Bijlage 16 - Archeologisch bureauonderzoek Ontwerpbestemmingsplan Boekelsedijk Uden Red Sox
Tekst van het document
ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK BOEKELSEDIJK TE UDEN GEMEENTE UDEN
archeologisch bureauonderzoek Boekelsedijk
te Uden
Opdrachtgever
Buro
Waalbrug
Postbus
165
6640 AD
Beuningen
Rapportnummer
7384.001
Versienummer!
2
Datum
Vestiging
30 april 2019
Limburg Rijksweg 6071 0475
Noord 39
KS Swalmen -
504961
(geanonimiseerd) Bleeconsuitancy.nl
Opsteller Paraaf
Kwaliteitscontrole Paraaf
©
(geanonimiseerd) MA
(geanonimise rd) (geanonimise rd) (geanonimiseerd)
(geanonimise rd)
Econsultancy bv, Swalmen en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders
Foto's
vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 ISSN: 2210-8785 1
Versie
1
beoordeeld
betreft een door de
(Analoog rapport) (Digitaal rapport E-depot)
rapport waarvan geen beoordeling bevoegde overheid.
van
de
bevoegde
overheid
is ontvangen,
bij versie
2 is het rapport
wel
Administratieve gegevens
plangebied
Projectcode
7384.001
Toponiem
Boekelsedijk
Opdrachtgever
Buro
Gemeente
Uden
Plaats
Uden
Provincie
Noord-Brabant
Kadastrale
Waalbrug
Gemeente
gegevens
Uden,
Sectie
|, nummers 3553
en
308
(ged.) en
Sectie
P,
nummer
736
(ged.) Omvang plangebied
circa
2,6 ha
Kaartblad
45H
(1:25.000)
Coördinaten
Bevoegde
centrum
plangebied
X:
overheid
172.165/
Gemeente Markt
namens
de
bevoegde
overheid
Uden
145, 5401
Postbus
Deskundige
Y: 406.775
83,
5400
F:
Uden
(geanonimiseerd) ne
E : Postbus83@uden.nl
voo (geanonimiseerd) E: advies@archaeo.nl
AP
9
Eindhoven
04
(geanonimiseerd) 5
T:
(geanonimise rd) (geanonimiseerd) Rapelenburglaan
W:
www.archaeo.nl
Bureauonderzoek
Archeoregio Beheer
AB
ArchAeO
5654
ARCHIS3
Tt EJ Uden
Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)
4639805100
NOaA
Brabants
plaats
en
documentatie
Uitvoerders
zandgebied
Eeconsultancy, Swalmen/
Provinciaal
Archeologisch Depot
Noord-Brabant
Econsultancy, (geanonimiseerd) MA
Kwaliteitszorg Eeonsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Tevens is Eeconsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. Betrouwbaarheid Dit onderzoek derzoek
wordt
is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken
kracht van
de
zijnde regelgeving.
Een
booron-
bodem, waardoor het, op basis
de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsulancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie. van
SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van Buro Waalbrug in september 2018 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de voorgenomen herontwikkeling van het terrein. Het plangebied is gelegen aan de Boekelsedijk te Uden in de gemeente Uden. In het plangebied zal een clubhuis van een honkbalvereniging met speelveld toegangsweg en parkeerplaats worden gerealiseerd. Bij de aanvraag van de hiervoor benodigde omgevingsvergunning is gebleken dat voor het plangebied een archeologische onderzoeksplicht geldt. Deze onderzoeksplicht vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo 2010). Het archeologisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast. ,
,
Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van informatie aan de hand van bestaande bronnen over bekende en verwachte archeologische waarden. ,
,
Gespecificeerde archeologische verwachting bureauonderzoek Op basis van de gegevens van het bureauonderzoek geldt een lage verwachting voor het Paleolithicum en Mesolithicum. De locatie ligt ver water verwijderd waardoor het een ongeschikte locatie was voor de jager-verzamelaars. Voor de landbouwers tijdens het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen was het een geschikte locatie. Er zijn echter in de omgeving archeologische onderzoeken uitgevoerd waar geen resten van deze periodes is aangetroffen. Hierdoor geldt er een middelhoge archeologische verwachting. Het plangebied is al minstens vanaf het begin van de 19 e eeuw bebouwd. Vanwege deze historische bebouwing geldt er een hoge verwachting voor de Nieuwe tijd.
Advies
Gezien de in dit onderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk. Op basis van de tot nu toe bekende informatie over de toekomstige plannen
,
is de beste onderzoeksmethode een opgraving variant archeologische begeleiding. De archeologische begeleiding is van toepassing op alle toekomstige plannen die de bodem dieper dan 30 cm – mv zal verstoren. Verder zal de archeologische begeleiding alleen van toepassing zijn op sleuven voor de aanleg van kabels en leidingen die breder zijn dan 50 cm. In sleuven smaller dan 50 cm is de zichtbaarheid nihil en de informatiewaarde laag door het kleine oppervlak. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. In het overige deel van het plangebied waar niet dieper dan 30 cm –mv wordt verstoord adviseert Econsultancy een dubbelbestemming archeologie te behouden. Bij een dubbelbestemming worden de mogelijke archeologische waarden in situ bewaard. ,
,
Bovenstaand betreft een advies opgesteld door Econsultancy. Het advies dient ter goedkeuring voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid (gemeente Uden). Na beoordeling wordt door de bevoegde overheid een besluit genomen. Monumentenhuis Brabant de adviseur van gemeente Uden heeft een beoordeling opgesteld. Monumentenhuis Brabant is van mening dat een archeologische begeleiding niet zinvol is aangezien de ingrepen te klein zijn om inzicht te krijgen in de bodemopbouw. In hoeverre de bodem ter plaatse van de thans voorziene plannen nog intact is kan op basis van de bureaustudie niet zo duidelijk worden bepaald. Daarover zou een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen meer uitsluitsel kunnen geven. Op basis van de bureaustudie ,
,
,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
adviseert Monumentenhuis Brabant ter toetsing een verkennend booronderzoek te laten verrichten. Bodemverstoring door ontwikkelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw binnen het plangebied is echter wel waarschijnlijk.
Rapport 7384. 001 versie 2
INHOUDSOPGAVE
1
INLEIDING
2
BUREAUONDERZOEK 2. 1 2. 2 2. 3 2. 4 2. 5 2. 6 2. 7 2. 8
3
. . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . ..
. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . ..
Doelstelling en onderzoeksvragen Methoden Afbakening en huidige situatie van het plangebied Toekomstige situatie Aardwetenschappelijke gegevens Archeologische waarden Beschrijving van het historische gebruik Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
1
. .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
1 1 2 3 4 7 10 12
.. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
15
.. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
16
.. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
18
. .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. .
