Bijlage 1 - Beleidsprogramma Wonen en Zorg 2024-2030
Tekst van het document
Beleidsprogramma Wonen en Zorg 2024-2030 november 2023
1
Inhoudsopgave
Pagina Pagina
1.
Inleiding.............................................................................................................................................................5
1.1 1.2 2.
Ambitie van de gemeente Maashorst....................................................................................................6 Thematische aanpak..............................................................................................................................7
Algemeen...........................................................................................................................................................9
2.1 Inleiding...................................................................................................................................................9 2.2 Het ecosysteem van woongebieden......................................................................................................9 2.3 Probleemanalyse...................................................................................................................................10 2.3.1 Probleemverkenning algemeen................................................................................................10 2.3.2 Monitoren versus sturen...........................................................................................................11 2.3.2.1 Woningen ..................................................................................................................11 2.3.2.2 Personeel ...................................................................................................................13 2.3.2.3 Overige transformatie wensen .................................................................................14 2.4 Met wonen te bedienen doelgroepen .................................................................................................15 2.4.1 Aandachtsgroepen ...................................................................................................................15
2.4.2 Urgentiecategorieën .................................................................................................................16 KATERN 1 3.
De Woonopgave....................................................................................................................................18
KATERN 2 4.
4.1 4.2 4.3 4.4
5.
Inleiding.................................................................................................................................................34 De ‘zorg’ kent veel partijen..................................................................................................................34 4.2.1 Toelichting IZA/GALA................................................................................................................34 4.2.2 Positief gezondheidsbeleid ......................................................................................................34 Regiobeeld.............................................................................................................................................35 Strategische uitgangspunten sociaal domein.....................................................................................36 4.4.1 Speerpunten sociaal domein....................................................................................................37 4.4.2 Ondersteuningsbehoefte en definities.....................................................................................37 4.4.3 Matrix als werkwijze ...............................................................................................................37 4.4.4 Definities van de
matrix...........................................................................................................38
Uitwerkingskaders...........................................................................................................................................39
5.1. 5.2 5.3 6.
De Zorgopgave......................................................................................................................................34
Zorg en ondersteuning....................................................................................................................................34
Het Woonprogramma.....................................................................................................................................18
3.1 Inleiding.................................................................................................................................................18 3.2 Woningbehoefte....................................................................................................................................18 3.2.1 Bevolking- en huishoudensontwikkeling 2012-2022...............................................................18 3.2.2 Huidige woningvoorraad .........................................................................................................19 3.2.3 Kwantitatieve uitbreidingsbehoefte 2033 en 2043..................................................................20 3.2.4 Kwalitatieve uitbreidingsbehoefte tot 2033............................................................................22 3.3 Woondeal en Wet Versterking Regie op de Volkshuisvesting.............................................................23 3.3.1 Woondeal: 30% sociale huur en 2/3 betaalbaar......................................................................24 3.3.2 Wet(voorstel) Versterking Regie op de Volkshuisvesting........................................................24 3.3.3 Consequenties Woonprogramma.............................................................................................24 3.4 Uitgangspunten woonprogramma
2023-2028....................................................................................24 3.4.1 Doel woonprogramma..............................................................................................................25 3.4.2 Beweging ingang zetten (in lijn met Woondeal).....................................................................25 3.4.3 Inzetten op faciliteren doorstroming........................................................................................25 3.4.4 Adaptief programmeren (flexibel inspelen op de actualiteit)................................................27 3.4.5 Inzetten op realiseren robuuste (niet te beïnvloeden) woningbehoefte.................................28 3.4.6 Ontwikkelpad niet-robuuste (te beïnvloeden) woningbehoefte.............................................28
2
3.5 Woonprogramma 2023-2028...............................................................................................................29 3.5.1 Woonprogramma 2023-2028 als toetsingskader....................................................................29 3.6 Bestaande woonvoorraad en -omgeving............................................................................................30 3.6.1 Optimaliseren woonvoorraad en -omgeving...........................................................................30 3.6.2 Vergroten bewustwording en stimuleren woningaanpassingen.............................................30 3.6.3 Meer variatie in bestaande wijken/kernen..............................................................................30 3.7 Instrumenten.........................................................................................................................................31 3.7.1 Instrumenten.............................................................................................................................31 3.7.2 Wat doen we al?.......................................................................................................................31 3.7.3 Wat gaan we aanvullend doen?..............................................................................................32
Veel tegels, één straat..........................................................................................................................39 Samenwerking.......................................................................................................................................39 5.2.1. Diverse rollen.............................................................................................................................41 Rol van de gemeente............................................................................................................................41 5.3.1. Toegankelijkheid van zorg........................................................................................................41
Integrale maatschappelijke Opgave..............................................................................................................43
6.1. Inleiding.................................................................................................................................................43 6.1.1 Uitwerking op verschillende schaal..........................................................................................43 6.1.1.1 Odiliapeel...................................................................................................................43 6.1.1.2 Schaijk........................................................................................................................44 6.1.1.3 Reek............................................................................................................................44 6.1.1.4 Volkel..........................................................................................................................45 6.1.1.5 Zeeland.......................................................................................................................45 6.1.1.6 Uden...........................................................................................................................46
3
Pagina
6.2 Kaders voor uitvoeringsbeleid..............................................................................................................47 6.2.1 Woonvormen.............................................................................................................................48 6.2.2 Beschikbaarheid en doorstroming...........................................................................................50 6.2.3 Fysieke omgeving en voorzieningen.........................................................................................52 6.2.4 Inclusie, meedoen, leefbaarheid & ontmoeten .......................................................................54 6.2.5 Technologie................................................................................................................................56 6.3.6 Zorg & Ondersteuning...............................................................................................................58 6.3.7 Positieve Gezondheid ...............................................................................................................60 6.3.8 Duurzaamheid...........................................................................................................................62 7.
Prioritering.......................................................................................................................................................64
8.
Vermeldingen...................................................................................................................................................65
1.
Inleiding
Elke gemeente in Nederland heeft de opdracht om eind 2023 een “Woon(zorg)visie” te hebben. In onze gemeente krijgt dat de naam ‘beleidsprogramma wonen en zorg’. Voor de gemeente Maashorst is dit het instrument om de ambitie ‘prettig en gezond wonen’ voor alle inwoners te concretiseren. We schrijven dit document vooral vanuit die ambitie. Als nieuwe gemeente willen we kunnen uitleggen wat we doen en willen gaan doen om het prettig wonen en vitaal ouder worden mogelijk te maken. De wettelijke verplichting sluit gunstig aan. Eén visie, meerdere beleidsprogramma’s Om helder te houden wat de overkoepelende en meest strategische kaders zijn voor de hele gemeente, vermijden we zoveel als mogelijk de aanduiding ‘visie’. De Omgevingsvisievoet1 vormt voor onze gemeente het grote, integrale strategisch kader. De diverse onderdelen uit de Omgevingsvisie worden vervolgens uitgewerkt in meerjarige beleidsprogramma’s. Deze beleidsprogramma’s zijn een nadere detaillering van de Omgevingsvisie en vormen daarmee de kaders voor de vertaling naar uitvoeringsbeleid. In dit beleidsprogramma worden de onderdelen ‘wonen’ en ‘zorg’ geconcretiseerd. Onderstaande afbeelding vertoont de samenhang en hoe de beide onderdelen, wonen en zorg, elkaar beïnvloeden. De “DNA-bolletjes” verbeelden de diverse beleidsuitvoering documenten die gelijktijdig of volgtijdelijk in de maak zijn.
Gelijktijdig voor zover deze onderdeel zijn van het te harmoniseren beleid. Volgtijdelijk voor zover zij voortkomen uit de kaders van dit beleidsprogramma.
