen ontstaat een landschap met afwisselend hoger en tager gelegen delen: horsten en slenken. Het hoger gelegen deel noemen we een horst, het lager gelegen deel tussen twee breuklijnen in een slenk. Horsten en slenken kunnen zich over honderden kilorneters uitstrekken. Het breukvlak zelf vormt een steile helling met een scherp afgetekende rand: een steilrand.”
Het
gebied tussen onze boerderij en het Bernhove ziekenhuis wordt in gestaag tempo volgebouwd met forse woningen. Met name aan de Erphoevenweg waar ons perceel aan de zuidoost zijde aan grenst levert de nieuwe bebouwing een zwaar contrast met de gespaarde oude, maar reeds sterk verbouwde, boerderijen die allen een gelijke bouwkundige opbouw en oriëntatie kennen. Bijna alle woonhuisdelen van de hoeves zijn aan de zuidwestzijde gepositioneerd en de voormalige bedrijfsgedeelten aan de noord-oostzijde. Deze karakteristiek was lange tijd gemeengoed in dit gehucht. De samenkomst van de huidige Voortweg en Erphoevenweg was voorheen een gezamenlijke ruimte waar het perceel van Voortweg 19 aan gelegen was. Op het spievormige perceel is nu een oude woning geplaatst. Op oude kadastrale kaarten zien we dat de straten omstreeks 1882 versmald werden en de gronden werden verkocht aan omwonenden. Daarnaast zien we dat boerderijen in die periode sterk verbouwd of nieuw gebouwd werden.
De Breuk van Melle
buurtschap Slabroek loopt de Breuk van Melle, die parallel loopt aan
de Peelrandbreuk. Op de hoogtekaart
gaat met de breuk duidelijk strook
van
Slabroek is het
hoogteverschil dat gepaard plaatselijk een
te zien. Aan de noordkant van de breuk komt
wijstgrond voor. Aan de oostkant van Stabroek is de wijstzo intensief dat er de
Kraaienfoop ontspringt. cultuurhistorie (geanonimiseerd) | De naam in een
Voortweg duidt waarschijnlijk op de
route naar een
doorwaadbare
plaats
geleid hebben naar een natuurlijke laagte in het zuidoostelijke verloop van de Voortweg; mogelijk kan dat (geanonimiseerd) onder | uithalen Bedaf zijn.
rivier of beek. In deze zal de straat
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) : geen Vof teioracf is een beek in het oosten van Noord-Brabant. En 2
https:/ontdekdemellebreuk Jimdofree.com/breuk-anatomie/wat-is-een-wijst/
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
het Bernhove ziekenhuis op
…De
laagte ten opzichte van het 5 meter hoger iets verderop aan de noord-oostzijde richting Hultje. iggende deel
Ten zuiden van de
lagere zuidzijde van het gebied doorbreekt
enigzins ongemakkelijke wijze de historische verbinding met het oude gehucht Bitswijk, nu een wijk van het dorp Uden. De noord-zuidroute van Uden naar Slaboek, een prehistorische weg is in een artikel van uitgebreid beschreven. MN
John van
Lierop
Wed, Antonius den Broek
huis
en
van
schuur
163
Die Detail
Kadastrale minuut van Uden in de Kadaster / RCE MIN10155B01
periode
1811-1832
(Uden
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
kaart
B-01) met
de
naamsaanduidingen
van
de
huidige
wegen.
(geanonimiseerd)
5
Kemps,
kadastrale minuut in geel die van Weduwe
Details
van
periode
1811-1832.
van
de
pagina
5 uit de
OAT
(Uden B-O1).
ein
se
t
:
de periode 1811-1832 Uden kaart B-01). In groen de eigendommen Antonius van den Broek. Kadaster / RCE MIN10155B01_
van
(Oorspronkelijk Aanwijzende Tabel) / RCE
Kadaster
detail
behorende
van
de Erve
bij de oorspronkelijke kadastrale
Egidius
minuut
van
de
Gebruiksgeschiedenis / analyse van gegevens en bevolkingsregisters
2.2.
Het
pand
is zover
bekend
altijd als boerderij
in
kadastrale
van veranderingen aan het erf en de gebouwen. leggerartikel 501, eigendom van Erve Egidius Kemps staat bij de percelen 166 t/m 169 de notitie ‘stichting’ dienstjaar 1876 (d.w.z. 1875) geschreven. Dat jaar zou de vernieuwing van delen van het woonhuis, bijvoorbeeld de voorgevel kunnen
in het ontstaan In
gebruik geweest. Een deel van de
reeds eigenaar (geanonimiseerd) voormalige bewoners kon door | (101), waarvan hij opgesomd worden. De voormalige eigenaresse (geanonimiseerd) | als mantelzorger de boerderij kocht, woonde nog tot 2017 samen met haar zuster op de boerderij. Hun moeder PN (geanonimiseerd) veroor tijdens de Spaanse griep in 1918 drie kinderen en haar echtgenoot. Ze hertrouwde met (geanonimiseerd) de vader DD} van (geanonimiseerd) zijn enige kind). Hij had voor B vijf jaren in mobilisatie gezeten en werd hier uiteindelijk boer. de nieuwe
In 1832
betekenen; dat de verwarrend.
is de
(geanonimiseerd) | of (geanonimiseerd) Bm als paterniem de stamboom te vormen. we de in 1696 gedoopte (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (1730 getr. | || 1722 overeen (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) «+ EN WN zeker of dit directe voorvaderen van | (geanonimiseerd) betreffen. naam
eerste kadastrale
hulpkaart en bijbehorende kadastrale leggers komen we terecht bij eigenaresse (geanonimiseerd) (3-1-1842). Zij was schoondochter | van timmerman (geanonimiseerd) (23-03-1802) en (geanonimiseerd) Hun zoon | (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) ekkerbouwen was met haar getrouwd. Zijn broer | (akkerbouwer) en zw (geanonimiseerd) hadden in resp. 1863 en 1865 het ouderlijk huis Op 18 april van (Hengstheuvel 85) verlaten. In 1870 komt (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) | in dat jaar was haar schoonvader (geanonimiseerd) en maart van 1871 werd 7 de eerste kleinzoon (van de kleinkinderen) (geanonimiseerd) geboren. Op 15 september 1876 wed hun vierde kind (geanonimiseerd) De bewoning van het gezin (| geanonimise rd) 1870 en de geboorte van hun kinderen tussen (geanonimiseerd) mn (geanonimiseerd) vanaf de jaren
PN overleden DN geeoren.
