Bijlage 17 - Toelichting bijlage 16 - Aanvullend vooronderzoek explosieven
Tekst van het document
Afbeelding 41: Boormonsterprofiel B45H0499 afkomstig van DINOloket. De groene stip geeft de locatie van de boring weer.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
42
Afbeelding 42: Boormonsterprofiel B45H0012 afkomstig van DINOloket. De groene stip geeft de locatie van de boring weer.
5.5
Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn er geen aanvullende leemtes in kennis geconstateerd welke nog niet in paragraaf 3.7 zijn behandeld.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
43
6 INVLOEDS-, GEVAARS- EN UITWERKINGSFACTOREN OO 6.1
Inleiding In dit hoofdstuk worden eerst de mogelijk aan te treffen OO en vervolgens de invloedsfactoren besproken. Ook worden de van belang zijnde gevaars- en uitwerkingsfactoren van deze mogelijk aan te treffen OO behandeld.
6.2
Mogelijk aan te treffen OO Aan te treffen OO
Nationaliteit
Sub-soort
Hoeveelheden
Verschijningsvorm
Afwerpmunitie
Brits
GP 250, 500lb. TI 250lb. MC 500, 1000lb. GP 500, 1000lb 260lb fragmentatie 2cm, 3,7cm
Exemplarisch
Afgeworpen
Enkele
Verschoten
Honderdtallen
Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt. achtergelaten
Amerikaans Geschutmunitie
Duits
Klein Kaliber Munitie Handgranaten
Duits
Geweergranaten
Duits
Duits
Munitie voor Duits granaatwerpers Tabel 7: mogelijk aan te treffen OO
Scherf, aanvals, rook Antitank, brisant
Enkele
Antitankbrisant (Panzerfaust)
Enkele
Enkele
Van de te verwachten soort- en subsoort OO is hieronder een korte beschrijving gegeven.
Afwerpmunitie Afwerpmunitie, ook wel vliegtuigbommen genoemd, zijn munitieartikelen bedoeld om vanaf een vliegtuig losgelaten te worden. Afwerpmunitie kan voorkomen in diverse soorten en gewichtsklassen waarbij de brisantbom, dat wil zeggen een vliegtuigbom gevuld met springstof het meeste voorkomt. De uitwerkingsfactoren zijn gelijk aan die van een brisantgranaat maar de uitwerking is veel heviger. Britse brisantbommen Uit het vooronderzoek blijkt dat bij de Britse aanvallen op 15 augustus 1944 en 03 september 1944 zogenaamde General Purpose (GP) bommen van 250 lb. 500 lb. en Medium Capacity (MC) bommen van 1000 lb. zijn gebruikt. Gezien de datum van de aanval en soort ontstekers zijn alleen GP bommen Mk IV gebruikt en MC bommen Mk I - Mk II. Soort brisantbom
Netto explosieve inhoud G.P. 250 lb. Mk IV 67.75 lb. TNT 63.60 lb. Amatol 80/20 G.P. 500 lb. Mk IV 144.50 lb. TNT 134.60 lb. Amatol 80/20 M.C. 1000 lb. Mk I – Mk II 475.00 lb. RDX/TNT60/40 Tabel 8: Explosieve inhoud Britse afwerpmunitie
TNT equivalent %
TNT
100 % 110 % 100 % 110 % 110 %
30,73 kg 31,73 kg 65,54 kg 67,15 kg 215,46 kg
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
44
Amatol 60/40 springstof heeft een TNT-equivalent van 95 % en is dus niet relevant voor onderstaande berekeningen. RDX/TNT 60/40 heeft een TNT-equivalent van 110 % en heeft voor de onderstaande berekeningen voor de MC bom van 500 lb. dus een TNT-equivalent van 118,25 kg.
Amerikaanse brisantbommen Uit het vooronderzoek blijkt dat bij de Amerikaanse aanvallen op 10 april 1944 en 06 juli 1944 zogenaamde General Purpose (GP) bommen van 250 lb. en 500 lb. zijn gebruikt. Soort brisantbom
Netto explosieve inhoud G.P. 250 lb. 129.00 lb. TNT G.P. 500 lb. Mk IV 274.00 lb. TNT Tabel 9: Explosieve inhoud Amerikaanse afwerpmunitie
TNT equivalent %
TNT
100 % 100 %
58,51 kg 124,28 kg
Ontstekers op vliegtuigbommen Ontstekers op vliegtuigbommen zijn zeer divers. Voor brisantbommen zullen in het algemeen ontstekers worden gebruikt die bij aanslag direct of na een korte vertraging de springlading van de bom laten detoneren. Het grootse gevaar bij afwerpmunitie vanaf een gewichtsklasse van zijn de ontstekers met een lange vertraging al dan niet voorzien van een antidemonteerinrichting. Bij geallieerde lange vertraging-ontstekers gebeurde dit door een chemisch proces dat uiteindelijk een slagpin onder veerspanning loslaat. Deze vertraagtijd lag een ½ en 144 uur. Lange vertraging-ontstekers zijn zeer gevoelig voor trilling, beweging of (lichte) schok7. Voor de mogelijk aan te treffen Britse vliegtuigbommen geldt dit vanaf een gewichtsklasse van 250 lb.
Afbeelding 43: Staartpistool No. 28 (en No. 30.)
7 Het verschil tussen een buis (Bomb Fuze) en een pistool (Bomb Pistol) is dat een buis een explosief component bevat en een pistool alleen het mechanisch gedeelte betreft. Het explosieve component in de vorm van een duplex-slagpijpje (detonator) wordt dan separaat geplaatst. 23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
45
Geschutmunitie Geschutgranaten zijn projectielen die worden verschoten uit kanonnen, houwitsers, terugstootloze vuurmonden of mortieren vanaf een kaliber van 20 mm c.q. 2 cm. Geschut- en mortiergranaten zijn over het algemeen stalen lichamen, en zijn, afhankelijk van de subsoort, gevuld met springstof, een rookgevende, lichtgevende of brandstichtende stof, pamfletten, etc. Blindgangers kunnen afhankelijk van kaliber, hoek van treffen van het maaiveld en grondsoort diep in de bodem ingedrongen zijn. 8
Duitse geschutmunitie Er kunnen blindgangers van Duitse geschutmunitie aanwezig oorlogshandelingen is er de grootste kans op het aantreffen van: •
zijn.
Gezien
de
Brisantgranaten met een kaliber van 2 cm en 3,7 cm.
Brisantgranaten Een brisantgranaat heeft een betrekkelijk dunwandig stalen lichaam geheel gevuld met een krachtige springstof. Bij de explosie zal het granaatlichaam in vele kleine scherven verscheuren welke met grote snelheid worden rondgeslingerd en daardoor schade toebrengen. Tevens zal door de ontstane gasdruk en schokgolf schade worden aangericht. De alles vernietigende en versplinterende werking van detonerende springstof wordt ook wel brisantie genoemd. Binnen het onderzoeksgebied kunnen verschoten Duitse brisantgranaten worden aangetroffen met een kaliber van 2 cm en 3,7 cm. Een granaat van 3,7 cm bevat, afhankelijk van het model, een springstoflading van 27 gram. Een brisantgranaat is normaliter voorzien van een ontsteker op de kop van het granaatlichaam. Deze ontsteker, munitie technisch “buis” genoemd, is bepalend voor de gevaarsfactor dat geldt indien een OO is achtergebleven. In slechts enkele gevallen is een brisantgranaat voorzien van een bodembuis of een combinatie van een bodem- en kopbuis. Deze laatste soort projectielen worden in Nijmegen niet verwacht. Ontstekers op brisantgranaten Op brisantgranaten worden diverse soorten ontstekers gebruikt, ieder met hun specifieke gevaarsfactor.