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. .
. . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. .
.. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
CONCLUSIE EN ADVIES
LITERATUUR
BRONNEN
1
Rapport 7384. 001 versie 2
LIJST VAN TABELLEN Tabel Tabel Tabel Tabel Tabel
I. II. III. IV. V.
Aardwetenschappelijke gegevens plangebied
Grondwatertrappenindeling Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Verleende bouwvergunningen Gespecificeerde archeologische verwachting
LIJST VAN AFBEELDINGEN Figuur Figuur Figuur Figuur
1. 2. 3. 4.
Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur Figuur Figuur Figuur Figuur Figuur Figuur Figuur
8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.
Situering van het plangebied binnen Nederland Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Situering van het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: jagerverzamelaars Situering van het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: landbouwers het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: Situering van cultuurhistorie het plangebied binnen de archeologische verwachtingskaart: Situering van gecombineerd jager-verzamelaars en landbouwers Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1817 Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1899 Situering van de toekomstige plannen en de historische bebouwing uit 1931
BIJLAGEN Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6
Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Onderzoeksmeldingen Vondstmeldingen Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus Planontwerp
Rapport 7384. 001 versie 2
NE
1
INLEIDING
Econsultancy heeft
in
opdracht
Buro
van
Waalbrug
archeologisch
een
bureauonderzoek
uitgevoerd
Boekelsedijk te Uden in de gemeente Uden (zie figuur 1). De initiatiefnemer is voornemens om het plangebied te herontwikkelen ten behoeve van de herhuisvesting van een honkbalvereniging met speelveld, clubhuis, toegangsweg en parkeerplaats. plangebied gelegen
voor
een
Om
deze
Het
archeologisch
aan
de
ontwikkeling mogelijk te maken, moet eerst een wijziging van het bestemmingsplan worden doorgevoerd. Hierbij moet ook inzichtelijk te worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht. De noodzaak tot archeologisch onderzoek vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992) en de Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2006). onderzoek
bureauonderzoek
bestaat
uit een
bureauonderzoek
(hoofdstuk 2). Uitgaande van
opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting
of vervolgstappen noodzakelijk zijn
wordt
de
advies
een
in het
gegeven
(hoofdstuk 3).
Het
archeologisch onderzoek is uitgevoerd in september 2018 door (geanonimiseerd) MA (archeoloog). rapport is gecontroleerd door (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (senior KNA-archeoloog).
2
BUREAUONDERZOEK
Het
2.1
Doelstelling
Het doel
van
onderzoeksvragen
en
het bureauonderzoek
is om
archeologische verwachting ventarisatie gemaakt van bekende voor
gegevens. del
Aan
de
hand
deze
het
antwoord
een
plangebied aardwetenschappelijke,
inventarisatie
wordt
het
Methoden
Het
archeologisch
Kwaliteitsnorm
onderzoek
Nederlandse
Voor
de
uitvoering
van
het
LS05.
De resultaten
van
dit onderzoek
worden
Binnen
dit onderzoek
de
volgende
werkzaamheden
het
plangebied
?
Deskundigen (CCvD) Archeologie
van
afbakening
ad
vraag
wat de
gespecificeerde
te beantwoorden
wordt
in-
een
archeologische en (cultuur)historische gespecificeerd archeologisch verwachtingsmo-
uitgevoerd conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Archeologie (KNA, versie 4.0, 07-06-2016), die is vastgesteld door het
College
>
op de vraag
is
Centraal
ad ad
deze
opgesteld.
2.2
>
te vinden
Om
is.
zijn
van
bureauonderzoek
komstige gebruik (LSO1); beschrijving van de huidige beschrijving beschrijving
en
van
de historische
van
bekende
gegevens
(LS04);
opstellen
van
een
en
en
is
ondergebracht bij het SIKB
te Gouda.
gelden de specificaties LSO1, LSO2, LSO3, LSO4 en rapport weergegeven conform specificatie LS06.2
in dit
vaststellen
toekomstige situatie en
archeologische
verricht:
van
situatie
de
consequenties
van
het
mogelijk
toe-
(LS02);
mogelijke verstoringen (LSO3); en historische waarden en aardwetenschappelijke
gespecificeerde verwachting (LSO5).
Beschikbaar via www.sikb.nl.
Rapport 7384.001 versie 2
Pagina 1 van 18
Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd: het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) geologische kaarten geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLo,
ket); literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25. 000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Noord-Brabant; de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Uden; plaatselijke heemkundevereniging.
2. 3
Afbakening en huidige situatie van het plangebied
Afbakening Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 750 meter rondom het plangebied. 3 De onderzoekslocatie circa 26 ha ligt aan de Boekelsedijk ten zuidoosten van Uden in de gemeente Uden (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 165 m +NAP. Het gebied is kadastraal bekend als gemeente Uden Sectie I nummers 3553 en 308 (ged. ) en Sectie P nummer 736 (ged. ). Volgens de topografische kaart van Nederland 45H (1:25.000) zijn de coördinaten van het midden van de onderzoekslocatie X: 172. 165/ Y:406. 775 ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Huidige situatie Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens (waaronder een veldinspectie). Het plangebied is momenteel in gebruik door een boomkwekerij. In het noordwestelijke deel van het plangebied aan de Emmausweg bevindt zich een woonhuis met stallen een paardenbak en weiland ,
,
(zie figuur 3). Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemar3 Binnen
deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de archeologische verwachting van het plangebied.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 2 van 18
chief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. een
Gemeente Uden heeft meerdere verwachtingskaarten. 4 Volgens de archeologische verwachtingkaart die betrekking heeft op de jager-verzamelaars tijdens het Paleolithicum en Mesolithicum ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting voor droge landschappen. De verwachtingskaart voor de landbouwers Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd ligt het plangebied in een zone met een zeer hoge verwachting voor droge landschappen. Tevens ligt in het plangebied in een historische kern net huispercelen type geconcentreerd gehucht met een gemiddelde waardering (zie figuur 4 tot en met 6). Op de combinatiekaart voor alle periodes valt het plangebied binnen categorie 3: gebieden met een hoge archeologische waarde waaronder AMK-terreinen van (hoge) archeologische waarde en historische kernen van dorpen en gehuchten en categorie 4: gebieden met een hoge archeologisch verwachting (zie figuur 7). Voor beide categorieën geldt dat er archeologisch onderzoek moet worden uitgevoerd bij bodemingrepen met een oppervlakte van 250 m 2 en een diepte van 04 m –mv. ,
,
,
,
,
