CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 16 - Toelichting bijlage 15 - Vooronderzoek explosieven

Raadsvergadering 23 januari 2025, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Reparatiebesluit bestemmingsplan N264 deeltraject 118.706 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

s

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Odilliapeel- Sint Hubert km 31.5-43.0 Gemeenten Uden, Mill en Sint Hubert en Cuijk

Datum: 26 maart 2020 Kenmerk: 20P017 definitief rapport versie 1.0

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

1

Distributielijst - Movares - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Dhr. Movares

Opgesteld: Mevr. Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. Bombs Away B.V. Gemachtigd door directie

Kenmerk en status: 20P017 Definitief rapport versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 26 maart 2020

Bombs Away BV Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel vooronderzoek........................................................................................... 6 1.2.1 WSCS-OCE ......................................................................................................... 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ................................................................................. 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 ................................................................ 8 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 8 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 9

2

Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 11 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 11 2.4.1 Gemeentearchief .............................................................................................. 12 2.4.2 Provinciaal archief ........................................................................................... 13 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 14 2.4.4 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam .......... 15 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 15 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 16 2.4.7 Websites ...........................................................................................................

16 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 17 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 17 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) Washington .......... 17 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 18 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 18

3

Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 20 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 20 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 21 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 22 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 22 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 23 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 25 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 27 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 30 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 33 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 34

4

Analyse gegevens ..................................................................................................... 36 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 36 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 36 4.2.1 Indicaties .......................................................................................................... 37 4.3 Horizontale afbakening.................................................................................... 37 4.4 Gegevens aan te treffen CE............................................................................. 38 4.5 Verticale afbakening ........................................................................................ 39 4.5.1 Diepteligging CE .............................................................................................. 39 4.6 Naoorlogse ontwikkelingen............................................................................. 40 4.7 Onverdachte gebieden .................................................................................... 41 4.8 Leemten in kennis............................................................................................ 42

5

Conclusie en Advies ................................................................................................. 43 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 43 5.1.1 Horizontale afbakening verdachte gebieden.................................................. 43

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

3

5.1.2 5.1.3 5.2 5.3 5.3.1 5.3.2 6

Aan te treffen CE .............................................................................................. 43 Verticale afbakening verdachte gebieden ...................................................... 44 Leemten in kennis............................................................................................ 45 Advies ............................................................................................................... 45 Onverdachte gebieden .................................................................................... 45 Verdachte gebieden ......................................................................................... 45

Bijlagen ...................................................................................................................... 46 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ............... 47 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek ............. 49 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 51 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig) ........................................................... 57 Bijlage 5 A1 CE-Bodembelastingkaart (losbladig) ................................................ 58 Bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 59

Afbeelding voorblad: Odilliapeel en Vliegveld Volkel op 19 september 1944. Bron: NCAP sortieref. 106G-3001 fotonr. 4438 d.d. 19 september 1944

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

4

MANAGEMENT SAMENVATTING Dit rapport behandelt het Vooronderzoek Conventionele Explosieven (VO CE) van onderzoeksgebied Odilliapeel-Sint Hubert km 31,5-43,0 - uitgevoerd door Bombs Away B.V. Bombs Away B.V. heeft dit VO CE uitgevoerd in opdracht van Movares. Aanleiding voor het onderzoek is de planstudie naar de mogelijkheden van een realisatie van een parallelstructuur aan de noord- en zuidzijde van de N264 tussen Odilliapeel en Sint-Hubert waarbij kabels en leidingen worden verlegd en er aan de zuidzijde een A-watergang wordt aangelegd. De verwachting is dat de werkzaamheden tot een maximale diepte van 4 meter minus maaiveld zullen plaatsvinden. Het doel van dit VO CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog (deels) betrokken is geweest bij oorlogshandelingen waardoor er mogelijk CE in de bodem zijn achtergebleven. Door alle verplichte en optionele bronnen te raadplegen volgens de WSCS-OCE zijn de gebeurtenissen zo compleet mogelijk beschreven en in kaart gebracht. Als er leemten in kennis zijn overgebleven, staan deze in het onderzoek beschreven. Indien er indicaties zijn, wordt een afbakening gemaakt van het (de) verdachte gebied(en) aan de hand van: • • •

