Bijlage 16 - Archeologisch bureauonderzoek Ontwerpbestemmingsplan Boekelsedijk Uden Red Sox
Tekst van het document
,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 15 van 18
LITERATUUR Alterra 2003: Digitale Geomorfologische kaart van Nederland ,
Amersfoort
H. & P. H. Kamphuis
,
schaal 1:25. 000.
,
1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Graven-
,
hage. Berendsen H.J.A. 2008: Fysische Geografie van Nederland deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum Assen. ,
,
,
,
Coolen J. 2008: Onderzoeksgebied Velmolen-Oost gemeente Uden; archeologisch vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek (karterende fase). RAAP-rapport 1586. ,
,
Hakvoort Uden Hos
,
,
A. 2015: Archeologisch inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven. Morgenweg 45 gemeente Uden (Noord-Brabant). Transect-rapport 713. ,
,
,
T.H.L. 2016: Proefsleuvenonderzoek aan Velmolen Oost te Uden in de gemeente Uden. Econsultancy rapport 1563. 001. ,
,
Jong L. de 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. ,
,
Keunen. L.J. 2014: Wonen op de rand van de Peelhorst; een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Uden. RAAP-rapport 2822. ,
Klep C. & B. Schoenmaker Haag.
,
1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945
Koninklijke Nederlandse Baseball en Softball Bond modaties versie 2.
,
-
Oorlog op de flank. Den
2018: Vademecum Honkbal- en Softbalaccom-
,
Locher W. P. & H. de Bakker Malmberg Den Bosch. ,
1990: Bodemkunde van Nederland. Deel 1: Algemene bodemkunde.
,
,
Louwe Kooijmans. L.P. P. W. van den Broeke H. Fokkens prehistorie. Uitgeverij Bert Bakker Amsterdam. ,
,
,
,
A. van Gijn (red.) 2005: Nederland in de ,
,
Mulder E. F. J. de M. C. Geluk I. L. Ritsema W. E. Westerhoff Nederland. Wolters-Noordhoff Groningen. ,
,
,
,
,
T. E. Wong
,
2003: De ondergrond van
,
Nales T. 2015: Uden Morgenweg 45 gemeente Uden (Noord-Brabant). Transect-rapport 595. ,
,
,
,
Peeters M.M. 2014: Plangebied Volkel West II gemeente Uden; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 4836. ,
,
,
Sanders A.L.M. 2000: Uden in de Tweede Wereldoorlog. Uden. ,
,
Stichting voor Bodemkartering 1976: Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000 blad 45 Oost/ ‘s,
,
,
Hertogenbosch. Verhoeven M.P.F. rapport 2798. ,
Rapport 7384. 001 versie 2
,
2013: Een archeologische verwachtingskaart voor de gemeente Uden. RAAP-
Pagina 16 van 18
Verhoeven M.P.F. 2014: Volkel West II in Uden gemeente Uden; archeologisch onderzoek: een waarderend proefsleuvenonderzoek. RAAP-rapport 2916. ,
,
,
Zwanenburg G.J. 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen. ,
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 17 van 18
BRONNEN AHN; internetsite april 2019. http://www. ahn. nl ,
Archeologisch informatiesysteem Archis3 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) april 2019. https://archis. cultureelerfgoed. nl ,
Bodemloket
,
,
Amersfoort
,
internetsite april 2019. ,
http://www. bodemloket. nl Beeldbank Cultureelerfgoed; internetsite april 2019 http://www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl ,
Brabants Historisch Informatiecentrum; internetsite april 2019. http://www. bhic. nl ,
Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Noord-Brabant; internetsite april 2019. http://www. brabant. nl/kaarten. aspx ,
Dinoloket; internetsite april 2019. http://www. dinoloket. nl/ ,
Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite april 2019. http://www. ikme. nl/ ,
Kadaster Topotijdreis; internetsite april 2019. http://www. topotijdreis. nl/ ,
Ruimingskaart; internetsite september 2018. http://www. beobom. nl/ruimingskaart/ ,
SIKB; internetsite april 2019. http://www. sikb. nl ,
VEO Bommenkaart; internetsite september 2018. http://www. explosievenopsporing. nl/veo-bommenkaart/ ,
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 18 van 18
Figuur 1. Situering van het plangebied binnen Nederland
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen Nederland Legenda Plangebied
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 2.