Algemene, integrale ambitie (uit omgevingsvisie) Ambitie m.b.t. 'gezond en prettig wonen' Generieke maatschappelijke ontwikkelingen Gevolgen voor wonen en zorg Uitwerking Wonen
Uitwerking Zorg
nstrumentarium Wonen
Instrumentarium Zorg
Hoe en met wie werken we samen (diverse rollen, diverse thema’s, diverse niveaus van samenwerking) Integrale maatschappelijke opgave (uitgewerkt per kern) Schakelpunt voor uitvoeringsbeleid Prioritering
Aangezien dit beleidsprogramma omvangrijk is en invloed heeft op een groot deel van de gemeentelijke taken en beleidsterreinen (nagenoeg alle 10 begrotingsprogramma’s worden erdoor geraakt), wordt de uitwerking in twee aparte onderdelen gedaan: een katern voor wonen en een katern voor zorg. De beide katernen zijn afzonderlijk te lezen maar zijn en blijven onlosmakelijk met elkaar verbonden. De integrale maatschappelijke opgave per kern, wijze van samenwerking en roltoedeling naar partijen brengt de beide onderdelen weer samen. Wonen vraagt meer dan alleen vanuit volkshuisvesting aangestuurd en gerealiseerd kan worden. Net als de prioritering, waar dit document mee afsluit, gaat het bij de maatschappelijk opgave om het schakelvlak: waar raakt volkshuisvesting wonen’ aan de kwaliteit van inrichting van de directe woon- en leefomgeving zodat het goed ‘wonen’ is in deze woningen. De integrale maatschappelijke opgave heeft tot doel de beide ontwikkellijnen (van wonen en zorg) gelijk op te laten blijven gaan. 1 Een vergelijkbare rol hebben de Strategische Uitgangspunten Sociaal Domein. In hoofdstuk 4 wordt daar verder op ingegaan.
4
5
1.1
Ambitie van de gemeente Maashorst
In de omgevingsvisie zijn de hoofambities van de gemeente uitgewerkt. Deze zijn: 1. We worden, nog meer dan nu, een natuurlijke gemeente waar ‘bodem en water’ leidend zijn voor ingrepen in de fysieke leefomgeving. 2. De agrarische sector is een belangrijke pijler in onze lokale economie. 3. Voor de directe leefomgeving is op drie onderwerpen een ambitie benoemd: 3.1 Mobiliteit, waarbij de auto niet langer centraal staat bij de inrichting van de ruimte. 3.2 Voorzieningen, waarbij we inzetten op een aantrekkelijke plek om te zijn, te wonen, te werken en te bezoeken. <4.3.2, pag.66> 3.3 Verstedelijking, waarbij we kunnen willen voorzien in de eigen woonbehoefte zodat per kern sprake is van voldoende, passend en betaalbaar aanbod. 4. We zetten in op een sterke en gevarieerde recreatieve en toeristische sector. Ambitie voor wonen en zorg Voor de concretisering van deze ambitie naar een beleidsprogramma voor wonen en zorg is de omgevingsvisie leidend en zijn alle ambities van belang. Voor de twee onderwerpen van dit beleidsprogramma, wonen en zorg, is het vooral de concretisering van ambitie 3 die in dit beleidsprogramma aan bod komt. We koppelen in de concept Omgevingsvisie het thema ‘verstedelijking’ één op één aan klimaatbestendigheid. We willen onze ecologische footprint verkleinen. We stellen hoge eisen aan een duurzame kwaliteit van de woon- en leefomgeving.
De ‘gezonde wijk’ is voor ons de basis voor vitale, krachtige kernen en wijken waarin inwoners zoveel als mogelijk in de eigen woonomgeving kunnen blijven wonen. We vergroten onze circulariteit door onder andere het hergebruik van materialen, flexibel inzetten van gebouwen en het gebruik van duurzame bouwstoffen. Woningbouwontwikkelingen leveren daarmee tegelijkertijd een bijdrage aan het verbeteren van klimaatadaptatie, het versterken/behouden van de leefbaarheid en het bevorderen van de gezondheid van onze inwoners. Gezond geboren kunnen worden, vitaal ouder kunnen worden en daar tussenin ‘gezond en prettig leven’ wordt in dit beleidsprogramma uitgewerkt. In de concept Omgevingsvisie spreken we de ambitie uit om te voorzien in de eigen woonbehoefte, waarbij er per kern sprake is van voldoende, passend en betaalbaar aanbod. Daarbij hanteren we het principe van ‘inbreiding gaat voor uitbreiding’ (ook wel ‘verstedelijking’ genoemd). We zien verdichten en verstedelijken als kans om nieuwe energie en kracht te geven aan bestaande wijken en kernen. Door het meer integraal benutten van de beschikbare ruimte ontstaan meer mogelijkheden om woningbouwontwikkelingen te koppelen aan het creëren van maatschappelijke meerwaarde. Denk daarbij aan het vergroenen en het verduurzamen van woonwijken.
We zien ook mogelijkheden in het vergroten van de diversiteit en de doorstroming binnen buurten, wijken en kernen door nieuwe, geclusterde woonvormen, in combinatie met vormgeving van voorzieningen. Daarbij is ‘ontmoeten’ de belangrijkste factor van voorzieningenaanbod. Ook al gaat ‘inbreiding voor uitbreiding’, we sluiten uitbreidingen niet uit. Daar waar nodig bieden we ruimte aan kwalitatief goede plannen. Dit zijn plannen die een aanvulling zijn op de bestaande woonvoorraad en een antwoord bieden op onderdelen van de ‘integrale maatschappelijke opgave’. Deze plannen voorzien in de kwalitatieve behoefte (naar typologie, soort, prijssegment, doelgroepen etc.) en worden ontwikkeld in lijn met de andere doelen in het betreffende gebied, zoals bijvoorbeeld vergroenen. We hanteren daarbij het uitgangspunt: ‘kwaliteit gaat voor kwantiteit en snelheid’. Het STOMP2-principe van mobiliteit is de basis voor bereikbaarheid van voorzieningen hoewel we dat in dit document verder niet uitwerken. Dat hoort thuis in het beleidsprogramma mobiliteit. Voorzieningen worden in dit document uitgesplitst naar basisvoorzieningen en luxere, meer stadse voorzieningen. Basisvoorzieningen moeten onder handbereik zijn in elke kern of elk deelgebied van Uden. De meer stadse voorzieningen kunnen niet in elke kern een plek krijgen maar dat hoeft ook niet.
Natuurlijk hebben we wel aandacht voor de bereikbaarheid van deze voorzieningen vanuit alle kernen. Die aandacht blijkt niet tot nauwelijks uit dit beleidsprogramma maar meer uit het beleidsprogramma mobiliteit. In het woonkatern wordt het ‘woonprogramma’ van de gemeente uitgewerkt, voor alle doelgroepen en met toelichting op mogelijke scenario’s. Het zorgkatern gaat in op de veranderingen in ‘zorg’ en wat dat betekent voor onze ambitie. De ambitie is “Ecosysteem” genoemd, om woongebieden te realiseren waar onze inwoners gezond en gelukkig kunnen opgroeien en ouder worden. In dit katern beschrijven we welke elementen ertoe doen om dit ‘ecosysteem van wonen en zorg’ te realiseren. 2 STOMP: bij het STOMP-ontwerpprincipe staat de auto niet langer centraal bij de inrichting van de ruimte, maar gaan we eerst uit van de voetganger. De afkorting is gebaseerd op de volgorde stappen (lopen), trappen (fietsen), OV (openbaar vervoer, MaaS (Mobility as a service, deelauto’s etc.) en privé-auto.