Hoofd- en subsoort(en) en verdere gegevens van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

Deze punten worden in het rapport verder uitgediept en behandeld, maar een aantal wordt in deze samenvatting verkort weergegeven. In dit historisch vooronderzoek CE is naar voren gekomen dat er een op CE verdachte gebied binnen het uitvoeringsgebied ligt. Verder onderzoek is daardoor noodzakelijk alvorens met de geplande werkzaamheden te kunnen starten. Dit betekent dat er tijdens de mogelijke uitvoering van de geplande werkzaamheden een risico is op het aantreffen van CE en mogelijke detonatie hiervan. De soorten CE die binnen het onderzoeksgebied aangetroffen kunnen worden, zijn: afwerpmunitie, geschutmunitie, ontstekingsinrichtingen munitietoebehoren, kleinkalibermunitie, handgranaten, geweergranaten en munitie voor granaatwerpers. Met de bovenstaande gegevens is er een horizontale- en verticale afbakening gemaakt die het risicogebied en de indringingsdiepte van de aan te treffen CE weergeeft. De groots mogelijke aan te treffen CE is 1000 lbs. Deze kan worden aangetroffen tot op een diepte van 4 m-mv. De laagst mogelijke diepte waarop CE kan worden aangetroffen is op net onder het maaiveld. Het advies dat Bombs Away B.V. geeft aan de hand van dit uitgevoerde vooronderzoek is het nemen van vervolgstappen in de vorm van oppervlakte detectie. In Hoofdstuk 5 'Conclusie en advies' staat het advies verder uitgebreid beschreven

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

5

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding De aanleiding van het vooronderzoek is de planstudie naar de mogelijkheden van een realisatie van een parallelstructuur aan de noord- en zuidzijde van de N264 tussen Odilliapeel en de N277 en tussen Sint Hubert en Haps waarbij kabels en leidingen worden verlegd en er aan de zuidzijde een A-watergang wordt aangelegd. De verwachting is dat de werkzaamheden tot een maximale diepte van 4 meter minus maaiveld tullen plaatsvinden. Het is voor de opdrachtgever niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in deze gebieden. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van de te onderzoeken gebieden, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan.1 In opdracht van Movares heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een historisch vooronderzoek uitgevoerd in de gemeenten Uden, Mill en Sint-Hubert en Cuijk (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem.

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • •

Hoofd- en subsoort(en) van de aan te treffen CE; Kalibers/gewichtsklasse van de aan te treffen CE; Nationaliteit van de aan te treffen CE; Hoeveelheid van de aan te treffen CE; Verschijningsvorm van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook een inspanning gedaan om het type ontstekingsinrichting vast te stellen. 1.2.1

WSCS-OCE Het historisch vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven 2

1

Disclaimer: Dit rapport is een historisch vooronderzoek conventionele explosieven (VO CE) en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. De ambitie van Bombs Away BV is een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare documenten; en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het historisch vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de vigerende richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatiesysteem voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Voor de op CE verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de waterbodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de (water)bodem.

Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen CE worden aangetroffen. 2 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

6

(WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ Niet beschikbaar

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • • • 1.2.2

Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Nationaal Archief (NA) te Den Haag; Websites.

Werkwijze vooronderzoek Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen van het WSCS-OCE uitgevoerd. Een vooronderzoek CE bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

De indicaties voor oorlogshandelingen; De (hoofd- en sub-) soort aan te treffen CE; Hoofdsoort afwerpmunitie: type ontstekingsinrichtingen en verwachte aantal; De kalibers/ gewichtsklasse van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De hoeveelheid aan te treffen CE; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook het type ontstekingsinrichting vastgesteld. De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

7

1.3

Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 (hierna: onderzoeksgebied) in de gemeenten Uden, Mill en Sint Hubert en Cuijk. 3 Het onderzoeksgebied bestaat uit twee tracés die het tracé van de N264 volgen. Het oostelijk gelegen onderzoeksgebied bevindt zich ten oosten van Sint-Hubert en is ongeveer 2,2 kilometer lang. Het westelijk gelegen onderzoeksgebied loopt vanaf de westkant van SintHubert in de richting van Odilliapeel en is ongeveer 11 kilometer lang. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit historisch vooronderzoek weergegeven.