Detailkaart van het plangebied
Boekelsedijk te Uden. Detailkaart van het plangebied Legenda Plangebied
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 3.
Luchtfoto van het plangebied
Boekelsedijk te Uden. Luchtfoto van het plangebied Legenda Plangebied
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 4. Situering van het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: jagerverzamelaars 42
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart gemeente Uden Legenda Plangebied
42 Verhoeven , 2013.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 5. Situering van bouwers 43
het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: land-
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart gemeente Uden Legenda Plangebied
43 Verhoeven , 2013.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 6. Situering van het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: cultuurhistorie 44
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart gemeente Uden Legenda Plangebied
44 Keunen , 2014.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 7. Situering van het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: gecombineerd jager-verzamelaars en landbouwers 45
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart gemeente Uden Legenda Plangebied
45 Verhoeven , 2013.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 8.
Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart 46
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart Plangebied
46 Archeologisch
informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 9.
Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) 47
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Legenda Plangebied
47 AHN
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 10. Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart 48
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de bodemkaart Legenda Plangebied
48 Archeologisch
informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 11. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied 49
Boekelsedijk te Uden. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied (bron: Archeologisch informatiesysteem Archis3 , AHN) Plangebied
49 Archeologisch
informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 12. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten
Situatie 1817 (bron: beeldbank. cultureelerfgoed. nl)
Situatie 1899 (bron: www. topotijdreis. nl)
Situatie 1931 (bron: www. topotijdreis. nl)
Situatie 1956 (bron: www. topotijdreis. nl)
Situatie 1978 (bron: www. topotijdreis. nl)
Situatie 1997 (bron: www. topotijdreis. nl)
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Legenda Plangebied
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 13. Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1817
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Legenda Toekomstige bebouwing (dug-outs , fietsenstalling en clubhuis) Speelveld Verharding Contouren historische wegen en percelen Historische bebouwing
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 14. Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1899
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Legenda Toekomstige bebouwing (dug-outs , fietsenstalling en clubhuis) Speelveld Verharding Contouren historische wegen en percelen Historische bebouwing
Rapport 7384. 001 versie 2
Figuur 15. Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1931
Boekelsedijk te Uden. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Legenda Toekomstige bebouwing (dug-outs , fietsenstalling en clubhuis) Speelveld Verharding Contouren historische wegen en percelen Historische bebouwing
Rapport 7384. 001 versie 2
Bijlage 1 Ouderdom in jaren
Overzicht geologische
Chronostratigrafie
MIS
Holoceen
1
11. 755 12. 745 13. 675 14. 025
LaatWeichselien (LaatGlaciaal)
15. 700 29. 000 50. 000 75. 000
115. 000 130. 000
370. 000 410. 000
en archeologische tijdvakken
Late Dryas (koud) Allerød (warm) Vroege Dryas (koud) Bølling (warm)
Lithostratigrafie Formaties: Naaldwijk (marien) , Nieuwkoop (veen) , Echteld (fluviatiel)
2
LaatPleniglaciaal MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)
MiddenPleniglaciaal VroegPleniglaciaal
3
van
5a 5b 5c 5d
Eemien (warme periode)
5e
Saalien (ijstijd)
6
Boxtel Formatie van
Beegden Eem Formatie Formatie van Drente Formatie van
Urk
Cromerien (warme periode) Formatie van
2. 600. 000
Rapport 7384. 001 versie 2
Formatie Peelo
van
475. 000
Pre-Cromerien
van
4
Elsterien (ijstijd)
850. 000
Formatie
Kreftenheye
VroegW eichselien (VroegGlaciaal)
Holsteinien (warme periode)
Formatie
Sterksel
Cal. jaren v/n Chr.