Bodemloket De overheid initieert middels het Bodemloket inzicht te geven in maatregelen die de afgelopen jaren getroffen zijn om de bodemkwaliteit in Nederland in kaart te brengen (bodemonderzoek) of te herstellen (bodemsanering). Ook laat het Bodemloket zien waar vroeger (bedrijfs-) activiteiten hebben plaatsgevonden die extra aandacht verdienen. Ook worden op het Bodemloket voormalige potentieel bodembedreigende bedrijfsactiviteiten weergegeven. Gegevens van het Bodemloket dienen als indicatief te worden beschouwd. In Bodemloket staat weergeven dat er in augustus 2018 een verkennend bodemonderzoek plaatsgevonden. 5 Het resultaat van dit onderzoek is nog niet bekend. 2. 4
heeft
Toekomstige situatie
Het toekomstige gebruik van het plangebied kan bepalend zijn voor het vervolgtraject (behoud in-situ of behoud ex-situ van archeologische waarden). De toekomstige inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied wordt een honkbalveld gerealiseerd. Aan de rand van het honkbalveld zal een clubhuis worden gerealiseerd (zie bijlage 6). Er is contact opgenomen met de voorzitter van de honkbalvereniging en met de projectleider Ruimte van gemeente Uden voor aanvullende informatie. 6 Het honkbalveld zal voldoen aan de eisen die het vadecum van de honkbalbond stelt. Zo zijn er bijvoorbeeld eisen voor het gravel van het speelveld. 7 Ter plaatse van het speelveld zal de bodem niet dieper dan 30 cm –mv worden verstoord. Om het speelveld wordt een hoog hek gerealiseerd. Voor het hekwerk zijn ook eisen gesteld in het vadecum echter is de diepte van de funderingen onbekend. In totaal worden vier dug-outs gerealiseerd. Er zijn twee opties om een dug-out aan te leggen namelijk een dug-out plaatsen op het maaiveld of ingraven. Het is niet bekend welke van de twee opties van toepassing is bij de toekomstige plannen. In het westelijke deel van het plangebied zal een clubhuis worden gerealiseerd. Er is nog geen bouwplan opgesteld waardoor het totale oppervlakte en diepte ,
,
,
4 Verhoeven , 2013/ Keunen , 2014. 5 bodemloket. nl.
www.
6 Van gemeente Uden is geen reactie 7 Koninklijke Nederlandse Baseball
ontvangen.
en Softball Bond , 2018.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 3 van 18
van de verstoring ook niet bekend is. Van en naar het clubhuis zullen kabels en leidingen worden aangelegd. Vanuit het clubhuis zal in de noordelijke richting een weg worden aangelegd met een fietsenstalling en een parkeerplaats.
2. 5
Aardwetenschappelijke gegevens
Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. ,
De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel I.
Aardwetenschappelijke gegevens plangebied
Type gegevens
Gegevensomschrijving
Geologie 8
Formatie van Beegden veelal met een dek van de Formatie van Boxtel , Laagpakket van Wierden; rivierzand en –grind veelal met een zanddek (Be4)
Geomorfologie 9
Niet gekarteerd vanwege bebouwing
Bodemkunde 10
Zuidwestelijke deel: Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (cHn21) Overig deel: Veldpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (Hn21G-VI/ Hn21gVII)
Grondwatertrap
VI
Landschappelijke ontwikkeling Volgens de geologische kaart bevindt het plangebied zich in een gebied waar de Formatie van Beegden veelal met een dek van de Formatie van Boxtel Laagpakket van Wierden (rivierzand en –grind veelal met een zanddek) (Be4) aan het maaiveld wordt aangetroffen. De Formatie van Beegden bestaat hier uit sedimenten die door de Rijn en de Maas zijn afgezet gedurende het Vroeg- en MiddenPleistoceen. Gedurende de laatste ijstijd had de wind vrij spel in het verplaatsen van zand en silt. In deze periode werd over een groot deel van Nederland waaronder ook op de Pleistocene rivierafzettingen in het zuiden plangebied een (dun) pakket dekzand afgezet. Het dekzand behoort tot de Formatie van Boxtel. 11 ,
,
,
,
Het plangebied maakt deel uit van de Peelhorst een landschap dat door sedimentatie van het vlechtende riviersysteem van de Rijn en de Maas in het Vroeg - Midden Pleistoceen is ontstaan. Vlechtende rivieren komen voornamelijk voor in koude gebieden en worden gekenmerkt door grote verschillen in de hoeveelheid water (debiet) die de rivier te verwerken krijgt. Tijdens de vorstperiode krijgt de rivier weinig water te verwerken en tijdens de dooi veel. Doordat de rivier een te kleine bedding heeft ontstaan er tijdens periodes met een hoog debiet kleine stroompjes die in elkaar overgaan en elkaar kruisen. De hoge stroomsnelheid zorgt er tevens voor dat grof materiaal zoals grind en kiezel vanuit de Eiffel getransporteerd en afgezet worden in de Peelhorst. ,
De Peelhorst ligt in het Peelblok en is gelegen tussen twee breuklijnen in: de Peelrandbreuk en de Tegelenbreuk. Het Peelblok is een door tektoniek opwaarts bewegend gebied terwijl de naast gele,
8 De Mulder et al. , 2003. 9 Alterra , 2003. 10 Stichting voor Bodemkartering , 1976. 11 Berendsen , 2008.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 4 van 18
gen Roerdalslenk
(ten westen) en Venloslenk (ten oosten) dalende gebieden zijn. Het plangebied in het Peelblok ligt dicht tegen de rand met de Roerdalslenk. 12 DINO 13 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen grondwatergegevens sonderingen geo-elektrische metingen resultaten van geologische geochemische en geomechanische monsteranalyses boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. ,
,
,
,
,
,
In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd. Hieruit blijkt dat de ondergrond bestaat uit enkele meters fijn en middelgrof zand. 14 Deze afzettingen behoren tot de dekzandafzettingen van de Formatie van Boxtel. Plaatselijk bevindt zich op een diepte van circa 25-3 m –mv een laag klei. 15 Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Beegden. ,
Geomorfologie De geomorfologische kaart van Nederland (1:50. 000) geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Uden bevindt is de geomorfologie niet gekarteerd (zie figuur 8). Uit extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het plangebied is het aannemelijk dat het plangebied ligt binnen plateau-achtige horst (4F1). Verder ligt het plangebied liggen in de nabijheid twee dalvormige laagten (2R2). Deze laagten zijn vermoedelijk ontstaan bij het afwateren van oppervlaktewater van de hoger gelegen Peelhorst naar de Roerdalslenk toe. Het oppervlaktewater stroomde over de Peelrandbreuk naar een moerassig gebied (2r5 op de geomorfologische kaart) waar later de sloot de Leigraaf in is aangelegd. Deze afwatering zal voor enige erosie gezorgd hebben. ,
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) 16 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN ligt het plangebied op een overgangsgebied van de hoge gronden ten oosten naar het lager gelegen gebied ten westen (zie figuur 9). Het hoogteverschil tussen deze twee gebieden is circa 10 m. Op het overgangsgebied circa 700-800 m ten zuiden van het plangebied zijn enkele geultjes zichtbaar waar het water van de hoge horst richting de slenk afloopt. Ten noorden en ten oosten bevindt zich bebouwing wat een verstoord beeld oplevert. ,
,
Bodemkunde Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50. 000) is het uiterste zuidwestelijk deel van het plangebied gekarteerd als laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (cHn21g). Het overig deel van het plangebied is gekarteerd als veldpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (Hn21G-
VI/ Hn21g-VII) (zie figuur 10).