Afbeelding 1: onderzoeksgebied.

1.4

Werkproces conform ISO 9001:2015 Bombs Away B.V. is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf, dat zijn werkproces ingericht heeft conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away B.V. stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de klant. Wat klanten belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away B.V. hoog in het vaandel. Bombs Away B.V. streeft er dan ook continu naar om de geleverde kwaliteit te blijven verbeteren.

1.5

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek heeft Bombs Away het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: • • • •

3

Dhr. Mevr. Mevr. Mevr.

MA BSc MSc BSc

Projectleider/historicus Historicus Projectleider GIS GIS-specialist/luchtfoto-analist

Het archiefonderzoek beperkt zich tot het Nederlands grondgebied.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

8

1.6

Leeswijzer De schriftelijke rapportage van het historisch onderzoek die ten grondslag ligt aan de CEBodembelastingkaart bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde historische vooronderzoek gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis genoemd; In hoofdstuk 3 is een overzicht gegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het historisch vooronderzoek en het daaruit voortvloeiende advies gegeven. In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige A1 Inventarisatiekaart en de A1 CE-Bodembelastingkaart.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

9

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via het internet. Andere instellingen zoals de EODD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, WOII-luchtfoto's en -films, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit gemeld in het rapport.

Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/ nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken In het verleden zijn binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken CE opgesteld. De volgende instanties zijn hiervoor benaderd: • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away B.V. Opdrachtgever Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) bommenkaart

Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken CE Datum 23-02-2018 23-02-2018

Rapportnaam Rapportage Historisch Vooronderzoek CEBodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert Rapportage Historisch Vooronderzoek CEBodembelastingkaart gemeente Cuijk

Type CEBBK CEBBK

Bedrijf Bombs Away Bombs Away

Kenmerk 17P037 17P066

In 2017 en 2018 heeft Bombs Away een gemeentelijke risicokaart opgesteld voor de gemeente Mill en Sint Hubert (17P037) en de gemeente Cuijk (17P066). De verdachte gebieden, conclusies en advies uit de onderzoeken zijn één op één overgenomen in dit onderzoek. Relevante informatie uit de bovengenoemde historische vooronderzoeken is verwerkt in dit rapport.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

10

Afbeelding 2: reeds uitgevoerde onderzoeken.

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • •

Amersfoort, H. & Kamphuis, P. (reds.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam, 2012); Bollen, H.A., & Vroemen, L.P.J., Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnveld 1994); Grimm, P., E. van Loo, R. de Winter, Vliegvelden in oorlogstijd. Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945 (Hong Kong 2017); Klep, Ch. & Schoenmaker, B. (reds.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag, 1995); Korthals Altes, A. Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam, 1984); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Sanders, A.L.M., Uden in de Tweede Wereldoorlog (Uden, 2000); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Verder zijn ook stukken uit het archief

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

11

van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens is het archief van de Explosieven Opsporingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd; beide gelegen in Rijswijk. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). Omdat de resultaten uit de gemeentelijke risicokaarten van Cuijk en Mill en Sint Hubert één op één zijn overgenomen in dit onderzoek, worden de geraadpleegde archieven ten behoeve van deze gemeenten niet opgenomen in de overzichtslijst 2.4.1

Gemeentearchief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeenten Uden, Zeeland, Cuijk en Mill en Sint Hubert. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s Hertogenbosch zijn de gemeentearchieven van de (voormalige) gemeenten Zeeland en Uden geraadpleegd. Voor het onderzoek is onder meer gezocht naar de stukken van de luchtbeschermingsdienst (LBD), de documenten over aangetroffen/geruimde CE en de oorlogsschaderapporten. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 7631

7787

Titel Gemeentebestuur Zeeland 1929-1970

Gemeentebestuur Uden (1938-1970)