14
C jaren
Chronostratigrafie
0
1950
zones
Vb2
1500
Subatlanticum koeler vochtiger
450 0 12
Pollen
Vb1 Va
800
2650
815
IVb Subboreaal koeler droger
2000
3755
IVa
5000
4900
Atlanticum
5300
warm
III
Boreaal
II
vochtig 8000
7020
warmer 8240
9000
Preboreaal
8800
warmer 11. 755
10. 150
12. 745
10. 800
13. 675
11. 800
14. 025
12. 000
15. 700
13. 000
LaatWeichselien (LaatGlaciaal)
Late Dryas
LW III
Allerød
LW II
Loofbos eik en hazelaar overheersen haagbeuk veel cultuurplanten rogge , boekweit , korenbloem Loofbos eik en hazelaar overheersen beuk1% > invloed landbouw (granen)
LW I
Archeologische perioden Nieuwe tijd Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd Bronstijd
Neolithicum
Loofbos eik , els en hazelaar overheersen in zuiden speelt linde een grote rol den overheerst hazelaar , eik , iep , linde , es eerst berk en later den overheersend
Mesolithicum
parklandschap dennen- en berkenbossen open
Vroege Dryas Bølling
35. 000
I
Vegetatie
parklandschap open vegetatie met kruiden en berkenbomen
MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)
perioden met een poolwoestijn en perioden met een toendra
VroegWeichselien (VroegGlaciaal)
perioden met bos en perioden met een subarctisch open landschap
Laat-Paleolithicum
75. 000
115. 000 130. 000
Eemien (warme periode)
Midden-Paleolithicum
loofbos
Saalien (ijstijd) 300. 000
Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974) , Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3. 9 Bronk Ramsey (2003) , toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).
Rapport 7384. 001 versie 2
Onderzoeksmeldingen
Bijlage 2 Zaaknummer (OMnummer) 3997557100
Situering t. o. v. plangebied 50 meter ten zuiden
2196561100 (28426)
300 meter ten noorden
4545675100
300 meter ten noordoosten
2156830100 (22662)
450 meter ten zuiden
2470535100 (65029)
500 meter ten zuiden
2485561100 (66953)
500 meter ten zuiden
2321819100 (45724)
550 meter ten noorden
Rapport 7384. 001 versie 2
Aard , uitvoerder en resultaten van het onderzoek Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 28-4-2016 Resultaat: Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn voornamelijk sporen aangetroffen die te maken hebben met de inrichting van het plangebied in de 18 e , 19 e en 20 e eeuw (weg en percelering). Van de historische weg de Velmolen zijn van een tweetal fases de greppels gevonden. Nederzettingssporen zijn niet aangetroffen. Het in gebruik nemen van het terrein als cultuurlandschap kan gedateerd worden aan de hand van het vondstmateriaal dat is aangetroffen tijdens het proefsleuvenonderzoek. Op een scherfje roodbakkend aardewerk na kunnen alle vondsten gedateerd worden vanaf de 18 e eeuw. Vermoedelijk is het terrein dan ook in de 18 e eeuw in gebruik genomen. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Volkelseweg Uden Uitvoerder: IDDS Archeologie B. V. Datum: 29-4-2008 Resultaat: Tijdens het veldonderzoek is geconstateerd dat het bodemprofiel van het plangebied verstoord is. Op basis van de resultaten van het Inventariserend Veldonderzoek wordt geadviseerd om geen archeologisch vervolgonderzoek uit te laten voeren.
Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Transect Datum: 26-5-2017 Resultaat: Op basis van het vooronderzoek is vastgesteld dat het plangebied een lage verwachting heeft op de aanwezigheid van archeologische resten uit het Laat-Paleolithicum – Nieuwe tijd. Dit is gebaseerd op de hoge mate van verstoring van de ondergrond in het plangebied. De verstoring hangt vermoedelijk samen met de vroegere turfwinning in het gebied maar vooral met de bouw van de school in 1956 , waarbij relatief diepgaande graafwerkzaamheden hebben plaatsgevonden. De bodem is daarbij naar verwachting zodanig omgewerkt dat eventueel aanwezige archeologische resten vernietigd zullen zijn. Het plangebied heeft een lage archeologische verwachting. Op grond hiervan zijn ten aanzien van de nieuwbouw van de school geen aanvullende maatregelen noodzakelijk voor wat betreft het behoud van archeologische waarden. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Veldmolen Oost Uden Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 16-5-2007 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Morgenweg 45 Uden Uitvoerder: Transect Datum: 3-2-2015 Resultaat: Op basis van het vooronderzoek is vastgesteld dat het plangebied grotendeels een hoge verwachting heeft op de aanwezigheid van archeologische resten.