Afhankelijk van de gewenste uitwerking zal de granaat zijn voorzien van een schokbuis (al dan niet met een korte vertraging), een pyrotechnische tijd- dan wel tijdschokbuis of een mechanische tijd- dan wel tijdschokbuis. De mechanische tijd(schok)buizen zijn voorzien van een uurwerk met een voorgespannen slagpinveer. Dat wil zeggen dat de slagpin in de buis onder constante veerspanning staat en er maar weinig energie voor nodig is om de granaat alsnog te laten exploderen. Duitse brisantgranaten zijn in het algemeen voorzien van een schokbuis of mechanische tijd(schok)buis. Over het algemeen kan worden gesteld dat blindgangers van brisantgranaten gevoelig zijn voor bewegen en toucheren. In onderstaande afbeelding is een voorbeeld van een Duitse brisantgranaat van 3,7 cm getoond.
8
In diverse literatuur worden mortiergranaten apart vernoemd. Binnen het CS-OOO vallen deze onder de hoofdsoort geschutmunitie. 23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
46
Afbeelding 44: Voorbeeld van een Duitse brisantgranaat van 3,7 cm.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
47
6.3
Invloedsfactoren Invloedsfactoren zijn factoren van buitenaf die kunnen leiden tot een ongecontroleerde werking van het OO. Er worden de volgende invloedsfactoren onderscheiden: • • • • • • • •
Beweging; Trillingen; Slag op/stoot op de OO; Brand/temperatuur; (Lucht/water)druk; Blootstellen aan de buitenlucht; Statische elektriciteit; Akoestische signalen; Wijziging van de afwijking van het aardmagnetisch veld.
Gezien de geplande werkzaamheden zijn de volgende invloedsfactoren van toepassing: • • • •
Beweging; Slag of/stoot op het OO; Manipulatie van een spontaan aangetroffen OO door ondeskundigen; Blootstellen aan de buitenlucht.
Bij het uitvoeren van de grondwerkzaamheden kan een eventueel aanwezig OO ongecontroleerd tot werking komen. Deze risicomomenten kunnen optreden bij: • • • 6.3.1
Het ongecontroleerd ontgraven van grond in verdacht gebied; Het uitvoeren van overige zware grondroerende werkzaamheden; Het plegen van handelingen aan een aangetroffen OO door ondeskundigen.
Trillingen Verstoringen die dieper dan de vergravingscontouren liggen, kunnen in principe genegeerd worden, tenzij er sprake is van werkzaamheden met trillingen, zoals het heien van funderingspalen of damwanden. Indien er werkzaamheden met trillingen met een versnelling van 1 m/s² of meer plaatsvinden, dienen er aanvullende detectiewerkzaamheden binnen een cirkel van 10 meter vanaf de geplande werkzaamheden te worden uitgevoerd. Dit geldt ook als er werkzaamheden buiten het verdachte gebied plaatsvinden, als blijkt dat er vanaf de geplande werkzaamheden een deel van een verdacht gebied binnen deze straal van 10 meter valt. Omdat er geen sprake is van heiwerkzaamheden is de invloedsfactor “trillingen” niet relevant en hoeft hier geen rekening mee te worden gehouden.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
48
6.4
Gevaarsfactoren Onder gevaarsfactoren worden factoren verstaan die betrekking hebben op het OO zelf, waardoor het OO ongecontroleerd in werking kan treden. Er worden de volgende gevaarsfactoren onderscheiden: • • • • • • • •
Voorgespannen slagpinveer; (Gevoeligheid van) explosieve stoffen; Pyrotechnische of brandladingen; Witte fosfor; Veroudering; Vertragingsinrichting; Antistoringsinrichting (valstrik); Wapeningstoestand van de ontsteker.
Hieronder zijn alleen de voor deze RA relevante gevaarsfactoren beschreven. 6.4.1
Gewapende schokontsteker Een gewapende schokontsteker van een blindganger kan bij mechanische belasting alsnog tot uitwerking komen. Dit kan door slag of stoot op de ontsteker of bij het laten vallen van een lading grond waarin zich een OO bevindt.
6.4.2
Gewapende ontstekers met voorgespannen slagpinveer Geschutgranaten met een ontstekers met een voorgespannen slagpinveer zijn extra gevoelig voor schok en beweging. Dit kan door slag of stoot op de ontsteker of bij het laten vallen van een lading grond waarin zich een OO bevindt.
6.5
Uitwerkingsfactoren OO Uitwerkingsfactoren zijn de effecten, die optreden na het in werking treden van een OO. De uitwerkingsfactoren van de aan te treffen OO zijn in deze paragraaf beschreven, gerelateerd aan de geplande werkzaamheden.
6.5.1
Mogelijke gevolgen ongecontroleerde detonatie Bij een ongecontroleerde detonatie zullen, afhankelijk van de diepteligging van het OO, de effecten van scherfwerking en luchtdrukwerking op het maaiveld wijzigen. Hoe dieper de ligging van OO, des te minder scherfwerking en luchtdruk aan het oppervlak ontstaat. Dit geldt ook voor een situatie waarin het OO in het grondwater ligt. De door de explosie ontstane schokgolf verplaatst zich in dit geval voort door de bodem/water en kan schade toebrengen aan bestaande ondergrondse infrastructuur zoals kabels, leidingen, heipalen, funderingen et cetera. Bij een ongecontroleerde detonatie van in de grond ingedrongen OO nemen risico’s af. De kans op schade aan bestaande (ondergrondse) infrastructuur blijft echter aanwezig en neemt zelfs toe. Ter bescherming van de gevolgen van een ongecontroleerde detonatie kunnen diverse maatregelen worden genomen. Hierbij moet worden gedacht aan: • • •
Het graven van sleuven tussen de werkzaamheden en de ondergrondse infra om zo de eventuele schokgolf op te vangen; Het creëren van een bubbelscherm in water om zo de eventuele schokgolf op te vangen; Bovengrondse scherfwerende constructies, bijvoorbeeld scherfwerende dekens, muren van containers, etc.