Inv. nr. 411

Jaar 1945-1966

496

1940-1953

504 511 543

1930-1946 1930-1970 1945-1951

544

1946-1952

585

1931-1958

684

1944-1951

144

1940-1945

990

1944

1325

1940-1956

1326

1944-1960

1372 1661

1938-1949 1947

2067

1944-1957

Omschrijving Oorlogsgraven in de gemeente Zeeland en opgave gesneuvelde Zeelanders Oorlogsschade en -herstel in de gemeente Zeeland Bosbrandweer Brandrapporten Herstel oorlogsschade aan wegen en waterlopen met subsidie van overheid Herstel oorlogsschade weg Zeeland-Langenboom, bestek ATD 11 (vorig besteknr. 48126) Bebossingsplannen en schade aan bossen (o.a. t.g.v. militaire verdedigingswerken, oorlogshandelingen en een vliegtuigramp_ Vordering van grond en gebouwen op en rondom vliegveld Volkel Het verzoeken om toekenning van een vergoeding wegens oorlogsschade aan diverse gemeente-eigendommen (met uitzondering van schoolgebouwen) Het bewaken van de barakken en eigendommen van de Duitse Weermacht Het verzoeken om toekenning van een vergoeding wegens oorlogsschade aan particuliere eigendommen, Stukken betreffende de afgebroken boerderij Odiliapeel H 32 alsmede het toepassen van de herbouwplicht Brandrapporten Het herstellen van oorlogsschade aan het Marktveld Het verzoeken om toekenning van een vergoeding wegens oorlogsschade aan diverse schoolgebouwen,

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

12

Toeg. nr.

2.4.2

Titel

Inv. nr. 2185

Jaar 1945-1951

2444

1944, 1944

Omschrijving Het herstellen van het gebouw in verband met oorlogsschade Rapport betreffende de oorlogshandelingen in de gemeente Uden in de periode van 5 september-24 september

Provinciaal archief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de provincie NoordBrabant. In het Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC) te ‘s Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Voor het onderzoek is onder meer gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst (LBD), de documenten over aangetroffen/geruimde CE en de oorlogsschaderapporten in de archieven van de verschillende bestuursorganen: Militair Gezag (MG), Provinciale Militaire Commissaris (PMC), Districts Militaire Commissarissen (DMC), kabinet van de Commissaris van de Koningin, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127

Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)

Inv. nr. 34

Jaar 1945

43

19321944 1945

104 171 211

216 219 307 461 510 511 1085

Commissaris van de Koningin CDK in Noord-Brabant

366

1392

Provinciaal Bestuur Noord-Brabant (19201949)

Provinciaal Bestuur

19441945 19441945 19441945 1945 19441945 19441945 19441945

367

367

418

19401941 19441945

431

1148

19441945 1945

443

1944

901

19401950

3640

19491958

Omschrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen (PMC Noord-Brabant) Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen (PMC Noord-Brabant) Tijdstip en bevrijding gemeenten in NoordBrabant (PMC Noord-Brabant) Belastingen, deviezen en oorlogsschade (PMC Noord-Brabant) Rapporten over in januari-maart neergekomen vliegende bommen V1 en V2 (PMC Noord-Brabant) Opruiming mijnen (PMC Noord-Brabant) Sectie brandweer en luchtbescherming (PMC Noord-Brabant) Mijnen en andere explosies (PMC NoordBrabant) Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V1’s en V2’s (DMC ’s Hertogenbosch) Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming (DMC OSS) Brandweer en luchtbescherming (DMC Oss) Verslagen van bezoeken aan pas bevrijdde gemeenten Rapporten burgemeesters aan de CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz. En overleg over schadelosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade en van financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

13

2.4.3

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken van onder meer de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Bunkerarchief, Korps Hulpverleningsdienst en het Militair Gezag ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15

Titel Inspectie Bescherming Burgerbevolking Luchtaanvallen (1937-1946)

Inv. nr. 1-13

Jaar 1940

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven

15-18

1940

32

19401941 19401941

Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan de Duitse bezettingsautoriteiten Commissie van Proefneming, nrs. 17.27.1 17.27.11 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven

37

2.04.110

Korps Hulpverleningsdiens t (1945-1974)

78

19401941

20

z.j.

