Bijlage 1 - Nota Grondbeleid Maashorst 2022
Tekst van het document
21
Daarnaast kan de schaduwberekening van het publiekrechtelijk kostenverhaal helpen om het kostenverhaal via het anterieure spoor vorm te geven. Deze berekening geeft aan wat de gemeente wettelijk aan kosten moet verhalen. De kosten van de grondexploitatie bepaalt de gemeente aan de hand van de kostensoortenlijst en betreffen
Kostenverhaal onder Wro
de plankosten (o.b.v. de Ministeriële regeling plankosten), eventueel de kosten voor aanleg of wijziging van
Het kostenverhaal is tot de inwerkingtreding van de Ow in de Wro en Besluit
openbare ruimte, nadeelcompensatie (inclusief procedure) en bijdrage aan bovenwijkse voorzieningen. Het
ruimtelijke ordening (Bro) verankerd. De gemeente is verplicht om kosten te
verhaal van de bovenwijkse kosten wordt getoetst aan de criteria van profijt, toerekenbaarheid en propor-
verhalen. Als de gemeente het kostenverhaal niet anderszins heeft verze-
tionaliteit. Daarnaast kan de gemeente een financiële bijdrage voor de fysieke leefomgeving publiekrech-
kerd, is zij verplicht om op grond van artikel 6.12 Wro een exploitatieplan op te
telijk verhalen. Artikel 8.21 Omgevingsbesluit geeft de categorieën aan waarvoor deze financiële bijdrage is
stellen. De gemeenteraad is bevoegd om een exploitatieplan vast te stellen
bedoeld. Hieronder vallen ook de aanleg van infrastructuur voor verkeers- en openbaar vervoersnetwerken
behorend bij bepaalde planologische besluiten, waarin gronden zijn aangewe-
van gemeentelijk of regionaal belang. Deze werken hebben een functionele samenhang met de groei van de
zen waarop een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen bouwplan
gemeente of de regio.
is voorgenomen. De gemeenteraad stelt het exploitatieplan gelijktijdig vast met het planologisch besluit (bijvoorbeeld een bestemmingsplan), waarop het
In de nota kostenverhaal en financiële bijdragen wordt dit nader beschreven.
exploitatieplan betrekking heeft.
Stedelijke kavelruil
In publiekrechtelijke zin kan de gemeente de gebiedseigen kosten, waaronder
De Ow heeft een nieuw privaatrechtelijk instrument voor stedelijke kavelruil. Dit instrument is vooral toepas-
plankosten (o.b.v. de Ministeriële regeling plankosten), eventueel de kosten
baar voor stedelijke locaties waar het eigendom versnipperd is en de huidige kavelstructuur een belemme-
voor aanleg of wijziging van openbare ruimte en een bijdrage aan bovenwijkse
ring vormt om de gebiedsontwikkeling uit te voeren. Daarnaast biedt de stedelijke kavelruil ook een uitkomst
voorzieningen verhalen. Het verhaal van de bovenwijkse kosten dient te vol-
bij de herstructurering van oudere gebieden, waarbij de ruil van gebouwen een nieuwe kans voor het gebied
doen aan de criteria van profijt, toerekenbaarheid en proportionaliteit.
kan betekenen. Ook op het snijvlak van het stedelijk en landelijk gebied is de stedelijke kavelruil denkbaar. Dit instrument kan worden ingezet om leegstand van agrarische bedrijfsbebouwing te voorkomen.
In privaatrechtelijke zin kan de gemeente met de initiatiefnemer in een anterieure overeenkomst overeenkomen dat de initiatiefnemer naast het wettelijke
Stedelijke kavelruil is een privaatrechtelijk instrument en niet publiekrechtelijk afdwingbaar. De eigenaren
kostenverhaal een vrijwillige financiële bijdrage voor de ruimtelijke ontwikke-
nemen vrijwillig deel aan de kavelruil en sluiten gezamenlijk een kavelruilovereenkomst. De gemeente kan bij
ling betaalt. Dit zijn kosten die in beginsel los staan van de grondexploitatie.
dit proces faciliteren. De stedelijke kavelruil is een dan ook sprekend voorbeeld hoe de gemeente haar proac-
Gemeenten zijn verplicht om de bijdrage voor de ruimtelijke ontwikkeling te
tieve faciliterende rol kan pakken.
verankeren in een structuurvisie en het bouwplan moet een koppeling hebben met de te financieren ruimtelijke ontwikkeling.