6
Op kernniveau wordt gedetailleerd de woonbehoefte uitgewerkt in samenhang met de beschikbaarheid van de basisvoorzieningen. De kenmerken van een goed ecosysteem zijn immers dat het zichzelf in stand kan houden door onderlinge interactie en bestuurbare elementen. Deze beide kernen kun je beschouwen als parallelle sporen. De opmaat naar de uitvoering en de prioritering is de gezamenlijke afsluiting van dit beleidsprogramma.
1.2
Thematische aanpak
Aan de hand van 8 thema’s is het beleidsprogramma vormgegeven. De nadere toelichting op deze thema’s zijn uitgewerkt naar uitvoeringskaders. Elk thema is uitgewerkt in een blokje ‘visie’ en een blokje ‘aandachtsgebieden’. Beide elementen zijn nodig voor de verdere vertaling naar uitvoeringsbeleid. De volgorde van de thema’s is geen indicatie voor de belangrijkheid; elk thema doet ertoe. ** Ultrakorte samenvatting Onderstaande uitwerking van de thema’s naar statements, is te beschouwen als de compacte samenvatting van dit beleidsprogramma. 1. Woonvormen • Nieuwe ontwikkelingen en bestaande voorraad sluiten aan op de woon-/zorgbehoefte van de kern en doelgroepen (STEC/prestatieafspraken) • We zetten in op centrale locaties, nabij voorzieningen. 2.
Beschikbaarheid en doorstroming • 30% van de levensloopgeschikte woningen in het betaalbare segment • Specifiek aandacht voor de realisatie van woonvormen voor kwetsbare inwoners en ouderen • Doelmatige inzet WMO-budget (verhuizen versus (duurzame) aanpassing huurwoning).
3.
Fysieke leefomgeving & voorzieningen • Met primaire of basisvoorzieningen wordt bedoeld: ontmoetingsruimte, basisschool, supermarkt, bushalte, toegang tot basiszorg (huisarts, fysio, maatschappelijk werk etc.) • Maximale afstand van woonvoorzieningen voor kwetsbare inwoners naar primaire voorzieningen is bij voorkeur minder dan 500 meter • Inrichting van en aansluiting op de fysieke omgeving maakt toetsbaar onderdeel uit van planvorming (geschikt en passend wonen houdt niet op bij de voordeur).
4.
Inclusie, meedoen, leefbaarheid & ontmoeten • Burgers en eindgebruikers worden actief betrokken bij planontwikkeling (omgevingsdialoog) en initiatieven • Initiatieven dragen toetsbaar bij aan inclusie en het vergroten van het netwerk. Sociale cohesie is de pijler onder samenredzaamheid; welzijn is de aanjager van sociale cohesie.
5.
Technologie • Er vindt altijd overleg en afstemming plaats tussen stakeholders om inzet van technologie op elkaar aan te laten sluiten (efficiëntie, flexibiliteit en betaalbaarheid), er worden afspraken gemaakt • Voorbeelden van technologie zijn: beeldbeltechnologie voor zorg op afstand (voor advisering, psychotherapie etc.), alarmering via polsband of hanger, sensoren voor valdetectie, camera’s in de voordeurbel met door de mantelzorger op afstand te bedienen knop voor openen van de deur • Vrijheid, “een goed leven” en ontlasting van de zorg staan voorop bij de inzet van technologie => Positiever omschreven: langere zelfstandigheid en daarmee ontlasting van de zorg. Mensen willen ook niet afhankelijk zijn, dus laten we dat dan ook zo lang mogelijk voorkomen.
6.
Zorg en ondersteuning • Alle initiatieven van woonvoorzieningen “in de wijk3” worden met betrokkenheid van de zorginstelling (haalbaarheid/ eisen zorg) ontwikkeld.
3 Hier wordt nadrukkelijk geen intramurale woonvoorziening bedoeld; de meeste oplossingen zullen worden gezocht in geclusterd wonen waar VPT (volledig pakket thuis) mogelijk is.
7
7.
Grondslag: positieve gezondheid • Bij het opstellen van vestigingsbeleid positieve gezondheid opnemen in de criteria en gezondheid stimuleren.
8.
Duurzaamheid • Initiatieven die inzetten op het behalen van de duurzaamheidsdoelen wegen zwaarder dan initiatieven die hier geen oog voor hebben.
Verantwoording beeldmateriaal Een aantal afbeeldingen zijn van eigen makelij. Ter versterking van het ambtelijk schrijfteam hebben wij bij de uitwerking van alle onderzoeken en rapporten van Aarle en de Laat betrokken. De afbeeldingen van het Ecosysteem en de diverse ‘bollen’-afbeeldingen zijn van hun hand.
2.
Algemeen
2.1
Inleiding
2.2
Het ecosysteem van woongebieden
De zorgsector is sterk in ontwikkeling4. We hebben te maken met ontwikkelingen die al langer gaande zijn, neem bijvoorbeeld de vergrijzing, mensen worden ouder, met de daarbij horende somatische en psychogeriatrische problematiek. Omdat mensen langer zelfstandig thuis wonen wordt de zorgvraag in zorginstellingen zwaarder en complexer. Bovendien komt door de afname van het aantal jongeren (extra) druk komt op de beschikbaarheid van gekwalificeerde medewerkers. De veranderende zorgvraag en de complexiteit van zorg vergen daarnaast andere kwalificaties van het huidige personeel, mede gezien de ontgroening zorgt dit voor een uitdaging in de gehele sector. De grenzen tussen de verschillende doelgroepen vervagen, er is steeds vaker sprake van multi-problematiek. Zoals bijvoorbeeld de groei van het aantal verstandelijk beperkten met psychiatrische problematiek. De groei in vraag binnen de VG-sector (= verstandelijk gehandicapten) is voornamelijk binnen deze doelgroep te zien, dit komt mede door de steeds complexer en individualistischer wordende samenleving. Dit laatste, uiteraard naast de andere maatschappelijke problematiek van de laatste periode, legt ook een grote druk op de GGZ-sector (= geestelijke gezondheidszorg). De betaalbaarheid van (zorg)vastgoed in de zorg staat onder druk.
Naast de druk op de huisvestings-vergoeding hebben we te maken met stijgende bouwkosten, uitgebreidere woonwensen en toenemende duurzaamheidseisen. Maar ook binnen de sociale huursector, waarbij we het hebben over betaalbare huren voor de bewoners is het een uitdaging als het gaat om de haalbaarheid. Oplossingen moeten gezocht worden in een conceptuele benadering, repeterende bouw, samenwerkingen opzoeken en efficiëntie nastreven in het ontwikkel- en bouwproces. Er ontwikkelt zich steeds meer vraag naar diversiteit en keuzevrijheid, de bewoner wil zorg en huisvesting meer passend bij zijn of haar vraag hebben. Hierbinnen past ook de trend dat cliënten in de intramurale zorg steeds meer een individuele woning wensen. Het klassieke groepswonen wordt steeds minder als aantrekkelijke woonvorm beschouwd. Er is steeds vaker behoefte aan een eigen appartement met eigen voorzieningen, zelfstandigheid. Er is wel een nieuwe vorm van groepswonen nodig, met eigen woning, om vereenzaming te voorkomen en het welzijn positief te beïnvloeden c.q. mensen te verbinden met elkaar (gezamenlijke activiteiten als men wil, en terugtrekken in eigen woning als daar behoefte aan is). Ook verwanten vinden dit erg belangrijk en maken de keuze voor een instelling of andere aanbieder mede op dit criterium.