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 69

2.13.25

2.13.167

2.13.210

Militair Gezag (19431946)

Bunkerarchief (1946-1987)

Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)

19471970 19671971

Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00] Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken

1563

19441945

1567

19441945

1568

19441945

272-284

1951

285-296

Overzichtskaarten

23

19471962 1940

24

1940

25

1940

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden

Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

14

26

2.4.4

Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD is het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, verzetsgroep Groep Albrecht en het Departement van Justitie geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

2.4.5

1940

Titel General-kommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

1332

19401943

1855

1944

Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen Telegrammen van de marechaussee regio Rotterdam aan het 3. Polizeibataillon over bominslagen en delicten, 27-30 november 1944. Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten

190a

Groep Albrecht (19431947)

17-34

1945

216k

Departement van Justitie (1935)(19401945)(1950)

181-185

19431944

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht. Voor het onderzoek zijn de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' aanvullend (als er gevechtshandelingen hebben plaatsgehad in mei 1940), de collectie 420 “Burgemeestersverklaringen’ en de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' verplicht. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

420

Titel Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940

Burgemeestersverkl aringen (1940-1945)

Inv. nr. 521064

Jaar 1940

521062

1940

521050

1940

521051

1940

20

19401945

Omschrijving Verslagen van de commandant van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie kapitein J.J. Luikinga Verslag van de commandant van de 1e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie 1e luitenant G.C.J. van Tilborg Verslag van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie door kapitein W.L. van Furth Dagboek van de commandant van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein R.B.M. Wirtz Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens,

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

15

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

24

19401945

44

19401945

48

19401945

575

2.4.6

Omschrijving monumenten en (veld)graven: Ubach over Worms t/m Utrecht Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Zaamslag t/m Zijpe (NH) Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Ubach over Worms t/m Utrecht Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Zaamslag t/m Zwollerkerspel Geen relevante inventarisnummers betreffende gemeente Zeeland en gemeente Uden

Defensie archieven Het Semistatisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van het MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. Geen

Titel Inventaris archief Mijnen Munitie OpsporingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 52

Jaar 1945-1947

Omschrijving S t/m U

55

1945-1947

W t/m Z

EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Het overzicht van de MORA's is opgenomen in paragraaf 3.7. Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens WOII werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na WOII zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn vaak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen. Voor dit project waren er bij de EODD geen relevante mijnenvelden bekend. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

16

geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

• •

•

2.5

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeenten Uden, Zeeland en Volkel in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’. De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman.

De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

2.5.2

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. De War Diaries aangaande de geallieerde artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944 vormen een aanvulling en worden alleen geraadpleegd indien ze van belang zijn voor het onderzoek. Toeg. nr. AIR 27

Omschrijving Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons

AIR37

Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. 967

Jaar Nov 1944

Omschrijving Summary of Events

1109 715

Feb 1945 Sep – Oct 1944

Summary of Events Daily Log

716 717 718

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Log Daily Log Daily Log

National Archives and Records Administration (NARA) Washington In NARA te Washington zijn onder meer interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

17

RG 18

243

2.5.3

Damage Assessment Reports

Box 928

Jaar 1944

943

1944

1524

1944

1806

1945

163

1944

Omschrijving 305th Bomb Group F.O. #498 Mission Report September 17, 1944 305th Bomb Group F.O. #498 Mission Report September 17, 1944 379th Bomb Gorup F.O. #421 Mission Report July 5, 1944 386th Bomb Group Operations& Mission Report March 1945 Target damage file Volkel, Holland

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

2.6

Titel Records of the Army Air Forces

Inv. nr. II-205-II-250

Jaar 1940-1941

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven.

Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen en spoorlijnen, en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog, echter, is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit 4 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet (meer) zichtbaar zijn. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle en National Collection of Aerial Phtography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. In onderstaande tabel zijn deze luchtfoto’s weergegeven. Er is gebruik gemaakt van luchtfoto’s uit 1938 om een beeld te schetsen van het gebied voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog. Aan de hand van deze foto’s kan bepaald worden

4

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

18

of verstoringen op latere foto’s al voor de Tweede Wereldoorlog aanwezig waren of dat ze afkomstig zijn van oorlogshandelingen