Kavelruil in het landelijk gebied Dit instrument is vrijwillig en een goed alternatief voor de verplichte herverkaveling van het landelijk gebied.
Stedelijke en kavelruil
Agrarische ondernemers kunnen samen met de gemeente onderzoeken hoe de agrarische bedrijfsomstan-
De stedelijke kavelruil is niet verankerd in de Wro. In aanloop naar de Ow was
digheden kunnen verbeteren. De gemeente kan dit instrument inzetten om te komen tot grondposities om de
het Stimuleringsprogramma Stedelijke Kavelruil in het leven geroepen.
recreatie- en natuuropgave te verstevigen. Hierdoor streven partijen naar een win-win-situatie. De gemeente kan dit proces proactief faciliteren door de notariële kosten en kadastrale kosten te subsidiëren en een
Kavelruil landelijk gebied
leidende rol in het proces te hebben.
De kavelruil landelijk gebied is verankerd in de Wet inrichting landelijk gebied. Dit instrument kent geen inhoudelijk verschil ten opzichte van de Ow.
Als partijen een kavelruilovereenkomst sluiten, kan de kavelruil in aanmerking komen voor een vrijstelling van de overdrachtsbelasting overeenkomstig de voorwaarden van artikel 12.47 van Ow.
22
23
24
7.
Samenwerken
Bij de verschillende rollen van grondbeleid passen verschillende manieren van samenwerking. De vormge-
Het belangrijkste onderscheidende kenmerk van de samenwerking in de verschillende vormen van grond-
ving van de samenwerking hangt af van de rol die de gemeente voor haarzelf voorziet en welk risico zij in de
politiek is de mate waarin de gemeente risicodragend en in samenwerking met private partijen overgaat
samenwerking wil lopen. Zie onderstaand schema voor de glijdende schaal van samenwerkingsverbanden.
tot het voeren van de grondexploitatie. Gemeente Maashorst kan een vorm van Publieke Private Samenwerking (PPS) aangaan, als:
Pu
bli
ek (Tr e On ad t itio wik ne keli el) ng
Fase Initiatief
Haalbaarheid
Bo
(PP uw S C clai oa m liti e)
Jo
PP
SC on
(PP ce ss ie
int
Pr
S A vent llia ure nt ie)
iva te Ze On lfr tw ea ikk lis ati eling e
1. Initiatief
•
de (beschikbaarheid van) specifieke deskundigheid van een van beide of beide partijen nodig is om het ruimtelijk initiatief tot stand te brengen;
• •
2. Visie en programma
partijen noodzaak zien om de risico’s te verdelen, waarbij afspraken worden gemaakt over de verdeling de gemeente van het begin tot het eind van het project de regie over de kwaliteit van de ontwikkeling wenst te voeren;
•
4. Bouwrijp maken
het ruimtelijk initiatief groot van omvang is en een lange ontwikkeltijd kent.
In voorkomende gevallen kan ook de situatie optreden dat een private partij beschikt over grondposities
5. Projectontwikkeling
en zich beroept op zelfrealisatie van deze gronden. De gemeente werkt hieraan mee indien de private
6. Bouw opstal
partij kan aantonen dat hij met zijn gronden wil aansluiten op de ambities en het kwaliteitsniveau van het totale plangebied en dat hij op zijn gronden het programma wil realiseren dat hiervoor door de gemeente is
7. Woonrijp maken Beheer
zowel de private partij als de gemeente in het plangebied grondeigendom hebben;
van risico’s en het maximale risico dat partijen willen en kunnen dragen;
3. Planuitwerking
Realisatie
•
bedacht. Vanzelfsprekend zal de private partij voor zijn gronden moeten voldoen aan het door de gemeente te verhalen kostenverhaal van het totale plangebied. De private partij zal daarom bereid moeten zijn om
8. Beheer openbaar gebied
Gemeente
Gemeente of private partij
Private partij
Gezamenlijk of private partij
een anterieure overeenkomst te sluiten met de gemeente. Ook kan de gemeente terugvallen op de publiekActief
Passief faciliterend
rechtelijke verankering van het kostenverhaal.