Dit is gebaseerd op de aanwezigheid van een relatief gave bodemopbouw in de gebiedsdelen rondom de bebouwing en het aantreffen van archeologische indicatoren in de boringen. Op basis van het vondstmateriaal (fragmenten Romeins en laatmiddeleeuws aardewerk en verbrand botmateriaal) is de kans groot dat de eventuele resten in het plangebied samenhangen met een nederzetting uit één van die perioden of een mogelijk Romeins grafveld. Dit sluit echter resten uit andere archeologische perioden niet uit. Alleen ter plaatse van de boerderij is de bodem naar verwachting verstoord. Op die plekken is sprake van een lage archeologische verwachting. De hoge verwachting leidt ertoe dat in het plangebied rekening gehouden moet worden met de aanwezigheid van archeologische resten. Daarom wordt geadviseerd een hoge archeologische verwachting in het nieuwe bestemmingsplan op te nemen. Het handhaven van een dubbelbestemming in het terrein betekent uiteindelijk dat in het kader van de herinrichting van het plangebied vooraf aanvullend archeologisch onderzoek zal moeten worden uitgevoerd (IVO , karterende/waarderende fase). Dit onderzoek kan het beste plaatsvinden met behulp van proefsleuven (IVO-P).
Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Morgenweg 45 Uden Uitvoerder: Transect Datum: 28-5-2015 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Volkelseweg Uden Uitvoerder: BAAC BV Datum: 14-3-2011 Resultaat: Uit het veldonderzoek bleek dat in de zone waar veldpodzolen worden verwacht , gooreerdgronden voor-
2445871100 (61882)
600 meter ten zuidoosten
2458986100 (63546)
600 meter ten zuidoosten
2270198100 (38686)
650 meter ten noordwesten
4554196100
650 meter ten noordwesten
3981623100
700 meter ten noordwesten
4001467100
750 meter ten noordwesten
4008741100
750 meter ten noordoosten
4569132100
750 meter ten noorden
4569140100
750 meter ten noorden
Rapport 7384. 001 versie 2
komen. Enkeerdgronden zijn alleen aangetroffen in depressies in het landschap. Op een klein aantal boringen na bleek de bodem buiten de gooreerdgronden tot in de C-horizont verstoord te zijn. In de zones waar een verstoorde bodem of een gooreerdgrond is aangetroffen , kan de archeologische verwachting worden bijgesteld naar een lage verwachting voor alle perioden. In zes boringen in het westelijke deel van het plangebied is een podzol-B horizont aangetroffen. In een dergelijke bodem kunnen in theorie archeologische resten of sporen bewaard zijn gebleven. Echter vanwege de omvorming van heide naar bos zullen eventuele indicatoren verspreid zijn geraakt. Een archeologisch vervolgonderzoek wordt niet noodzakelijk geacht. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Volkel West Uden Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 2-6-2014 Resultaat: Tijdens het verkennend booronderzoek is de overgangsligging van het plangebied bevestigd. In het zuidelijke deel van het plangebied zijn hogere (drogere) gronden aangetroffen. De gronden worden hier gekenmerkt door een cultuurdek , wat wijst op langduriger landbouwkundig gebruik. Het noordelijke deel van het plangebied ligt zichtbaar wat lager. Hier ontbreekt een dergelijk cultuurdek. De gronden in het plangebied blijken al (deels) te zijn verploegd (tot minimaal 50 cm -Mv). De mate van verstoring lijkt echter beperkt.