De uitwerkingsfactoren zijn hieronder per hoofd- /subsoort (kaliber of gewichtsklasse) van de mogelijk aan te treffen OO beschreven. Tevens zijn de eventuele bijzondere risico’s van OO beschouwd, milieuverontreiniging en toxiciteit.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
49
Omdat er sprake is van afwerpmunitie GP/MC 250lb t/m 1000lb en geschutmunitie, brisantgranaten met kalibers van 2 cm en 3,7 cm gaat om verschillende kalibers en grote variaties in netto explosieve massa (NEM) springstof worden de uitwerkingsfactoren van een brisantgranaat van 3,7 cm NEM (27 gram) en grootste NEM (215,46 kg) beschreven. 6.5.2
Scherfwerking Scherfwerking (fragmentatie) ontstaat door brisantie ontstaan tijdens de detonatie van springstof die het stalen lichaam van het OO verscherft en door de gasdrukwerking met een enorme snelheid wordt weggeblazen. Scherfwerking wordt onderscheiden in primaire scherven van het lichaam van het OO zelf en secundaire scherven, afkomstig van eventuele infra uit de directe omgeving, zoals puin en glasscherven. Primaire en secundaire scherfwerking kunnen (dodelijk) letsel veroorzaken in de directe omgeving van het detonatiepunt. Het gebied waarbinnen scherfwerking van het projectiel plaats vindt, wordt schervengevarenzone genoemd. Conform het “Handboek Explosive Ordnace Disposal support to national operations” d.d. 12 juni 2020 (LAND-ENG-EOD-01) 9 zal bij detonatie van de te verwachten OO in een open ontgraving, zonder afscherming door gebouwen etc. met de volgende schervengevarenzone rekening worden gehouden: Soort OO
NEM TNT
Schervengevarenzone
Brisantgranaat
Tot 0,500 kg
200 meter
GP 250 lb (Brits)
25,00 – 50,00 kg
970 meter
GP 250 lb (Amerikaans) GP 500 lb (Brits) GP 500 lb (Amerikaans)
50,00 – 75,00 kg
1020 meter
75,00 – 125,00 kg
1130 meter
MC 1000 lb (Brits)
125,00 – 250,00 kg
1320 meter
Tabel 10: Schervengevarenzone
Afbeelding 45: Scherven na detonatie van een met springstof gevuld OO.
9
Het handboek LAND-ENG-EOD-01 is de vervanger van het defensievoorschrift VS 9-861, Opsporen en ruimen van explosieven, 2e druk (2010).
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
50
6.5.3
Schokgolf Een schokgolf is een heftige trilling die ontstaat bij de detonatie en die zich voortzet door de omringende materie. Hoe dichter deze materie, hoe verder de schokgolf zich zal doorzetten. Wanneer een OO onder het aardoppervlak detoneert, ontstaat een schokgolf die zich in de vorm van een aardschok door de grond en alle daarin aanwezige infrastructuren verplaatst. Door de schokgolfwerking kan schade ontstaan aan fundamenten, rioleringen en kabels en leidingen. Omdat hier sprake is van een open ontgraving ontstaan vanuit het springpunt schokgolven, die in concentrische cirkels uitdijen. Zij hebben dezelfde aard als geluidsgolven en verplaatsen de lucht minimaal, ze geven de schok door aan de naastliggende luchtmoleculen. We spreken dan van een luchtdrukgolf of “Blast”. De eerste golf is het sterkst en zal dus de meeste schade aanrichten. Door energieverlies zal de snelheid van de schokgolf afnemen en vervallen tot een geluidsgolf. De afstanden waarop deze “Blast” schade veroorzaakt is in bovenstaande tabel weergegeven.
6.5.4
Luchtdruk Dit is een direct gevolg van de snelle uitzetting van de hete, gasvormige reactieproducten die worden gevormd tijdens de explosie. Luchtdruk heeft effect op het menselijk lichaam en kan schade aan infrastructuur toebrengen. Omdat er sprake is van een mogelijke detonatie bij graafwerkzaamheden is een ondergrondse detonatie niet relevant en zal kratervorming minimaal zijn. In onderstaande tabel zijn de minimale veilige afstanden aangegeven voor personen die zich boven het maaiveld bevinden en minimale afstanden voor stenen gebouwen waarbij geen totale vernieling optreedt, m.u.v. 10 % ruitbreuk. De getallen zijn naar boven afgerond op hele meters. Soort OO
Veilige afstand uitwerking luchtdruk Personen Stenen gebouwen
Brisantgranaat (tot 0,50 kg TNT)
>8 meter
>2 meter
GP 250 lb (Brits) (25,00 – 50,00 kg kg TNT)
>100 meter
>70 meter
GP 250 lb (Amerikaans) GP 500 lb (Brits) (50,00 – 75,00 kg TNT)
>210 meter
>150 meter
GP 500 lb (Amerikaans) (75,00 – 125,00 kg TNT)
>393 meter
>275 meter
MC 1000 lb (Brits) (125,00 – 250,00 kg TNT)
>680 meter
>480 meter
Tabel 11: Luchtdrukgevarenzone
Tevens zal bij detonatie ondergronds door de luchtdruk een krater ontstaan. Het handboek LAND-ENG-EOD-01 geeft alleen kraterdiameters in kleigrond. In zandgrond zullen deze kraters kleiner zijn. Het verschil in kratergrootte is afhankelijk van de indringdiepte. 6.5.5
Hitte/brand Bij een detonatie ontstaat een sterke temperatuurtoename. De hete gassen die ontstaan, veroorzaken een vuureffect bij contact met zuurstof in de lucht. De scherven die door de scherfwerking ontstaan zijn roodgloeiend en vormen een risico voor brandgevoelige infrastructuur. Specifiek gevaar ontstaat in de nabijheid van (gas en brandstof) leidingen.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
51
7 RISICOINVENTARISATIE 7.1
Inleiding In dit hoofdstuk worden op basis van de voorgaande stappen de risico’s beoordeeld, met onderscheid in: 1. De kans dat OO ongewenst tot uitwerking komen ten gevolge van activiteiten/handelingen in het kader van (de aanleg/realisatie) van het toekomstige gebruik; 2. De uitwerkingsfactoren ten gevolge daarvan (ondergrondse en bovengrondse explosies). Ten behoeve van deze risicobeoordeling zijn de volgende stappen ondernomen: • •
•
Als eerste is beoordeeld of ten gevolge van activiteiten/handelingen in het kader van het toekomstige gebruik een uitwerking van de (vermoede) OO wordt verwacht. Zo niet, dan is een verdere risicobeoordeling niet nodig; Indien uitwerking van (vermoede) OO door de invloedsfactoren die optreden ten gevolge van activiteiten/handelingen wordt verwacht, vindt een vervolgbeoordeling plaats. Aan de hand van de geïnventariseerde invloedsfactoren en gevaarsfactoren wordt de waarschijnlijkheid dat OO tot uitwerking komt/komen ingeschat; De ten gevolge daarvan verwachte uitwerkingsfactoren worden vervolgens beschreven, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de materiele schade aan infrastructuur en gebouwen en de mogelijke gevolgen voor personen en levende have (letsel/ slachtoffers).
De bovenbedoelde risicobeoordeling is gespecificeerd naar de onderscheiden activiteiten/ handelingen en gerelateerd aan de (vermoede) OO in het verdachte gebied. 7.2
Risico-inventarisatie werkzaamheden In onderstaande tabel is de risico-inventarisatie weergegeven. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat het onderzoeksgebied omvangrijk is en dat niet elk deel van het onderzoeksgebied op alle OO verdacht is. Werkzaamheden
Het zetten van boringen
Verwijderen bestrating en straatmeubilair Verwijderen bestaande kabels en leidingen tot onderzijde sleuf
Diepten aantreffen OO10 Van ca. 0,3 m-mv tot 4,5 m-mv (indicatief)
Mogelijk aan te treffen OO
N.v.t.
Afwerpmunitie (Afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie; Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (Afhankelijk van de locatie) N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Werkzaamheden van invloed op OO Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd verdacht gebied OO
Invloedsfactoren
Uitwerkingsfactoren
Trilling, beschadiging, corrosie/ doorroesten, aanstoten, bewegen/ oppakken
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
Nee
N.v.t.