Collectie

Sortie

KAD NCAP

45Hnoord D-242

Fotonummer 299, 301 4109

NCAP

D-431

4166

NARA

E-976

4109

KAD

J-844

3191

NCAP

7-2205

2114

NCAP

106G-2286

3160, 4153

NCAP

106G-2654

3086

NCAP

106G-2651

4017, 4019

NARA

106G-2654

3085, 3088

NARA

SAV-305

002

NARA

SAV-306

010, 007

KAD

106G-3001

KAD

106G-3002

3438, 3439, 3440, 3441, 3443, 3444, 4436, 4438 3048, 3049

NCAP

33-2076

2048

KAD

16-1648

1050

NCAP

3G-TUDS099

6183

Datu m 1938 12-031943 17-041943 05-011944 10-041944 06-071944 15-081944 06-091944 06-091944 08-091944 17-091944 17-091944 19-091944

Kwaliteit B A

Schaal

Verantwoording keuze luchtfoto

onbekend 17.000

A-B

14.000

B

24.000

Vooroorlogs CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert RAP_440308A

A

13.000

RAP_440308A

A

10.000

RAP_440705A

A

9.000

RAP_440815A

A

9.300

RAP_440903A

A

9.300

A

onbekend

CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert RAP_440903A

B

onbekend

RAP_440917A

B

onbekend

RAP_440917A

A

14.000

Na bevrijding

19-091944 24-121944 02-021945 13-071945

A

9.500

A

10.000

A

onbekend

C

40.000

CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert CE-Bodembelastingkaart Mill & St Hubert Naoorlogs

In bijlage 3 is de luchtfoto-s

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

19

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met uniek nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer dat als volgt is opgebouwd: • • •

Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden; Een getal: subnummer om de eventuele verschillende bronnen van elkaar te scheiden.

Dit ‘uniek-nummer’ heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het uniek-nummer uit de chronologische lijst is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Voorbeeld van een bombardement op 10 mei 1940 gevonden in twee verschillende bronnen: [400510A01] en [400510A02]. En vervolgens een beschieting op diezelfde dag wordt: [400510B01] MORA's/UO’s en mijnenvelden De MORA’s (Melding Opdracht en Ruimrapport) of UO's (Uitvoeringsopdracht) en de mijnenvelden vormen hierop een uitzondering, omdat deze indicaties in het EODD-archief al een eigen unieke nummer bezitten. MORA’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EODD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer. Zo is bijvoorbeeld MORA-nummer [19710128] is de honderdachtentwintigste MORA van het jaar 1971. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de EODD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. Bijvoorbeeld mijnenveld [4503_2G] is mijnenveld 2G gevonden op stafkaart 4503.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2TAF. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld ineen aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, welke de benaming

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

20

krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer en worden tevens benoemd aan de hand van een letter. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x-as (west-oost) en y-as (noord-zuid) welke benoemd worden aan de hand van getallen.5 De coördinaten van een positie ziet er dan als volgt uit: [qZ.9636]. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de twee (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. Indicaties zonder uniek nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kon worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • • 3.2

5

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet CE gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen CE zijn ingezet.

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoeksgebied weergegeven in een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Voor het aanbreken van de oorlog was vliegveld Volkel nog niet aangelegd. Het gebied was een heide gebied (de Peelsche heide). Een groot deel van het wegtracé, zoals deze vandaag de dag aanwezig is, was in die tijd ook al aanwezig.

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

21

Afbeelding 3: vooroorlogse kaart van het onderzoeksgebied.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse strijdkrachten onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Voor deze periode zijn in de beschikbare gegevens voor de onderzoeksgebieden geen relevante gegevens aangetroffen.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Mei 1940 Het natuurgebied van de Peelsche heide werd door de Duitse Bauleitung van vliegveld Eindhoven geschikt verklaard voor de aanleg van een vliegveld. 6 [Historische context]

6

Grimm, van Loo, de Winter (2017), 303.