12 Berendsen , 2008. 13 www. dinoloket. nl. 14 DINO boornummers 15 DINO boornummers 16 ahn. nl.
B45H0129. B45H0412 en B45H0413.
www.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 5 van 18
Laarpodzolgronden zijn oude ontginnningsgronden. Over het algemeen bestaan deze bodems uit een ABC-profiel. De 30-50 cm dikke bovengrond A-horizont is gedeeltelijk ontstaan door ophoging van mest uit potstallen. Deze bovengrond is donkergrijs van kleur. Plaatselijk komt er grind voor in de Ahorizont. Op een diepte van circa 40 cm –mv bevindt zich de B-horizont die vaak vast of verkit is. Rond 50-60 cm –mv bevindt zich de C-horizont. De top van de C-horizont is lichtbruin van kleur die geleidelijk overgaat naar lichtgrijs zand. 17 ,
,
Veldpodzolen zijn humspodzolgronden met een humushoudende bovengrond die dunner is dan 30 cm. Onder deze A-horizont ligt een donkerbruine soms roodbruine B-horizont. Bij een grondwatertrap van VI is de B-horizont vaak vast of verkit door de aanwezigheid van roest en niet doorwortelbaar. De B-horizont gaat geleidelijk over naar een lichtgrijze C-horizont. 18 ,
,
,
Bij het onderzoeksgebied ten zuiden van het onderhavige plangebied werd er een laarpodzolgrond en veldpodzolgrond verwacht. Tijdens het proefsleuvenonderzoek is echter in het gehele plangebied een veldpodzolgrond aangetroffen. De top van de bodem bestond uit een 40 cm dikke donkerbruin zandlaag met kiezels. Bij het vooronderzoek werd vermeld dat er een pakket dekzand en/of een plaggendek aanwezig kon zijn. Beide zijn niet aangetroffen. In het oostelijk deel van het plangebied ontbreekt de B-horizont. Hier ligt de C-horizont direct onder de A-horziont. De C-horizont bestaat uit grijsgeel zand met weinig tot geen kiezels. In het westelijk deel van het plangebied was onder de A-horizont nog een verploegde onderkant van een B-horizont aanwezig. Deze was zwartbruin van kleur. Onder de B-horizont is een kiezelrijke en grofzandige C-horizont aangetroffen. 19
Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland
(1:50. 000) weergegeven. Tabel II geeft een overzicht van de klassengrenzen die worden aangehouden bij de indeling van de grondwatertrappen. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII van respectievelijk extreem nat tot extreem droog. Bij sommige grondwatertrappen is een * weergegeven: het gaat hier om tussenliggende grondwatertrappen die een drogere variant vertegenwoordigen. Grondwatertrappenindeling 20
Tabel II. Grondwatertrap
I
II'
III'
IV
V'
VI
VII "
VIII
GHG (cm -mv)
-
< 40
< 40
> 40
< 40
40-80
> 80
> 140
GLG (cm -mv)
< 50
50-80
80-120
80-120
> 120
> 120
> 120
-
') ")
Bij deze grondwatertrappen wordt een droger deel onderscheiden Een met een * achter de code als onderverdeling aangegeven " zeer droog deel " heeft een GHG dieper dan 140 cm beneden maaiveld
Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI VII en VIII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom vooral in het verleden een aantrekkelijk vestigingsgebied. Ook ,
,
,
is het grondwaterpeil een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten 17 Stichting voor 18 Stichting voor
,
hoe beter
Bodemkartering , 1976. Bodemkartering , 1976.
19 Hos , 2016. 20 Locher & Bakker , 1990.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 6 van 18
de ontwatering hoe slechter de conservering. Het plangebied bevindt zich in een gebied dat wordt gekenmerkt met een grondwatertrap VI. Er wordt niet verwacht dat door de toekomstige bebouwing het toekomstig grondwaterpeil zal worden beïnvloed. 2. 6
Archeologische waarden
Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). 21 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. ,
De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 11. Tevens zijn in de figuur de indicatieve archeologische waarde en de in ARCHIS geregistreerde AMKterreinen waarnemingen vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 750 m weergegeven. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. ,
,
Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant 22 In de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant heeft de provincie het provinciaal ‘belang aangeduid’. Dit belang bestaat uit 21 cultuurhistorische en 16 archeologische landschappen. In de 21 cultuurhistorische landschappen heeft de provincie verschillende cultuurhistorische vlakken gedefinieerd. Van al deze landschappen en vlakken zijn beknopte beschrijvingen gemaakt. De 16 archeologische landschappen hebben tot doel om het bodemarchief in de bewuste gebieden duurzaam en in samenhang te behouden. Het plangebied ligt in een regio die van provinciaal cultuurhistorisch belang is namelijk de Peelrand. ,
De Peelrand bestaat uit een ring van middeleeuwse dorpen die op enige afstand van het voormalige veengebied van De Peel liggen. Deze oude dorpen hebben kenmerken akkercomplexen schaarse groenlanden en voormalige heidevelden. De heidevelden zijn in de 19 e en 20 e eeuw ontgonnen en grotendeels omgezet in landbouwgrond. Hierdoor is een waardevol mozaïek ontstaan van oude en jonge ontginningen. In het gebied De Peel en de Peelrand liggen enkele kastelen diverse kloosters en de Peel-Raamstelling die een extra cultuurhistorische betekenis geven. ,
,
AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied 23 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit zeldzaamheid representativiteit ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde een hoge archeologische waarde een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. ,
,
,
,
,
Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein. Binnen het onderzoeksgebied liggen ook geen AMKterreinen (zie figuur 11).