Geen
Nee
Nee
Geen
10
Door de uiteenlopende hoogteverschillen in NAP in het onderzoeksgebied is ervoor gekozen om diepteligging t.o.v. maaiveld aan te geven in plaats van t.o.v. NAP. 23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
52
Werkzaamheden
Het uitvoeren van (bovengrondse) onderhoudswerkzaamheden aan de Provinciale weg Het aanleggen van een fietspad aan zuidelijke en deels noordelijke kant van de N264
Diepten aantreffen OO10 N.v.t.
Mogelijk aan te treffen OO
Van ca. 0,3 m-mv tot 4,5 m-mv (indicatief)
N.v.t.
Werkzaamheden van invloed op OO Nee
Invloedsfactoren
Uitwerkingsfactoren
Nee
Geen
Trilling, Beschadiging Corrosie/ doorroesten Aanstoten Bewegen/ oppakken
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd verdacht gebied OO
Trilling, Beschadiging Corrosie/ doorroesten Aanstoten Bewegen/ oppakken
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd verdacht gebied OO
Nee
Nee
Geen
Het graven van nieuwe watergangen tot 1,50 m -mv
Van ca. 0,3 m-mv tot 1,5 mmv
Het leggen van duikers in de reeds nieuw gegraven watergangen (bij de uitritten bij woningen) Het verwijderen van bossages/beplanting tot het maaiveld. Het planten van bomen
N.v.t.
Afwerpmunitie (afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie; Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (afhankelijk van de locatie) Afwerpmunitie (afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie; Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (afhankelijk van de locatie) N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Nee
Nee
Geen
Van ca. 0,3 m-mv tot 4,5 mmv (indicatief)
Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd verdacht gebied OO
Trilling, Beschadiging Corrosie/ doorroesten Aanstoten Bewegen/ oppakken
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
Het leggen van kabels en leidingen
Van ca. 0,3 m-mv tot 4,5 mmv (indicatief)
Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd verdacht gebied OO
Trilling, Beschadiging Corrosie/ doorroesten Aanstoten Bewegen/ oppakken
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
Het plaatsen van lantaarnpalen en verkeersborden langs het fietspad
Van ca. 0,3 m-mv tot 4,5 m-
Afwerpmunitie (afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie; Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (afhankelijk van de locatie) Afwerpmunitie (afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie; Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (afhankelijk van de locatie) Afwerpmunitie (afhankelijk van de locatie) Geschutmunitie;
Grondroerende werkzaamheden binnen ongeroerd
Trilling, Beschadiging Corrosie/ doorroesten
Scherfwerking, luchtdruk, schokgolf, hitte/brand
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
53
Werkzaamheden
Diepten aantreffen OO10 mv (indicatief)
Mogelijk aan te treffen OO Klein kalibermunitie Handgranaten Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Toebehoren van munitie (afhankelijk van de locatie) N.v.t.
Het opbreken van bestaande N.v.t. uitritten bij woningen Het maken van nieuwe N.v.t. N.v.t. uitritten bij woningen, mits er geen grondverzet plaatsvindt in verdacht en niet naoorlogs geroerde grond Tabel 12: Risico-inventarisatie werkzaamheden.
Werkzaamheden van invloed op OO verdacht gebied OO
Invloedsfactoren
Uitwerkingsfactoren
Nee
Nee
Geen
Nee
Nee
Geen
Aanstoten Bewegen/ oppakken
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
54
7.3
Beoordeling van de risico’s Op basis van bovenstaande constateringen is in deze paragraaf vastgesteld welke van de volgende scenario’s van toepassing (kunnen) zijn: 1. Conclusie I: Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik GEEN uitwerking van de (vermoede) OO verwacht. Er hoeven GEEN passende maatregelen te worden genomen. 2. Conclusie II: Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik WEL uitwerking van de (vermoede) OO verwacht, maar de uitwerkingsfactoren vormen geen gevaar voor mens en dier. Er hoeven GEEN passende maatregelen te worden genomen. 3. Conclusie III: Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik WEL uitwerking van de (vermoede) OO verwacht, maar de uitwerkingsfactoren zijn door het treffen van beheersmaatregelen beheersbaar. Op basis van de risico-inventarisatie is vervolgens vastgesteld welke van de volgende scenario’s van toepassing (kunnen) zijn: Conclusie 1
Algemeen Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik GEEN uitwerking van de (vermoede) OO verwacht. 2 Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik WEL uitwerking van de (vermoede) OO verwacht, maar de uitwerkingsfactoren vormen GEEN gevaar voor mens en dier. 3 Er wordt vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik WEL uitwerking van de (vermoede) OO verwacht, maar de uitwerkingsfactoren zijn door het treffen van beheersmaatregelen beheersbaar. Tabel 13: Risico-inventarisatie scenario’s.
Van toepassing? Ja. Van toepassing voor grondroerende werkzaamheden in de op OO onverdachte lagen. Nee. De uitwerking is dusdanig groot dat deze niet aanvaardbaar zijn.
Ja. Binnen de op OO verdachte lagen worden grondroerende werkzaamheden uitgevoerd.
Op de volgende pagina zijn een kaart met de van toepassing zijnde conclusies, een kaart met de gevarenzones en een kaart met de schadezones van een ongecontroleerde detonatie bij een open ontgraving op basis van een Britse brisantbom MC 1000 lb. weergegeven (worstcasescenario).
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
55
Afbeelding 46: Kaart met conclusies. De maximale diepteligging van de afwerpmunitie is indicatief.
Afbeelding 47: Kaart met de gevarenzones van scherfwerking en luchtdrukwerking van een ongecontroleerde detonatie bij een open ontgraving op basis van een Britse MC 1000 lb bom. (worstcasescenario).
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
56
7.4
Samenvatting risicoanalyse Uit bovenstaande risicoanalyse blijkt dat vanwege de handelingen/activiteiten in het kader van het toekomstig gebruik wel uitwerking van de (vermoede) OO wordt verwacht, maar de uitwerkingsfactoren door het treffen van beheersmaatregelen beheersbaar zijn. Bij een ongecontroleerde detonatie zullen, afhankelijk van de diepteligging van het OO ten opzichte van het maaiveld, de effecten van scherfwerking, luchtdrukwerking en schokgolf wijzigen. Hoe dieper de ligging van OO, des te minder scherfwerking en luchtdruk aan het oppervlak ontstaat. De door de explosie ontstane schokgolf verplaatst zich dan meer voort door de bodem en kan schade toebrengen aan bestaande ondergrondse infrastructuur zoals kabels, leidingen, heipalen, funderingen et cetera. Er is bovendien sprake van een gevaar voor veiligheid of gezondheid van personeel en derden. In hoofdstuk 8 is een advies gegeven van de te nemen maatregelen die - in relatie met opsporingswerkzaamheden OO - tijdens de uit te voeren werkzaamheden toegepast kunnen worden.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
57
8 CONCLUSIES EN ADVIES 8.1
Inleiding Bombs Away B.V. heeft in opdracht van TAUW B.V. te Eindhoven een AVO, VNC & RA uitgevoerd naar de aanwezigheid van OO. Het betreft een AVO, VNC & RA ten behoeve van voorgenomen werkzaamheden in het kader van vernieuwing en herinrichting van de N264 binnen het projectgebied N264.36 Odiliapeel – St. Hubert in de gemeenten Uden en Landerd.