Dit sluit aan op de trend dat kwetsbaren en ouderen mondiger worden en meer de eigen regie willen hebben als het gaat om wonen en de invulling van de dienstverlening. Het accent ligt op zelfredzaamheid en participatie. Hierdoor ontstaan ook andere en nieuwe samenwerkingsverbanden. We zien dat ook de bekostigings-vormen van de zorg hierop aansluiten. Deze en andere ontwikkelingen zorgen ervoor dat de urgentie om verbindingen te leggen tussen wonen, zorg en welzijn hoger is dan ooit tevoren. Veel ontwikkelingen zijn algemeen van aard en hebben een vergelijkbare uitwerking op de verschillende sectoren binnen de zorg. Echter kan het ook zijn dat dezelfde ontwikkeling juist een verschillende uitwerking heeft afhankelijk van de sector.
Wij willen dat onze inwoners gezond en prettig wonen in een aantrekkelijke omgeving met goede voorzieningen onder handbereik. We duiden onze ambitie aan met de term ‘ecosysteem’ want een goed ingerichte woon- en leefomgeving maakt en houdt inwoners zelfredzaam. Zoals de natuur gebaat is bij een goede biodiversiteit, is een woongebied gebaat bij diversiteit van inwoners. Het woningaanbod moet aansluiten bij deze diversiteit. De basisvoorzieningen zijn, ongeacht inkomen, cultuur, leeftijd of opleiding voor alle inwoners van belang. We gaan ervan uit dat de meeste mensen gemiddeld 1 keer per levensfase verhuizen. Het leven verdelen we voor de vertaling naar Wonen en Zorg ruwweg in 4 fases. De eerste fase is vanaf de geboorte tot einde voortgezet onderwijs, als stages, het eerste werk of het studentenleven beginnen. De tweede fase is de tijd tussen voortgezet onderwijs en het gaan samenwonen of stichten van een gezin. De derde fase is de drukke fase van gezinsleven en de vierde fase start als de kinderen allemaal zijn uitgevlogen.
4 De ontwikkelingen die hier worden genoemd en waar naar wordt verwezen, komen uit het Onderzoeksrapport van Van Aarle De Laat, t.b.v. de Woon(zorg)visie, dd juni2023; een onderzoek dat in opdracht van de gemeente Maashorst is verricht.
8
9
Doordat we rekenen met levensfasen in de uitwerking, kijken we ook naar wat dat vraagt van de woningen en de voorzieningen, in een ecosysteem. Aan het einde van fase 1 en begin van fase 2 moet er aanbod zijn voor starters. Dat aanbod varieert: kamers, studio’s en kleine appartementen. In fase 4, bij het ouder worden, moeten er geschikte woningen zijn die zorgen dat inwoners zo lang als mogelijk zelfstandig kunnen wonen in de eigen vertrouwde omgeving. Daar waar de eigen woningen niet geschikt te maken zijn voor deze zorg, is verhuizing nodig naar een beter geschikte woning waar wel alle zorg geleverd kan worden. Voor deze 4de fase zijn nieuwe woningen en woonvormen nodig. We sturen op de realisatie van nieuwe woonvormen in de directe omgeving van voorzieningen, voor inwoners die binnen hun bestaande sociale netwerk willen blijven wonen. Deze ambitie is onderstaand verbeeld.
Dat is in een notendop de problematiek van de totale woningvoorraad/-behoefte. Jarenlang zijn in Nederland woningen gebouwd voor onze meest zelfredzame doelgroepen, daarbij zijn kwetsbare inwoners ‘uit het oog’ verloren. Tijd voor meer regie. Daarin worden we gesteund door de landelijke politiek maar we moeten ook realistisch zijn: de mate waarin de wereld van wonen en zorg maakbaar is, is beperkt terwijl er grote veranderingen op gebied van zorg zijn (zie paragraaf 2.2). Daarnaast moeten we niet doorslaan naar de andere kant en alleen bouwen voor onze kwetsbare inwoners: ook de meer reguliere woningzoekenden, zoals starters of doorstromers (naar groter of kleiner of elders, vaak als gevolg van werk e/o studie), mogen niet worden vergeten. Dat het huidige zorgstelsel in deze vorm niet meer overeind te houden is, lezen we bijna net zo vaak in de krant e/o ervaren we in onze eigen directe omgeving als de problemen over het tekort aan woonruimte. Wachtlijsten voor huurwoningen halen net zo vaak de pers als de wachtlijsten voor een medische behandeling. Politieke stimulans tot nadenken over de transformatie van de zorg is te lezen uit berichten in de media: de kwaliteit van leven afgezet tegen ‘draagt deze behandeling daaraan bij’ en ‘is dit nieuwe medicijn vanuit die optiek niet te duur’.
Deze politieke stimulans, ook wel ‘het aanjagen van maatschappelijk debat’ genoemd, is mede een gevolg van de tekorten in de arbeidsmarkt. Door tekorten in de arbeidsmarkt, is in de huidige vorm van ons zorgstelsels niet meer de juiste zorg op de juiste plek te leveren. De veranderingen in de samenleving zelf - andere samenstelling van huishoudens, andere woonvormen en meer bewustzijn van inwoners over wat zij zelf vinden dat goed voor hen is en dat willen behalen - werkt door op de bekostigingsvormen van de zorg en de worsteling om daar goed op aan te sluiten Dat is niet alleen een worsteling voor gemeenten, vanuit Wmo en Jeugdwet, maar ook van het zorgkantoor (voor de Wet Langdurige Zorg, WLZ) en de inkopers van de zorgverzekeraars (voor uitvoering van de Zorgverzekeringswet, ZVW, zoals huisartsenzorg en fysiotherapie). Deze en andere ontwikkelingen zorgen ervoor dat de urgentie om verbindingen te leggen tussen wonen, zorg en welzijn hoger is dan ooit tevoren. Veel ontwikkelingen zijn algemeen van aard en hebben een vergelijkbare uitwerking op de verschillende sectoren binnen de zorg. Het kan echter ook zijn dat dezelfde ontwikkeling juist een andere uitwerking heeft, afhankelijk van de sector. 2.3.2 Monitoren versus sturen Er zijn veel trends en ontwikkelingen; de ontwikkelingen die ertoe doen, bekijken we in relatie tot het beleidsprogramma wonen en zorg.
Waar een knelpunt ontstaat dat we via het beleidsprogramma wonen en zorg mogelijk kunnen oplossen, worden ontwikkelingen thematisch uitgewerkt zodat we daar op kunnen sturen (zie hfd. 5). Waar we ambities hebben, maar minder beïnvloedingskracht op trends en ontwikkelingen, kunnen we vooral monitoren. Wat we monitoren, wordt in deze paragraaf toegelicht. Waar we op willen sturen, wordt in hoofdstuk 5 thematisch uitwerkt. 2.3.2.1 Woningen De Nederlandse bevolking is de afgelopen decennia fors gegroeid en blijft nog fors groeien, volgens de laatste voorspellingen. Het aantal huishoudens is echter nog sneller gegroeid, door gezinsverdunning (minder personen per woning). Ondanks dat de omvang aan woningen sneller is gegroeid dan het aantal inwoners, blijft het aantal woningen achter op de behoefte. Naast de gezinsverdunning is er nog een aantal ontwikkelingen dat bijdraagt aan de druk op de woningmarkt.
2.3
Probleemanalyse
2.3.1 Probleemverkenning algemeen Er is in Nederland een groot tekort aan woningen. Dit komt onder andere door de groei van de bevolking en de veranderende gezinssamenstelling. In een woning wonen steeds minder mensen. Gevolg is dat de vraag naar sociale e/o betaalbare huurwoningen veel sneller stijgt dan dat woningen in de gewenste prijsklasse gebouwd kunnen worden. De wachtlijsten stijgen in het hele land; in meer stedelijke gebieden groeien de wachtlijsten harder dan aan de randen van Nederland. De gemeente Maashorst zit in het gebied waarin de wachtlijsten gestaag, maar zeker oplopen.