21 Archeologisch
informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
22 Cultuurhistorische Waardenkaart , provincie Noord-Brabant. 23 Archeologisch informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst het Cultureel
voor
Rapport 7384. 001 versie 2
Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
Pagina 7 van 18
In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied 24 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal 16 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om bureauonderzoeken booronderzoeken (verkennend/karterend) proefsleuvenonderzoeken archeologische begeleidingen van graafwerkzaamheden en opgravingen (zie bijlage 2 en figuur 11). ,
,
,
Velmolen Oost fase 3 (onderzoeksnr. 3997557100) Aan de overzijde van de weg ten zuiden van het plangebied is een archeologisch bureau- boor- en proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Het bureau- en booronderzoek van het plangebied ‘VelmolenOost’ is niet beschikbaar in de database van Archis of Dans Easy. Hierdoor zijn de exacte verwachtingen en resultaten van het booronderzoek niet bekend. 25 Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn er sporen aangetroffen die behoren tot de perceleringsindeling van het plangebied vanaf de 18 e eeuw. Het betreft de greppels van de Velmolenweg en een zijweg hiervan en greppels en paalsporen van perceelsscheidingen zandwinningskuilen en enkele ondiepe kuilen. Nagenoeg al deze sporen zijn terug te vinden op historische kaarten. Bij het gravend onderzoek is een ABC-profiel aangetroffen waarbij de B-horizont op meerdere plaatsen ontbrak. De top van de bodem bestaat uit een bouwvoor van donkerbruin middelgrof zand met kiezel met een dikte van circa 40 cm. Als er een pakket dekzand aanwezig was dan is deze opgenomen in de bouwvoor. Ook is er geen plaggendek aangetroffen. De onderliggende C-horizont verschilt qua aard tussen kiezelrijk en fijn zand. Aan de westkant ligt een kiezelrijke grofzandige laag. Naar het oosten toe steeds zandiger.
In het westen waar de kiezelrijke laag voorkomt is in enkele profielen aan de onderkant van de bouwvoor nog een enkele centimeters dikke zwartbruine laag aangetroffen die geïnterpreteerd kan worden als de verploegde onderkant van een B-horizont van een veldpodzol. In het oosten ligt de bouwvoor direct op de C-horizont. De C-horizont bestaat hier uit grijsgeel fijn zand met weinig tot geen kiezel. Ook deze laag is geïnterpreteerd als rivierzand. 26 ,
,
,
,
Morgenweg 45 (onderzoeksnr. 2470535100 en 2485561100) De locatie Morgenweg 45 ligt circa 500 m ten zuiden van het plangebied. Uit het bureauonderzoek blijkt dat er een hoge kans is op het aantreffen van archeologische resten uit alle periodes. Op basis van het aangetroffen vondstmateriaal fragmenten van Romeins en laatmiddeleeuws aardewerk en verbrand botmateriaal is de kans groot op het aantreffen van een Romeins/middeleeuwse nederzetting of Romeins grafveld. Er wordt geadviseerd om een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek te laten uitvoeren. 27 Vanwege deze vondsten is in juni 2015 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Tijdens het proefsleuvenonderzoek is een intact sporenniveau aangetroffen. Er is echter er maar één spoor aangetroffen namelijk een greppel die gerelateerd kan worden aan de kadastrale kaart van 1832. Daarnaast zijn er enkele fragmenten moderne dakpan en aardewerk aangetroffen. Een scherf dateert in de Romeinse tijd of de Volle-Middeleeuwen. 28 ,
,
,
Volkel West (onderzoeksnr. 2445871100 en 2458986100) Circa 600 m ten zuidoosten van het plangebied is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Op basis van het bureauonderzoek blijkt dat er een hoge verwachting geldt voor het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Er geldt met name een zeer hoge archeologische verwachting voor de 19 e en 20 e eeuw aangezien het in de historische kern van het gehucht Vloet ligt. Uit het booronderzoek blijkt dat de top van de bouwvoor circa 50 cm –mv is verploegd. De mate van verstoring is echter beperkt. De Chorizont is intact met uitzondering van het noordelijk deel van het plangebied. Op basis van deze re,
24 Archeologisch 25 Coolen , 2008. 26 Hos , 2016.
informatiesysteem Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort.
27 Nales , 2015. 28 Hakvoort , 2015.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 8 van 18
sultaten wordt geadviseerd om een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. 29 Bij het proefsleuvenonderzoek zijn er zeven sleuven aangelegd. In sleuf 1 is een perceels- en/of ontwateringgreppel uit de Nieuwe tijd aangetroffen. Deze greppel is op de kaart van 1811 zichtbaar. In sleuf 4 tot en met 7 zijn onregelmatige kuilen met heterogene vullingen waargenomen. De functie en datering van deze kuilen is onbekend. Mogelijk gaat het om zandwinningkuilen uit de Nieuwe tijd. De archeologische sporen waren aanwezig op een diepte van circa 50 cm –mv. In alle sleuven bestaat de top van de bodemopbouw uit een opgehoogd pakket. Dit is gedaan om het natte gebied geschikt te maken voor landbouw. In sleuf 1 en 2 was hieronder een intact podzolprofiel aanwezig. In de overige sleuven is de E-horizont niet meer aanwezig en zijn alleen een B- of BChorizont aangetroffen. 30
Conclusie Bij de archeologische onderzoeken uitgevoerd in de omgeving zijn fenomenen aangetroffen die voore e eeuw. De sporen zijn aanwezig op een al te relateren zijn aan landbouw en verkaveling in de 19/20 diepte van circa 50 cm –mv. De bodemopbouw bestaat uit een ABC-profiel en is geïnterpreteerd als een podzolbodem. Een soortgelijke bodemopbouw kan worden verwacht in het plangebied. Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied 31 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan drie vondstmeldingen geregistreerd (zie bijlage 2 en figuur 11). De meeste van deze vondsten zijn niet direct aan een context te koppelen aangezien ze niet zijn aangetroffen in een spoor bij een gravend onderzoek. Zo is 450 m ten oosten een vuurstenen afslag uit het Mesolithicum/Neolithicum aangetroffen. In het plangebied van Morgenweg 45 zijn er vondsten aangetroffen die gerelateerd kunnen worden aan een nederzetting of grafveld uit de Romeinse tijdLate-Middeleeuwen. Echter ontbreken de duidelijke sporen die dit bevestigen. Andere sporen die wijzen op menselijke activiteiten zijn de bij archeologisch onderzoek aangetroffen sloten uit de Nieuwe tijd die gerelateerd kunnen worden aan eerdere percelering.