8.2
Conclusie (aanvullend) vooronderzoek Op basis van de geraadpleegde bronnen, de beoordeling en evaluatie van de indicaties is vastgesteld dat in het projectgebied N264.36 Odiliapeel – St. Hubert in gemeenten Uden en Landerd oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waardoor er een verhoogd risico is op het kunnen aantreffen van diverse OO in de bodem. Het gaat om de volgende indicaties: •
8 maart 1944: Bombardement van Amerikaanse Marauder bommenwerpers op vliegveld Volkel [RAP_440308A]; • 5 juli 1944: Bombardement van Amerikaanse B-17 bommenwerpers op vliegveld Volkel [RAP_440705A]; • 15 augustus 1944: Bombardement van Britse Avro Lancaster bommenwerpers op vliegveld Volkel [RAP_440815A]; • 3 september 1944: Bombardement van Britse Halifax bommenwerpers op vliegveld Volkel [RAP_440903A]; • 17 september 1944: Bombardement van Amerikaanse B-17 bommenwerpers op vliegveld Volkel [RAP_440917A]. • Geschutopstellingen • Wapenopstellingen In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van mogelijk aan te treffen OO in het verdachte gebied. Hoofdsoort
Subsoort
Verschijningsvorm
Ontsteker
Afwerpmunitie (geallieerd)
G.P. 250 lb.
Afgeworpen
Onbekend
T.I. 250 lb.
Afgeworpen
Onbekend
USA 500 lb.
Afgeworpen
Onbekend
G.P. 500 lb.
Afgeworpen
Onbekend
M.C. 500 lb.
Afgeworpen
Onbekend
USA 1000 lb.
Afgeworpen
Onbekend
M.C. 1000 lb.
Afgeworpen
Onbekend
260 lb. fragmentatie
Afgeworpen
Neusontsteking zonder tijdsvertraging en geen staartontsteker SB MTB MTSB BB Onbekend
Geschutmunitie
2 cm, 3,7 cm (Duits)
Enkele
Gedumpt. achtergelaten
Ontstekingsrichtingen
N.v.t. (Duits)
Tientallen
Munitietoebehoren
Tientallen
Kleinkaliber-munitie
Verpakkingen, beschermkappen e.d. Tot 2 cm (Duits)
Handgranaten
Scherf, aanvals, rook
Enkele
Geweergranaten
Antitankbrisant, brisant
Enkele
Munitie voor granaatwerpers Munitie-toebehoren
Antitankbrisant (Panzerfaust, Duits) N.v.t. (Duits)
Enkele
Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten Gedumpt, achtergelaten
Honderdtallen
Tientallen
N.v.t. N.v.t. N.v.t. SB TSB SB N.v.t.
Tabel 14: Conclusies vooronderzoek OO en VNC.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
58
8.3
Conclusie VNC & RA Op basis van de uitgevoerde VNC & RA kunnen de volgende conclusies worden getrokken: • • • • • •
8.4
Leemten in kennis Op basis van de uitgevoerde RA zijn er nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn: • • • • •
8.5
Binnen het gehele onderzoeksgebied is er verdachtheid op afwerpmunitie in de vorm van Britse en Amerikaanse brisantbommen GP en/of MC van 250, 260, 500 of 1000 lb; Afwerpmunitie kan worden aangetroffen vanaf 0,3 m-mv tot ca. 4,5 m-mv indicatief; Binnen het onderzoeksgebied is er verdachtheid op verschoten geschutmunitie in de vorm van brisantgranaten van 2cm, 3,7cm; Geschutmunitie kan worden aangetroffen vanaf ca. 0,3 m-mv tot ca. 1,5 m-mv; Binnen het onderzoeksgebied is er bij de stellingen verdachtheid op gedumpte klein kalibermunitie, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers; Gedumpte munitie kan in de (voormalige) stellingen worden aangetroffen vanaf ca. 0,3 m-mv tot ca. 1,5 m-mv.
De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1945-1970 zijn niet volledig; Niet van alle gebeurtenissen kon de exacte locatie worden vastgesteld op basis van de geraadpleegde bronnen; Websites veranderen continu door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het internet of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. Niet alle vooronderzoeken die genoemd zijn in 3.8 zijn in het bezit van Bombs Away B.V. Niet van alle gebieden in het onderzoeksgebied is bekend welke naoorlogse grondroeringen hebben plaatsgevonden.
Advies Naar aanleiding van het uitgevoerde VNC en RA wordt het volgende geadviseerd: Conclusie I en II (geen opsporingswerkzaamheden): • Bestaande kabels en leidingen kunnen op een reguliere wijze worden verwijderd, waarbij niet dieper en breder moet worden gegraven dan tot de onderzijde van de bestaande, naoorlogs aangelegde kabel- of leidingsleuf; • Bestaand straatwerk/asfalt en straatmeubilair en aanwezig groen (bomen) kunnen op een reguliere wijze worden verwijderd; • Grondroerende werkzaamheden kunnen in de naoorlogse ophoog laag regulier worden uitgevoerd; • Grondroerende werkzaamheden kunnen tot de aangegeven diepten op de opsporingsadvieskaart regulier worden uitgevoerd.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
59
Conclusie III (opsporingswerkzaamheden): • Indien civieltechnische werkzaamheden plaatsvinden op locaties binnen verdacht gebied, die niet zijn gedetecteerd en niet naoorlogs zijn geroerd, dan dienen deze locaties alsnog te worden gedetecteerd; • Voor werkzaamheden in agrarisch delen geldt dat de eerste 0,3 m-mv als geroerd kan worden beschouwd op basis van naoorlogse werkzaamheden (landbouw). Beneden de 0,3 m-mv dient opsporing plaats te vinden; • Het uitvoeren van oppervlaktedetectie vanaf ca. 0,30 m-mv tot de maximale diepteligging van verschoten geschutmunitie en/of gedumpte OO binnen de op OO verdachte gebieden na het verwijderen van straatwerk/asfalt, straatmeubilair, groen (bomen) en bestaande kabels en leidingen; • Wanneer de werkzaamheden dieper dan 4,5 m-mv plaatsvinden dient er eerst met een sondeeronderzoek welke onder begeleiding van een CS-OOO gecertificeerd bedrijf wordt uitgevoerd. Aan de hand van de gegevens van het sondeeronderzoek kan een juiste diepte bepaling berekend worden van de maximale diepteligging van afwerpmunitie. • Voor alle detectiewerkzaamheden geldt dat er een veiligheidsmarge dient te worden opgenomen van 0,50 m ten opzichte van de uit te voeren civieltechnische werkzaamheden, maar niet dieper dan de maximale diepteligging van de OO.