Het lijkt er op dat de C-horizont redelijk intact is gebleven. Het meest noordelijk deel van het plangebied (ter hoogte van de boringen 7 en 8) is wel volledig verstoord. Uit de resultaten van het onderzoek blijkt aan dat in het plangebied archeologische resten verwacht worden die gerelateerd zijn aan ‘droge archeologie’ (zone voor vervolgonderzoek). Het meest noordelijke deel van het plangebied is al dermate verstoord dat intacte archeologische resten hier niet meer worden verwacht. Voorafgaand aan de definitieve vaststelling van het bestemmingsplan kan al een waarderend veldonderzoek in de vorm van proefsleuven worden uitgevoerd (zone voor vervolgonderzoek). Gemeente laat het gebied verder onderzoeken middels proefsleuvenonderzoek. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Volkel West 2 Uden Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 14-10-2014 Resultaat: In sleuf 1 is een greppel uit de Nieuwe tijd aangetroffen. In de overige sleuven zijn grote hoeveelheden door mensen veroorzaakte verstoringen aangetroffen in de vorm van zeer onregelmatige kuilen. Omdat vondsten ontbreken is de datering en functie van deze kuilen onbekend , maar gelet op de soms scherpe insteek in profiel , gaat het waarschijnlijk om kuilen uit de Nieuwe tijd. Er is geen behoudenswaardige vindplaats aangetroffen; het plangebied kan voor ontwikkeling worden vrijgegeven.
Type onderzoek: bureauonderzoek Toponiem: Boekelseweg Uden Uitvoerder: Hazenberg Archeologie Leiden BV Datum: 22-12-2009 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Transect Datum: 12-7-2017 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Transect Datum: 28-11-2015 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Transect Datum: 1-6-2016 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 22-7-2016 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: bureauonderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Bureau voor Archeologie Datum: 10-10-2017 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Uden Uitvoerder: Bureau voor Archeologie Datum: 16-10-2017 Resultaat: Dit rapport is niet beschikbaar in Archis of Dans Easy
Bijlage 3
Vondstmeldingen
Zaaknummer (Waarnemingsnr. ) 3018468100 (252019)
Locatie t. o. v. plangebied 450 meter ten oosten
2470535100
500 meter ten zuiden
Omschrijving Mesolithicum - Neolithicum : - vuursteen afslag Romeinse tijd : - fragment van ruwwandig gedraaid aardewerk - 2 fragmenten van aardewerk objecten , Middeleeuwen : - fragment van een aardewerk object , Late-Middeleeuwen : - 9 fragmenten van grijsbakkend gedraaid aardewerk - fragment van geelwitbakkend Pingsdorf aardewerk Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - 2 bakstenen
2458986100
Rapport 7384. 001 versie 2
650 meter ten zuidoosten
Nieuwe tijd : - fragment van een KKP kleipijp Nieuwe tijd : - greppel/sloot
Bijlage 4
Bewoningsgeschiedenis van Nederland
Als aanvullende informatie wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland weergegeven. Paleolithicum (tot ca. 8800 voor Chr. ) De vroegste bewoningssporen in Nederland uit deze periode dateren uit de voorlaatste ijstijd ca. 300. 000-130. 000 jaar geleden. Waarschijnlijk hebben in de koudste fasen van de ijstijden in Nederland geen mensen geleefd. Daarentegen was bewoning in de warmere perioden wel mogelijk. De mensen die hier toen leefden trokken als jagers/vissers/verzamelaars rond in kleine groepen en maakten gebruik van tijdelijke kampementen. Veranderingen in het klimaat zorgden voor een veranderende flora en fauna. Tijdens de koude perioden bestond het groot wild onder meer uit rendieren mammoeten paarden en steppewisenten. Vooral op paarden en rendieren werd in het LaatPaleolithicum intensief jacht gemaakt. Tijdens de warmere perioden werd er onder andere op herten wilde zwijnen en oerossen gejaagd. ,
,
,
,
Mesolithicum (ca. 8800-4900 voor Chr. ) Rond de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen (ca. 9000 voor Chr. ) verbeterde het klimaat voor een langdurige periode. De gemiddelde temperatuur steeg waardoor de variatie in flora en fauna (o. a. bosontwikkeling) toenam. De mens kreeg nu de mogelijkheid om meer gevarieerd te eten: vruchten en andere eetbare gewassen stonden nu vaker op het menu. Doordat de temperatuur steeg trok het groot wild (met name rendieren) naar het noorden en maakte plaats voor meer territoriumgebonden klein wild vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jachttechniek aangepast. De vuursteen bewerkingstechniek hield met deze ontwikkeling gelijke tred. Er werden kleine vuursteenspitsen vervaardigd die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Met de stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten en de zeespiegel te stijgen. Het tot dan toe droge Noordzee-Bekken kwam onder water te staan. De groepen jagers/vissers/verzamelaars wisselden nog wel van locatie maar exploiteerden kleinere gebieden. In het voorjaar viste men in de rivieren tijdens de zomer leefde men voornamelijk langs de kust waar naast vis en schaaldieren ook zeehonden als voedselbron dienden. In de herfst verzamelde men noten en vruchten terwijl in de winter op onder meer pelsdieren werd gejaagd. ,
,
,
,
,
,
,
Neolithicum (ca. 5300-2000 voor Chr. ) Aan het begin van deze periode gingen het jagen vissen en verzamelen een steeds minder belangrijke rol spelen. Men ging nu zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp. Uit vondsten valt af te leiden dat het om twee groepen mensen gaat enerzijds kolonisten met een vrijwel agrarische levenswijze anderzijds om de autochtone mesolitische bevolking die een halfagrarische levensstijl erop na gaat houden. Deze verandering ging gepaard met enkele technologische en sociale vernieuwingen zoals: het wonen op een vaste plek in een huis het gebruik van vaatwerk van (gebakken) klei en de introductie van geslepen stenen dissels en bijlen. De bevolking groeide nu gestaag mede door de productie van overschotten. Uit het Neolithicum zijn verschillende nu nog zichtbare grafmonumenten bekend te weten grafkelders hunebedden en grafheuvels. ,