Wetenschappelijke publicaties , archieven en provinciaal archeologisch depot In het kader van dit bureauonderzoek zijn enkele wetenschappelijke publicaties geraadpleegd. De resultaten van deze onderzoeken zijn in bovenstaande paragraaf beschreven. Eén publicatie was niet beschikbaar in de databases van Archis en Dans Easy. 32 Aangezien het plangebied bebouwd is zijn de bouwdossiers geraadpleegd bij gemeente Uden (zie paragraaf 2. 7). Er is geen contact gezocht met het provinciaal depot van Noord-Brabant aangezien er niet werd verwacht dat dit aanvullende informatie zou opleveren. ,
,
Aanvullende informatie Heemkunde Vereniging Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Heemkundekring Uden maar dit heeft binnen het tijdsbestek van de uitvoering van dit onderzoek geen aanvullende informatie opgeleverd. ,
29 Peeters , 2014. 30 Verhoeven , 2014. 31 Archeologisch informatiesysteem 32 De niet beschikbare publicatie
Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort
was: Coolen , 2008.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 9 van 18
NE
2.7
Beschrijving
In het
plangebied
het historische
van
kunnen
naast
gebruik
archeologische
sporen
ook
historische relicten voorkomen die nog
in
landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsen wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20° eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige het
vormen
incomplete Korte In deze
beeld.
bewoningsgeschiedenis van Uden® paragraaf wordt een bespreking van
algemene ontwikkeling
de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage
de
van
4,
Van
Uden
is voor het eerst
verspreid liggende dorpen
sprake rond 1200. Uden bestond toen uit een aantal rond de huidige kern geleidelijk een eenheid zijn gaan vormen: de omgeving van de huidige
die
Bitswijk die uit de vóór-Frankische tijd dateerde, een Frankische nederzetdriehoekige marktveld, de omgeving van het Birgittinissenklooster en het Moleneind. In 1339 verleende (geanonimiseerd) aan Uden een dorpsreglement (dat toen “keur” werd genoemd), het oudste bekende dorpsreglement van Uden. Pius
X-kerk,
ting
in de buurt
kerk
een
in de
het
van
vermelding van Uden is in de persoonsnaam (geanonimiseerd) uit 1190. Naamkundigen suggestie gedaan dat dit Uthen afgeleid kan zijn van het Germaanse woord uthdat ochtendgloren of morgenwei Het Udense gemeentewapen is eigenlijk een wo zou betekenen. versie het Uden kwam in in handen de van van Kleef. 1396 van van Kleef. hertog aangepaste wapen De
oudste
bekende
hebben
De
de
schepenbank
1331),
waarop
gebruikte
een
tot
eikenboom
die is
tijd
een
afgebeeld,
(waarvan
zegel
waaraan
1396
komt
na
pen
heeft in 1817
her een rond
het wapen
tot voorbeeld
centrumfunctie gehad.
het marktveld
lag
Kleef
voor.
Het
gediend
voor
het
van
De
Sint Petruskerk
het economische
oudste
schilden
(geanonimiseerd) en
de wapens van de oudste heren uit het geslacht slacht (geanonimiseerd) Deze laatste familie kwam van
twee
de
bekende
hangen. Op
dat
afdruk
deze
dateert
schilden
uit
staan
hun
opvolgers uit het gein 1328 in bezit van de heerlijkheid. Op alle zegels 17°-of 18°-eeuwse dorpszegel met het Kleefse wavan
huidige gemeentewapen. Het dorp heeft van oudswas het godsdienstige centrum voor de omgeving,
centrum.
Historisch kaartmateriaal De situatie
van
het
plangebied
Geraadpleegd
Tabel III. Bron
is op verschillende
historische
kaarten als
volgt:
historisch kaartmateriaal
Periode
Kaartblad
Schaal
Omschrijving plangebied
| Bijzonderheden/directe
omge-
ving Kadastrale
minuut®*
1817
Gemeente
1:2.500
Uden, Sectie H, Blad 01 Militaire topografische
kaart®®
1850-1864
| 610
www.bhic.nl
$%
Beeldbank
$
Kadaster
kaart
1899
Cultureelerfgoed Topotijdreis (bron voor deze
Rapport 7384.001 versie 2
en
| De Boekelsedijk en Emmausstraat
1:50.000
zijn
| Landbouwgrond,
al
aanwezig
wegen
en
|
wegen
en
| Ten zuiden en ten oosten zijn
-
bebouwd
610
(veldminuut)
33
wegen
bebouwd
(nettekening) Militaire topografische
Landbouwgrond,
1:50.000
| Landbouwgrond, bebouwd
kaart en de
hierop volgende kaarten
gebouwen gerealiseerd
in deze
tabel).
Pagina 10 van 18
Militaire topografische kaart (veldminuut)
1929
610
1:50. 000
Landbouwgrond , wegen en bebouwd
Militaire topografische kaart (veldminuut)
1931
610
1:50. 000
Landbouwgrond , wegen en bebouwd
Topografische kaart
1956
45H
1:25. 000
Landbouwgrond , wegen en bebouwd
Topografische kaart
1967
45H
1:25. 000
Landbouwgrond , boomgaard , wegen en bebouwd
Topografische kaart
1978
45H
1:25. 000
Landbouwgrond , boomgaard , wegen en bebouwd
Ten oosten worden meerdere gebouwen gerealiseerd
Topografische kaart
1984
45H
1:25. 000
Landbouwgrond , boomgaard , wegen en bebouwd
-
Topografische kaart
1997
45H
1:25. 000
Landbouwgrond , boomgaard , wegen en bebouwd
-
-
-
-
-
Op het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat het plangebied al vanaf het begin van de 19 e eeuw is bebouwd. In het noorden zijn enkele gebouwen met bijgebouwen weergeven. Het overige deel van het plangebied is in agrarisch gebruik. Tevens zijn er enkele wegen te zien. De huidige Emmausstraat is aanwezig deze loopt in de zuidelijke richting door. Ten oosten van het plangebied is de huidige Boekelsedijk aanwezig. Haaks op de Boekelsedijk is ook nog een weg aanwezig. Aan het eind van de 19 e eeuw worden ten zuiden en ten oosten van het plangebied nog enkele gebouwen gerealiseerd. Verder is ook het westelijke deel van de haaks liggende weg verwijderd (zie ,
figuur 12). De situatie in het plangebied blijft ongewijzigd in het begin van de 20 e eeuw. Vanaf de tweede helft van de 20 e eeuw wordt een deel van het plangebied in gebruik genomen als boomgaard mogelijk van een boomkwekerij. Op de kaart van 1984 is te zien dat in het oosten van het plangebied een tuinbouwkas is gerealiseerd. De infrastructuur in het plangebied is gedeeltelijk verwijderd. Zo wordt het overgebleven oostelijke deel van de haaks liggende weg ook verwijderd. Aan het eind van de 20 e eeuw wordt de zuidelijke helft van de Emmausstraat verwijderd waardoor de huidige situatie ontstaat. Op de kaart van 1997 zijn er in het noorden minder gebouwen zichtbaar. In de periode 1984-1997 zijn er enkele gebouwen gesloopt. ,
,
Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied Het plangebied ligt niet binnen een 50 m attentiezone van zowel rijksmonumenten monumenten als een MIP monument.