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

22

11 mei 1940 Omstreeks 7.30 uur werden de eerste motorrijders, pantserwagens en infanterie waargenomen in Uden.7 Om 12.00 uur werden de eerste Duitse strooitroepen, infanterie en cavalerie waargenomen in de gemeente Zeeland.8 [Historische context] 3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 werden de geallieerde bombardementen zwaarder door de toenemende aantallen bommenwerpers en afgeworpen bommen. Voorts werd in 1942 door Duitse troepen begonnen met de bouw van de Atlantikwall. 18 juni 1940 Verzoek betreffende de wederopbouw van een boerderij langs de Oudedijk 68, op perceel H 14a, welke door oorlogsgeweld was beschadigd. 9 [Buiten onderzoeksgebied] 13 augustus 1940 Er werd begonnen met de aanleg van vliegveld Volkel.10 [Historische context] Oktober 1940-1945 In totaal werd er 7,07 hectare bos beschadigd of vernield door de aanleg van opslag- en schuilplaatsen door de Duitse Wehrmacht en door het laten exploderen van munitie door de geallieerden.11 [Locatie onbekend] 25 november 1940 De mijnenploeg meldde dat de mijnenvelden in o.a. Mill en Volkel waren geruimd. [Historische context] December 1940 De reserve-FLAK Batterie 10/XII, welke deel uitmaakte van de Reserve-FLAK Abteilung 365, werd in stelling genomen bij Volkel om aanvallen van geallieerde vliegtuigen af te slaan. 12 [Locatie onbekend] 15 februari 1941 Omstreeks 22.00 uur werden zeven brisantbommen in een open veld in de gemeente Zeeland afgeworpen.

De eerste trechter werd op 17 februari aangetroffen.13 [Locatie onbekend] 12-13 oktober 1941 Een Britse Hampden bommenwerper wierp bommen af op vliegveld Volkel. 14 [RAP_411012A] 25 februari 1942 Door een bombardement op 13 oktober 1941 op het vliegveld Volkel raakte meerdere gebouwen beschadigd nabij en op het vliegveld beschadigd. De schade bleef beperkt tot glasen pannenschade.15 [Locatie onbekend] 9 januari 1942 In de opgaaf van branden, opgesteld door de burgemeester van Zeeland, wordt vermeld dat er in 1940 zes branden zijn voorgekomen door oorlogsgeweld en in 1941 zijn twee branden voorgekomen waarvan de oorzaak onbekend was. 16 [Locatie onbekend]

7

NIMH, toeg. nr. 410, inv. nr. 20. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 24. 9 BHIC, toeg. nr. 7787, inv. nr. 144. 10 Grimm, van Loo, de Winter (2017), 303. 11 BHIC, toeg. nr. 7787, inv. nr. 144. 12 Grimm, van Loo, de Winter (2017), 305. 13 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 14 Grimm, van Loo, de Winter (2017), 312. 15 BHIC, toeg. nr. 7787, inv. nr. 2021. 16 BHIC, toeg. nr. 7631, inv. nr. 511. 8

20P017 definitier rapport VO CE Odilliapeel-Sint Hubert km 31.5-43.0 d.d. 26 maart 2020

23

25-26 juni 1942 53 Britse vliegtuigen, waarvan 33 behorende tot de Bomber Command, zestien tot de Fighter Command en vier tot de Coastel Command, voerden aanvallen uit op diverse vliegvelden in Nederland, waaronder Volkel.17 [RAP_420625A] Oktober 1942 – april 1943 Het vliegveld was gesloten en met houten driepootconstructies versperd. 18 [Historische context] Eind 1942 Vliegveld Volkel bestond inmiddels uit 43 hangaars, waarvan een deel door camouflagenetten was afgedekt. Aan de westkant van het vliegveld bevonden zich negentien hangaars en in het noord- en zuidoosten twaalf. Twee van de drie grasbanen werden verhard en de westnoordwest-oostzuidoostbaan werd met 440 meter verlengd. 19 [Historische context] 8 maart 1944 Amerikaanse Marauder bommenwerpers van 322nd en 386th Bomb Group (9th Air Force) wierpen 820 bommen af boven het vliegveld. Twaalf hangaars werden getroffen en een brandstoftank van vijftig ton ging in vlammen op. 20 [RAP_440308A] 8 juni 1944 Rondom de startbanen bevonden zich 33 hangars, waarvan een tiental gecamoufleerd als boerderijen. Tussen de hangars stonden enkele munitiebunkers. In de bossen ten oosten van Volkel en ten zuiden van de kerk van Odiliapeel lagen 50 à 60 munitiebunkers, waarvan het merendeel 150 kilo bommen bevatten. De munitiebunkers waren gecamoufleerd. 21 Zie stafkaart 1:50.000 45 ’s Hertogenbosch O.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=0e91f770-cd9e-472c-b9a0-f1545ab4b8c1