Gezamenlijk
Figuur Samenwerkingsvormen bij gebiedsontwikkeling (Bron: Deloitte, bewerking GrondGidsen)
25
Samenwerkingsvormen toegelicht Bouwclaimmodel Het bouwclaimmodel is een bijzondere vorm van actief grondbeleid en wordt veelal gekozen als private partijen grondeigendommen hebben in het plangebied. In het bouwclaimmodel verkopen de private partijen hun grond aan de gemeente onder de voorwaarde dat zij bij de gronduitgifte bouwrijpe grond mogen terugkopen met een vooraf overeengekomen programmering waarmee zij hun bouwrechten veiligstellen. De gemeente voert de grondexploitatie en draagt zorg voor het bouw- en woonrijp maken van het gebied. De samenwerking op basis van een bouwclaim is vooral goed inzetbaar als in een gebied sprake is van versnipperd eigendom in handen van private partijen en de gemeente een actieve rol wenst in te nemen. De gemeente kan dan haar regierol beter invullen en zo de gewenste ontwikkelingen op de locatie beter sturen. Deze variant is veelal te prefereren boven de zelfrealisatie door alle afzonderlijke private grondeigenaren elk op hun eigen percelen. Concessiemodel Bij het concessiemodel heeft de gemeente (geheel dan wel gedeeltelijk) het grondeigendom. De gemeente draagt haar grond over aan een private partij (bijvoorbeeld via aanbesteding of een prijsvraag) die de (privaatrechtelijke) grondexploitatie voert. In een samenwerkingsovereenkomst worden vervolgens de kwalitatieve afspraken vastgelegd.
Na realisatie komt de openbare ruimte weer in handen van de gemeente. De gemeente beperkt zich bij het concessiemodel tot het stellen van randvoorwaarden, bijvoorbeeld met een stedenbouwkundig programma van eisen, masterplan of kwaliteitsnormen. Dit model kenmerkt zich door een strikte publiek-private rolverdeling, waarbij een private partij een groot deel van de traditionele overheidstaken (bijvoorbeeld de aanleg van openbare voorzieningen en infrastructuur) uitvoert en de risico’s draagt. Zowel de grond- als de opstalexploitatie zijn voor rekening en risico van de private partij. Bij een dergelijke overdracht van overheidstaken moet zeker gesteld worden dat de private partij deze werken conform de regels van het (Europees) aanbestedingsrecht en het gemeentelijk aanbestedingsbeleid zal aanbesteden. In de praktijk van gemeente Maashorst voert de gemeente vaak de werkzaamheden van het bouwrijp maken uit. De gemeente maakt met de marktpartij afspraken over de vergoeding van haar kosten van bouwrijpmaken. De gemeente kiest bij het concessiemodel nadrukkelijk voor samenwerking om zo ook de kennis, kunde en capaciteit van marktpartijen bij de gewenste gebiedsontwikkeling optimaal te kunnen benutten en/of omdat zij het risico voor de ontwikkeling niet wil dragen.
De belangrijkste voorwaarde voor het bereiken van positieve effecten bij de toepassing van het concessiemodel ligt vooral in de rolvastheid en professionaliteit van partijen. Bij een concessie moet voldoende ruimte gegeven worden aan de marktpartij. Afspraken over het kwaliteitsniveau en programma dienen vooraf op hoofdlijnen te worden vastgelegd. Joint-venture Wanneer in een gebied diverse partijen (waaronder de gemeente) grondeigendom hebben, kunnen zij besluiten samen te gaan werken door het sluiten van samenwerkingsovereenkomsten dan wel door voor de samenwerking een aparte rechtspersoon op te richten, bijvoorbeeld een Grond Exploitatie Maatschappij (GEM). De GEM kan dan de gezamenlijke grondexploitatie voeren en gronden uitgeven, vaak op basis van een gezamenlijk opgesteld en vastgesteld masterplan voor het gebied. Meestal wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de grondexploitatie minimaal een budgettair neutraal saldo heeft. De risico’s van de grondexploitatie worden gedragen door alle deelnemende partijen. De gemeente behoudt haar publiekrechtelijke verantwoordelijkheden.
26
8. Financieel kader
Bij actief grondbeleid treedt de gemeente als private partij op in de grondmarkt; een ‘bedrijf’ als onderdeel
Onderstaand schema laat de relaties zien tussen de grondexploitaties, de reserve en de voorziening exploita-
van een gemeente, een politieke organisatie. Bij actief grondbeleid is het essentieel om zowel op project (in-
tierisico’s.
dividuele grondexploitatie )- als portefeuilleniveau (totaal van grondexploitaties) overzicht en inzicht te heb4
ben om goed te kunnen sturen. Het is belangrijk om vanuit beide vertrekpunten te analyseren en te sturen; dus op projectniveau en vervolgens te consolideren op portefeuilleniveau, maar ook vanuit de portefeuille om vervolgens af te dalen naar projecten. Dit is vooral van belang op het gebied van programmering; daarbij kijkt
Positieve grondexploitaties
(tussentijdse) winstneming
Negatieve grondexploitaties
afdekken van risico's
de gemeente verder dan de eigen projecten en neemt ook de projecten van private partijen mee. De gemeente analyseert en stuurt op gemeenteniveau door de programmering (het aanbod) van gemeentelijke projecten en particuliere initiatieven af te zetten tegen de behoefte. Hierdoor krijgt de gemeente inzicht hoe het aanbod zich verhoudt tot de behoefte. Deze informatie gebruikt de gemeente om te sturen, haar (afzet)risico’s te bepalen en voor de financieel-economische onderbouwing bij een planologische procedure.
Algemene Bedrijfsreserve Grondbedrijf
De gemeente stuurt bij grondexploitaties op kasstromen en probeert uitgaven en inkomsten zoveel mogelijk te matchen om een badkuip aan voorinvesteringen zo beperkt mogelijk te houden; dit heet cashflowsturing. Door flexibiliteit (programmering, fasering) in te bouwen en pas kosten te maken als de gebruikers met hun wensen en commitment aan tafel zitten, verlaagt het risicoprofiel. De gemeente maakt realistische ramingen
afdekking te verwachten verlies
door zowel kosten als opbrengsten goed te onderbouwen en te faseren. De gemeente verkoopt gronden tegen een marktconforme prijs en marktconforme uitgiftevoorwaarden. De
Voorziening Verlieslatende grondexploitaties
gemeente neemt, zoals het BBV voorschrijft, (tussentijds) winst volgens de percentage of completion, de zogenaamde POC-methode. Zodra te verwachten is dat een grondexploitatie verliesgevend is, dekt gemeente Maashorst dit verlies af met
Figuur Financiële stromen grondexploitaties
de voorziening exploitatierisico’s. Risicomanagement Twee keer per jaar voert het college een risico-inventarisatie uit. De risico- inventarisatie omvat de project-
Met de risico-inventarisatie maakt de gemeente een inschatting van de financiële impact en de kans van
en projectoverstijgende risico’s. De gemeente maakt risico’s niet alleen inzichtelijk, maar zorgt met risicoma-
optreden, ingedeeld in 5 klassen oplopend van kans en financiële impact. Dit leidt tot een totaalbedrag aan
nagement voor beheersing van de risico’s en treft de nodige beheersmaatregelen. De risico’s van grondex-
mogelijke risico’s. Dit bedrag wordt meegenomen in de beoordeling van het weerstandsvermogen. Om de
ploitaties dekt de gemeente af met de Algemene Bedrijfsreserve Grondbedrijf.
risico’s te beheersen brengt de gemeente in kaart welke maatregelen ze kan treffen.
4 Een grondexploitatie wordt in het BBV bouwgrond in exploitatie genoemd of BIE.
27
9.
Verantwoording en governance
De gemeenteraad heeft een kaderstellende en controlerende rol. Het college zorgt voor de uitvoering en doet dit binnen de kaders die de gemeenteraad heeft gesteld. Het college legt verantwoording af over de uitvoering van het grondbeleid. De verantwoording is een onderdeel
Bij privaatrechtelijke rechtshandelingen, die ingrijpende gevolgen kunnen hebben voor de gemeente,
van de jaarlijkse planning & control cyclus. Het college informeert de raad op twee momenten per jaar over
geeft het college de gemeenteraad vooraf de mogelijkheid om wensen en bedenkingen in te brengen,
de uitvoering van het grondbeleid, namelijk in het najaar met de paragraaf grondbeleid als onderdeel van de
(artikel 169 lid 4 Gemw).
programmabegroting en de tussentijdse toetsing en rond de zomer met de paragraaf grondbeleid als onderdeel van de jaarrekening en het MJP. Dit is conform de BBV-regels. Deze BBV-regels zullen mogelijk bij de invoering van de Ow gewijzigd worden en in aangepaste vorm door de gemeente Maashorst worden toegepast.
Grondbeleid
Gemeenteraad
College
Vaststellen nota grondbeleid
Uitvoeren grondbeleid
Controleren uitvoering door college (paragraaf
Verantwoording afleggen uitvoering (paragraaf grondbeleid)
grondbeleid) Financieel
Vaststellen (tussentijdse) winst- en verliesneming, vaststellen van reservevorming en dotaties aan voorzieningen
Grondexploitaties
Openen, vaststellen, herzien en afsluiten van gron-
Uitvoering van de grondexploitaties
dexploitaties in een separaat raadsbesluit. Vaststellen MJP waarin grondexploitaties geo-
Verantwoording afleggen over de grondexploitatie portefeuille
pend, vastgesteld, herzien en afgesloten kunnen
(jaarverslag) en het voorleggen van de geactualiseerde en nieuwe
worden
grondexploitaties (meerjarenbegroting) met MJP en uitvoering van de grondexploitaties
Kennisnemen van de tussentijdse toetsing met
Tussentijds verantwoording afleggen en het voorleggen van de ge-
een informatie nota
actualiseerde en nieuwe grondexploitaties met tussenrapportage en uitvoering van de grondexploitaties
Verwerving
Ter beschikking stellen van budget voor aankopen
Aankoop gronden binnen budget en kaders gemeenteraad
Vestigen van een voorkeursrecht Onder Wro: verzoek aan de Kroon voor onteigening Onder Ow: besluit tot onteigening Gronduitgifte
Onderdeel nota grondbeleid
Uitvoeringskaders gronduitgifte Gronduitgifte (inclusief selectieprocedure, tenders) Vaststellen algemene verkoopvoorwaarden
Grondprijzen
Vaststellen kaders grondprijsbeleid en grondprijzen
Maatwerk toepassen binnen kaders grondprijsbeleid
Kostenverhaal
Vaststellen nota kostenverhaal en financiële bij-
Sluiten intentie-, anterieure en posterieure overeenkomsten, in
dragen en actualisatie daarvan
rekening brengen kostenverhaal en financiële bijdragen
Samenwerking
Aangaan van samenwerkingsovereenkomsten, oprichten van een of deelnemen in een privaatrechtelijke rechtspersoon
28
29
30
Bijlage 1 Spelregels grondbedrijf
Verliesneming en disconteringsvoet Als het verwachte resultaat van een BIE negatief is, dan treft de gemeente hiervoor direct een voorziening, namelijk de voorziening exploitatierisico’s. De gemeente dekt het te verwachten verlies op eindwaarde af. Gemeente Maashorst hanteert de disconteringsvoet die het BBV voorschrijft voor zowel de verliesgevende als winstgevende grondexploitaties. De dekking van de verliesvoorziening komt uit de Algemene Bedrijfsre-
Gemeenten zijn voor de grondexploitaties gebonden aan de regels van het Besluit begroting en verantwoor-
serve Grondbedrijf indien deze toereikend is. Is deze niet toereikend dan wordt de Algemene Bedrijfsreserve
ding provincie en gemeente (hierna: BBV). De onderstaande spelregels zijn in lijn met of strikter dan de regels
Grondbedrijf aangevuld door de Algemene Reserve.