• De Intramurale zorgaanbieders (zoals ouderenzorg en GGZ-instellingen) hebben 8% korting opgelegd gekregen op de ‘huisvestingscomponent’ Bij intramurale zorg spreken we vaak over ‘bedden’ om het onderscheid in geldstromen en ‘zorg aan huis’ duidelijk te maken. De genoemde korting voert het zorgkantoor door op aansturing van de Rijksoverheid. Instellingen als Brabantzorg, Retraitehuis en huize Padua in Boekel krijgen voor het totaalpakket dat zij bieden minder geld. Tegelijkertijd is hun opdracht vanuit het Rijk uitgebreid met een plicht tot verduurzaming van bestaande bouw. Voor deze verduurzaming moet daarom uit een andere bron geld aangetrokken worden, als ze deze korting niet ten koste willen laten gaan van bekostiging van zorgpersoneel of de kwaliteit van zorg. Door samenwerking met woningbouwcorporaties en gemeente kan de transformatie opgave van o.a. verzorgings- en verpleeghuizen, GGZ-opstallen worden vertaald naar nieuwe woonvormen voor onder andere ‘gespikkeld’ e/o ‘geclusterd wonen’.
De huidige woningvoorraad sluit daarbij onvoldoende aan op de behoefte, waardoor de doorstroming stokt. Er is daarmee sprake van een beschikbaarheidsprobleem (tekort aan woningen) én van een betaalbaarheidsprobleem: beschikbare woningen passen niet bij het inkomen van de woningzoekers.
10
11
Ter illustratie: het VPT (volledig pakket thuis5) wordt in een zorginstelling steeds vaker geclusterd aangeboden. Daardoor is het organisatorisch makkelijk intramurale zorg om te zetten naar uitstroom in woonwijken door VPT te combineren met geclusterd wonen. • De bezetting per woning daalt gestaag, er wonen steeds minder mensen in een gezinswoning (gezinsverdunning) Sociologie onderkent de trend dat er steeds meer alleenstaanden zijn sinds de metingen vanaf 1960. Sinds 1960, het begin van de meting, is een daling van de ‘bezetting per woning’ te zien. In 1960 was er al sprake van ca. 25% alleenstaande volwassenen en sindsdien is er een gestage stijging. Gevolg is dat de huidige woningvoorraad onvoldoende aansluit op de behoefte: zowel in aantallen woning als in de vormgeving en de betaalbaarheid van woningen. Er is te weinig variatie in passend aanbod om een evenwichtiger verdeling te krijgen van de woonruimte door de overmaat aan eengezinswoningen. Bij het reguliere woonproduct hebben we met name meer aandacht voor het laten doorstromen van onze senioren. Tegelijkertijd, op de korte termijn, verruimen we ook aan de voorkant van de verhuisketen (voor starters) de instroommogelijkheden. Vanuit behoefte en vanuit zorgoogpunt bekeken, is een nieuwe vormgeving van woningen nodig.
Dan spelen elementen als voldoende privacy in combinatie met gedeelde ruimtes voor gasten, logés, opslag, onderlinge activiteiten etc. Vanuit ‘wonen’ gekeken, vanuit het reguliere woonproduct (studio’s, nultreden appartementen en eengezinswoningen), betekent dit dat we met name meer aandacht moeten hebben voor het laten doorstromen van onze senioren. En tegelijkertijd (op de korte termijn) ook aan de voorkant van de verhuisketen (lees: voor starters) de instroom mogelijkheden moeten verruimen. • Misvatting: verwachting versus werkelijkheid Bij inventarisatie naar woonwensen, wordt vaak de wens aangegeven voor sociale huur zonder na te gaan of degenen die deze wens uiten voor sociale huur in aanmerking komen. De aanname vanuit de Rijksoverheid (uit eerste volkshuisvestingsprogramma’s) bleek niet correct; mensen verhuizen niet zodra de kinderen de deur uit zijn naar een kleinere woning. Feitelijke doorstroom van ouderen naar een passende woning is slechts 5%, ook daar waar passend aanbod beschikbaar is, binnen hun huidige sociale context. Wat verhuizing tegenhoudt is onder meer; o Dat de eigen woning (nagenoeg) is afbetaald; langjarige huur is vaak niet marktconform gestegen.
Verhuizen leidt daardoor vaak ineens tot hogere woonlasten; o Gehecht zijn aan de woning en alle sentimenten omdat de kinderen daar opgegroeid zijn, omdat mensen samen met de buren oud zijn geworden en vertrouwde contacten zijn opgebouwd; o Het gedoe van een verhuizing en onzekerheid over de nieuwe plek, want mensen gedijen bij routine en zekerheden; o Afscheid nemen van meubels en overige inboedel omdat de nieuwe stek kleiner is dan de huidige; o Het ‘geld voor de oude dag’ willen bewaren als erfenis voor de kinderen in plaats van er zelf gebruik van te maken, ook als dat geld in de woning zit en pas vrijkomt na verkoop; o Niet (meer) in aanmerking komen voor een hypotheek vanwege leeftijd, ook als maandlasten lager zijn bij koop dan bij huur, terwijl passende huurwoning niet beschikbaar is. Een deel van bovenstaande oorzaken moet via de ‘brede maatschappelijke discussie’ opgepakt worden. Om de doorstroming op gang krijgen, vergt dat zowel duwen (vanuit zorg: beter passende woonomgeving) als verleiden/ trekken (vanuit wonen: vergroten diversiteit en beschikbaarheid in aanbod). • Geleidelijke afschaffing van ‘somatische verpleeghuisbedden’ Deze ontwikkeling, steeds minder somatische verpleeghuisbedden, heeft als product van de WLZ (Wet Langdurige Zorg) het VPT-ontwikkeld: Volledig pakket Thuis.
Echter, veel van de bestaande woonruimten zijn niet geschikt voor bieden van zorg voor immobiele bewoners. Veel oudere woningen, bijvoorbeeld uit bouwjaren waarin bouwnormen golden met smalle deuren, zijn evenmin levensloopbestendig te maken. Dat levert twee verschillende ontwikkelingen op: 1. Bij ouderen die langer thuis kunnen blijven wonen, omdat hun woning geschikt genoeg is, leidt dat uiteindelijk tot instroom in instellingen van een heel andere groep dan voorheen. Veel zwaardere, vaak gestapelde problematiek met een aanzienlijk kortere gemiddelde woontijd (ca. 6 weken tot 6 maanden). Een paar jaar terug was dat nog ca. 3 jaar. 2. Bij de bewoners waar zorg in huis amper tot niet mogelijk is, leidt dat tot verlies van kwaliteit van leven. Meer aan huis gebonden met verlies van dagelijkse contacten, en inzet van ‘overbruggingszorg’ totdat er een verpleeghuisbed vrij komt. Bij het beschikbaar komen van een plek, is de nabijheid van familie/ sociale context niet het zwaarstwegende criterium. 5 Binnen de WLZ (Wet Langdurige Zorg) is zowel het MPT (modulair Pakket Thuis) als het VPT (Volledig Pakket Thuis) ontwikkeld om ‘zorg aan huis’ te kunnen bieden in plaats van opname in een instelling. De term VPT komt veelvuldig terug in dit document omdat het direct invloed heeft op de eisen die aan woningbouw gesteld worden.