Deze veiligheidsmarge is niet in de tabellen opgenomen; • De opsporingswerkzaamheden dienen te worden uitgevoerd door een CS-OOO gecertificeerd opsporingsbedrijf waarbij tussen de uitvoerder van het civiele werk en het opsporingsbedrijf wordt vastgesteld hoe de opsporing binnen het werk kan worden uitgevoerd. Het zetten van boringen: • Het onder begeleiding van een CS-OOO gecertifieerd opsporingsbedrijf uitvoeren van handmatige en machinale boringen De boorlocatie dient tot de diepte van de boring te worden vrijgegeven door een CS-OOO gecertificeerd opsporingsbedrijf. Voor grondwerkzaamheden geldt in het algemeen: •
• •
Voor het aanleggen van kabel-, leiding- en rioolsleuven geldt het volgende: Als de grondwerkzaamheden binnen het profiel van bestaande sleuven (naoorlogs) worden uitgevoerd dan kunnen deze voorgenomen grondwerkzaamheden uitgevoerd worden zonder opsporingswerkzaamheden te laten uitvoeren. Het profiel van de oude kabels- en leidingensleuven kan worden vastgesteld door middel van proefsleuven. Indien men dieper en/of breder gaat dan de oude legger van het profiel van de bestaande sleuven, dan dient er opsporing plaats te vinden. Indien er kabels- en leidingen worden aangelegd in verdacht gebied buiten de profielen van bestaande sleuven dient er ten alle tijden opsporing plaats te vinden. Het is ook belangrijk om vast te stellen of de oude sleuven met of zonder talud zijn gegraven. Voor werkzaamheden in agrarisch delen geldt dat de eerste 0,30 m-mv als geroerd kan worden beschouwd op basis van naoorlogse werkzaamheden (landbouw). Beneden de 0,30 m-mv dient opsporing plaats te vinden. Voor het aanleggen van ondergrondse constructies binnen de verdachte gebieden geldt dat deze voor zover deze binnen de profielen vallen van het verdachte gebied vooraf onderzocht moeten worden op aanwezigheid van OO;
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
60
Voor alle detectiewerkzaamheden geldt dat er een veiligheidsmarge dient te worden opgenomen van 0,50 m ten opzichte van de uit te voeren civieltechnische werkzaamheden, maar niet dieper dan de maximale diepteligging van de OO. De detectiewerkzaamheden dienen uit veiligheid 0,50 m dieper te worden uitgevoerd dan de exacte werkdiepte van de civieltechnische werkzaamheden. Actie
Werkzaamheden
Detectie
Conclusie
Advies
Het zetten van boringen
Boren in verdacht gebied
Ja
III
Verwijderen verharding en straatmeubilair
Machinaal verwijderen toplaag asfalt. Openleggen bestaande (naoorlogse) sleuf
Nee
I
Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO begeleiding laagsgewijs ontgraven Kan regulier worden uitgevoerd zonder opsporingswerkzaamheden.
Nee
I
Het uitvoeren van (bovengrondse) onderhoudswerkzaamheden aan de Provinciale weg Het aanleggen van een fietspad aan zuidelijke en deels noordelijke kant van de N264
Vrezen, maaien.
Nee
I
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het graven van nieuwe watergangen tot 1,50 m -mv
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het leggen van duikers in de reeds nieuw gegraven watergangen (bij de uitritten bij woningen)
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het verwijderen van bossages/beplanting tot het maaiveld.
Openleggen bestaande (naoorlogse) sleuf
Nee
I
Het planten van bomen
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het leggen van kabels en leidingen
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het plaatsen van lantaarnpalen en verkeersborden langs het fietspad
Graven in verdachte grondlaag.
Ja
III
Het opbreken van bestaande uitritten bij woningen
Openleggen bestaande (naoorlogse) sleuf
Verwijderen bestaande kabels en leidingen tot onderzijde sleuf
Nee, I mits er niet dieper wordt gegraven dan 30cm-mv Tabel 15: Conclusie en advies voor de voorgenomen werkzaamheden.
Kan regulier worden uitgevoerd zonder opsporingswerkzaamheden indien de werkzaamheden niet buiten de bestaande kabel- en leidingensleuf worden uitgevoerd Kan regulier worden uitgevoerd zonder opsporingswerkzaamheden.
Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO begeleiding laagsgewijs ontgraven. Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO-begeleiding laagsgewijs ontgraven. Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO-begeleiding laagsgewijs ontgraven. Kan regulier worden uitgevoerd zonder opsporingswerkzaamheden indien de werkzaamheden niet buiten de bestaande kabel- en leidingensleuf worden uitgevoerd Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO-begeleiding laagsgewijs ontgraven. Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO-begeleiding laagsgewijs ontgraven. Het laten uitvoeren van een detectieonderzoek voorafgaand aan de ontgravingswerkzaamheden of het onder OOO-begeleiding laagsgewijs ontgraven. Kan regulier worden uitgevoerd zonder opsporingswerkzaamheden indien de werkzaamheden niet buiten de bestaande kabel- en leidingensleuf worden uitgevoerd
Bij dit opsporingsadvies is een kaart met de van toepassing zijnde conclusie(s) toegevoegd.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
61
Afbeelding 48: Opsporingsadvieskaart. De maximale diepteligging van de afwerpmunitie is indicatief.
In bijlage 3 is een overzichtskaart met de geroerde gronden toegevoegd en in bijlage 5 een opsporingsadvieskaart (als losse bijlagen). Tot slot wordt aan de opdrachtgever aanbevolen om voor het realiseren van het toekomstige gebruik (en de uitvoering van de daarvoor benodigde werkzaamheden) contact te leggen met de gemeente(n) binnen het Risicogebied uitwerkingsfactoren, als bevoegd gezag voor de openbare orde en veiligheid. 8.6
Opsporingswerkzaamheden Bovenstaand rapport betreft een niet-bindend advies voor CS-OOO gecertificeerde opsporingsbedrijven. De opsporingswerkzaamheden mogen enkel door een CS-OOO gecertificeerd opsporingsbedrijf worden uitgevoerd. De exacte uitvoeringsmethode voor opsporingswerkzaamheden wordt uiteindelijk bepaald door het CS-OOO gecertificeerde opsporingsbedrijf dat de opsporingswerkzaamheden gaat verrichten. Met betrekking tot toekomstige werkzaamheden geldt dat de voor dit project uit te voeren werkzaamheden binnen op OO verdachte gebieden geen risico meer opleveren, indien dit na het uitvoeren van een RA of opsporingsonderzoek van OO wordt geconcludeerd.