,
,
,
,
,
,
Bronstijd (ca. 2000-800 voor Chr. ) Het begin van dit tijdvak valt samen met het eerste gebruik van bronzen voorwerpen zoals bijlen. Vuurstenen werktuigen bleven zij het minder in gebruik. Het aardewerk uit deze periode is over het algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te onderscheiden van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Nederlands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had ,
Rapport 7384. 001 versie 2
,
wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van bezit. De grafheuveltraditie die tijdens het Neolithicum haar intrede deed werd in eerste voortgezet maar rond 1200 voor Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen omgeven door een greppel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest-Europa niet onderscheiden in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied. Wel zijn uit het Laat-Neolithicum koperen voorwerpen bekend. ,
,
,
,
,
IJzertijd (ca. 800-12 voor Chr. ) In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Voor de productie van werktuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie. Het gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal eens verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic fields'). Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen) die mogelijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorstengraven uit Zuid Nederland met daarin luxe geïmporteerde bijgaven zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden. Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen. ,
,
,
,
Romeinse tijd (ca. 12 voor Chr. - 450 na Chr. ) Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aangezien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen is men toch nog in belangrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederlandse rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 na Chr. werd de Rijn definitief als Romeinse rijksgrens ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaamde 'limes' werden langs de Rijn tot diep in Duitsland 'castella' (militaire forten) gebouwd. ,
,
,
De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd vooral na de opstand van de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69-70 na Chr. de Romeinse invloed steeds duidelijker. In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld naast het eigen handgevormde aardewerk Romeins importaardewerk in gebruik dat op de draaischijf was vervaardigd. Er werden vooral in Limburg grootse villa's (Romeinse herenboerderijen) gebouwd hetzij nieuw gesticht hetzij ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan waardoor het gebied steeds beter werd ontsloten. Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen waarvan er enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking ten noorden van de Limes werd niet zo sterk beïnvloed door de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handelscontacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond onder meer door invallen van Germaanse stammen een instabiele situatie die met korte onderbrekingen voortduurde tot in de vijfde eeuw. Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting van de grensverdediging langs de Rijn. ,
,
,
,
,
,
Middeleeuwen (ca. 450-1500 na Chr. ) Over de Vroege-Middeleeuwen vooral over het tijdvak 450-600 na Chr. is relatief weinig bekend. Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen. De marktgerichte economie verdween en de mensen vielen terug op zelfvoorziening. De politieke macht was na het wegvallen van de Ro,
Rapport 7384. 001 versie 2
,
meinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden. Een gezaghebbende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele periode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'. Vanaf de 10 e – 11 e eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adellijke grootgrondbezitters waargenomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes kastelen en versterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei en mede dankzij gunstige klimatologische omstandigheden werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze periode. Door de aanleg van dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast. De heersende rivaliteit tussen de vorsten leidde in combinatie met een zwak centraal gezag veelvuldig tot lokaal geweld waarvan de bevolking vaak het slachtoffer werd. Door het aanleggen van burgen schansen landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
Nieuwe tijd (1500-heden) De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie. Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industriele revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwikkelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het grootste deel van de bevolking is niet meer werkzaam en woonachtig op het platteland maar in de steden. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19 e tot het begin van de 20 e eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt. In de Nieuwe tijd vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats wat zich tot in het begin van de 20 e eeuw uit in de kunsten. ,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
Bijlage 5
AMZ-cyclus