BN
1871
en
uit de
TN 1880
BN
geven voldoende
dat de
boerderij
periode kan zijn uitgebreid en vernieuwingen onderging. De initialen in de hun tweede gevelsteen A K (IH) duiden dan mogelijk op (geanonimiseerd) ef kind (geanonimiseerd) (1872) of zesde kind (geanonimiseerd) 1830). ON B Bron:
6,
folio 798 De kadastrale informatie uit de
regen van het weiland (perceel 167) staat werkt het perceel ‘wordt overgebracht’ maakt duidelijk
nieuwe
periode 1930-1938.*
legger 7751 ‘bijbouw en vereniging’dj. 1930 komt overeen met hulpkaart de verbreding (woongedeelte) en verlenging (schuur) van de boerderij en de samenvoeging van drie percelen ingetekend staat. Het perceelsnummer dat dan ontstaat blijft tot aan de ruilverkaveling in 1980 bestaan. Mogelijk dat toen de percelen aan de Erphoevenweg, die mogelijk ook in bezit van de familie waren toegevoegd zijn. Het is opvallend dat de grote dwarsdeelschuur enkel op de veldwerk kaart van dj. 1930 ingetekend is maar niet op de formele hulpkaart over werd genomen. Op veldwerkkaart 80 staat geschreven Sti. (geanonimiseerd) | (stichting schuren) ‘van geen belang’ is. Het is niet duidelijk of dat de reeds bestaande dwarsdeelschuur betreft of de mogelijk al bestaande kippenhokken die niet zijn ingetekend. De notitie ‘oude bijbouwen' lijkt erop te duiden dat de in 1929 ingetekende uitbreidingen eerder dan dat jaar reeds gebouwd waren. De trouw datum van | (geanonimiseerd) met haar tweede echtgenoot op 1 augustus 1929 komt althans sterk overeen met de wijzigingen aan de boerderij. Mogelijk betreft dit een schrijffout en moeten we op de gezinskaart 529a, het jaar 1919 lezen. Naast het ontbreken van alle bijgebouwen ontbreken ook de afhang en de inspringende
in die
bevolkingsregister BHIC, Bron: boek, Deel: 1544, Periode: 1860-1880, Uden, archieftoegang 7652, inventarisnummer 1544, Bevolkingsregister H-K, aktenummer
regel waarnaar
notitie in de
287 waarin
wonen.
aanleiding om te veronderstellen
een
De
O|
TN
in de
(geanonimiseerd) weede echtgenoot en de kinderen ___ (geanonimiseerd) geb.b. (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Kk NN‘ | (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) nn, hun halfzuster (geanonimiseerd) Die gegevens vinden we in kadastrale nn. legger 5571. Het gezin | (geanonimiseerd) | (geanonimiseerd) vinden we ook in het bevolkingsregister
vinden
Via de
notitie
woning betrof die op een deel van het weiland aan de huidige Voortweg werd gebouwd. Dat huis is reeds verdwenen. Op de kaart van dj. 1883 zien we de contouren van dat huis en een nieuwe huis, dichter op de weg, ingetekend. In de kadastrale legger 4957 zien we dat de percelen die in dienstjaar 1883 (d.w.z. 1882) door grenswijzigingen ontstaan (grote delen van de openbare weg worden toegevoegd) voor de helft in eigendom zijn van (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Ne. | de heren (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) | (landbouwer) en de kinderen (geanonimiseerd) en |} (geanonimiseerd) | n (geanonimiseerd) 1/10 (geanonimiseerd) ne ne deel bezitten. In 1918 worden, aan de Spaanse griep, verkocht waarschijnlijk door het overlijden van (geanonimiseerd) | aan diverse partijen, waaronder (geanonimiseerd) zoon) en (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) || dat het
boerderij en i.i.g. de gronden aansluitend aan het huiserf in eigendom van de erve Egidius Kemps, de voorouders van (geanonimiseerd) De naam (geanonimiseerd) wordt | | vaak als (geanonimiseerd) | geschreven. Uit de archieven (overlijdens- en huwelijksakten) lijkt de Zo
De
deeldeuren op de kadaster-kaarten. die we aanvullend op de OAT
leggers, hulpkaarten, veldwerk
kaarten
en
en
artikel 71
de kadastrale minuut plans halen
geeft verder inzicht
3
geb.
7-11- 1920, Geboorteregister Uden 1920, archiefnummer 550, Uden, Periode: 1920
4
Gezinskaarten, archiefnummer 7652, 1930-1938
Voortweg 19, Uden
)dreesiminonaeg(
John van
Lierop
inventarisnummer
inventarisnummer
1587, blad 1236, aktenummer
3210, aktenummer
192, Gemeente:
7, Gemeente: Uden, Periode:
Kadastrale hulpkaart 131 uit dienstjaar 1883. Kadaster
Kadastrale minuut in combinatie met luchtfoto van huidige situatie.
Kadastrale hulpkaart 287 uit dienstjaar 1930. Kadaster
Detail van veldwerkkaart (15-03-1929) met inmeetgegevens en notitie: ‘Oude Bijbouwen. Kadaster
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
11
2. 3.
Bouwgeschiedenis
Door de beschouwing van de huidige boerderij , het aflezen van bouwsporen en en
analyseren van archiefgegevens zoals foto’s tekeningen en kadastrale kaarten kunnen we een paar bouwfaseringen onderscheiden. ,
2. 3. 1
Bouw hallenhuis
De oudste of eerste bouwfase betreft de bouw van een middelgroot hallenhuis. De basis daarvoor is een eiken houtskelet met ankerbalkgebinten , waarschijnlijk driebeukig , de kapconstructie was een ‘zuivere’ sporenkap zonder ‘hulpspanten’. De gebinten zijn in het werkgedeelte versterkt met koppel-balken die ook gediend kunnen hebben om vee , waarschijnlijk in de zijbeuken gestald , vast te zetten.
Als onze hypothese klopt telt het houtskelet vijf gebintvakken waarvan het woongedeelte zich concentreerde aan de zuid-westzijde. Omdat er geen telmerkensysteem en verdere versiering (vaak aangebracht op de centrale ankerbalk van het woongedeelte aangebracht) is aangetroffen en de reconstructie van het houtskelet een vrij algemene vorm heeft dat een lange doorlooptijd had kunnen we met weinig zekerheid een exacte bouwtijd noemen. De plaats van de huidige haard was waarschijnlijk toen ook al de stookplaats gezien de aangetroffen beroeting op de oudste eiken daksporen een open vuur op een stookvloer. Mogelijk waren afgescheiden kamers in de zijbeuken aanwezig en kwam het licht door de kopgevel naar binnen. Het langsverband gan het houtskelet stak aan de noord-oostzijde over het laatste gebint heen. Samen met andere bouwsporen nemen we aan dat het dakschild op de kop tot laag bij de grond kwam. Het dakschild aan de andere korte zijde had een beperkt overstek en de stijlen van het gebint dat de basis voor de voorgevel was (stramien 2) had geen windschoren. Verder kunnen we van het gebouw in deze fase nu niets meer zeggen over een exacte indeling of uiterlijk. ,
2. 3. 2
Doorsnede van hallenhuis met potstal in de zijbeuken en hooiberging opde schelft. .
Verstening
De onderdelen van de boerderij die we niet aan latere bouwfases kunnen koppelen zijn maken mogelijk deel uit van de eerste versteningen van de boerderij die voorheen voornamelijk uit hout en leem moet hebben bestaan. De meest zichtbare onderdelen die daar deel vanuit maken zijn de kelder. De kelderwanden en kelderdek maken deel uit van een vroege verlenging van het woonhuis. Het is niet te zeggen of het gekalkte afweerkruis boven het kelderlicht al in deze periode werd aangebracht. Ook kan de boerderij in deze fase aan het bedrijfsgedeelte verlengd zijn , de baksteen scheidingsmuren , met kaarsnissen , tussen woning , stal en schuur definieerden de nieuwe vaste indeling van het gebouw. De grote stal zal ruimte hebben geboden aan Schematische opbouw van houtskelet van hallenhuis met koppelbalken tussen de gebintstijlen , hier ‘steekrij’ genoemd.