8.7
Vervolgtraject opsporing OO Hieronder volgt een beschrijving welke opsporingswerkzaamheden dienen te worden uitgevoerd. Opstellen projectplan OOO Alvorens er wordt gestart met opsporing dient er een projectplan OOO te worden opgesteld. Met het opstellen van het projectplan OOO en de beschrijving van de werkmethoden is geborgd dat alle geïdentificeerde risico’s op adequate wijze worden vermeden of beheerst. In het
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
62
projectplan dient te worden beschreven welke personen hebben meegewerkt aan de voorbereiding. De Senior Deskundige OOO en het management van de het opsporingsbedrijf (certificaathouder) dienen door ondertekening ingestemd te hebben met de inhoud van het projectplan. Het projectplan wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de opdrachtgever. Het akkoord van de opdrachtgever wordt aangetekend in het projectdossier. 8.8
Opsporingstechnieken Op basis van theoretische kennis, praktijkervaring en locatie specifieke omstandigheden wordt bepaald welke maatregel oftewel onderzoekstechniek (of combinatie van onderzoekstechnieken) ingezet kan worden ten behoeve van de opsporing van mogelijk aanwezige OO. Er zijn verschillende onderzoekstechnieken welke onderstaand worden besproken. Er wordt hierbij onderscheid gemaakt in realtime detectie en non-realtime detectie: Non-realtime detectie Non-realtime detectie betreft detecteren waarbij de meetgegevens worden opgeslagen en op een later tijdstip worden geïnterpreteerd. Non-realtime detectie bestaat uit het gebruik van: • • •
•
•
Passieve meetinstrumenten. Deze zijn geschikt voor opsporing van ferroverstoringen. Afhankelijk van de grootte van het zoekdoel kan een meetbereik worden afgegeven. Actieve meetinstrumenten. Deze zijn geschikt voor opsporing van zowel ferro als non-ferro-verstoringen. Afhankelijk van de grootte van het zoekdoel kan een meetbereik worden afgegeven. Grondradartechniek is een instrument dat met behulp van het uitzenden en ontvangen van elektromagnetische pulsen een inzicht kan geven in de opbouw van de bodem en eventueel aanwezige ondergrondse structuren. Tevens kan de grondradartechniek worden ingezet voor het opsporen van grotere OO en overige bodemvreemde materialen. Dieptedetectie wordt toegepast op het moment dat OO zich dieper dan 4,50 m-mv kunnen bevinden. Vanaf het maaiveld is het dan niet meer mogelijk om deze dieper gelegen OO te detecteren middels oppervlaktedetectie. In het algemeen geldt dit alleen voor het opsporen van afwerpmunitie. Dieptedetectie wordt veelal uitgevoerd door sondeerauto’s, Chaindrives, maar ook door speciaal hiervoor ingerichte boorstellingen.
De meest gebruikte detectietechniek hiervoor is magnetometertechniek; dit is een passieve meettechniek welke de verstoring van het aardmagnetisch veld waarneemt; Na het detecteren worden de door de computer opgenomen data geïnterpreteerd (analyse van de meetgegevens) en worden de geselecteerde significante verstoringen weergegeven in een objectenlijst, voorzien van een x-, y- en zwaarde.
Realtime detectie Realtime detectie betreft detecteren waarbij de meetgegevens direct worden geïnterpreteerd en de significante objecten direct worden gelokaliseerd. Realtime-detectie bestaat uit het gebruik van: • • •
11
Passieve meetinstrumenten. Deze zijn geschikt voor opsporing van ferroverstoringen. Afhankelijk van de grootte van het zoekdoel kan een meetbereik worden afgegeven. Actieve meetinstrumenten. Deze zijn geschikt voor opsporing van zowel ferro als nonferro-verstoringen. Afhankelijk van de grootte van het zoekdoel kan een meetbereik worden afgegeven. Gecontroleerd laagsgewijs ontgraven onder begeleiding van een OOO team met een beveiligde graafmachine11 of handmatig.
De graafmachine moet voldoen aan de normen de gesteld zijn in de Warenwet machines 23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
63
Er zijn verschillende soorten opsporingsmogelijkheden, afhankelijk van de situatie. Hieronder zijn deze opsporingsmogelijkheden nader toegelicht. Gebied detectiegereed maken Omdat direct onder het huidige maaiveld een laag vermoedelijk vervuild is met puin stenen, etc., is het advies om eerst de bovenlaag en eventuele bosschages te laten verwijderen tot 0,50 m -mv zodat de opsporing (o.a. een oppervlaktedetectie) minder verstoringen op de detectieresultaten zichtbaar zal zijn. Oppervlakte detectie Onder oppervlakte detectie naar OO wordt verstaan: het vanaf het maaiveld detecteren van significante metaalhoudende objecten. Laagsgewijs ontgraven/ Laagsgewijze detectie Het cyclisch detecteren van een bodemlaag waarna de vrijgegeven laag wordt verwijderd zodat de volgende bodemlaag kan worden gedetecteerd. Dit herhaalt zich tot de maximaal te ontgraven diepte bereikt is. Waterbodem oppervlaktedetectie Onder waterbodem oppervlaktedetectie wordt verstaan: het vanaf de waterbodem detecteren van significante metaalhoudende objecten. De meest gebruikte techniek hiervoor is magnetometertechniek; dit is een passieve meettechniek welke de verstoring van het aardmagnetisch veld waarneemt. Dit wordt computerondersteund uitgevoerd. Middels een detectiesysteem worden ferrohoudende verstoringen in of op de waterbodem gedetecteerd.
Significante verstoringen met een magnetisch moment welke overeenkomen met die van (afwerp- of dump)munitie dienen te worden onderzocht of het gaat om OO of andere bodemvreemde materialen. Na het detectieonderzoek gaan daarom gecertificeerde duikers kijken of deze voorwerpen ook daadwerkelijk OO zijn. Onder water verwijderen ze voorzichtig het slib rond het object, om het te kunnen identificeren. Dieptedetectie Dieptedetectie wordt toegepast op het moment dat OO zich dieper dan 4,50 m-mv kunnen bevinden. Vanaf het maaiveld is het dan niet meer mogelijk om deze dieper gelegen OO te detecteren middels oppervlaktedetectie. In het algemeen geldt dit alleen voor het opsporen van afwerpmunitie. Dieptedetectie wordt veelal uitgevoerd door sondeerauto’s, Chaindrives, maar ook door speciaal hiervoor ingerichte boorstellingen. De meest gebruikte detectietechniek hiervoor is magnetometertechniek; dit is een passieve meettechniek welke de verstoring van het aardmagnetisch veld waarneemt; Na het detecteren worden de door de computer opgenomen data geïnterpreteerd (analyse van de meetgegevens) en worden de geselecteerde significante verstoringen weergegeven in een objectenlijst, voorzien van een x-, y- en z-waarde.
Benaderen significante verstoringen Alle geïnterpreteerde significante verstoringen dienen te worden benaderd om vast te stellen of het hier gaat om een OO of een ander bodemvreemd materiaal. Significante verstoringen welke gelegen zijn tot 70 cm -mv worden handmatig (met een schep) onderzocht. Verstoringen welke dieper dan 70 cm -mv gelegen zijn, worden onderzocht met ondersteuning van een beveiligde (mini)kraan. Deze beveiligde (mini)kraan graaft niet naar de significante verstoringen, maar maakt het mogelijk voor het personeel van het OOO-bedrijf om veilig te kunnen werken op een grotere diepte. Identificeren en veiligstellen OO Significante verstoringen die een OO blijken te zijn, dienen door een (Senior) Deskundige OOO te worden geïdentificeerd. Na de positieve identificatie bepaalt de Senior Deskundige OOO of het aangetroffen OO mag worden verplaatst naar een VTVS (Voorziening voor het Tijdelijk Veiligstellen van de Situatie). Richtlijnen met betrekking tot het tijdelijk veiligstellen (wel of niet opleggen van OO in de VTVS) staan vernoemd in het CS-OOO.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
64
Na het veiligstellen van het OO dient dit te worden gemeld aan het bevoegd gezag voor openbare orde en veiligheid en de brandweer. In overleg kan een andere procedure worden gehanteerd. Overdracht OO aan EOD Door de Senior Deskundige OOO wordt de tijdelijk veiliggestelde OO gemeld aan de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). In goed overleg met de EOD en het bevoegd gezag wordt de aangetroffen OO overgedragen ter ruiming/vernietiging of afvoer. Proces-verbaal van oplevering Na het overdragen van de OO aan de EOD kan het proces-verbaal van oplevering worden opgesteld. Hiermee wordt het onderzoeksgebied vrijgegeven van OO en kunnen de reguliere werkzaamheden aanvangen.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
65
9 BIJLAGEN Bijlage 1
Verantwoording bronnenmateriaal
Om een zo goed en compleet mogelijk VNC uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport. Bombs Away B.V.
archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het VNC aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. 9.1 Literatuur Bij het opstellen van dit VNC en RA is gebruik gemaakt van het raadplegen van verschillende literatuur. 9.2 Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten.