,
gemeentelijke
Bouwhistorische gegevens Bij de gemeente Uden is bij het gemeentelijk archief een aanvraag gedaan tot inzage van bouwdossiers voor de bebouwing binnen het plangebied. Er zijn geen bouwvergunningen bekend van de realisatie van de huidige bebouwing of van de voormalige bebouwing in het plangebied. Er is enkele een bouwvergunning bekend van de aanbouw van een opslagruimte aan de tuinbouwkas die rond 1984 is gerealiseerd. Deze bouwvergunning voor de aanbouw is aangevraagd in 1986. De funderingen bevinden zich op een diepte van circa 60 cm –mv. Op tekening van de bouwvergunning staat aangegeven dat twee kleine bijgebouwen beide ten westen van de tuinbouwkas gesloopt zullen worden. ,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
,
Pagina 11 van 18
Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn is een aantal publicaties geraadpleegd. 36 ,
Uden was deel van het operatieterrein Market-Garden. Dit was een grootschalig geallieerd offensief met als doel het bruggenhoofd en de Duitse opmars af te snijden. De operatie slaagde niet zoals gepland. De laatste brug bij Arnhem kon niet worden ingenomen en het noorden en westen van Nederland kon niet worden bevrijd waardoor deze mensen in een Hongerwinter terecht kwamen. Het plan was de geallieerden vanuit Normandië richting Arnhem verplaatsten. Onderdeel van deze route waren enkele belangrijke bruggen over de Maas Waal en Rijn die veroverd moesten worden. 37 Ook het militaire vliegveld in Volkel was onderdeel van de operatie Market-Garden. Dit vliegveld werd gebruikt en uitgebreid door de Luftwaffe. Om te zorgen dat de Duitse Luftwaffe werd uitgeschakeld werd het vliegveld gebombardeerd in de maanden augustus en september 1944. Echter vielen niet alle bommen op hun doelwit aangezien de omgeving van het vliegveld en het kern van Uden ook werd gebombardeerd. Door de operatie maar ook door de bevrijding ontstond er schade aan de gebouwen en vielen er vele slachtoffers. 38 Resten van de Tweede Wereldoorlog zijn nog steeds aanwezig in de bodem. In het plangebied en enkele meters ten oosten zijn explosieven aangetroffen. 39 Het aantreffen van resten zoals Conventionele Explosieven uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied kan niet worden uitgesloten. ,
,
,
,
2. 8
,
Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel IV.
Gespecificeerde archeologische verwachting
Archeologische periode
Gespecificeerde verwachting/Complextype
Te verwachten resten en/of sporen
Relatieve diepte t. o. v. het maaiveld
(Laat-)Paleolithicum
Laag
Vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
Mesolithicum
Laag
Vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
Neolithicum
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen , grafvelden , rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk , natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen , houtskool en gebruiksvoorwerpen
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
Bronstijd
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen , grafvelden , rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk , natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen , metaalresten , houtskool , botresten en gebruiksvoorwerpen
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
IJzertijd
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen , grafvelden , rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk , natuursteen , metaalresten , glasresten , houtskool ,
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
36
Amersfoort & Kamphuis , 1990/De Jong , 1969 1995/Zwanenburg , 1990. 37 ikme. nl 38 Sanders , 2000. 39 Ruimingskaart BeoBom.
Rapport 7384. 001 versie 2
–
1994/ikme. nl/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker ,
Pagina 12 van 18
botresten en gebruiksvoorwerpen Romeinse tijd
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen , grafvelden , rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk , natuursteen , metaalresten , glasresten , houtskool , botresten en gebruiksvoorwerpen
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
Vroege-Middeleeuwen
Middelhoog
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk , metaalresten , glasresten , houtskool , botresten , organische resten en gebruiksvoorwer-
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
pen
Late-Middeleeuwen
Middelhoog
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk , metaalresten , glasresten , houtskool , botresten , organische resten en gebruiksvoorwer-
Onder het maaiveld en in de top van de dekzandafzettingen
pen
Nieuwe tijd
Hoog
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk , metaalresten , glasresten , houtskool , botresten , organische resten en gebruiksvoorwer-
Onder maaiveld/in het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen
pen
Uit de landschappelijke ligging blijkt dat het plangebied vanaf het Paleolithicum ongunstig is geweest voor jagers-verzamelaars en gunstig vanaf het Neolithicum voor landbouwers. Uit de archeologische gegevens die verzameld zijn uit het onderzoeksgebied blijkt dat er in de omgeving van het plangebied sporen van menselijke activiteit zijn waar genomen uit de Nieuwe tijd. ,
Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jager-verzamelaars hun tijdelijke kampementen vestigden. De jager-verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische factoren zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de locatie. Ze leefde van de jacht visserij en het verzamelen van onder andere noten vruchten en wortels. Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar lage en natte gronden de gradiëntzone en dichtbij water zoals vennen en beken. Op dit soort locaties was ook drinkwater bereikbaar. 40 Als naar de landschappelijke situatie van het plangebied wordt gekeken bevindt stromend water zich op enige afstand (circa 700-800 m) van het plangebied. Ook ligt het niet op een gradiëntzone. Op basis van deze kennis voldoet de landschappelijke locatie niet aan de eisen van de locatiekeuze voor een tijdelijk kampement. Bij het proefsleuvenonderzoek ten zuiden op een vergelijkbare geologische locatie zijn ook geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van jagerverzamelaars aangetroffen. Op basis van deze gegevens geldt een lage archeologische verwachting voor het Paleolithicum en Mesolithicum. ,
,
,
,
,
,
,
Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoeren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en een goede afwatering van belang. 41 In eerste instantie werden de van nature vruchtbare gronden bebouwd. Bij zandgronden is het probleem dat deze zonder bemesting niet vruchtbaar zijn waardoor een lange tijd werd gedacht dat ze niet bebouwd en bewoond werden. Dit is door archeologisch onderzoek in de afgelopen decennia weerlegd. De geologische situatie van het plangebied zou een geschikte locatie zijn voor de landbouwers. In de omgeving zijn maar enkele vuursteenvondsten uit het Neolithicum bekend. Uit de periodes Bronstijd en IJzertijd zijn geen vondsten bekend. Echter ,
40 Louwe 41 Louwe
Kooijmans et al. , 2005. Kooijmans et al. , 2005.