Het AMZ-proces Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen die elkaar kunnen opvolgen afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelijke prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan indien reeds voldoende gegevens bekend zijn een stap worden overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen. Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid gemeente provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek. Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is wordt het archeologisch onderzoek afgesloten. Ook kan de bevoegde overheid besluiten dat een vindplaats van zo groot belang is dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke provinciale en landelijke archeologische waardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische verwachting. Indien dit het geval is dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het plangebied aanwezig zijn. Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema). ,
,
De eerste fase: Bureauonderzoek Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van informatie aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte archeologische waarden binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap. ,
,
,
,
De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO) Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het IVO moet informatie geven over de aan- of afwezigheid de aard het karakter de omvang de datering de gaafheid de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. ,
,
,
,
,
,
Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeologische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorwerpen). Bij het booronderzoek is een onderscheid aangebracht in een verkennende karterende en waarderende fase. De verkennende fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze. Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarderende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizontale begrenzing ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen. ,
,
,
Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlakte worden verwacht en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.
Rapport 7384. 001 versie 2
Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen worden kan de bevoegde overheid beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voorgaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen die aanleiding geven tot nader onderzoek kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan. ,
,
,
De derde fase: Opgraven Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven maar wel van belang zijn voor de wetenschap kan de bevoegde overheid besluiten over te gaan tot een opgraving. Het doel hiervan is volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen om daarmee informatie te behouden die van belang is voor kennisvorming over het verleden. ,
,
,
Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen die aanleiding geven tot nader onderzoek kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan. ,
,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
Schema van de Archeologische Monumenten Zorg Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling ▼ Toetsing aan archeologisch beleid (Gemeente , Provincie , Rijk) ▼ Bureauonderzoek* (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Inventariserend veldonderzoek* ▼ ▼ Verkennend veldonderzoek ►**** Karterend veldonderzoek Door middel van: Door middel van: - terreininspectie - boor- oppervlaktekartering onderzoek** - booronderzoek** - proefsleuven*** ▼ ▼***** Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie ▼****** Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven*** (variant begeleiding) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ ▼ Opgraven*** Beschermen Verwijderen van de Bescherming van de archeologische archeologie door resten door archeoplanaanpassing logen (variant begeleiding)
►
Vergunningverlening indien geen onderzoek noodzakelijk wordt geacht.
►
Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek , vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen. ***
►
Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek , vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen. ***
►
Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie , wel archeologische waarden aanwezig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op grond van waardering. Einde onderzoek , vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).
* Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk , indien een PvA aanwezig is. ** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld , toetsing door de bevoegde overheid. *** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld , toetsing door de bevoegde overheid. **** Na een verkennend booronderzoek kan de bevoegde overheid besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek moet worden uitgevoerd. ***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk , indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid. ****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk , indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.
Rapport 7384. 001 versie 2
Bijlage 6
Rapport 7384. 001 versie 2
Planontwerp
Toelichting grondslagen In dit document kunt u secties vinden die onleesbaar zijn gemaakt. Deze informatie is achterwege gelaten op basis van de Wet open overheid (Woo). De letter die hierbij is vermeld correspondeert met de bijbehorende grondslag in onderstaand overzicht.
J Art. 5.1 lid 2 sub e Het belang van de openbaarmaking van deze informatie weegt niet op tegen het belang van de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen