Bijlage 1 - Nota Grondbeleid Maashorst 2022
Tekst van het document
Nota grondbeleid
Colofon Opdrachtgever
Opdrachtnemer
Niets uit deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of overgedragen in welke vorm of op welke manier dan ook, met inbegrip van fotokopiëren, opnemen, of andere elektronische of mechanische wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van GrondGidsen en de gemeente Maashorst. Tenzij dit ten dienste staat van ruimtelijke plannen, de omgevingsvisie en dergelijke voor de gemeente Maashorst.
Beperkte bijdrage bestuurlijke en sectorale ambities Geen urgentie
Grote bijdrage bestuurlijke en sectorale ambities Grote urgentie
Routekaart
ACTIEF GRONDBELEID
PROACTIEF FACILITEREND GRONDBELEID
PASSIEF FACILITEREND GRONDBELEID
NIET MEEWERKEN
Initiatief gemeente, hoge prioriteit/ urgentie om maatschappelijk belang/ ambties te realiseren, volledige regie, grondproducent, hoger risicoprofiel
Marktinitiatief, hoge prioriteit, gemeente is bereid om deels los te laten, gemeente jaagt aan, maakt werkafspraken, met initiatiefnemer over samenwerking en ziet toe op naleving, maakt capaciteit / projectorganisatie vrij
De ontwikkeling past in het beleid en de ambities van de gemeente. Het heeft geen prioriteit. De markt ontwikkelt zelf, sluit een anterieure overeenkomst en voldoet het kosteverhaal. Gemeente toetst met uitsluitend publiekrechtelijke taakstelling.
De ontwikkeling past in niet in het beleid en ambities of kan niet zonder hulp van de gemeente tot stand komen, terwijl de gemeente hieraan geen medewerking wil verlenen.
Gemeente Maashorst wil regie houden via grondposities om haar ambities en waarden expliciet in de ruimtelijke opgave te realiseren.
De ambities zijn voor gemeente Maashorst belangrijk maar de gemeente hoeft geen volledige regie op de ontwikkeling. De gemeente is bereid tot concessies of samenwerking.
Sturing en regie
Maximale sturing en regie op de ontwikkeling door gemeente Maashorst is de enige mogelijkheid om de ambities in een ontwikkeling te realiseren.
Gemeente Maashorst heeft comfort dat markt de ontwikkeling uitvoert en laat daarmee een deel van de sturing op de ontwikkeling los, maar sturing blijft belangrijk.
Maatschappelijk rendement
Het maatschappelijk rendement en de investering in de kern is belangrijk of de maatschappelijke noodzaak vraagt dat gemeente Maashorst de risico's en een eventueel het verlies in de grondexploitatie aanvaardt.
Gemeente Maashorst gaat samen met een marktpartij in overleg over het maatschappelijk rendement en zoekt hierin een compromis. Gemeente Maashorst is bereid tot publieke investeringen die niet geheel verhaald kunnen worden op de markt.
Financieel
Het resultaat van de grondexploitatie is leidend. Gemeente Maashorst kan een positief resultaat behalen en wil dit verzilveren of gemeente Maashorst kiest bewust voor een verlies in de grondexploitatie als investering in haar kern.
De gemeente is niet bereid de grondexploitatie te voeren en laat dit aan de markt.
Het risico (bestuurlijk, maatschappelijk of financieel) is in beeld. Gemeente Maashorst vindt de realisatie van de ambities en beleid prioritair en neemt bewust de risico's om te zorgen dat de ontwikkeling wordt gerealiseerd.
Gemeente Maashorst wil geen of beperkt risico (bestuurlijk, maatschappelijk of financieel) lopen om de ambties en waarden te realiseren. Zij zoekt samenwerking of laat het risico bij de markt.
Waarom Wat wil gemeente Maashorst bereiken? Wat is de aanleiding? •
• •
bestuurlijke en sectorale ambities waar te maken, bijvoorbeeld: versnellingsagenda woningbouw, ruimtelijke ordening, economie, transformatie buitengebied, duurzaamheid, natuur, recreatie en toerisme inzet vrijkomende locaties / vastgoed en gemeentelijke (strategische) gronden privaat inititiatief
Hoe Grondbeleid is een middel om gemeentelijke ambities uit de omgevingsvisie en sectorale beleidsterreinen te realiseren. Daarnaast helpt grondbeleid om keuzen te maken en te prioriteren voor welke ambities en sectoraal beleid de schaarse grond ingezet wordt.
Ambitie / waarden
Doelstellingen van het grondbeleid: 1. Het faciliteren en sturen van bestuurlijk en maatschappelijk gewenste ruimtelijke ontwikkelingen. 2. Bij ruimtelijke ontwikkelingen het rechtvaardig verdelen van kosten en opbrengsten tussen gemeente en grondeigenaren. 3. Het transparant maken en beheersen van de risico’s van ruimtelijke ontwikkelingen en projecten.
Risicoprofiel
Koers
Grondpositie
Gemeente Maashorst zet haar eigen gronden in of verwerft gronden om het maatschappelijk of financieel rendement te halen.
Gemeente Maashorst verkoopt haar (grond)positie aan de markt of laat de markt grondposities innemen/houden.
Marktinitiatief
Gemeente Maashorst ziet dat de markt geen initiatief neemt of de markt is niet bereid om de ambities te verwezenlijk.
Gemeente Maashorst heeft voldoende zekerheid dat de markt met de ontwikkeling de gestelde ambities en waarden (deels) gaat realiseren. Sturing van de gemeente is wel nodig.
Gemeente Maashorst voert een dynamisch grondbeleid en past per ruimtelijke ontwikkeling maatwerk toe om te bepalen welke rol de gemeente speelt.
Afwegingskader •
•
Hoe groot is de bijdrage van het ruimtelijk initiatief aan de bestuurlijke en sectorale ambites? Hoe urgent is de realisatie van het initiatief?
Urgentie
De ontwikkeling heeft prioriteit. Gemeente Maashorst moet een actieve houding innemen om binnen de gestelde planning de ontwikkeling te realiseren.
Gemeente Maashorst heeft er vertrouwen in dat de markt binnen de gestelde termijnen de ontwikkeling realiseert.
Noodzaak De ontwikkeling kan door de initiatiefnemer zelfstandig worden uitgevoerd zonder inspanning van de gemeente buiten haar publiekrechtelijke taakstelling.
Gemeente Maashorst heeft een onderbouwing waarom er geen noodzaak bestaat om aan de ontwikkeling mee te werken.
Past in beleid De ontwikkeling past binnen de ambities van de gemeente Maashorst of de gemeente Maashorst is bereid om de ontwikkeling binnen het sectoraal beleid of gemeentelijke ambities te laten vallen.
De ontwikkeling past niet in het beleid of ambitie en gemeente Maashorst is niet bereid om hierover het gesprek met de markt aan te gaan en het beleid aan te passen.
Kostenverhaal De initiatiefnemer is bereid om met gemeente Maashorst een anterieure overeenkomst te sluiten waarmee het volledige kostenverhaal is gewaarborgd.
De initiatiefnemer is niet bereid om aan het kostenverhaal te voldoen of een anterieure overeenkomst te sluiten.
Economische, De ontwikkeling kan zonder zelfstandige financiële bijdragen van de uitvoerbaarheid gemeente tot stand komen.
Het initiatief kan alleen worden gerealiseerd door de intiatiefnemer als gemeente Maashorst een financiële bijdrage levert. De gemeente is niet bereid om hieraan te voldoen, omdat het initatief geen prioriteit heeft of niet voldoet aan het beleid of ambitie van de gemeente.
Score sterren Het is maatwerk om de score van de sterren per aspect te bepalen per ruimtelijk initiatief.
Wat
INSTRUMENTEN Welke instrumenten zet je in voor de gekozen rol?
FINANCIEEL KADER Welke geldstromen spelen er bij de gekozen rol?
ACTIEF GRONDBELEID
P R O A C T I E F FA C I L I T E R E N D G R O N D B E L E I D
PA S S I E F FA C I L I T E R E N D G R O N D B E L E I D
Sturing via bestemming, publiekrechtelijk kostenverhaal, beleidskaders en omgevingsvergunning
Sturing via bestemming, publiekrechtelijk kostenverhaal, beleidskaders en omgevingsvergunning
Sturing via bestemming, beleidskaders en omgevingsvergunning
Voorkeursrecht en onteigening
Voorkeursrecht en onteigening
Privaatrechtelijk
(Strategische) Grondverwervingen, intentie-, samenwerkings-, koop- en ontwikkelovereenkomst, posterieure overeenkomst, zakelijke rechten
Intentie-, samenwerkings-, anterieure overeenkomst en stedelijke ruilverkaveling
Intentie- en anterieure overeenkomst
Publiekrechtelijk
Leges (principeverzoek, omgevingsvergunning)
Leges (principeverzoek, omgevingsvergunning)
Leges (principeverzoek, omgevingsvergunning)
Kostenverhaal (plankosten, planschade, openbare werken, bovenwijkse voorzieningen) en mogelijk financiële bijdragen
Kostenverhaal (plankosten, planschade, openbare werken, bovenwijkse voorzieningen) en mogelijk financiële bijdragen
Beheersen plan- en apparaatkosten
Beheersen plan- en apparaatkosten
Marktconforme uitgifteprijzen
Verankeren in intentie-, samenwerkings- en anterieure overeenkomst met waarborg zekerheden, budgetsturing
Verankeren in intentie- en anterieure overeenkomst met waarborg zekerheden, budgetsturing
Paragraaf grondbeleid en MJG
Paragraaf grondbeleid en MJG
Paragraaf grondbeleid en MJG
Publiekrechtelijk
Privaatrechtelijk
VER ANTWOORDING Hoe verantwoordt het college ?
Uitvoering grondbeleid
Sturen op de financiële stromen en risico’s van de grondexploitatie portefeuille
Inhoudsopgave
1. Inleiding
7
2. De principes van het grondbeleid
8
3. Doelstelling van het grondbeleid
11
4. De koers van het grondbeleid
12
5. Het afwegingskader
14
6. Instrumenten
16
7. Samenwerken
25
8. Financieel kader
27
9. Verantwoording en governance
28
Bijlage 1 Spelregels grondbedrijf
31
5
6
1.
Inleiding
Het ruimtelijk domein is voortdurend in beweging, waarbij de (markt-)omstandigheden steeds aan veran-
Deze Nota grondbeleid harmoniseert het grondbeleid van de voormalige gemeenten Uden en Landerd,
dering onderhevig zijn. Gemeente Maashorst als kersverse nieuwe gemeente blijft op deze veranderingen
maakt het grondbeleid dynamischer en anticipeert op de Omgevingswet (Ow). De nieuwe Nota grondbeleid
anticiperen en zorgen dat zij een duidelijke koers uitzet om haar ambities en ruimtelijke doelstellingen te
helpt de gemeente om haar koers en rol voor de grondpolitiek en gewenste ruimtelijke ontwikkelingen te
verwezenlijken. Gemeente Maashorst is een gemeente met zes kernen die ieder hun eigen kenmerken en
bepalen in een dynamische markt met een continue verandering van omstandigheden. Het grondbeleid
dynamiek hebben. Deze diversiteit koestert de gemeente en daarnaast wil zij de krachten bundelen waar-
geeft het afwegingskader om per ruimtelijk initiatief of per gebied de rol van de gemeente te bepalen die
mee de kernen elkaar versterken. Gemeente Maashorst speelt een duurzame regionale rol. In een groene
het beste past bij de ambities. Met behulp van het afwegingskader maakt de gemeente een keuze voor
omgeving die gezellig en gastvrij is. Een gemeente met goede voorzieningen en een gezond vestigingskli-
haar rol op de grondmarkt en voor het ruimtelijk initiatief. Het grondbeleid laat daarbij de consequenties
maat. Een gemeente waar het aantrekkelijk is om te wonen met passende en betaalbare woningen voor
zien die de betreffende rol met zich meebrengt. Het nieuwe grondbeleid is daarmee een procesdocument
iedereen. De ambitie om 2.475 woningen te bouwen de komende 10 jaar, een gezond vestigingsklimaat met
met een afwegingskader dat de gemeente in staat stelt om een duidelijke koers per initiatief te kiezen.
voldoende aanbod van bedrijventerreinen en een sterk buitengebied te behouden, vraagt om een tijdige en
Dit afwegingskader kan de gemeente Maashorst duurzaam toepassen, ook als bestuurlijke ambities en
adequate sturing en regie van de gemeente met de juiste instrumenten.
marktomstandigheden veranderen.
De voormalige gemeenten Uden en Landerd hebben beide een nota grondbeleid. Het grondbeleid van beide gemeenten was overwegend faciliterend van aard. Dat is verklaarbaar. Het beleid is geschreven in een andere marktomstandigheid. Er bestond bij beide gemeente terughoudendheid over de actieve rol en positie van de gemeente in de totstandkoming van ruimtelijk initiatieven. Met de toenemende druk op het ruimtegebruik en de sterke ambitie om een stevige groei te accommoderen met daarbij passende en betaalbare woningen in iedere kern, verschuift de rol van de gemeente naar een dynamische en actievere houding. Er is sprake van een versnellingsagenda woningbouw en de wens van een goede economische groei. De gemeente wil kunnen inspelen om deze ambities te realiseren. De gemeente Maashorst kan niet langer uitsluitend faciliterend grondbeleid toepassen en de verwachting uitspreken dat marktpartijen de ambities van de gemeente waarmaken. Een actievere houding en actiever grondbeleid is dan in de voorkomende gevallen gewenst.
7
2. De principes van het grondbeleid
I.
Grondbeleid als middel om gemeentelijke ambities te realiseren
IV. Gronduitgifte
Grondbeleid is geen doel op zich, maar geeft een koers voor de grondpolitiek. Het helpt de gemeente bij
Gronduitgifte geschiedt transparant en aan de hand van een selectieprocedure met objectieve toetsbare
de realisatie van bestuurlijke ambities, de omgevingsvisie en sectoraal beleid zoals versnellingsagen-
en redelijke selectiecriteria. Daarbij gelden marktconforme voorwaarden en prijzen conform het gemeen-
da wonen, gezondheid, natuur en landschap en versterking van de economie. Het grondbeleid helpt de
telijke grondprijsbeleid. Het college stelt in beginsel voor elke uitgifte een uitgifteplan op met de voor
gemeente om de leefbaarheid in de kernen te vergroten en een evenwichtige keuze te maken tussen de
deze uitgifte geldende criteria. Hierbij worden de eisen uit relevante jurisprudentie zoals het zogenaamde
verschillende belangen en ambities.
“Didam-arrest” gerespecteerd, zoals verder in deze nota nader worden toegelicht.
II. Dynamisch grondbeleid
V. Kostenverhaal
De gemeente Maashorst kan het brede palet van de rollen inzetten, die het grondbeleid biedt. Met het
Het kostenverhaal verzekert de gemeente Maashorst bij voorkeur privaatrechtelijk met een anterieure
dynamische karakter bepaalt de gemeente Maashorst per ruimtelijk initiatief welke gemeentelijke rol en
overeenkomst. Het kostenverhaal voldoet aan de wettelijke kaders en is redelijk en billijk. Als het niet
inzet van instrumenten het beste past. De gemeente maakt op basis van ambitie, prioriteit en de mate
mogelijk is om met een anterieure overeenkomst tot overeenstemming te komen over onder andere het
van gewenste regie de afweging tussen faciliterend, proactief faciliterend en actief grondbeleid. Ge-
kostenverhaal, dan dient de gemeente het kostenverhaal publiekrechtelijk te verankeren. Onder de Wet
meente Maashorst heeft hierin geen duidelijke voorkeursrol. Als een ruimtelijk initiatief geen bijdrage
ruimtelijke ordening (hierna: Wro) met een exploitatieplan en onder de Ow in het omgevingsplan, het
levert aan de ambitie van gemeente Maashorst, geen prioriteit heeft en de economische uitvoerbaarheid
projectbesluit of de omgevingsvergunning voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten.
is niet gegarandeerd, dan kan de gemeente besluiten om niet mee te werken. Het kostenverhaal van de gemeente Maashorst wordt verankerd in de nota kostenverhaal en financiële III. (Strategische) verwerving
bijdragen; hiermee beleid geharmoniseerd en aangepast op de Ow.
De gemeente Maashorst koopt gronden aan onder marktconforme condities. De prijsstelling wordt gewaarborgd door een onafhankelijke en goed onderbouwde taxatie. De (strategische) verwerving ge-
VI. Financieel
schiedt met een voorafgaande risicoafweging en met een onderbouwing van de:
Bij de grondexploitaties beperkt de gemeente Maashorst de risico’s met flexibiliteit, effectieve monito-
•
noodzaak van sterke gemeentelijke sturing in het gebied;
ring, cashflowsturing en risicomanagement. Gemeente Maashorst past de BBV-regels (Besluit, Begroting
•
toegevoegde waarde en effect voor de gewenste ontwikkeling;
en Verantwoording) toe bij de grondexploitaties. Dit zijn de regels m.b.t. (tussentijdse) winstneming,
•
prioriteit;
verliesafdekking, rente, disconteringsvoet en looptijd. In bijlage 1 zijn de BBV-regels nader uitgewerkt.
•
financiële dekking.
Met de komst van de Ow veranderen mogelijk de regels in het BBV.
Bij een (strategische) verwerving kan de gemeente voorkeursrecht vestigen.
VII. Governance De gemeenteraad stelt met de nota grondbeleid de kaders voor het grondbeleid vast en heeft een con-
Bij verwerving is de insteek van gemeente Maashorst een minnelijke oplossing binnen marktconforme en
trolerende rol. Het college voert het grondbeleid uit binnen de kaders van de nota grondbeleid en legt aan
redelijke uitgangspunten. De inzet van onteigening is alleen aan de orde als dit de (financiële) belangen en
de gemeenteraad gemotiveerd verantwoording af over de uitvoering van het grondbeleid.
positie van gemeente Maashorst waarborgt en een minnelijke oplossing uitblijft. Voor een onteigening is het publieke belang wel vereist. Strategische verwerving geschiedt door het college op basis van een door de gemeenteraad jaarlijks vast te stellen budget in de programmabegroting. Het college informeert de gemeenteraad door middel van een “wensen en bedenkingen-procedure” (artikel 169 lid 4 Gemeentewet (Gemw)) over de strategische aankoop. Indien nodig gebeurt dit vertrouwelijk.
8
9
10
3. Doelstelling van het grondbeleid Het grondbeleid is een instrument om de ambities van gemeente Maashorst waar te maken op een doelge-
Schema Relatie grondbeleid met gemeentelijke ambities
richte en verantwoorde wijze. Grondbeleid is dus een middel en daarmee geen doel op zich.
De doelstellingen van het grondbeleid zijn: 1.
Het begint altijd bij de vragen: Wat wil de gemeente bereiken? Wat is de impact voor de lange termijn die de gemeente
het faciliteren en sturen van bestuurlijk en maatschappelijk gewenste ruimtelijke initiatieven;
2. het rechtvaardig verdelen van kosten en baten tussen gemeente en grondeigenaren op grond van
nastreeft? De gemeentelijke ambities van gemeente Maashorst liggen vast in het collegeprogramma, de Structuur-/
de Wro en straks Ow;
Omgevingsvisie en sectoraal beleid, onder andere over wonen, economie, toerisme, recreatie en duurzaamheid.
3.
De gemeente bepaalt met het grondbeleid de strategische koers bij een ruimtelijk initiatief. Om te bepalen
Wanneer gebruikt de gemeente Maashorst het grondbeleid om haar koers te bepalen?
welke rol de gemeente past in een ruimtelijk initiatief en welke instrumenten zij hiervoor wil inzetten, is een
Er zijn meerdere invalshoeken om een koers in grondpolitiek te bepalen. Zo kan een bestuurlijke
integrale en overkoepelende sturing essentieel. Het grondbeleid geeft een afwegingskader om te bepalen
ambitie het afwegingsproces initiëren, bijvoorbeeld de ambitie om in alle kernen in de woningbouw-
hoe de gemeente acteert bij het ruimtelijk initiatief waarbij grond en grondposities een rol spelen. Met het
behoefte te voorzien of het versterken van het landschap en recreatie. Of om de leefbaarheid van een
grondbeleid grijpt de gemeente in op de grondmarkt om te komen tot een evenwichtige toedeling van func-
centrumgebied te vergroten. Ook kan een private partij een ruimtelijk initiatief voorleggen, die al dan
ties aan locaties en van de kosten en baten van de ontwikkeling .
niet aan de ambities en opgaven van de gemeente Maashorst voldoet. Onderstaand figuur geeft de
1
het transparant maken en beheersen van de risico’s van ruimtelijke initiatieven.
verschillende invalshoeken weer, die vragen om een koersbepaling en keuze in grondpolitiek. Onderstaand schema laat de relatie van grondbeleid met de gemeentelijke ambities zien. Sectoraal beleid en bestuurlijke ambities Ruimtelijke ordening
beleid (wonen, economie, gezondheid, landschap en recreatie
Omgevingsvisie Wonen Woonvisie
Strategische inzet van gronden
Leefbaarheid van de kernen
Grondbeleid Economie Economische visie
vrijkomende gemeentelijke locatie (bv maatschappelijk vastgoed)
privaat initiatief
Revitalisering buitengebied Recreatie en toerisme Landschap en natuur
bestuurlijke ambities
afweging en keuze rol m.b.v. afwegingskader, ontwikkelstrategie en risico-inventarisatie
strategische aankoop
Bestuurlijke ambities Bestuursakkoord
Figuur Aanleiding
Schema Relatie grondbeleid met gemeentelijke ambities
1 Grond voor gebiedsontwikkeling ‘instrumenten voor grondbeleid in een energieke samenleving’ Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, juni 2017.
11
ren. Bij het ontbreken van marktinitiatief stimuleert en verbindt de gemeente, neemt een makelaarsfunctie aan en
4. De koers van het grondbeleid
schept het klimaat om een ruimtelijk initiatief van de grond te krijgen. De gemeente beschouwt zichzelf als partner in het project, waarbij zij geen of een beperkt risico wil lopen. De gemeente faciliteert en past het kostenverhaal toe. Passief faciliterend grondbeleid Als het ruimtelijk initiatief slechts in beperkte mate bijdraagt aan de realisatie van gemeentelijke ambities dan kiest gemeente Maashorst voor een passief faciliterende rol. De gemeente stuurt uitsluitend op basis van haar
De gemeente Maashorst past een dynamisch grondbeleid toe. In beginsel past de gemeente voor elke ruim-
publiekrechtelijke bevoegdheden. Zij neemt dus een zuiver plantoetsende rol in en toetst of de ontwikkeling
telijk initiatief maatwerk toe door een afweging te maken welke gemeentelijke rol en inzet van instrumenten
strookt met haar beleid, doelen en ambities. De kosten, die de gemeente maakt om het plan te faciliteren,
het beste past om dit ruimtelijk initiatief tot stand te (laten) brengen. De keuze maakt de gemeente met
verhaalt zij volledig op de private partij. Het risico van de ontwikkeling ligt bij de private partij. De gemeente
behulp van het afwegingskader (zie hfst 5).
neemt dit risico niet (voor een deel) over. De gemeente neemt geen initiatief en spoort de markt niet aan. De ontwikkeling heeft voor de gemeente geen of een lage prioriteit. Het initiatief en het ontwikkelproces liggen
Welke rollen kan de gemeente kiezen?
dus volledig bij de private partij, behoudens de publiekrechtelijke bevoegdheid van de gemeente.
In het grondbeleid heeft de gemeente primair keuze uit de gemeentelijke rollen: actief grondbeleid, proactief faciliterend grondbeleid en passief faciliterend grondbeleid. Als een ruimtelijk initiatief ongewenst is, dan
Niet meewerken
werkt de gemeente Maashorst niet mee aan dit initiatief.
Als een initiatief niet bijdraagt aan of zelfs strijdig is met de gemeentelijke ambities, dan verleent de gemeente geen medewerking. Denk hierbij onder meer aan een initiatief dat niet voldoet aan de kaders van de Woon-
Actief grondbeleid
Proactief faciliterend grondbeleid
Passief faciliterend grondbeleid
visie, waarbij de initiatiefnemer niet bereid is om het plan hierop aan te passen. Deze gemeentelijke opvatting is legitiem omdat een gemeente niet verplicht is een bestemmingsplan (of omgevingsplan) op te stellen of
Rol
actieve regie en voeren
actieve regie, sturend
reguliere publieke taak
een vigerend bestemmingsplan (of omgevingsplan) te herzien.
van een grondexploitatie
en verleidend
en afweging
De economische uitvoerbaarheid wordt altijd afgewogen in combinatie met de afweging in hoeverre het initiatief bijdraagt aan beleidskaders en ambities van gemeente Maashorst dan wel de afweging dat het zelfs in strijd is met dit beleid. Het initiatief geeft dan geen evenwichtige verdeling van kosten en opbrengsten en geeft geen
Actief grondbeleid
basis voor de wijziging van de beleidskaders.
Een actieve rol is voor de gemeente weggelegd als het ruimtelijk initiatief in belangrijke mate bijdraagt aan de realisatie van gemeentelijke ambities en de gemeente absolute regie wil houden op de gewenste uitkomst en
Heeft de gemeente Maashorst een voorkeur in het grondbeleid?
tijdspad waarbinnen de ruimtelijk initiatief tot stand moet komen. Actief grondbeleid wordt dus toegepast als
In het dynamische grondbeleid heeft de gemeente geen duidelijke voorkeur in de koers van grondpolitiek. De
het ruimtelijk initiatief maatschappelijk zeer wenselijk is en daarbij een hoge prioriteit heeft en private partijen
gemeente maakt met behulp van het afwegingskader een weloverwogen keuze in welke rol zij wil innemen in
dit niet binnen afzienbare tijd oppakken. Bij actief grondbeleid treedt de gemeente op als private partij in de
bij een specifiek ruimtelijk initiatief.
grondmarkt. Voor eigen rekening en risico voert de gemeente de grondexploitatie. De gemeente koopt en ontwikkelt gronden -al dan niet strategisch- en/of werkt risicodragend samen met private partijen. De gemeente
Het dynamische karakter van het grondbeleid past bij de ambitie van gemeente Maashorst om regie te voeren
doorloopt een planologische procedure om de gewenste bestemming te verkrijgen en zorgt ervoor dat de grond
en daar waar het nodig is een (pro)actieve rol te pakken. Vanuit dit uitgangspunt blijft het noodzakelijk om
geschikt wordt gemaakt om op te bouwen (bouwrijp) en te leven (woonrijp). De gemeente verkoopt bouwgrond.
alert te zijn en tijdig te anticiperen op veranderende situaties. Maar ook om te anticiperen op kansen en bedreigingen zowel met betrekking tot omstandigheden van een ruimtelijk initiatief die zich voor (kunnen) doen
Proactief faciliterend grondbeleid
als op het te voeren beleid.
Een proactief faciliterende rol past als het ruimtelijk initiatief in belangrijke mate bijdraagt aan of (zeer) wenselijk is
12
voor de gemeentelijke ambities, maar waarbij de gemeente de grondexploitatie niet wil of kan voeren. De gemeente
Koers gemeente Maashorst
wil het risico van de grondexploitatie niet lopen of een private partij beschikt over de gronden en is bereid om binnen
Gemeente Maashorst voert een dynamisch grondbeleid. Haar koers voor een ruimtelijk initiatief bepaalt
de gemeentelijke kaders de ontwikkeling te realiseren. Kortom een private partij voert de grondexploitatie. De
gemeente Maashorst met een afwegingskader. Hierbij stelt gemeente Maashorst bij elke ruimtelijk initiatief
gemeente ondersteunt actief het planologisch proces en kan dit ook initiëren. De gemeente denkt actief mee met
de centrale vraag: Draagt het ruimtelijk initiatief bij aan de realisatie van sectorale beleidsdoelstellingen en
private partijen om het ruimtelijk initiatief binnen het door de gemeente gewenste tijdspad en kaders te realise-
bestuurlijke ambities?
Koers gemeente Maashorst voert dynamisch grondbeleid en past per initiatief maatwerk toe. afhankelijk van:
}
hoge bijdrage de gewenste regie en prioriteit proactief faciliterend grondbeleid
marktinitiatief
actief grondbeleid het maatschappelijk rendement / impact de haalbaarheid van de businesscase lage bijdrage het risicoprofiel en prioriteit passief faciliterend grondbeleid
geen bijdrage gemeentelijke ambities niet meewerken
13
Grote bijdrage bestuurlijke en sectorale ambities Grote urgentie
5. Het afwegingskader
ACTIEF GRONDBELEID
PROACTIEF FACILITEREND GRONDBELEID
Initiatief gemeente, hoge prioriteit/ urgentie om maatschappelijk belang/ ambties te realiseren, volledige regie, grondproducent, hoger risicoprofiel
Marktinitiatief, hoge prioriteit, gemeente is bereid om deels los te laten, gemeente jaagt aan, maakt werkafspraken, met initiatiefnemer over samenwerking en ziet toe op naleving, maakt capaciteit / projectorganisatie vrij
Ambitie / waarden
Gemeente Maashorst wil regie houden via grondposities om haar ambities en waarden expliciet in de ruimtelijke opgave te realiseren.
De ambities zijn voor gemeente Maashorst belangrijk maar de gemeente hoeft geen volledige regie op de ontwikkeling. De gemeente is bereid tot concessies of samenwerking.
Sturing en regie
Maximale sturing en regie op de ontwikkeling door gemeente Maashorst is de enige mogelijkheid om de ambities in een ontwikkeling te realiseren.
Gemeente Maashorst heeft comfort dat markt de ontwikkeling uitvoert en laat daarmee een deel van de sturing op de ontwikkeling los, maar sturing blijft belangrijk.
Maatschappelijk rendement
Het maatschappelijk rendement en de investering in de kern is belangrijk of de maatschappelijke noodzaak vraagt dat gemeente Maashorst de risico's en een eventueel het verlies in de grondexploitatie aanvaardt.
Gemeente Maashorst gaat samen met een marktpartij in overleg over het maatschappelijk rendement en zoekt hierin een compromis. Gemeente Maashorst is bereid tot publieke investeringen die niet geheel verhaald kunnen worden op de markt.
Financieel
Het resultaat van de grondexploitatie is leidend. Gemeente Maashorst kan een positief resultaat behalen en wil dit verzilveren of gemeente Maashorst kiest bewust voor een verlies in de grondexploitatie als investering in haar kern.
De gemeente is niet bereid de grondexploitatie te voeren en laat dit aan de markt.
Risicoprofiel
Het risico (bestuurlijk, maatschappelijk of financieel) is in beeld. Gemeente Maashorst vindt de realisatie van de ambities en beleid prioritair en neemt bewust de risico's om te zorgen dat de ontwikkeling wordt gerealiseerd.
Gemeente Maashorst wil geen of beperkt risico (bestuurlijk, maatschappelijk of financieel) lopen om de ambties en waarden te realiseren. Zij zoekt samenwerking of laat het risico bij de markt.
Grondpositie
Gemeente Maashorst zet haar eigen gronden in of verwerft gronden om het maatschappelijk of financieel rendement te halen.
Gemeente Maashorst verkoopt haar (grond)positie aan de markt of laat de markt grondposities innemen/houden.
Marktinitiatief
Gemeente Maashorst ziet dat de markt geen initiatief neemt of de markt is niet bereid om de ambities te verwezenlijk.
Gemeente Maashorst heeft voldoende zekerheid dat de markt met de ontwikkeling de gestelde ambities en waarden (deels) gaat realiseren. Sturing van de gemeente is wel nodig.
Urgentie
De ontwikkeling heeft prioriteit. Gemeente Maashorst moet een actieve houding innemen om binnen de gestelde planning de ontwikkeling te realiseren.
Gemeente Maashorst heeft er vertrouwen in dat de markt binnen de gestelde termijnen de ontwikkeling realiseert.
De koers van het grondbeleid kent een verfijningsslag. Er liggen meerdere afwegingscriteria ten grondslag om uiteindelijk de koers van het grondbeleid te bepalen. Het afwegingskader helpt de gemeente om binnen de koers van het grondbeleid te bepalen welke rol het beste past bij een specifiek ruimtelijk initiatief. Een aantal aspecten van het afwegingskader wordt hieronder nader toegelicht.
Sturing en regie De gemeente Maashorst bepaalt of zij volledig de regie wil houden om het ruimtelijk initiatief te realiseren of dat ze dit deels kan loslaten door een private partij de ontwikkeling te laten oppakken. Dit is afhankelijk van de impact die het ruimtelijk initiatief heeft en de prioriteit die het binnen de opgaven en ambitie heeft. Denkbaar is dat de gemeente bij de versnellingsagenda woningbouw een sterke sturing wil op het ruimtelijke initiatief. Volledige regie is echter niet altijd nodig om de ambities te realiseren. Deze ambities kunnen ook door private partijen worden gerealiseerd door de afspraken hierover vast te leggen in een anterieure overeenkomst en de samenwerking goed te structureren.
Haalbaarheid ontwikkeling Bij de afweging kijkt de gemeente naar de financiële effecten en het maatschappelijk rendement dat met het ruimtelijk initiatief kan worden behaald. De ontwikkeling is voor de gemeente financieel haalbaar als de grondexploitatie minimaal budgettair neutraal is. De financiële haalbaarheid van een grondexploitatie hoeft niet het uitgangspunt te zijn om een actieve rol aan te nemen in een ruimtelijk initiatief. Er kan een maatschappelijke noodzaak aanwezig zijn om het eventuele verlies in de grondexploitatie te accepteren. Als het ruimtelijk initiatief financieel niet haalbaar is, dan kan de gemeente ervoor kiezen om het tekort op de grondexploitatie en/of de meerjarenbegroting af te dekken. De afdekking van het tekort is een investering in de leefbaarheid van de gemeente of een specifieke kern.
Risicoprofiel Als de ontwikkeling financieel haalbaar is, is de volgende stap om het risicoprofiel te bepalen. Zijn de risico’s op financieel, bestuurlijk en maatschappelijk vlak aanvaardbaar? Denk hierbij aan de afweging of de gemeente bereid is strategische aankopen te doen, waarbij het nog onzeker is of zij deze investeringen in de grondexploitatie kan terugverdienen. De gemeente maakt de afweging of de risico’s een belemmering opleveren voor de haalbaarheid of voortgang van het project. Is dat niet het geval, dan kan de gemeente een actieve rol innemen, al dan niet met een samenwerkingsverband en zo de risico’s afdoende afdekken. De gemeente kan er voor kiezen om een initiatief met een hoger risico toch op te pakken als het sociaal/maatschappelijk rendement hoog is. Figuur Afwegingskader
14
Beperkte bijdrage bestuurlijke en sectorale ambities Geen urgentie PASSIEF FACILITEREND GRONDBELEID
NIET MEEWERKEN
De ontwikkeling past in het beleid en de ambities van de gemeente. Het heeft geen prioriteit. De markt ontwikkelt zelf, sluit een anterieure overeenkomst en voldoet het kosteverhaal. Gemeente toetst met uitsluitend publiekrechtelijke taakstelling.
De ontwikkeling past in niet in het beleid en ambities of kan niet zonder hulp van de gemeente tot stand komen, terwijl de gemeente hieraan geen medewerking wil verlenen.
Noodzaak De ontwikkeling kan door de initiatiefnemer zelfstandig worden uitgevoerd zonder inspanning van de gemeente buiten haar publiekrechtelijke taakstelling.
Gemeente Maashorst heeft een onderbouwing waarom er geen noodzaak bestaat om aan de ontwikkeling mee te werken.
Past in beleid De ontwikkeling past binnen de ambities van de gemeente Maashorst of de gemeente Maashorst is bereid om de ontwikkeling binnen het sectoraal beleid of gemeentelijke ambities te laten vallen.
De ontwikkeling past niet in het beleid of ambitie en gemeente Maashorst is niet bereid om hierover het gesprek met de markt aan te gaan en het beleid aan te passen.
Kostenverhaal De initiatiefnemer is bereid om met gemeente Maashorst een anterieure overeenkomst te sluiten waarmee het volledige kostenverhaal is gewaarborgd.
De initiatiefnemer is niet bereid om aan het kostenverhaal te voldoen of een anterieure overeenkomst te sluiten.
Economische, De ontwikkeling kan zonder zelfstandige financiële bijdragen van de uitvoerbaarheid gemeente tot stand komen.
Het initiatief kan alleen worden gerealiseerd door de intiatiefnemer als gemeente Maashorst een financiële bijdrage levert. De gemeente is niet bereid om hieraan te voldoen, omdat het initatief geen prioriteit heeft of niet voldoet aan het beleid of ambitie van de gemeente.
Figuur Afwegingskader
De gemeente ontvangt initiatieven die in mindere mate of zelfs niet bijdragen aan de uitvoering van het sectorale beleid of de ambities van de gemeente. Bij de afweging om wel of niet aan dit soort initiatieven mee te werken, is het van belang dat wordt afgewogen of het initiatief kansrijk is en niet strijdig met beleid of wetgeving, en of de initiatiefnemer bereid is om het kostenverhaal te voldoen. Dit bepaalt namelijk of de gemeente passief facilitair aan het initiatief wenst mee te werken of geen medewerking wil verlenen.
15
2.
6. Instrumenten
Toegevoegde waarde en effect voor de gewenste ontwikkeling De aankoop dient het belang, de ambities en beleidsdoelstellingen van de gemeente. Met de verwerving stuurt de gemeente op impact en op dekking door waardecreatie op de lange termijn. Grondaankoop kan ook zorgen dat de prijsontwikkeling in het gebied niet verder oploopt. Zeker in combinatie met de toepassing van het voorkeursrecht kan dit een waardevol instrument zijn;
3.
Prioriteit De gemeente wenst snel in te zetten op een ruimtelijk initiatief en daarbinnen het gewenste programma en een vertaling van de ambities en beleidsdoelstellingen te realiseren;
De gemeente beschikt over een breed palet aan instrumenten, waarmee zij voorwaarden kan stellen en kan
4. Financiële dekking
sturen bij een ruimtelijk initiatief. De inzet van deze instrumenten hangt af van de gekozen rol in het grondbeleid. Hieronder volgt een overzicht van de instrumenten per rol.
De grondverwerving wordt gedekt door de grondexploitatie of het budget dat de gemeenteraad ter beschikking heeft gesteld.
Actief grondbeleid
Proactief faciliterend grondbeleid
Passief faciliterend grondbeleid
Een goede voorbereiding draagt bij aan een optimaal resultaat in het aankoopproces. Een verwervingsstrategie helpt daarbij. Afhankelijk van de mate van concreetheid van de toekomstige ruimtelijk initiatief kunnen twee
Rol
totale regie/sturing en voe-
proactieve houding, verbinden en
ren van de grondexploitatie
verleiden
reguliere publieke taak
vormen van aankoop onderscheiden worden, namelijk strategische aankopen en planmatige aankopen. Strategische verwerving
Instru-
grondexploitatie, financiële
intentie - en anterieure overeen-
intentie- en anterieure overeen-
Gemeente Maashorst kan een (strategische) positie innemen op de grondmarkt of in een toekomstige ont-
menten
paragraaf kostenverhaal
komst, financiële paragraaf kos-
komst, planologische procedure
wikkeling voordat een planologische beslissing of ander ruimtelijk bestuurlijk besluit is genomen. De aan-
(voorheen exploitatie-
tenverhaal, posterieure overeen-
koop wordt voornamelijk gedaan in gebieden met een beoogd doel of eindresultaat, waarbij de gemeente de
plan), voorkeursrecht,
komst, samenwerking met markt,
realisatie van de gemeentelijke ambities denkt te bereiken door middel van een actieve rol. De strategische
onteigening, (strategische)
planologische procedure
verwerving heeft als voordeel dat de gemeente een concurrerende en marktconforme positie kan innemen.
verwerving, samenwerking
Door cruciale (grond)posities in te nemen, krijgt de gemeente een betere onderhandelingspositie om invloed
met markt, gronduitgifte,
te kunnen uitoefenen op de richting en uitkomst van de ontwikkeling in een gebied waar ook marktpartijen een
planologische procedure
positie hebben ingenomen of kunnen innemen. Voor de strategische verwerving stelt de gemeenteraad jaarlijks in de programmabegroting een budget ter beschikking. Het college krijgt hiermee ruimte om met snelheid tot grondaankoop over te gaan als de situatie
6.1 Actief grondbeleid
daarom vraagt. Wel wordt aan het besluit tot aankoop verbonden dat het college overeenkomstig artikel 169 lid 4 Gemw de gemeenteraad informeert door middel van een “wensen en bedenkingen-procedure”.
Grondverwerving De gemeente neemt bewust een grondpositie in om de gemeentelijke ambities te realiseren en zelf de volledige
Planmatige verwerving
regie van de ontwikkeling in de hand te houden. Het besluit om grond aan te kopen is een weloverwogen keuze.,
Op het moment dat de gemeenteraad een grondexploitatie vaststelt en er is in de grondexploitatie verwerving
die volgt uit de keuze om actief grondbeleid te voeren.
van gronden voorzien, is de grondverwerving planmatig. De grondverwerving geschiedt dan vaak in het kader van het algemeen belang. Bij planmatige grondverwerving is (de voorgenomen) planologische beslissing of het
Grondaankoop is niet zonder risico. Gemeente Maashorst maakt bij grondverwerving een onderbouwing met
ruimtelijk bestuurlijk besluit bekend. De grondeigenaar is dus bekend met de nieuwe bestemming.
risicoanalyse om de risico’s in beeld te brengen. Onderstaande vier factoren komen in ieder geval in de onderbouwing voor verwerving aan bod.
Om het aankoopproces effectief te laten zijn, mag een eventuele onteigening nooit uit het oog verloren worden.
1.
Noodzaak van een sterke gemeentelijke sturing in het gebied Het toekomstige ruimtelijk initiatief behoeft
Het is daarom verstandig om in voorkomende gevallen al te handelen conform de in een onteigeningsproce-
een sterke sturing door gemeente. De gemeente wil actief regie voeren om het ruimtelijk initiatief binnen
dure voorgeschreven regels, zoals aankoop op basis van volledige schadeloosstelling. Op deze manier wordt
haar ambities en termijnen te realiseren. Dit wil zij bereiken met de grondverwerving;
geanticipeerd op een eventuele inzet van onteigening. Blijft overeenstemming uit, dan kan de gemeente zonder tijdverlies overschakelen naar de formele onteigeningsprocedure. Het onderhandelingsdossier is dan namelijk al op een onteigening afgestemd.
16
Een Verwervingsplan kan bijdragen aan het proces en de transparantie. De gemeente kan ook voor planmatige verwervingen voorkeursrecht vestigen. Gronduitgifte Gemeente Maashorst hanteert bij gronduitgifte marktconforme prijzen en voorwaarden conform het grondprijsbeleid. Gemeente Maashorst beschikt over een uitgifteprotocol, waarin de kaders staan hoe gemeente Maashorst haar gronden uitgeeft. Deze kaders voldoen aan de geldende jurisprudentie2: de gemeente handelt binnen de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en moet dus bij gronduitgifte voldoen aan het gelijkheidsbeginsel. Daarnaast moet de gemeente mededingingsruimte bieden, omdat mag worden verwacht dat er meerdere gegadigden zullen zijn bij verkoop van gemeentelijke onroerende zaken. Dit betekent in hoofdlijnen dat de gronduitgifte gebeurt op de navolgende wijze.
Denkbare uitzonderingen 1. Sociale huurwoningen
Grondverkoop
Gemeente wenst sociale huurwoningen te realiseren en
Gemeente Maashorst geeft haar gronden uit met een (onderhandse) tenderprocedure. Deze procedure maakt
duurzaam betaalbaar te houden voor de doelgroep. De
zij openbaar, bijvoorbeeld via de gemeentelijke website of lokale krant. Hierdoor houdt de gemeente de grond-
gemeente maakt hiervoor concrete prestatie-afspraken met
uitgifte transparant en stelt zij private partijen in de positie dat zij -onder de gestelde selectiecriteria- vrij
de woningbouwcorporatie.
kunnen mededingen op de grondpositie. Voor elke gronduitgifte stelt de gemeente objectieve, toetsbare en redelijke selectiecriteria op. Dit conform het Didam-arrest. Daarbij gelden marktconforme voorwaarden en prijzen
2. Particuliere bouwkavels of bedrijfskavels
conform het gemeentelijke grondprijsbeleid.
Voor de bouwkavels die op de gemeentelijke website staan is transparant en voor iedereen kenbaar dat ze te koop zijn
Het is denkbaar dat gemeente Maashorst op het tenderbeleid een uitzondering maakt. Dit zijn gronduitgiftes
en onder welke voorwaarden. Daarmee zijn er gelijke kansen
waarbij vaststaat dat op basis van de objectieve, toetsbare en redelijke selectiecriteria er slechts één geschikte
voor iedereen en is sprake van mededing. Als er een geïn-
partij is. De keuze om een uitzondering te maken op het tenderbeleid, moet worden onderbouwd aan de hand
teresseerde is voor een bouwkavel dan kan de gemeente
van de objectieve, toetsbare en redelijke selectiecriteria. De keuze om af te wijken van het tenderbeleid is een
hier een-op-een mee in gesprek gaan om te komen tot een
collegebevoegdheid. Het voornemen om gronden een-op-een uit te geven, gebeurt transparant, zodat iedereen
verkoop. In alle andere gevallen zal de gemeente de criteria
hier van kennis kan nemen.
van het Didam-arrest in acht nemen.
Grondprijzen
3. Reststroken
In het Grondprijsbeleid stelt de gemeenteraad de kaders voor de grondprijzen en de grondprijzen vast. De
De verkoop van reststroken vormt een gemotiveerde afwij-
grondprijzen zijn marktconform. De gemeente laat zich jaarlijks adviseren door een onafhankelijke taxatiecom-
king om een-op-een te verkopen. De gemeente verkoopt
missie. De gehanteerde taxatiemethodes zijn de comparatieve en residuele waardemethode. Daarnaast heeft
deze namelijk alleen aan de eigenaar of eigenaren van een
het college de mogelijkheid om waar nodig maatwerk toe te passen. Bij maatwerk onderbouwt het college de
aangrenzende onroerende zaak. Daarmee wordt aangetoond
grondprijs met een onafhankelijke taxatie, een onafhankelijke marktconformiteitstoets of is de grondprijs tot
dat er maar slechts een of een beperkt aantal geschikte
stand gekomen in concurrentie, bijvoorbeeld met de tenderprocedure.
partijen zijn.
Vestigen van zakelijk rechten Uitgifte in volle juridische eigendom is het uitgangspunt van de gemeente. De gemeente kan in uitzonderlijke gevallen toch besluiten om te kiezen voor het vestigen van zakelijk rechten of de gronden in huur of bruikleen uit te geven. Dit is het geval als de gemeente regie wil houden op de grond en het gebruik hiervan. Dan vormt de uitgifte in erfpacht of het vestigen van een opstalrecht een goed alternatief.
2 arrest van de Hoge Raad van 26 november 2021, ECLI:NL:HR:2021:1778 (Didam arrest)
17
Uitgifte in erfpacht en het vestigen van recht van opstal is maatwerk. De condities en vestigingsvoorwaarden
De gemeente kan haar voorkeursrecht ook inzetten om een betere onderhandelingspositie te
zijn afgestemd op marktconforme en redelijke uitgangspunten. De canon of retributie bepaalt het college aan
verkrijgen ten opzichte van de grondeigenaar. Dan gebruikt de gemeente haar voorkeursrecht
de hand van de uitgangspunten van het grondprijsbeleid.
niet om eigenaar van de grond te worden, maar een plek aan de onderhandelingstafel te krijgen op het moment dat de grondeigenaar met een derden zaken wil doen en hiervoor op basis van het
Het vestigen van een recht van erfpacht ligt voor de gemeente niet voor de hand. Het kan derhalve in uitzon-
voorkeursrecht toestemming nodig heeft van de gemeente. Zo stuurt de gemeente vanuit een
derlijke gevallen wel interessant zijn als de gemeente op de toekomstige bestemming wenst te sturen. Hierbij
passief verwervingsinstrument op het resultaat dat zij met de grond wil bereiken, zonder hiervoor
dient de gemeente een goede afweging te maken ten aanzien van de financiële risico’s en het imago dat
eigenaar te worden en het (financiële) risico te dragen.
erfpacht voor gemeente Maashorst met zich mee kan brengen. De duur van het voorkeursrecht is binnen de Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg) kan oplopen tot Huur en bruikleen
16 jaar en 3 maanden. In de Ow kan de geldingsduur ook oplopen tot deze maximale duur, maar zijn
De gemeente kan gronden, die zij in eigendom heeft, verhuren of in bruikleen geven. Dit is een passend
er meer stappen voor nodig.
instrument als de gemeente bijvoorbeeld relatief snel weer over de grond wil kunnen beschikken of als ze de Wvg
Ow
3 maanden
3 maanden
Indien de gemeente een huurovereenkomst sluit, moet zij wel opletten dat de huurder geen huurrechten
Zelfstandige voorkeursbeschikking (raadsbesluit)
3 jaar
krijgt, die een snelle opzegging belemmeren. Daarmee zou de toepassing van het instrument zijn doel voorbij-
Bestendiging voorkeursbeschikking (raadsbesluit)
schieten.
Omgevingsvisie of Omgevingsprogramma
grond tijdelijk in gebruik geeft vooruitlopend op een definitieve bestemming of ontwikkeling.
Geldingsduur maximaal Wvg en Ow Voorlopig voorkeursrecht (collegebesluit)
Structuurvisie
3 jaar
3 jaar
Ondersteunende instrumenten
Omgevingsplan
5 jaar
De gemeente beschikt binnen de actieve grondpolitiek over ondersteunende instrumenten bij grondaan-
Beschikking tot verlenging voorkeursrecht
5 jaar
koop, te weten: het gemeentelijk voorkeursrecht (hoofdstuk 9 Ow) en onteigening (hoofdstuk 11 Ow). Op het
op grond van Omgevingsplan
moment dat de gemeente voorziet dat private partijen de gronden om prijsopdrijvende redenen aan willen
Bestemmingsplan
kopen dan wel dat de positie van de gemeente in het gebied wordt aangetast, kan gemeente Maashorst haar voorkeursrecht inzetten om een voorkeurspositie op de gronden te krijgen. De onteigening wordt als uiterst
Schema duur voorkeursrecht onder de Wvg en Ow
middel ingezet als bij een grondaankoop een minnelijk overeenstemming dreigt uit te blijven en voor de gemeente er een onteigeningsbelang aanwezig is. Daarbij moet de gemeente aantonen dat de onteigening urgent en noodzakelijk is. Voorkeursrecht
Inzet voorkeursrecht en onteigening bij proactief
Gemeente Maashorst kan om strategische redenen op grond van een gewenste/beoogde toekomstige ont-
faciliterend grondbeleid
wikkeling het voorkeursrecht inzetten om een voorkeurspositie in te nemen in de grondmarkt. Het voorkeurs-
Bij proactief faciliterend grondbeleid kan gemeente
recht is een passief verwervingsinstrument dat de gemeente kan helpen bij actief grondbeleid. Voorkeurs-
Maashorst ook overwegen om de instrumenten voor-
recht is passief, omdat zolang de grondeigenaar niet wenst te verkopen, er niets gebeurt. Het voorkeursrecht
keursrecht en onteigening in te zetten. Een private
dwingt geen verkoop af. Het is dus geen verkoopverplichting voor de grondeigenaar.
partij realiseert het ruimtelijk initiatief, die in belangrijke mate bijdraagt aan de realisatie van gemeentelij-
Als de eigenaar, nadat het voorkeursrecht is gevestigd, zijn grond wil verkopen, dan moet de eigenaar als
ke ambities op, en de gemeente zet haar instrumen-
eerste deze grond aan de gemeente te koop aan te bieden. De enige uitzonderingen hierop zijn bij zelfrealisa-
tarium in om te helpen om deze ruimtelijk initiatief te
tie en verkoop aan een eigen kind. Dit helpt de gemeente Maashorst om de gronden marktconform en zonder
realiseren.
prijsopdrijving door speculatie aan te kopen. Het voorkeursrecht is ook dan bedoeld om het prijsopdrijvend effect tegen te gaan dat wordt veroorzaakt door kopers die al dan niet vanwege speculatieve grondslagen, de betreffende grond opkopen.
18
3 jaar
10 jaar
Het gebruik van het voorkeursrecht om een grondpositie of onderhandelingspositie in te nemen, is alleen te rechtvaardigen als de gemeente Maashorst vooraf een duidelijk doel heeft voor de gronden, een aankoop-
Voorkeursrecht onder de Wvg en Onteigeningswet
budget beschikbaar stelt en er bestuurlijk draagvlak is om de grond aan te kopen als de grondeigenaar de
De invoering van de Ow is op 1 januari 2023 voorzien. Tot die tijd geldt de huidige regelgeving.
grond aanbiedt. Een goede toepassing van het voorkeursrecht schept namelijk voor de gemeente verplich-
Voor de grondbeleidsinstrumenten heeft dit met name betrekking op de Wvg en Onteige-
tingen om tot aankoop van de gronden over te gaan. Let wel: als de gemeente niet overgaat tot aankoop, dan
ningswet. Mocht de invoering van de Ow uitgesteld worden, dan kan de gemeente haar grond-
is de grondeigenaar gedurende een periode van drie jaar vrij om zijn grond aan derden te verkopen. Dit kan
beleidsinstrumenten inzetten op grond van de Wvg en Onteigeningswet.
leiden tot een schadeplicht als de gemeente op oneigenlijke gronden het voorkeursrecht heeft toegepast. Daarnaast kan dat ook een stimulans zijn voor andere grondeigenaren om hun met voorkeursrecht belaste
Voorkeursrecht
gronden aan te bieden aan de gemeente, waardoor het instrument zijn waarde verliest.
De reikwijdte van het voorkeursrecht wijzigt met de komst van de Ow niet wezenlijk. Om haar positie op de grondmarkt veilig te stellen en te voorkomen dat een prijsopdrijvend effect
De toepassing van het voorkeursrecht kan er uiteindelijk toe leiden dat de grondeigenaar de gemeente via
ontstaat door grondspeculatie kan de gemeente het voorkeursrecht conform de Wvg. In de
de rechter dwingt om de gronden aan te kopen conform de waardebepaling die de rechtbankdeskundigen
Wvg wordt geen zwaarwegende vestigingsgrondslag verlangd. De gronden mogen in de toe-
afgeven.
komstige bestemming niet voor agrarische doeleinden worden bestemd. Daarnaast moet de toekomstige bestemming wel redelijkerwijs voorzienbaar zijn. Hoewel de bestuursrechter de
In de Ow blijft het toepassingsbereik van het voorkeursrecht vergelijkbaar als onder de Wvg. Wel dient onder
rechtmatigheid van de vestiging van het voorkeursrecht marginaal toetst, is wel een ontwik-
de Ow een concrete vestigingsgrondslag te bestaan. Deze grondslag geeft concreet inzicht in de voorziene
keling gaande dat de gemeente de vestiging van het voorkeursrecht deugdelijk motiveert.
functiewijziging van de grond. De functiewijziging is al toebedeeld in een omgevingsplan, omgevingsvisie of een omgevingsprogramma. Als dit nog niet het geval is, kan de gemeente door middel van een gemotiveerde
Onteigening
voorkeursbeschikkking een functie toedenken aan een perceel grond.
De onteigening vloeit voort uit de Onteigeningswet. De onteigeningsprocedure wordt gekenmerkt door een administratieve en gerechtelijke procedure. In de administratie procedure
Onteigening
wordt de noodzaak, urgentie en publiek belang vastgesteld. De gemeente krijgt in deze proce-
De toepassing van het instrument onteigening geldt als laatste redmiddel. Bij grondverwerving streeft de
dure de onteigeningstitel. Dit is een “toegangsbewijs” om de gerechtelijke procedure te mogen
gemeente Maashorst naar een minnelijke oplossing. Het is daarom niet zonder meer de ambitie van de
voeren. De Kroon kan de onteigeningstitel afgeven op verzoek van de gemeente. De meest
gemeente Maashorst om dit instrument in te zetten. Echter, in uitzonderingsgevallen kan een onteigening
voorkomende onteigeningstitel zijn titel IV: bestemmingsplanonteigening (art 78 lid 1 Ow) en
uitkomst bieden voor de gemeente om de ontwikkeling van de grond te krijgen. Dit speelt in de gevallen als
titel IIa: onteigening ten behoeve van infrastructuur (artikel 72a Ow). De gerechtelijke proce-
de gemeente tot het uiterste is gegaan om de grond op minnelijke wijze te krijgen, maar de grondeigenaar
dure is gericht op het onteigeningsvonnis en het schadeloosstellingsdebat. In de gerechtelijke
niet wil verkopen of aan de verkoop objectief toetsbare onredelijke voorwaarden blijft stellen. Zijn er geen
onteigening buigt de civiele rechter zich over de eigendomsontneming en de schade die de
alternatieven denkbaar en dreigt de ontwikkeling hiermee te vertragen dan wel niet realiseerbaar te zijn, dan
rechthebbende als gevolg hiervan lijdt.
kan onteigening als instrument een oplossing bieden. Voor de gemeente is met name de bestemmingsplanonteigening van belang. De gerechteOnder de Ow verandert de onteigeningsprocedure. Er wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het
lijke onteigening kan pas plaatsvinden als het bestemmingsplan is vastgesteld. Pas als het
bestuursrechtelijke spoor en het privaatrechtelijke spoor. Het bestuursrechtelijke spoor regelt de eigen-
bestemmingsplan onherroepelijk is, kan de eigendomsontneming plaatsvinden. De rol van de
domsovergang. Het privaatrechtelijke spoor behandelt de hoogte van de schadeloosstelling. De de gemeen-
gemeenteraad in de onteigening is beperkt tot het verzoeken van de Kroon om tot onteigening
teraad krijgt in het publiekrechtelijke spoor een meer prominente rol. Zij neemt de onteigeningsbeschikking
over te gaan. Of de gemeente aan alle vereisten heeft voldaan, wordt door de corporate dienst
die door de bestuursrechter bekrachtigd dient te worden.
van Rijkswaterstaat getoetst.