12
Bovenstaande illustreert dat de intramurele zorg steeds kwetsbaarder cliënten binnenkrijgt. Dit verklaart tevens de vraag naar mantelzorgondersteuning, nu kennelijk de ‘zorg aan huis’ al tot dit niveau van kwetsbaarheid is gestegen. De hospice-functie integreert hierdoor gaandeweg in de verpleeghuizen, verzorgingshuizen worden langzamerhand getransformeerd naar geclusterd wonen in de wijk met inzet van MPT- en VPT. • Sturen op reductie van GGZ-bedden: meer lage inkomens die vragen om ‘eigen’ woonruimte, wijkgerichte inzet nodig in plaats van instellingsinzet Al sinds 2010 stuurt het Rijk op reductie van 40% van instellingsbedden en dan gaat het met name om GGZ-problematiek. Als gevolg hiervan, hebben veel van deze (nu nog) patiënten geen betaald werk als zij in aanmerking komen voor uitstroom. Uitstroom uit instellingszorg, vanuit GGZ-vraagstukken, voor zowel jongeren (vanuit jeugdzorg met verblijf) als volwassenen, leidt daarom tot vraag naar sociale woningbouw in het goedkope segment. Dit hoeven lang niet altijd eengezinswoningen te zijn; studio’s en kleine appartementen sluiten meestal meer aan op de vraag. Via de ‘transformatie van instellingen naar wonen (met ondersteuning)’, inclusief het blijven sturen op ‘spreiding van voorzieningen en diversiteit van bewoners’, zou zowel aan de krapte van personeel als aan de krapte van woonruimte tegemoetgekomen kunnen worden.
• Meer vraag van nieuwe doelgroepen naar betaalbare woningen Het aantal doelgroepen dat een gemeente moet bedienen met betaalbare woningen, groeit door niet vooraf te beïnvloeden factoren. o Gestage stijging van het aantal asielzoekers dat zich in Nederland wil vestigen, en daarmee de huisvestingsopgave van statushouders (asielzoekers met een verblijfsvergunning) in combinatie met latere gezinshereniging; deze doelgroep heeft de eerste jaren een grote ondersteuningsvraag op diverse terreinen; o Opvang Oekraïners en druk op gebruik van voorzieningen, zoals basisscholen en schakelklassen; o Toename van arbeidsmigranten in productiewerk, bij logistieke centra, fabrieken en landbouwbedrijven (niet de expats; deze hebben meestal royale inkomens en kunnen zich hoge huren veroorloven) die zich in onze gemeente permanent willen vestigen; o Uitstroom uit beschermd wonen, jeugdhulp met verblijf en maatschappelijke opvang (incl. jeugdzorg-instellingen) Door integrale afweging in combinatie met sturing op gewenste economische ontwikkelingen - bedrijven die aansluiting hebben of kunnen maken met lokale arbeidsmarkt populatie – kan instroom beheersbaar worden.
Door passend te bouwen voor werknemers (prijs in verhouding tot inkomen) van lokale/ regionale economie en goed te sturen op ‘spreiding van voorzieningen en diversiteit van inwoners’, doen we het maximale om de huidige schaarste zo eerlijk mogelijk te verdelen. 2.3.2.2 Personeel Dat in heel West-Europa sprake is van dubbele vergrijzing, waardoor arbeidspotentieel krapper wordt, is algemeen bekend en dat kunnen we niet zelf keren. De gevolgen van deze dubbele vergrijzing spelen ook in Nederland maar niet in elke gemeente op gelijke wijze. Aan de randen van Nederland (oosten, zuiden en noorden) meer dan in het midden en de Randstad. Gevolg van de vergrijzing is wel dat er steeds meer ouderen zijn, die vanaf hun pensioen een groeiende ondersteuningsvraag ontwikkelen. Hoe fysieker hun werkzame leven in combinatie met laag inkomen en ongezond gedrag, des te jonger over het algemeen de ondersteuningsvraag start. De grootste oorzaak van tekorten aan personeel in de zorg is echter dat deze beroepsgroep voor mensen in de uitvoering minder aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden heeft. Er is sprake van hoge werkdruk, met weinig regie voor het personeel op hoe en wanneer het werk gedaan kan worden. De schaarste aan personeel verhoogt deze werkdruk.
• Het werk heeft niet veel aanzien; naarmate meer vrouwen het werk doen, daalt (helaas) het aanzien en dat is terug te zien in de beloning Gevolg van lage lonen met weinig regie op het uit te voeren werk, is dat steeds vaker regulier personeel kiest voor een ZZP-aanstelling. Als personeel via een ZZP-constructie wordt ingehuurd, zorgen de ZZP-ers wel zelf voor een gepaste beloning, zeker nu wettelijk sprake is van minimumtarieven. Bovendien draaien zij vaak geen weekeinddiensten en feestdagen, en minder nachtdiensten, waardoor het impopulaire werk verdeeld moet worden onder de mensen in vaste dienst. Daardoor wordt voor hen de werkdruk nog hoger en de aantrekkelijkheid van het werk minder. De ‘werkgever’ krijgt echter geen extra inkomsten omdat de contracten (vanuit zorgkantoor, zorgverzekeraars e/o sociaal domein) alleen met grote vertraging (van jaren) worden aangepast aan tariefafspraken en stijgende lonen. Hierdoor kan de zorgaanbieder financieel in de problemen komen en kan het totaal aan zorgaanbod worden uitgehold. Het Regioplan, op te stellen voor inzet van de IZA-gelden (integraal zorgakkoord), moet sturingsmaatregelen bevatten om eerlijke beloning voor werk structureel te borgen. Op dit moment is nog niet te overzien of de IZA-gelden dergelijke mogelijkheden voldoende (gaan) bieden. 13
• Escalatie van zorg, complexere zorg De professionals in de zorg maken al een aantal jaren op rij melding van toenemende gedrags-problematiek bij patiënten/cliënten, waardoor het werk steeds zwaarder wordt. De waardering voor/beloning en/of ondersteuning van deze medewerkers houdt daarmee geen gelijke tred. Deze escalatie van zorgvraag is deels een gevolg van wachtlijsten, waardoor ondersteuning of behandeling (te) laat op gang komt. Volgens GGZ-deskundigen en de diverse slaappoli’s6 in den lande ligt een deel van de oorzaak vermoedelijk in op te lossen zaken mits er tijdig en goed naar gekeken wordt: o overprikkeling door technologische ontwikkelingen; o sociale druk (FOMO7, show-off etc.) door onder meer sociale media; o leven te midden van een veelheid aan mensen met een evenzo grote variatie aan leefstijlen; o veel omgevingsgeluid, slecht geïsoleerde woningen, waardoor slaapkwaliteit onder de maat is. Niet alles kan preventief in de uitvoering worden opgepakt maar er kan veel als er tussen inwoners goede onderlinge verhoudingen zijn. Voor een deel ligt het in het ‘leren omgaan’ met andere leefstijlen en voor een deel in het faciliteren van verschillende leefstijlen door aangepaste woonvormen verspreid over de gemeente. Sommige doelgroepen zijn gebaat bij prikkelarme omgeving, niet in de nabijheid van voorzieningen waar veel drukte is.
• Zorginzet is (soms nog) gericht op ‘tegengaan van verveling’ Het voeden, wassen en medicatie toedienen is de basis van zorg in traditionele instellingen (vroegere verzorgingshuizen, bestaande verpleeghuizen). De momenten tussen deze zorgacties werden van oudsher vaak gevuld met bedachte activiteiten om de bewoners actief te houden. De dagelijkse bezigheden van veel bewoners waren komen te vervallen vanaf het moment dat ze in de instelling zijn gaan wonen. Het aankleden, de was doen, boodschappen doen, eten koken en poetsen, werd overgenomen. De normaliter dagelijkse beslommeringen vielen weg. Daarvoor in de plaats kwam verveling, verviel de ‘zingeving’ voor bewoners; Gebrek aan zingeving beneemt de levenslust en ligt vaak aan de basis van een ongezonde leefstijl (roken, snacken, overmatig alcoholgebruik etc.). Gelukkig zijn er steeds meer woonvormen waar bewoners blijven doen wat ze nog kunnen doen. Het geleidelijk aan overnemen van taken, hoeft niet meteen met zorgpersoneel. Het vraagt andere skills, andere opleidingen, en kan worden ingevuld met een andere inzet van bestaand personeel zonder zorgopleiding. Door een andere werkverdeling, inzet van personeel zonder zorgopleiding in combinatie met informele (vaak vrijwillige/ onbetaalde) zorg voor taken die geen ‘zorg’ zijn, wordt de echte zorgvraag behapbaar met bestaand zorgpersoneel.