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 13 van 18
vanwege de geschikte locatie , kunnen sporen en vondsten uit deze periodes niet worden uitgesloten. Er geldt een middelhoge verwachting voor het Neolithicum tot en met de IJzertijd.
Ook tijdens de Romeinse tijd en Middeleeuwen was de ligging op een hoge dekzandrug een geschikte bewoningslocatie. Bij de gravende onderzoeken in de omgeving zijn geen sporen aangetroffen uit deze periodes. Echter zijn 400 m ten zuiden van het plangebied enkele fragmenten van aardewerk en verbrand bot aangetroffen die kunnen wijzen op de aanwezigheid van een mogelijk een nederzetting of grafveld uit de Romeinse tijd/Late-Middeleeuwen. De verwachting voor de Romeinse tijd en Middeleeuwen is middelhoog. Voor de Nieuwe tijd geldt een hoge archeologische verwachting. Volgens de verwachtingskaarten van de gemeente ligt het plangebied in een historische kern van middelhoge waarde. Het plangebied ligt binnen een gehucht ‘Velmolen’ waar nog oude bebouwing aanwezig is. Op basis van de historische kaarten is duidelijk dat het noordwestelijk deel van het plangebied al zeker vanaf het begin van de 19 e eeuw is bebouwd. Op de historische kaarten is te zien dat in de loop van de tijd bebouwing wordt gesloopt maar ook wordt gerealiseerd. Op figuur 13-15 zijn de toekomstige plannen en de historische bebouwing te zien. Bij de realisatie van het clubhuis is er een grote kans dat één van de eventuele resten van de historische gebouwen uit circa 1899-1931 wordt aangetroffen.
Ook bij de realisatie van de noordwestelijk gelegen dug-out is er kans dat de mogelijke resten van een historisch gebouw uit circa 1931 wordt aangesneden. De grondroeringen die bij de realisatie en sloop van deze historische bebouwing vallen onder de categorie ‘archeologie’. Dit zijn namelijk alle sporen en vondsten van vóór 1945. De kans op het aantreffen van sporen en/of vondsten uit de Nieuwe tijd is voor het noordelijk deel specifiek de locaties van de voormalige bebouwing hoog. Het overige deel was in gebruik als landbouwgrond. Het agrarisch gebruik heeft waarschijnlijk geen/nauwelijks sporen achtergelaten. Echter zijn sporen niet volledig uit te sluiten daarom geldt voor dit deel een middelhoge archeologische verwachting. ,
,
,
,
In het hele plangebied kunnen archeologische resten voorkomen uit alle archeologische perioden. De kans op het voorkomen van de resten is hoog/middelhoog. De archeologische resten worden direct aan of onder het maaiveld verwacht. De vondstenlaag wordt verwacht in de eerste 30 cm beneden het maaiveld. Archeologische sporen (uitgezonderd diepe paalsporen en waterputten) worden binnen 50 cm beneden het maaiveld verwacht. Deze archeologische resten bestaan hoofdzakelijk uit aardewerk- en/of vuursteenstrooiïngen. Organische resten en bot zullen door de relatief droge en zure bodemomstandigheden slecht zijn geconserveerd. Het complextype en de omvang kunnen niet nader worden gespecificeerd door de beperkte gegevens. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. ,
Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest als landbouwgrond en al minstens vanaf het begin van de 19 e eeuw bebouwd. Tevens is een deel in gebruik geweest als boomgaard. Door ploegen/rooiwerkzaamheden/bouwactiviteiten kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden die vanaf het maaiveld worden verwacht mogelijk verloren zijn gegaan. ,
,
Rapport 7384. 001 versie 2
Pagina 14 van 18
3
CONCLUSIE EN ADVIES
Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is.
Op basis van de gegevens van het bureauonderzoek geldt een lage verwachting voor het Paleolithicum en Mesolithicum. De locatie ligt ver water verwijderd waardoor het een ongeschikte locatie was voor de jager-verzamelaars. Voor de landbouwers tijdens het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen was het een geschikte locatie. Er zijn echter in de omgeving archeologische onderzoeken uitgevoerd waar geen resten van deze periodes is aangetroffen. Hierdoor geldt er een middelhoge archeologische verwachting. Het plangebied is al minstens vanaf het begin van de 19 e eeuw bebouwd. Vanwege deze historische bebouwing geldt er een hoge verwachting voor de Nieuwe tijd.
Gezien de in dit onderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk. Op basis van de tot nu toe bekende informatie over de toekomstige plannen
,
is de beste onderzoeksmethode een opgraving variant archeologische begeleiding. De archeologische begeleiding is van toepassing op alle toekomstige plannen die de bodem dieper dan 30 cm – mv zal verstoren. Verder zal de archeologische begeleiding alleen van toepassing zijn op sleuven voor de aanleg van kabels en leidingen die breder zijn dan 50 cm. In sleuven smaller dan 50 cm is de zichtbaarheid nihil en de informatiewaarde laag door het kleine oppervlak. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. In het overige deel van het plangebied waar niet dieper dan 30 cm –mv wordt verstoord adviseert Econsultancy een dubbelbestemming archeologie te behouden. Bij een dubbelbestemming worden de mogelijke archeologische waarden in situ bewaard. ,
,
Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Uden). De bevoegde overheid neemt vervolgens een besluit. Monumentenhuis Brabant de adviseur van gemeente Uden heeft een beoordeling opgesteld. Monumentenhuis Brabant is van mening dat een archeologische begeleiding niet zinvol is aangezien de ingrepen te klein zijn om inzicht te krijgen in de bodemopbouw. In hoeverre de bodem ter plaatse van de thans voorziene plannen nog intact is kan op basis van de bureaustudie niet zo duidelijk worden bepaald. Daarover zou een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen meer uitsluitsel kunnen geven. Op basis van de bureaustudie adviseert Monumentenhuis Brabant ter toetsing een verkennend booronderzoek te laten verrichten. Bodemverstoring door ontwikkelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw binnen het plangebied is echter wel waarschijnlijk. ,