12
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Voortweg 19 in 1989. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001067898
Ordening / hoofdopzet van de boerderij in resp. de perioden pré 1830 , 1830 en 1880 getekend over de huidige plategrond. In groen de woonruimtes , rood de haard en gebintstijlen , bruin de stal/potstal en de ‘deel’ en tasruimtes in geel.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Voortweg 19 in 1989. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001067899
13
een steeds groter wordende potstal. Mogelijk is in deze bouwfase ook de haard reeds geplaatst. Resten van een houtverbinding aan de haardbalk toont aan dat de haard ook wat eerder geplaatst kan zijn , in een bouwtijd waarbij het woongedeelte nog niet of weinig versteend was. De langgestrekte vorm van het gebouw , nog zonder de knik in de zuid-oostgevel , zien we nog op de eerste kadastrale kaart van 1832.
het maken van een slaapkamer met inbouwkasten en een nieuwe huiskamer gewijzigd is uitgevoerd (zonder holle bouwsteen-vloeren en afwijkende indeling). De aanwezigheid van ouderwetsere tegelvloeren hergebruikte betimmering en oude paneeldeuren in de nieuwe kamers doen vermoeden dat het budget voor de verbouwing niet toereikend was voor de geplande ingrepen. De huidige stalinrichting de grupstal voor koeien en varkenshokken zijn in deze bouwfase aangebracht. De vergunningstekening van 1947 geeft enkel prijs dat de potstaldeur in de zuid-westgevel al eerder was gedicht (er is geen verdere stalindeling weergegeven). Ook de jongste delen van het woonhuis-interieur die het huidige karakter bepalen koppelen we aan deze verbouwing of in een korte periode erna. We noemen daarbij het aangebrachte entree-halletje gangetje naar de stal aftimmering van de haard de vlakke binnendeuren en de afwerking van de wanden en de voordeur. ,
,
2. 3. 3
Modernisering
In een volgende bouwfase zal de boerderij vooral gemoderniseerd worden. De uitbreiding aan de zuid-oosthoek (een meter breder dan in de huidige staat) omstreeks 1880 maakte een gewijzigde indeling met extra woonkamer mogelijk. De kadasterkaart van dienstjaar 1883 maakt nog geen melding van de verbreding van de boerderij waardoor deze uitbreiding ook in de jaren kort na 1882 plaats kan hebben gevonden. De bestaande toestand van het woongedeelte in die periode is op de vergunningstekening van 1947 ingetekend. We zien dat er naast de ‘herd’ al een forse huiskamer met twee bedsteden aanwezig is. De plaatsing voor de besteden tegen de buitenmuur is niet heel logisch leverde een blinde zijgevel op. In lijn van de haard was een bakoven aanwezig en op de plaats van de huidige slaapkamer was al een berg- of slaapkamer. Omdat de toekomstige slaapkamer dieper de stal in bedacht was nemen we aan dat de knechtenkamer ook bij de verbouwingen in de volgende bouwfase aangebracht is. Met de vernieuwing van de voorgevel kreeg de boerderij destijds een eigentijds uiterlijk. Volgens de kadastrale gegevens voltrok deze uitbreiding samen met een kleine uitbreiding van het schuurgedeelte , waarbij de noord-oostgevel ontstond in 1929. De veldweekkaart die bij de kaart hoort vermeld ‘oude bijbouwen’ waardoor we
vermoeden dat men de boerderij decennia eerder heeft uitbreid.
Bij de moderniseringen hoorde ook de ingrijpende aanpassing van de hoofddraagconstructie waarbij met forse lange balken de overspanningen boven de potstal vergroot werden. Bij de uitbreidingen en vernieuwingen hoorde waarschijnlijk ook het aanbrengen van een nieuwe dakconstructie waarbij de dakvlakken strakgetrokken werden en een groter opslagvolume voor hooi ontstond.
2. 3. 4
Aanpassing en herstel oorlogsschade
De volgende interne visuele aanpassingen aan het gebouw dateren we in de jaren ’30 van de vorige eeuw. Door diverse aangetroffen materialen , zoals tegelwerk , kunnen we die fase dateren. Na de geleden schade in de tweede wereldoorlog werden delen van het huis hersteld. De meest zichtbare delen zijn de nieuwste delen van de langsgevels die in 1947 , gewijzigd van het origineel herbouwd zijn. Intern zal men van de gelegenheid gebruik hebben gemaakt om de woning- en stalinrichting te vernieuwen. Op de bewaarde vergunningstekening zien we dat het plan voor
14
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
,
,
,
,
,
2. 3. 5
Onderhoud
De laatste decennia van de vorige eeuw tot nu is de boerderij zonder grote wijzigingen de tijd doorgekomen en was modernisering geen reden meer voor aanpassingen. Vensters en deuren werden doelmatig , sober en naar oud voorbeeld vernieuwd. Lichte wijzigingen van onderdelen maken dat het uiterlijk van de boerderij
toch veranderde (de originele onderdelen werden zoals gebruikelijk opgeslagen). Voor een waterdicht dak is relatief recent het riet bedekt met stalen dakplaten.
Vergunningstekening
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
John van
Lierop
van
de
verbouwing
van
het woonhuis
in 1947
i.o.v. Peter
Henricus
Nicolaassen.
Bron:
(geanonimiseerd) [|
3.
Beschrijving
De beschrijving van het erf en de gebouwen geschied als volgt. Allereerst wordt beknopt de situatie / het erf beschreven. Het hoofdgebouw , hierna te noemen ‘de boerderij’ en de bijgebouwen zullen afzonderlijk in alinea’s beschreven worden. Het exterieur , de massa / hoofdvorm en gevels zullen gevolgd worden door het interieur. Voor de beschrijving van het interieur van het hoofdgebouw volgen we een logische route beginnend bij de voordeur , doorheen het woonhuis , stal en schuur.
3. 1.
Situatie , erf
Waar bij moderne erfinrichtingen in de directe omgeving poorten en hagen het privédomein duiden zijn bij het perceel van boerderij Voortweg 19 de doorzichten richting de landbouwgronden nog open gebleven. De boerderij is zo letterlijk aan het landschap gehecht. Er zijn op het erf geen elementen aanwezig die niet in verband te brengen zijn met het agrarische leven dat tot voorkomt nog hier zeer zuiver en uit gewoonte gevolgd werd. De indruk wordt gewekt dat het leven hier in de jaren ‘50 van de vorige eeuw , vlak nadat de laatste moderniseringsslag had plaatsgevonden , is
blijven stilstaan. Zicht op erf vanuit zuidwest.
16
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Zicht op erf vanuit noodwest.
Het buurpand , links op de foto , staat op de oude route / kruising van wegen.
Zicht vanuit noordoost.
Zicht op het erf vanef de Erphoevenweg.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
17
De boerderij , het hoofdgebouw staat evenwijdig aan en op een aanzienlijke afstand van het tracé van de Voortweg. De tussenruimte is het laatst als klein stuk bouwland en voormalige moestuin in gebruik geweest , tegen de boerderij aan is een flinke betonnen mestvaalt geplaatst. Een lange oprit leidt naar het midden van de langsgevel en buigt af naar de zone voor het woongedeelte. De overige gebouwen zijn , behoudens de in de noord-oosthoek geplaatste veldschuur op het woongedeelte georiënteerd. Het grondoppervlak van het erf bestaat voornamelijk uit gras , zand , granulaat en Voor de voorgevel (met zuid-west oriëntatie) staan twee oude lindebomen , de looproute naar het eerste kippenhok , dat ook een ruimte voor de wasketel heeft , is van eenvoudige betonverharding voorzien , zo ook rondom de buitengevels (de spatzone) van de boerderij. Tussen twee oorspronkelijk bloementuinen (de zuidelijke is nu als kippenren in gebruik) zijn twee kippenhokken geplaatst. Aan de noordzijde van het grootste zijn een waterput en een regenput aanwezig. Achter de zuidelijke bloementuin zijn waslijnen aan palen opgehangen , achter de noordelijke is een oude boomgaard aanwezig. Al deze onderdelen zijn door hagen of hekwerk van paaltjes met ijzerdraad omgeven.
Tussen het huiserf en de straat staat een middelgrote dwarsdeel-schuur , de gevelopeningen en een kleine ‘afhangt’ zijn aan de erfzijde , de straatzijde is blind. Tussen het huiserf en de Erphoevenweg is de grond als omheind weiland in gebruik. Een inrit leid vanaf de
Erphoevenweg naar de veldschuur en de strook grond aan de zuid-oostzijde van de boerderij waar voorheen naast de hoge ‘deeldeuren’ ook een potstaldeur in opgenomen was. Deze inrit ligt feitelijk nog op de plaats waar het perceel vroeger aan het openbare gebied grensde de open ruimte is nu nog steeds te herkennen en ook op de situatiekaart van de SHBO (Stichting Historisch Boerderij Onderzoek) uit 1976 aangeduid. Vermoedelijk gebruikte men als daarvoor een oude kadastrale kaart. De dwarsdeel-schuur uit de jaren 1920 is namelijk niet ingetekend maar wel een oudere voorganger die we als nieuwbouw in 1882 op een kadastrale hulpkaart tegenkomen.
Zicht vanuit zuidoost.
,
Ruimte tussen de bijgebouwen en doorzicht over het veld.
18
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Ruimte tussen de bijgebouwen en de woning.
Waterput en regenwaterput tegen kippenhok.
Waslijnen.
Boomgaard.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
19
3. 2 Exterieur 3. 2. 1 Bouwmassa De boerderij is een lang-gestrekt volume van één bouwlaag onder een flauw hellend en afgewolfd zadeldak. Aan de zuid-westgevel is tweevijfde van het volume breder gebouwd en zijn de schuurdeuren ter plaatse van de ‘deel’ dieper in het volume geplaatst. Het dakdeel boven die deuren is hoger aangebracht. Tegen de noordwestgevel is een klein afdak onder lessenaarsdak aangebouwd. Het dak is aan de onderzijde met blauw-gesmoorde dakpannen gedekt , de bovenste delen zijn met riet gedekt. Over het riet heen zijn gecoat stalen dakplaten met dakpan-motief geplaatst. De baksteen schoorsteen markeert de plaats van de haard in de woning. Zowel in de dakpannen en in het riet zijn dakvensters en lichtdoorlatende platen aangebracht. De lichte ophoging van het dak boven de staldeuren in de noord-westgevel ziet er in het huidige gevelbeeld enigszins onzinnig uit. De ophoging kan een overblijfsel zijn van de fase waarin de belendende delen van de langsgevel nog lager waren.
3. 2. 2 Gevels We beschrijven de boerderij vanuit het zuid-westen , het woonhuis , langs de straatgevel , de korte noord-oostgevel en de lange oostgevel. De algemene indruk die we krijgen is dat lang-gestrekte vorm en de gemêleerde gevels door voortdurende vernieuwing en vergroting zijn ontstaan. Doordat zowel de deeldeuren en de korte voorgevel moeilijk vanaf de straat zichtbaar zijn oogt het pand enigszins gesloten , eenmaal op het erf blijkt de voorgevel een uiterst vriendelijke indruk achter te laten. De deeldeuren in de oostgevel maken uiteindelijk dat we in deze boerderij alle
Detail van waterput en schoorsteen van het wasfornuis in het kippenhok.
kenmerken van een Brabantse boerderij waar woonhuis stal en schuur zich onder één dak verenigen herkennen. Typerend voor dit pand is de toepassing van grove cementsteen in verschillende verwerkingen. Bijzonder is de aanwezigheid van een gekalkt afweerkruis boven het keldervenster. ,
,
De voorgevel is feitelijk op de zuid-west zijde georiënteerd de brede gevel is laag en gedrukt. De gevel is in een roodbruine baksteen als steens-muur in kruisverband gemetseld , de onderste lagen zijn door een gecementeerde smetplint aan het zicht onttrokken. Onder de muurplaat vinden we enkele herstellingen in een grove en ‘gerode’ cementsteen die we ook in andere delen en de overige gebouwen tegenkomen. Onder de dakvoet zijn , vlak boven het niveau van de zoldervloer twee kleine vensters met voertuig draairamen aanwezig. Op die plaats waren waarschijnlijk oorspronkelijk enkel luiken aanwezig. Braaksporen aan de linker zijde van het rechtse venstertje doen ons vermoeden dat die later is vergroot of bijgemaakt. Het zou kunnen zijn dat de gevel een subtiele bouwfasering verhuld. In een voorgaande fase Detail van voor- of zuidwestgevel.
20
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Voor- of zuidwestgevel.
Mariabeeld onder tegeldakje in voorgevel.
Herstellingen onder de muurplaat met gerode cementsteen.
Inscriptie AK IH in baksteen.
Detail van voor- of zuidwestgevel , in geel ‘braaksporen’.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
21
zou
deze gevel
van
het woonhuis zijn aangepast. Centraal in de
symmetrisch kunnen zijn geweest
en later door de verbreding gevel is het grootste zesruits venster met luiken aanwezig, dat aan de linker zijde wordt geflankeerd door de voordeur onder bovenlicht en aan de rechter zijde door een tweede zesruits venster. Het metselwerk aan de rechter zijde van de voordeur toont sporen die door het inbrengen meer
nieuwe
opening of het verbreden of versmallen van een oudere ontstaan. In één baksteen zijn de initialen AKH ingekrast. In de H lijkt een hoofdletter i verwerkt. van
een
We
hebben het vermoeden
dat de letters A K (geanonimiseerd)
van
de bouw
of
de
van
bouwperiode
gevel
omstreeks
PN «uden op de initiatiefnemer
familielid daarvan, gezien de verwachtte
een
1870-1880 kunnen
hun (geanonimiseerd) |
(geanonimiseerd) 1820) DN
tweede kind
denken aan Me (geanonimiseerd) (1872) of zesde kind (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) | |
we
|H het
Christelijke monogram (Christogram) betreft dat zoals IHS de eerste (drie) letters van Jesus aanduid.” De ongelijke ruitverhouding van de en
zijn resultaat van het vernieuwen van de vensters. De drie laatstgenoemde gevelopeningen zijn aan de bovenzijde voorzien van een hanekamstrek, de vensters
vensters
hebben
een
links in de
gevel
is een
stenen
dorpel waaronder
gemetselde rollaag. Geheel en boven een rollaag
een
klein vierruits opkamervenster onder
aanwezig. Nagenoeg alle hiervoor beschreven
vensters
oorspronkelijke die door meerdere detailafwijkingen archieffoto's zien een
we
deur zijn replica's van de
en
daarvan verschillen. Op enkele
de oudere situatie. Tussen het opkamervenster
keramisch reliëf van
een
Mariabeeldje aangebracht.
De
en
de voordeur is
voorstelling die behoort
bij de verering van Maria in Uden, Onze Lieve Vrouw Ter Linde. Boven en onder het reliëf zijn als dakje en voetplaat keramische tegels aangebracht. De tegels zijn
afgerond
daarom herkennen
tegels die ook in de schouwpartij omstreeks de jaren de vorige eeuw zijn aangebracht. De‘schouderstukken’ die enmerkend zijn voor de negentiende-eeuwse periode hebben door ophoging van de lange straat-of westgevel en de herbouw van de oostgevel aan kracht ingeboet. en
we
ze
als de zelfde
’30 van
De
lange straatgevel is op de noord-oostzijde georiënteerd. Vanuit de plaatsing van de huidige inrit kunnen we deze gevel al snel als de meest kenmerkende gevel beschouwen
waar
het ontbreken
dat
we
naast de
staldeuren ook de schuurdeuren verwachten. Door
daarvan voldoet dit beeld niet aan het meest voorkomende
beeld
algemeen hebben en moeten we die gedachte opzij zetten. In het hele gevelbeeld valt een tweedeling op, oudere en diverse gevels aan de rechter zijde en een in één fase (hoogstwaarschijnlijk 1946) gebouwde gevel die de linker helft beslaat. Die nieuwere gevel kenmerkt zich door een grovere verwerking van de bakstenen in kruisverband en drie van elkaar afwijkende, waarschijnlijk hergebruikte, stalen stalvensters. De helft van de gevel aan de rechter zijde van we
in het
de recent vernieuwde staldeuren (waarin de oude
5_
De nieuwe
vernieuwd
22
NN
eigenaar (geanonimiseerd) was.
<=
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
mede cc:
ramen
binnenste buiten zijn
(geanonimiseerd) A tee
et de voorgevel
in 1879
John van
Lierop
Afhang aan straatgevel.
Rechterdeel van straatgevel.
Linkerdeel van straatgevel.
Middendeel van straatgevel.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
23
hergebruikt) bestaat uit metselwerk dat uit twee perioden dateert en daarnaast nog eens opgehoogd is met relatief recent metselwerk in halfsteens-verband. De geveldelen waarachter de opkamer kelder en ‘geut’ (spoelkeuken) bestaan is het ouds het metselwerk bestaat uit roodoranje baksteen in kalkmortel zonder duidelijk metselverband. De cementvoegen zijn later aangebracht. Aan de rechter hoek is te zien dat de latere voorgevel ingetand is. Het liggende 8-ruits venster is vermoedelijk in de jaren ‘80 vernieuwd. Het zware plaatanker (in het kelderdek verbonden aan een trekstaaf met wartel) is niet heel oud en in technische zin essentieel om de spatkrachten tegen te gaan. In de gecementeerde plint is een keldervenster opgenomen. Boven dat kleine venstertje zijn de restanten van een gekalkt afweerkruis zichtbaar. Resten lichtblauwe en witte kalk vormen een kruis op een basement dat mogelijk als calvarieberg te beschouwen is. Boven het kruis is een halfronde afdekking te zien. Een dergelijk kruis dat in Katholieke streken diende voor bescherming tegen onheil en om het vrijwaren van zuivel (vandaar de positionering boven het keldervenster) tegen bederving zal ooit gemeengoed zijn geweest maar is nu uiterst zeldzaam.
In het archief vinden we een verdwenen voorbeeld uit de directe omgeving Coppensdijk 18 in Vinkel (waarvan de voorgevel opvallend veel vergelijking vertoonde met Voortweg 19) en we kennen twee andere verdwenen voorbeelden vinden we in boerderij Zelt 10 in Moergestel waar tot voor de restauratie in de jaren ‘80 drie afweerkruizen aangebracht waren een vergelijkbaar voorbeeld in het verdwenen pand Bevelsesteenweg 47 in Nijlen (B) en een nog bestaand voorbeeld op het Kranenbreukerhuis in Tegelen. Op de foto’s uit 1989 zien we dat er nog een tweede klein kruis boven het kelderlicht was aangebracht. De deur die uitgeeft op de voorstal rijkt tot aan de dakvoet scheid het hiervoor beschreven metselwerk van ouder werk uit omstreeks 1900 dat eveneens verhoogd is (intern bestaan de oude en nieuwe dakconstructie naast elkaar). Dat metselwerk is rood-paars van kleur en met witte kalkmortel in kruisverband gemetseld. Tegen dit geveldeel is uit eenvoudige balken een ‘afhang’ gemaakt. De dakliggers van het dak zijn met kleine schoortjes aan de hoekstijlen bevestigd. De linker zijde van het afdak is met horizontale planken gedicht. ,
,
,
,
,
,
Gekalkt afweerkruis op boerderij Coppensdijk 18 te Vinkel in 1987. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001044752
Gekalkt afweerkruis op boerderij Coppensdijk 18 te Vinkel in 1987. BHIC / Provincie Noord-Brabant PNB001044751_detail
Gekalkt afweerkruis boven kelderlicht. In geel het tweede kruisje dat nog op foto’s uit 1989 te zien was.
Detail van gekalkt afweerkruis boven kelderlicht.
De noord-oost gerichte kopgevel word gekenmerkt door de toepassing van een onnauwkeurig kruis- of staand-verband waarbij de koppenlagen in grove grijze cementsteen zijn uitgevoerd. Het bovenste deel van de gevel is in een latere bouwfase opgehoogd (deze actie is ook aan het langsverband van het houtskelet te zien). Dat geveldeel is in een onnauwkeurig kruisverband uitgevoerd waardoor het plaatselijk als staand-verband doorgaat. De nieuwere straatgevel is op de rechtervoet ingetand. In de gevel is aan de rechterzijde een hoge loopdeur aanwezig. De deur heeft een beschot van g-g-delen; aan de binnenzijde zullen we zien dat de deur een eerder geschiedenis kent als paneeldeur van een voorname woning. Een
tweede kleine deur aan de linkerzijde deed dienst als staldeuren erboven dekt een ,
24
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Linker zij- of noord-oostgevel.
Detail van metselwerk in zijgevel.
Noord-oosthoek.
Noord-oosthoek , detail.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
25
glasplaat een ingehakte opening af. De flinke scheur op de linker hoek is meermaals dichtgesmeerd waardoor niet meer goed te achterhalen is of dit een intanding betreft tussen twee ongelijkzijdig gebouwde gevels of de hele hoek gelijktijdig is gebouwd. De zuid-oostgevel bestaat zoals de andere langsgevel uit twee delen die hier door een sprong in de gevel meer onderscheiden zijn. De gemetselde gevels zijn divers van karakter. Het nieuwste deel dat in 1946 na oorlogsschade is herbouwd bestaat uit een in kruisverband gemetselde muur met gecementeerde plint. Aan de bovenzijde is een rollaag aangebracht die licht voor het gevelvlak steekt. De uitvoering van het metselwerk komt overeen met de in de zelfde periode vernieuwde geveldelen van de straatgevel. In de gevel zijn twee zesruits vensters met luiken en een getoogd stalen negen-ruits raam ingebracht. Het dak lijkt eens verhoogd en afgedekt met een houten boei , in de knik van de gevel zien we nog jonger halfsteens metselwerk boven ouder metselwerk wat erop duid dat de knik in de gevel niet bij de herbouw in 1946 is ontstaan maar eerder. Naast de knik in de gevel markeert een geveldeel dat uitgevoerd is in grove cementsteen (ooit gerood) de plaats van een voormalige dubbele staldeur voor het uitrijden van de mest uit de potstal. Centraal in het vlak is een getoogd zesruits stalen stalvenster aanwezig.
Dit muurdeel zal bij de introductie van de grupstal , waarbij de brede deuren hun functie verloren , aangebracht zijn. Het geveldeel ernaast bestaat uit paars-rode baksteen en is nauwkeurig in kruisverband gemetseld , centraal daarin is een klein getoogd stalen stalvenster ingebracht. De laatste lagen van het metselwerk zijn mogelijk later opgemetseld. Met een kleine sprong in de gevel zijn de deeldeuren van de schuur aangebracht. Het zijn eenvoudige opgeklampte houten deuren met een beschot van sponning-delen. Het geveldeel aan de rechter zijde van de deuren is oranjerood van kleur en opgemetseld uit voornamelijk gebroken steen dat een onregelmatig verband heeft opgeleverd; enkele koppenlagen , waarbij de steen in de diepte van de muur gelegd is , zorgt voor enige stevigheid. De bovenste lagen zijn voor een verhoging opgemetseld. Een fors kruisvormig plaatanker zorgt , na een flinke breuk in het metselwerk , voor het verband tussen de muur en de aanwezige houten constructie in het interieur.
Overzicht van zuid-oostgevel.
Rechterzijde van zuid-oostgevel.
26
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Gevel in rode baksteen.
Anker in zuid-oostgevel.
Detail van deeldeuren.
Dichtgezette potstaldeur met (oorspronkelijk gerode) cementsteen.
Knik in zuid-oostgevel.
Detail van cementsteen metselwerk met restanten van rode afwerking.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
27
3. 2. 3
Constructie
3. 2. 3. 1
Fundering
We kunnen met voorzichtige zekerheid zeggen dat de buiten en binnenwanden , die in diverse perioden zijn ontstaan gefundeerd zijn door breder uitgemetselde baksteen funderingen , de jongere wanden die na de tweede wereldoorlog herbouwd zijn kunnen een (stamp)betonnen fundering hebben. Voor de nog bestaande maar wellicht ook van verwijderde stijlen van het houtskelet zijn diepe gemetselde poeren aanwezig. De kelder voor proviand in het woonhuis van deze boerderij is erg ondiep aangelegd. Het kelderdek bestaat uit (eiken) balken met beschot , ertussen is (niet constructief) vlak ‘spelderwerk’ van takken en leem aangebracht. Eventuele aanwezige mestkelders die zich vaak tussen de gebintstijlen nabij de koestand van de grupstal bevinden zijn mogelijk veel dieper aangelegd. De gemetselde wanden daarvan dragen gemetselde gewelven of een betondek. Die kelders zijn in het kader van deze verkenning niet gezien. Alle vloeren van de binnenruimtes zijn steenachtig.
Kelderdek.
Detail van spelderwerk tussen vloerbalken.
28
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
(geanonimise rd) °
BOERDERIJ VAN
DE
GETEKEND Opnametekening
van
de
Stichting
Historisch
Boerderij
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Onderzoek in 1976.
SHBO
/ RCE
John van
Lierop
VOOeTWEs
13
e
UDEN
Dil NICOLAASSEN ne (oú8
HEER SECTIE
SHBO
B
DODE NWMVERHEES
MEIIGZG
„
3.2.3.2 Om
Draagconstructie / houtskelet
wegwijs
draagconstructie van het gebouw benoemen we enkele van de boerderij en 1 t/m 9 in de lengterichting. De stramienen zijn gelegd op de buitenmuren en de plaatsing van de gebinten van
stramienen
te worden
t/m
a
in de
d in de
smalle zijde
het houtskelet. De buitenmuren
opgetrokken.
zijn allen
in steens-metselwerk
in verschillende verbanden
In de
paragraaf over de beschrijving van de gevels zijn de verschillende van de draagconstructie is een eiken houtskelet waarvan de functie op enkele plaatsen door nieuwere gemetselde binnenwanden is overgenomen. Ook de kopgevels dragen de houten constructiedelen en bijvoorbeeld de balklaag van de verdiepingsvloer boven het woonhuis. De moerbalk (2) die die vloer draagt maakt geen onderdeel uit van het houtskelet, die balk is waarschijnlijk aangebracht bij een flinke verbouwing waarbij het woonhuis voor een groot deel vernieuwd is in een tijd waarin het gebruik van een houtskelet al als redelijk ouderwets gezien werd. De staat en vorm van het houtskelet is niet eenduidig. De muurdelen besproken. De basis
telmerken die door de timmerlieden op de onderdelen
het houtskelet werden
de constructie op
vaak aan, in
eenduidige of constante of onregelmatige opeenvolging. Eventuele
een
een
aanpassingen of een oudere toestand
andere plaats
van
aangebracht om
van
een
weer
op te bouwen
houtskelet zijn aan de hand
In deze
treffen
we
Gebintplaat
van
op
str. B. boven
het
woonhuis.
is één
merk aangetroffen dergelijke merken te reconstrueren. boerderij (onder een schoor op gebintstijl C 7), een reconstructie is daarom erg moeilijk te maken. Wel kunnen we enkele opmerkelijkheden opnoemen, karakteristieken beschrijven of veelvoorkomende kenmerken aanhalen die een suggestie geven van hoe de constructie door de tijd kan zijn aangepast. Uiteindelijk kunnen we op basis van de hieronder beschreven hypothese een voorzichtige reconstructie maken van de oudste fase van het gebouw. Daarna geven we per gebouwdeel woning, stal en schuur een korte omschrijving van de huidige staat van de constructie.
Beschrijving houtskelet Woning langsplaat resterende. De positie van de eindbalk die het oorspronkelijke dakschild boven de woning droeg is herkenbaar aan de hoekige vorm van de las op str. b, de plaatsen van vroegere gebintstijlen en schoren zijn door het lezen van de loze pengaten te vinden. De oude gebintplaten liggen op de boveneinden van de gebintstijlen van het gebint op str. 3 in de brandmuur. Bij de verlening van de boerderij is het kopgebint van het woonhuis verwijderd en heeft men mogelijk de ankerbalk hergebruikt op str. 2 voor het dragen van de balklaag van de woning. Er zijn nieuwe delen gebintplaat aangepast (b) of over van
het oude houtskelet zijn hier enkel twee stukken
Oorspronkelijk eind van
30
(geanonimiseerd) 2. TEN
veen
bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
John van
Lierop
de
gebintplaat op
str.
(geano im se rd)
str. D
str. C
’
la ts
r oo v‘
str. B
str. A
9. trs
8. trs
7. trs
6. trs
5. trs
4. trs
3. t rs
2. trs
1. trs
Plattegrond van de huidige situatie. In groen de woonruimten , in bruin de stal en in geel de schuur en ‘deel’. De oudste constructiedelen zijn in rood weergegeven , de bijgeplaatste in roze.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
31
de hele lengte van de woning bijgeplaatst (c). Ze worden door kleine eiken stijltjes ondersteund. Één daarvan draagt af op het uiteinde van de schouwbalk die in de spoelkeuken door de muur steekt. Stal Het deel van het eiken houtskelet dat we ter plaatse van de stal beschrijven bestaat uit vier gebinten waarvan de twee buitenste op str. 3 en 6 nog in vorm en mogelijk locatie oorspronkelijk zijn en volledig door muren zijn omgeven (Het is overigens opvallend dat beide muren een kaarsnis bevatten). Beide gebinten zijn uitgevoerd als ankerbalkgebint. Ten behoeve van een verlegde looplijn zijn van beide gebinten de korbelen aan de stijl van str. b verwijderd. De twee gebinten die midden in de stalruimte staan , zijn beide aangepast voor een grotere overspanning ,
hoogstwaarschijnlijk voor een beter functionerende potstal. Omdat delen van de gebintplaten die voor de koppeling van de gebinten in de langsrichting zorgen ontbreken kunnen we niet met zekerheid zeggen of de beide gebinten op de oude plaats staan of bij de verbouwing verplaatst zijn. Het gebint op stramien 5 is aan beide zijden i. i. g. nog met een oudere gebintplaat met het gebint op stramien 6 gekoppeld. De stijl daarvan op B5 is met de beide schoren en korbeel nog een geheel. De oude ankerbalk is ingeruild voor een ankerbalk met grotere overspanning en ook doorsnede. De tweede gebintstijl C5 is onder het niveau van de ankerbalk verwijderd het restant is afgeschoord op de bovenzijde van de nieuwe ankerbalk. Het hergebruik van hout wordt gekenmerkt door het oppervlak van het hout en de aanwezigheid van loze pengaten die wijzen op oudere houtverbindingen. De draagfunctie van de oude stijl is overgenomen door een nieuwe schuin geplaatste stijl (van zeer gering formaat en klein korbeel) onder de balk die aan dit uiteinde feitelijk dekbalk genoemd moet worden. Het gebint op stramien 4 is meer gewijzigd. Een nog langere dekbalk is onder afgezaagde en geschoorde restanten van gebintstijlen gebracht en aan beide zijden op ietwat schuin geplaatste (hergebruikte)stijlen en bijbehorende korbelen geplaatst. De schoren van de vernieuwde gebintplaat zijn bij B4 op de balk afgeschoord. ,
,
,
,
Gebintplaat / gording op str. C. boven het woonhuis.
Ondersteuning van gebintplaat (str. B) op uiteinde van haardbalk (pen met bouwsporen van verbinding met stijl. )
32
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Gebintstijl C3.
Gebintstijl B3.
Gebint 5.
Schuine stijl C4.
Juk met stijl B4.
Gebintstijl B5.
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Gebintstijl C5.
33
Schuur Het houtskelet dat in de schuur aanwezig is het meest constante (maar niet ongeschonde) deel dat we in de boerderij aantreffen. De ankerbalk van het gebint op str. 7 is iets hoger aangelegd dan de overige in de boerderij. Gebintstijl c7 is aan de onderzijde aangelast die op str. b7 is flink ingekort. Een nieuwe stijl met schoor die deze stijl vervangt is meer naar binnen geplaatst. De oudste schoren zijn breed en hebben een staande positie de kleinere hoger geplaatste schoren zijn aangebracht voor een hogere doorrit. De oude posities van schoren en de stijlen zijn in loze pengaten te herkennen. Zo zien we dat het gebint op str. 8 oorspronkelijk meer naar str. 7 stond en voor een breder gebintvakken te bekomen en mogelijk een buitenwand te dragen bij de verlenging van de boerderij is opgeschoven. De stijl op b8 is vervangen door een schuin geplaatste paal. De langsplaten van de constructie maken iets uit het midden van de deel het gebintvak tussen str. 6 en 7 een verbinding met de langsplaten boven het oude gebint op str. 6 dat we bespraken bij de constructie van de stal. De mooiste zeer nauwkeurig uitgevoerde ‘las’ bevindt zich bij d nabij stijl c7. De scherf-las is met enkele toognagels en een spie verbonden. ,
,
,
,
Samenkomst van oude eiken gebintplaten (str. C) boven gebintvak 5-6 en bijgeplaatste plaat. .
Samenkomst van oude eiken gebintplaten (str. B) boven gebintvak 5-6 en bijgeplaatste plaat. .
34
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Gebint
6, stijl
C6.
Afgezaagde gebintstijl B7
schoren.
met
oorspronkelijke
‘staande’
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
Afgezaagde gebintstijl B7, op de achtergrond schuingeplaatste stijl B8. In geel de reconstructie van stijl en korbeel.
Gebintplaat
(geanonimiseerd) van
erop
en
stijl
op
CB. In
geel
de oude
locaties
van
stijl, schoor
en
eindplaat.
Eerste hypothese voor de ontwikkeling van het houtskelet De oudste onderdelen bevinden zich op de scheiding van het woonhuis en stal (tussen str. 2 en 3) en op de scheiding van stal en schuur. We herkennen in de oude gebitplaten op zolder van de woning het oude einde van het woongedeelte van de boerderij. De balk op str. 2 kan bij de verlenging van het woongedeelte verplaatst zijn vanuit het gebint dat een meter verder van de huidige gevel stond. Achteraan in de stal (tussen str. 5 en 6) suggereren we het oude einde van de boerderij. Het deel van het houtskelet in de schuur (tussen str. 6 en 8) is in deze hypothese het vermoedelijke
middendeel van het oude houtskelet (stal) dat voor de verlenging van het gebouw hergebruikt is. De laatste stijlen (str. 8) zijn vernieuwd en verplaatst en kunnen de basis hebben gevormd voor de constructie van een (houten) wand en maakte met de nieuwe positie een grote vrije grondtas mogelijk. Voor de nieuwe dwarsdeel en het inrijden van volle hooiwagens zijn de schoren tussen str. 6 en 7 hoger geplaatst. Een laatste verlenging van de schuur geschiedde tussen 1910-1930; de gebintplaten en gordingen zijn een klein stuk verlengd. De oudste resten die we in de schuur aantreffen kunnen afkomstig zijn uit het stalgedeelte waar voor een bredere stalruimte de oude gebintstijlen en ankerbalken zijn vervangen door nieuwe jukken met een grotere overspanning. Gezien de boerderij op de kadastrale minuut van omstreeks 1832 op enkele meters na al zijn huidige lengte had moet die verbouwing voor die periode hebben plaatsgevonden. ,
Tweede hypothese voor de ontwikkeling van het houtskelet De tweede hypothese wijkt al van de eerste in het feit dat bij de reconstructie het houtskelet van de uitbreiding (schuur) o. s. door het ontbreken van telmerken en het beperkte overzicht op verdiepings-niveau niet met zekerheid is terug plaatsen in het huidige stalgedeelte. In een alternatieve gedachte is het houtskelet samen met de dakconstructie dat voor de uitbreiding van de boerderij is gebruikt van elders aangevoerd. We zien in een lange geschiedenis dat hele gebouwdelen (met dank aan lichtheid en de aanpasbaarheid van de houten constructies) met relatieve eenvoud verplaatst werden. De oude delen van het oorspronkelijke houtskelet die bij de veranderingen van de stal verbouwd of vernieuwd werden zullen verloren gegaan of als losse onderdelen hergebruikt zijn. Doorgaans zien we in dit deel van het houtskelet dat door gevolg van de stalfunctie (meer dan bij andere delen) schades zoals rotting verzakking en lekkages kunnen optreden. Deze hypothese leidt mogelijk tot een reconstructie van een houtskelet met vier in plaats van vijf gebintvakken. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Reconstructie van het oorspronkelijke houtskelet Als we de delen van het houtskelet op basis van de eerste hypothese tussen de stramienen 6 en 8 (terug)plaatsen tussen de stramienen 3 en 5 zien we dat er een houtskelet ontstaat met de grootte van 6 gebinten oftewel 5 gebintvakken. (De ,
36
Voortweg 19 , Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
,
grootste nieuwe balk op stramien 4 valt dan precies tussen 2 oude gebinten in waardoor we ons kunnen voorstellen dat de oude constructie tijdens die inbouw nog is blijven staan en pas later werd gedemonteerd of verplaatst. Een tweede opmerkelijkheid is dat de fraaiste ‘lassen’ van de gebintplaat dan op een logische centrale plaats in het langsverband komen zoals ook de oudste daksporen , met beroeting , relatief dicht bij een voorgestelde oude vuurplaats komen. ) Op basis van de tweede hypothese kunnen we een reconstructie maken die leidt tot een gelijke vorm maar met één gebitvak minder , vier vakken en dus vijf gebinten. De gebintstijlen droegen alle een ankerbalk die met korbelen momentvast gemaakt waren. De gebinten waren , in de lengterichting , met vrij grote en
relatief ‘staand’ geplaatste schoren aan een doorlopende gebintplaat verbonden. In inkepingen ‘hakken’ die gebintplaat stonden de koppels daksporen waarvan we er in deze boerderij nog drie volledig tegenkwamen (boven het gebint op str. 7). In ieder geval waren de gebinten in 4 van de vijf gebintvakken ook door ‘koppelbalken’ verbonden. Die koppelbalken leverden een vrij stevige constructie op en waren functioneel gezien vaak een scheiding tussen de midden en zijbeuken van een drie-beukig hallenhuis. De zijbeuken boden mogelijk plaats aan het vee aan de koppelbalken konden koe staken bevestigd worden. De middenbeuk diende als werkterrein voor de boer bijvoorbeeld voor het voeren van de koeien en het dorsen van graan. Aangezien het laatste gebint (6) ook sporen heeft van dergelijke balken kunnen we voorstellen dat de boerderij aan het werkgedeelte een laag aflopend dakschild had. Aan het andere eind van de constructie zien we dat het gebint van de eind- of kopgevel van het woongedeelte dat vermoedelijk niet of nauwelijks van de veestalling en werkgedeelte gescheiden was enkel bestond uit vrij kleine gebintstijlen vermoedelijk zonder schoren. De meeste afwijkingen aan gebinten zoals afwijkende diepte van gebintvakken hoogtes van koppelbalken of detailverschillen zijn vaak in de oude woongedeelte aan te treffen.
Functionele eisen en de wens om het beste hout daar te verwerken zijn daar de oorzaak van. Er zijn in deze boerderij geen onderdelen gevonden die duiden op de plaatsen van entree’s of vensters ook is er geen versiering gevonden die doorgaans nabij de korbelen van de fraaiste anker balk voorkomen en meestal het centrum van het woongedeelte of de vuurplaats aangeven. De balk die daar het meest voor in aanmerking zou zijn is (zeer typisch en logisch) op str. 3 ingebouwd in de scheidingsmuur tussen woning en stal. ,
,
,
,
,
,
,
,
(geanonimiseerd) st.9
str.8
str.7
Í
|
ANSEAL
LL
IL
str. 6
str.5
str.4
str. 2
str.1
DOORSNEDE
Reconstructie
van
oude
plaatsen
van
de schoren. In
roze
de
vermoedelijk
oude
plaats
van
de
str.9
las met
de
eerste
hypothese,
str.8
str. 6
str.7
het
met
gebint van
j'
En
str.5
de
verlenging
4
me
jm
str. 4
de
op
plaats
van
de stal.
es
IN
str. 2
str.5
str.
1
DOORSNEDE
Reconstructie
Fraaie
gebint volgens
(geanonimiseerd)
dr
Gebintplaat tussen gebintstijlen C& en C7. In geel de eindplaat het oorspronkelijke houtskelet.
van
toognagels
en
wig nabij gebintstijl
C7. De linker schoor
Voortweg 19, Uden bouwhistorisch onderzoek 03-06-2022
is t.b.v. de
doorrit in tweede
instantie
van
gebint volgens
de
tweede
hypothese,
het
gebint
in de schuur
is dan
van
elders
afkomstig.
hoger aangebracht.
John van
Lierop
37
3. 2. 3. 3 Dakconstructie De dakconstructie bestaat uit rondhout daksporen die in de nok op een nokbalk bevestigd zijn en op de gebintplaten afsteunen , de daksporen van de zijbeuken dragen vanuit de gebintplaten af op de muurplaten die op de buitenmuren gelegd zijn , deze laatste zijn doorgaans allemaal vernieuwd door rechtgezaagde onbeschaafde balken , bij een groot deel van dat dakvlak aan de straatgevel zijn bij de vernieuwen de oude daksporen blijven liggen. Boven het gebint op stramien 7 zijn drie eiken sporenparen met hanenbalken aangetroffen , die lijken nog nooit uiteen te zijn gehaald. Aan de straatzijde tussen str. 3 en 4 zijn 5 stuks oude daksporen aangetroffen alsmede boven de zolder van het woonhuis. De
daksporen hebben beroeting dat kan duiden op een zogenoemd rookhuis waarbij de rook van het vuur op een stookvloer in de grote open ruimte via een dakluik de weg naar buiten vond. De daksporen worden in het stal- en schuurgedeelte door gordingen extra ondersteund. De gordingen liggen m. u. v. het spant op str. 7 en de dragende brandmuur (str. 3) op de trekplaat van schaarspanten die uit gehalveerde boomstammen bestaan en als nieuwe toevoeging bij de verlenging van de boerderij op de gebintbalken geplaatst zijn. Het oorspronkelijke dak zal enkel uit daksporen met hanenbalken hebben bestaan. Op het woonhuis zijn geen spanten aanwezig. De daksporen boven de zolder van het woonhuis zijn enkel door een nokbalk en aan de zuid-oostzijde en het wolfseinde door een horizontale gording verbonden (feitelijk dragen de sporen hier de gordingen). ,