19
20
6.2 Facilitair grondbeleid
meente stuurt hiermee privaatrechtelijk op locatie-eisen, programmering en planning. Hoewel de anterieure overeenkomst wordt beheerst door het privaatrecht met veel contractsvrijheid, zitten er voor de gemeente
Sturing met planologische instrumenten
wel grenzen aan hetgeen zij van een private partij mag verlangen. De anterieure overeenkomst mag niet strijdig zijn met geldende wet- en regelgeving, de redelijkheid en de billijkheid wordt gerespecteerd en de
Bestemming van grond
algemene beginselen van behoorlijk bestuur worden nageleefd. De gemeente mag van deze overeenkomst
De kern van het facilitaire grondbeleid is dat gemeente Maashorst vanuit haar publiekrechtelijke rol kan
geen misbruik maken door een private partij te dwingen onredelijk hoge bijdragen te betalen en/of andere
sturen op de ruimtelijke ordening van grond: gemeente Maashorst stuurt met de bestemming. De gemeente
buitensporige verplichtingen aan te gaan. Zo mag de gemeente de medewerking aan een ontwikkeling, die
heeft de bevoegdheid om de bestemming van grond te veranderen en vast te leggen. Als gemeente Maas-
past in een goede ruimtelijke ordening niet weigeren, omdat de private partij niet bereid is een overeenkomst
horst planologische medewerking verleent, kan zij kwalitatieve (bijvoorbeeld programmering en duurzaam-
te sluiten over het kostenverhaal. De gemeente kan dan altijd terugvallen op de verhaalsmogelijkheden via
heid van een plan) en financiële (kostenverhaal) voorwaarden verbinden aan deze medewerking. Als het
het publiekrechtelijk spoor. Vooral in de situatie dat het ruimtelijk initiatief ook bijdraagt aan gemeentelijke
ruimtelijk initiatief past binnen haar ambities en beleidskaders en daarbij het kostenverhaal vooraf verzekerd
ambities, is het noodzaak om haalbare afspraken te maken vanuit een gelijkwaardige positie van partijen. De
is, dan staat niets in de weg om medewerking te verlenen aan de planologische wijziging.
betaling van het kostenverhaal kan in termijnen geschieden. Dit is afhankelijk van de complexiteit en omvang van het ruimtelijk initiatief. Het bepalen van de hoogte van de bijdrage en het aantal termijnen is dus maat-
Voorbereidingsbesluit
werk. De initiatiefnemer overlegt na het ondertekenen van de anterieure overeenkomst een bankgarantie of
Gemeente Maashorst kan een voorbereidingsbesluit strategisch inzetten. Het voorbereidingsbesluit zorgt
vergelijkbaar, zodat de gemeente verzekerd is van betaling.
ervoor dat een aanhoudingsplicht voor bouw- en aanlegactiviteiten ontstaat. Hierdoor zorgt de gemeente ervoor dat binnen de geldigheidsduur van het voorbereidingsbesluit niet rechtstreeks omgevingsvergunningen
Intentieovereenkomst
worden verleend, die binnen het vigerende omgevingsplan passen. Dit kan gemeente Maashorst helpen met
Bij kleine ontwikkelingen sluit de gemeente direct een anterieure overeenkomst om het kostenverhaal te
het bereiken van haar toekomstige doelstellingen en voorkomt hogere kosten van bijvoorbeeld verwerving en
verzekeren. Voor grotere en complexere projecten sluit de gemeente voorafgaand aan de anterieure over-
schadeloosstelling. Het voorbereidingsbesluit anticipeert vanuit een ruimtelijk planologisch perspectief op
eenkomst een intentieovereenkomst met de initiatiefnemer. In de intentieovereenkomst leggen partijen de
de gewenste ontwikkelingen van de gemeente voor een bepaald gebied.
kaders en de afspraken voor de haalbaarheidsfase vast. In deze overeenkomst legt de gemeente vast dat de initiatiefnemer de gemeentelijke inzet van deze fase vergoedt. Daarnaast wordt in deze overeenkomst
De voorbeschermingsregels worden opgenomen in het omgevingsplan. De bescherming van het voorberei-
opgenomen onder welke voorwaarden gemeente Maashorst meewerkt en wanneer ze haar medewerking
dingsbesluit geldt voor één jaar en zes maanden tenzij de wijziging van het omgevingsplan is bekendgemaakt
beëindigt. De overeenkomst bepaalt welke risico’s elk van de partijen op zich neemt en welke inspanning van
of in werking treedt.
elkaar wordt verwacht, gekoppeld aan een planning. De intentieovereenkomst wordt, als het plan haalbaar is gebleken, opgevolgd door de anterieure overeenkomst.
Kostenverhaal De gemeente is verplicht om de kosten, die zij voor een aangewezen bouwplan3 maakt, te verhalen op de ini-
Uitblijven van overeenstemming
tiatiefnemer. Het is wettelijk verplicht om de hoogte van de exploitatiebijdrage vast te stellen conform de Ow
Indien de gemeente en de initiatiefnemer anterieur geen overeenstemming bereiken, heeft de gemeente
en het kostenverhaal te verzekeren. Het kostenverhaal omvat de grondexploitatiekosten conform de kosten-
de keuze om het kostenverhaal publiekrechtelijk te verankeren in het omgevingsplan, het projectbesluit of
soortenlijst (artikel 8.15 (tabel A en B van bijlage IV) Ob). In de Ow is uitgangspunt dat het kostenverhaal door
de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit of om niet mee te werken aan het
middel van een overeenkomst privaatrechtelijk wordt verhaald. Als dit niet mogelijk is, dan wordt het kosten-
initiatief. De gemeente kan besluiten om niet mee te werken aan het ruimtelijk initiatief als het economisch
verhaal publiekrechtelijk verankerd in het omgevingsplan, het projectbesluit of de omgevingsvergunning voor
niet uitvoerbaar is en de initiatiefnemer niet wil voldoen aan het kostenverhaal. De gemeente dient dit goed
een buitenplanse omgevingsplanactiviteit.
te motiveren dat zij niet aan betaalplanologie doet.
Anterieure overeenkomst
Publiekrechtelijke verankering van het kostenverhaal
De anterieure overeenkomst is een privaatrechtelijke overeenkomst, waarin de gemeente en een private par-
De Ow biedt gemeente Maashorst een publiekrechtelijke grondslag om de kosten van de grondexploitatie op
tij afspraken over het ruimtelijk initiatief vastleggen. In de anterieure overeenkomst leggen de gemeente en
de initiatiefnemer te verhalen en om eisen en regels te stellen aan de ontwikkeling van de locatie. Dit instru-
de private partij de verdeling van taken, verantwoordelijkheden en risico’s vast. Bovendien biedt de anterieure
ment is voor de gemeente een middel om het ruimtelijk initiatief mogelijk te maken als er met een marktpartij
overeenkomst de mogelijkheid om voorwaarden te stellen waaraan de ontwikkeling moet voldoen. Een ge-
geen overeenstemming kan worden bereikt over het sluiten van een anterieure overeenkomst.
3 Hieronder wordt verstaan: bouw- en verbouwactiviteiten als bedoeld in artikel 8.13 Ow