Bij deze nieuwe woonvormen is het van belang te onderkennen dat ‘verlost’ zijn van de dagelijkse beslommeringen, ook stress kan verlichten. Werkzaamheden die inwoners eerder telkens confronteerden met wat ze fysiek niet meer konden, leidt tot de ongemakkelijke situatie dat zij daarvoor een beroep moesten doen op anderen. Het tegengaan van ‘vraagverlegenheid’, bij zowel zorgvragers als zorgdragers, moet daarom onderdeel zijn van training en opleiding en van de vormgeving van personeel dat werkt in geclusterd wonen. 2.3.2.3 Overige transformatie wensen Niet alle ambities die we als gemeente hebben, zijn eenvoudig toe te delen aan zorg of wonen omdat het een combinatie van factoren betreft. • Onbekendheid met emancipatieverschillen en culturele diversiteit maakt dat verwachtingen vanuit overheden niet zomaar aansluiten bij de mogelijkheden van inwoners; dat kan stress opleveren bij inwoners Niet alleen vrouwen ervaren stress, ook mannen, doordat taken en rollen meer ‘genderfluïde’ worden. De scheiding tussen vrouwen- en mannentaken van voorgaande generaties, verdwijnt meer en meer. Onzekerheid bij inwoners (is dat iets dat ik moet doen of …) kan een stressfactor zijn. De diversiteit van de huidige inwoners en deze vervaging van grenzen tussen rollen, vraagt om andere vormen van (mantelzorg-) ondersteuning.
Naast praktische vaardigheden, moet meer aandacht komen voor het leveren van morele ondersteuning, zoals het ‘nee’ mogen en kunnen zeggen door familieleden. Bij het versterken van de sociale context van inwoners, moeten gespreken over ‘normen en waarden’ binnen de leefgemeenschap een vaste plek krijgen. Er zijn immers culturen die elkaar juist ondersteunen, waardoor tussenkomst van de overheid niet nodig is wanneer iemand tijdelijk inkomen verliest of minder mobiel is. De toenemende diversiteit van bewoners draagt bij aan het van elkaar leren. In onderlinge gesprekken tussen inwoners, kunnen per ecosysteem normen en waarden worden ontwikkeld die voor dat ecosysteem passend zijn. 6 7
14
• Vraag en aanbod sluit vaak niet aan; onduidelijkheid over wat ‘welzijn’ is of ‘zorg’, wat we gezondheid noemen of geluk(-kig zijn) Wat we al wel zien, als we meer beleidsmatig achter de schermen kijken, is de poging om vanuit gemeenten nauwer samen te werken met het medisch domein. Deze samenwerking wordt gesteund door de IZA/GALA-gelden (zie zorgkatern). Veel ‘somatische’ vragen kunnen voorkomen of verlicht worden door aanpassingen in de directe leefomgeving. Ook lijkt een deel van de zwaardere GGZ-zorg (gespecialiseerde GGZ) niet effectief te zijn voor een aantal doelgroepen. Daardoor ligt het voor de hand om voor deze groepen alternatieven (soms ook buiten deze zorg) te gaan bieden. Doelstelling van deze aanpassing van aanbod en werkwijze is, is dat niet alleen inwoners van elkaar leren maar dat ook door de zorg meer cultuursensitief wordt gewerkt. De traditionele GGZ- en huisartsenzorg is onvoldoende cultuursensitief ingericht. Daardoor slaan traditionele behandelingen bij bepaalde doelgroepen minder goed aan. Door ervaringsdeskundigheid eerder en structureler in te zetten, kan de kloof tussen vraag en aanbod als gevolg van taal, religie en/of cultuur relatief wel snel worden versmald. Voor GGZ-vraagstukken zou kan een deel van die kloof zelfs gedicht worden door de inzet van ervaringsdeskundigen.
De brede maatschappelijke discussie over ‘normalisering’, de-medicalisering en ‘eigen verantwoordelijkheid’ is vanuit Rijksoverheid via het IZA-traject gestart. Door procesmatig werken, doelgericht indiceren en heldere afspraken over wie wat bijdraagt aan de gewenste resultaten, kunnen we nu al zaken lokaal regelen. Daarbij ligt een grote rol ligt bij de werkgever maar ook voor het voeren van dit maatschappelijk debat heeft inzet van ervaringsdeskundigheid veel meerwaarde. Adviezen van ervaringsdeskundigen hebben vaak meer draagvlak bij ‘zorgvragers’ dan adviezen van zorgprofessionals. • Soms onbewust, niet altijd bedoeld, wordt meer zorg aan mantelzorgers overgelaten. Deze zijn binnen het hele netwerk onvoldoende in beeld, worden vaak zwaar belast maar daarbij onvoldoende ondersteund Voordat een mantelzorger doorheeft dat hij of zij mantelzorger is, is al veel informele zorg verleend zonder dat de professionals rondom de zorgvrager dat weten. Vaak zijn de mantelzorgers niet in beeld bij deze professionals en weten zij niet welke rol of taak deze informele zorgverleners hebben in het leven van de zorgvrager. Beschikbaar ondersteuningsaanbod leidt niet tot vraag vanuit de mantelzorger, veelal door onbekendheid met aanbod, en vanuit professionals wordt niet tijdig aanbod gedaan. Door procesmatig te werken binnen het netwerk, kan hieraan tegemoetgekomen worden.
In hoofdstuk 4, zorgkatern, wordt dit nader uitgewerkt.
2.4
Met wonen te bedienen doelgroepen
Vanuit de voorschriften van het ministerie voor Volkshuisvesting moet dit beleidsprogramma wonen en zorg aandacht besteden aan specifieke doelgroepen en worden urgentiecategorieën benoemd. Per specifieke doelgroep geven we aan waar primair de verantwoordelijkheid ligt en welk beleidskader er is, of wordt uitgewerkt, om deze doelgroep te bedienen. Aanvullend geven we aan hoe de overige urgentiecategorieën worden bediend. 2.4.1 Aandachtsgroepen Het Rijk schrijft voor aan gemeenten welke aandachtsgroepen bediend moeten worden met dit beleidsprogramma wonen en zorg. Deze aandachtsgroepen zijn voorbeelden van de ‘DNA-bolletjes’ uit de afbeelding bij de inleiding. We besteden niet alleen aandacht aan deze bijzondere doelgroepen omdat het Rijk het voorschrijft. De gemeente Maashorst heeft in haar bestuursakkoord ook al duidelijk aangegeven dat zij al haar inwoners een prettig en gezond leven wil kunnen bieden, ongeacht hun kwetsbaarheid of beperking. Hieronder staat kort beschreven via welk uitvoeringsbeleid (nieuw of lopend) deze aandachtsgroepen worden bediend. Het rijk hanteert 7 verplichte groepen, a t/m g; omdat 1 daarvan voor ons niet of nauwelijks speelt hebben we in plaats daarvan een specifieke doelgroep opgenomen (h) waarover de regio (RNOB) al eerder heeft besloten dat deze specifiek aandacht verdient.