van commissie BBV (notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken (2019) van juli 2019). Rentetoerekening IMVA en BIE
De toegestane toe te rekenen rente aan grondexploitaties is de daadwerkelijk te betalen rente over het
Grondexploitaties zijn te onderscheiden in twee ‘groepen’, namelijk:
vreemd vermogen. Het is niet toegestaan om rente over het eigen vermogen toe te rekenen aan grondex-
•
Immateriële Vaste Activa (IMVA)
ploitaties. Het over het vreemd vermogen te hanteren rentepercentage kan op de volgende wijzen worden
Een IMVA is te beschouwen als een voorgenomen grondexploitatie. Hierop mag de gemeente de kosten
bepaald:
van onderzoek en ontwikkeling verantwoorden. Dit zijn kosten in de periode vóórdat de grondexploitatie
•
is geopend en vastgesteld. De bedoeling is dat de IMVA binnen vijf jaar wordt omgezet naar een Bouwgrond in Exploitatie (BIE). Is dit niet het geval, dan boekt de gemeente de reeds gerealiseerde kosten af
projectfinanciering; •
ten laste van de Algemene Bedrijfsreserve Grondbedrijf. •
Bouwgrond in exploitatie (BIE) Een BIE is een actieve grondexploitatie. Dit betekent dat de gemeenteraad een grondcomplex met een
het rentepercentage van de direct aan de grondexploitatie gerelateerde financiering in het geval van het gewogen gemiddelde rentepercentage van de bestaande leningenportefeuille van de gemeente, naar verhouding vreemd vermogen/totaal vermogen, indien geen sprake is van projectfinanciering;
•
indien de gemeente geen externe financiering heeft, dan wordt geen rente toegerekend aan bouwgrond in exploitatie.
grondexploitatiebegroting heeft geopend en vastgesteld. De rente aan de grondexploitaties wordt toegerekend over de boekwaarde van de BIE per 1 januari van het MVA gronden en terreinen
betreffende boekjaar.
Dit zijn strategisch aangekochte gronden. Looptijd grondexploitatie Actualisatie
Het uitgangspunt is dat de looptijd van een grondexploitatie maximaal 10 jaar is. Als de looptijd langer dan
Twee keer per jaar actualiseert de gemeente de grondexploitaties), de risicoanalyse en de benodigde voor-
10 jaar is, dan onderbouwt het college dit en treft maatregelen om het risicoprofiel te verlagen, bijvoorbeeld
zieningen en reserves voor het grondbedrijf. Het college rapporteert hierover in het MJP en op hoofdlijnen in
door vanaf het tiende jaar geen opbrengstenstijging in de BIE op te nemen.
de paragraaf grondbeleid als onderdeel van de programma- en jaarrekening. Planinhoudelijke wijzigingen legt het college separaat voor aan de gemeenteraad ter besluitvorming.
Risicomanagement Twee keer per jaar voert het college een risico-inventarisatie uit. Deze risico-inventarisatie omvat momen-
Winstneming
teel de grondexploitaties en hier komen na vaststelling van het nieuwe grondbeleid ook de grotere facilitaire
Winstneming vindt plaats volgens de percentage of completion regel (POC-methode). Hierbij geldt dat als
projecten bij. Voor de grondexploitaties betreft dit de project- en projectoverstijgende risico’s.
aan alle drie de onderstaande voorwaarden is voldaan, (tussentijdse) winst genomen moet worden. 1.
Het resultaat op de BIE kan betrouwbaar worden ingeschat; én
Weerstandsvermogen
2. De grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht; én
De gemeente dekt de risico’s en aanvulling van de verliesvoorziening af met de Algemene Bedrijfsreserve
3.
Grondbedrijf. Als de Algemene Bedrijfsreserve Grondbedrijf ontoereikend is, dan wordt een beroep gedaan
De kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie gerealiseerd).
op de Algemene Reserve. Bij de herziening van de BIE actualiseert de gemeente ook de (tussentijdse) winstnemingen en past deze eventueel aan. De gemeente stort (tussentijdse) winstnemingen in de Algemene Bedrijfsreserve Grondbedrijf.
31