9.3 Gemeentearchief Op de website van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s Hertogenbosch is het gemeentearchief van de gemeenten Uden en Landerd geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Op basis van onderstaande bronnen is echter geconcludeerd dat er geen bruikbare aanwijzingen waren in het archief waardoor er geen fysiek archiefbezoek heeft plaatsgevonden
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
66
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
1869
Proinciaal Bestuur, 1987-1999
15907
1996
1113
Provinciale Waterstaat, 19501979 De Peelgemeenschap, (1920) 1947-1986 Provinciaal Bestuur, 19871999 Gemeentebestuur Uden, 1938 - 1970
1954
1979
449
1967-1976
Vergunning Grondwaterwet (Gww) bronbemaling G.B.J.M. Peters Nieuwedijk 7 te Odiliapeel gemeente Uden, 1996 Provinciale weg 4, Uden - Volkel - Mill, aanleg fietspaden tussen Odiliapeel en Mill, 1979 Rioleringsplan Odiliapeel, 1967-1976
15907
1996
1081-1085
1960-1969
1260
1955-1964
1418
1946-1949
7619 1869 7787
Vergunning Grondwaterwet (Gww) bronbemaling G.B.J.M. Peters Nieuwedijk 7 te Odiliapeel gemeente Uden, 1996 Het aanleggen van riolering in de bebouwde kom van Odiliapeel Het vaststellen van het uitbreidingsplan Odiliapeel, 19551964 Het graven van een waterlossing voor de ontwatering van een complex gronden rond het voormalige zendstation Odiliapeel, 1946-1949
9.4 Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) bevinden zich onder meer de bouwkundige bestekken over wegen en water/vaarwegen van Rijkswaterstaat tot 1961. Er zijn geen wegen van Rijkswaterstaat gelegen binnen het onderzoeksgebied. 9.5 ProRail Er zijn geen spoorwegen van ProRail gelegen binnen het onderzoeksgebied. 9.6 Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Geen
Archief Mijn- en Munitie Opsporingsdienst (MMOD) 1945-1947
44
1945-1947
B t/m E
45
1945-1947
E t/m G
46
1945-1947
G t/m H
51
1945-1947
P t/m S
52
1945-1947
S t/m U
53
1945-1947
V t/m W
54
1945-1947
W
55
1945-1947
W t/m Z
EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
67
onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt die nog niet in het vooronderzoek conflictperiode waren opgenomen. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij het SSA ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen verspreid over heel Nederland aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd. 9.7 Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen.
In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •
•
De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is in de maand juni gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Uden en Landerd in combinatie met de zoektermen ‘explosief’, ‘explosieven’, ‘granaat’, ‘granaten’, ‘bom’, ‘bommen’, ‘projectiel’, ‘projectielen’, ‘munitie’ en ‘blindganger’. De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en daarna. In de periode juni zijn er gegevens van deze website geraadpleegd.
Tevens is GIS online geraadpleegd. 9.8 Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het VNC is de analyse van luchtfoto’s. Het Kadaster in Zwolle beschikt over luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog en daarna. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante wijzigingen in het landschap (door bodemingrepen) die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij is het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk is genomen nadat de wijziging in het landschap heeft plaatsgevonden. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle, geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. In onderstaande tabel zijn deze luchtfoto’s weergegeven.
23p051 conceptrapport VNC en RA OO AVO, VNC & RA N264.36 Odilliapeel – St. Hubert versie 2.0 d.d. 27-7-2023
68
Collectie
Sortie
Datum
Kwaliteit
Schaal
45Hnoord D-242
Fotonumme r 299, 301 4109
KAD NCAP
1938 12-03-1943
B A
onbekend 17.000
NCAP
D-431
4166
17-04-1943
A-B
14.000
NARA
E-976
4109
05-01-1944
B
24.000
KAD NCAP NCAP NCAP NCAP
J-844 7-2205 106G-2286 106G-2654 106G-2651
3191 2114 3160, 4153 3086 4017, 4019
10-04-1944 06-07-1944 15-08-1944 06-09-1944 06-09-1944
A A A A A
13.000 10.000 9.000 9.300 9.300
NARA NARA NARA KAD
106G-2654 SAV-305 SAV-306 106G-3001
08-09-1944 17-09-1944 17-09-1944 19-09-1944
A B B A
onbekend onbekend onbekend 14.000
KAD
106G-3002
3085, 3088 002 010, 007 3438, 3439, 3440, 3441, 3443, 3444, 4436, 4438 3048, 3049
19-09-1944
A
9.500
NCAP
33-2076
2048
24-12-1944
A
10.000
KAD
16-1648
1050
02-02-1945
A
onbekend
NCAP
3G-TUDS099 Kaartblad45 Kaartblad45 -
6183
13-07-1945
C
40.000
CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert Naoorlogs
0216 0149 -
1953 14-4-1981 2008 2022
A A A A
Onbekend Onbekend -
Situatie 1953 Situatie 1981 Situatie 2008 Situatie 2022
Kadaster Kadaster Kadaster Kadaster
Verantwoording keuze luchtfoto Vooroorlogs CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert RAP_440308A RAP_440308A RAP_440705A RAP_440815A RAP_440903A CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert RAP_440903A RAP_440917A RAP_440917A Na bevrijding
Bijzonderheden
Bomb plot 0803-1944
Strike photo Strike photo
In bijlage 2 is de dekking van de geraadpleegde luchtfoto’s opgenomen. Het optimaliseren van de luchtfoto interpretatie is gedaan aan de hand van fotobestanden in TIFF in plaats van in JPG. Tweede luchtfoto-analyse Voor het classificeren van objecten op luchtfoto's zijn door de historisch onderzoekers en de twee luchtfoto-analisten de zogenoemde betrouwbaarheidsniveaus toegepast.. Nadat de eerste luchtfoto analyse heeft plaatsgevonden wordt een tweede analist ingeschakeld die de luchtfoto(‘s) opnieuw interpreteert. Dit gebeurt onafhankelijk van de eerste luchtfoto analist, wat inhoudt dat de ingetekende indicaties in eerste instantie niet worden weergegeven in GIS. Pas bij het intekenen van de indicaties wordt gecontroleerd of dit afwijkt van de eerdere interpretatie. Bij discrepanties tussen ingetekende indicaties wordt er overlegd door de eerste en tweede luchtfoto analist (dit kan middels aantekeningen in GIS of in persoon). Wanneer de twee luchtfoto analisten het niet eens kunnen worden over een in te tekenen indicatie, en het raadplegen van een derde luchtfoto analist geen uitkomst biedt, dan krijgt deze indicatie de classificatie ‘mogelijk’ i.p.v. ‘waarschijnlijk’ of ‘bevestigd’. De classificatie ‘bevestigd’ wordt alleen gebruikt wanneer de indicatie is bevestigd door een tweede bron (de eerste luchtfoto interpretatie geldt niet als tweede bron). • • •