A. (Dreigend) dak- en thuisloze mensen via ontwikkelagenda Maatschappelijke opvang en beschermd wonen (hierna MO/BW genoemd), opgesteld vanuit de centrumregeling Wmo, wordt deze doelgroep behandeld. Hierbij is preventie door wijkgericht werken van groot belang om de dreiging van dak- of thuisloosheid te minimaliseren. Regionaal is een werkgroep VIA (veiligheid in afhankelijkheidssituaties) actief om gemeenten te leren hoe zij vroegtijdig huishoudens kunnen bijstaan als spanningen in huis oplopen; hoog oplopende spanningen die kunnen uitmonden in huiselijk geweld zijn een indicator voor dreigende dak- of thuisloosheid omdat de wet toestaat dat daders (tijdelijk) de woning moeten verlaten om overige gezinsleden te beschermen.
De slaappoli’s lande leveren hiervoor al de eerste data uit onderzoek naar slaapproblematiek. FOMO: Fear of Missing Out. Show-off: vooral laten zien dat het goed met je gaat. Erbij willen horen door te laten zien bij welke events je bent geweest, en hoe goed je er toen uitzag.
15
B. Sociaal e/o medisch urgenten via de MDO-tafels (multi-disciplinair overleg), ingevoerd vanuit de centrumregeling Wmo en sub-regionaal vormgegeven rondom elke woningcorporatie, wordt deze doelgroep behandeld. C. Uitstromers intramurale voorziening zowel uit WLZ (wet langdurige zorg) als GGZ (geestelijke gezondheidszorg) via ontwikkelagenda MO/BW, opgesteld vanuit de centrumregeling Wmo, wordt de doelgroep vanaf 27 jaar en ouder behandeld. De doelgroep tot 23 jaar valt onder de Jeugdwet met koppeling/ overstap naar Wmo (zie h.). D. Statushouders binnen de gemeente is hiervoor specifiek capaciteit vrijgemaakt. Deze mensen werken samen met de woningcorporaties om te voldoen aan de jaarlijks opgelegde quota voor huisvesting van statushouders en het borgen van begeleiding bij integratie. Voor statushouders geldt inmiddels dat we in de taakstelling ook een specifieke opdracht hebben voor de opvang van AMV’ers (alleenstaande minderjarige vreemdelingen). De grote toestroom van asielzoekers, zorgt er voor dat er meer statushouders komen. Die moeten ook ergens wonen, en dat leidt tot extra druk op de markt voor (schaarse) sociale huurwoningen. NB: Oekraïners vallen niet onder de doelgroep ‘statushouders’.
Projectmatig wordt, in samenwerking met onze partners, gewerkt aan het vinden en inrichten van tijdelijke locaties om te voorzien in voldoende opvangcapaciteit voor deze vluchtelingen. De oplossing in tijdelijke uitbreiding alleen is niet voldoende, Er moet tegelijkertijd aan een structurele oplossing gewerkt worden, bijvoorbeeld in de toevoeging van meer woningen of alternatieve woonconcepten zoals een tussenvoorziening. Aanvullend: in de regio wordt in Boxtel, in het Wereldhuis, invulling gegeven aan cultuur sensitieve verpleeghuiszorg voor niet-westerse migranten. Daarbij gaat het vooral om van oorsprong Turkse, Marokkaanse, Iranese, Irakese, Afghaanse en Syrische bewoners. Ook bedient dit Wereldhuis een doelgroep die wortels heeft in Indonesië en Suriname. Dit om verpleeghuiszorg te kunnen bieden in de laatste levensfase binnen specifieke culturele levensbehoeften. E. Arbeidsmigranten primair is dit een verantwoordelijkheid van werkgevers. Als werkgevers een verzoek indienen voor het realiseren van woonruimte voor arbeidsmigranten, gelden criteria die in beleidsregels zijn vastgelegd. In deze regelgeving is specifiek aandacht opgenomen voor het borgen van welzijn van de arbeidsmigranten om vroegtijdige uitval te voorkomen. Eenmaal uitgevallen arbeidsmigranten zijn potentiële dak- en thuisloze mensen.
F. Woonwagenbewoners er is een inventarisatie gedaan naar behoefte voor onze gemeente. Naar aanleiding van deze inventarisatie is een volledig lokaal beleid gemaakt, binnen de kaders van dit beleidsprogramma, en uitgewerkt naar uitvoeringsregels. Hiermee is het woonwagen- en standplaatsenbeleid geborgd binnen ons volkshuisvestelijk beleid en het bredere beleidsprogramma Wonen en Zorg gemeente Maashorst. G. Studenten onze gemeente kent geen hogeschool of universiteit. Daarmee is dit voor onze gemeente geen doelgroep; de aantallen zijn te klein om hiervoor specifiek beleid te maken. H. In plaats van studenten benoemen we als aandachtsgroep de 16- tot 27jarigen met een huisvestingsvraag, met daarbinnen urgentiecategorie de jeugdigen die vanuit jeugdzorg een indicatie ‘jeugdhulp met verblijf’ hebben. Vanuit het Rijk is dit geen doelgroep die is benoemd; vanuit de uitvoeringspraktijk is bekend dat deze doelgroep gebaat is bij het specifiek benoemen. Op basis van huidige wet- en regelgeving moet deze urgentiecategorie met 18 jaar uitstromen. Zij zijn echter nog niet zelfredzaam, hebben geen ouderlijk huis waar zij naar terug kunnen en sommige uitstromers behalen het niveau van volledige zelfredzaamheid niet.
a. Mantelzorgverleners en -ontvangers er is specifiek beleid voor mantelzorg ondersteuning vanuit de Wmo. Er is nieuw beleid in ontwikkeling voor (pre-)mantelzorg wonen, als onderscheid naar andere vormen van tijdelijke woningen waarvoor een vergunning verplicht is. Als mantelzorgwonen, ook preventief, wordt gehonoreerd, is dat een vergunningsvrij traject voor de factor wonen. Vergunningsvrij kent wel verplichtingen van mantelzorger en -ontvanger jegens elkaar om wettelijk het onderscheid te kunnen en mogen maken. Soms is dat in de vorm van een nadere duiding van wat in de nieuwe situatie onder ‘gebruikelijke zorg’ wordt verstaan. Er zijn ook voorbeelden in de regio waarbij niet meer eisen worden gesteld dan een aantoonbare familierelatie. De precieze uitwerking voor de gemeente Maashorst volgt na vaststelling van dit beleidsprogramma. b. Ernstig chronisch zieken gezien de gestage afbouw van ‘somatische bedden’ door het zorgkantoor, groeit de noodzaak tot het leveren van zorg aan huis (VPT, volledig pakket thuis) terwijl veel van de bestaande woningen daar niet geschikt voor zijn. In overleg met de zorgaanbieders in onze gemeente, wordt gewerkt aan geleidelijke omvorming.
De afbouw van bedden mag niet sneller zijn dan de realisatie van voor deze doelgroep geschikte woningen, inclusief een redelijke spreiding over de gemeente om bestaande banden met familie en vrienden niet nodeloos te belasten. De nodeloze belasting voor zowel zorgdragers (familie, vrienden etc.) als zorgvrager ontstaat als de afstand te groot wordt om de informeel geleverde zorg te kunnen voortzetten Bij de zorgvrager ontstaat verdriet en eenzaamheid, bij de zorgdragers ontstaat vaak stress of schuldgevoel. Naast de prestatieafspraken tussen gemeenten en corporaties moeten hierover afspraken gemaakt worden met de zorgaanbieders. Via de kwaliteitscriteria van de Regionale Woondeal, en de governance die voor de realisatie van deze RWD wordt uitgewerkt, moeten dergelijke afspraken tot stand komen. Aanvullend zijn afspraken met hospices en palliatieve zorg nodig om de laatste maanden van een leven te voorzien in goede begeleiding en verzorging in een passende omgeving. c. Slachtoffers huiselijk geweld of mensenhandel via de MDO-tafels, ingevoerd vanuit de centrumregeling Wmo, en sub-regionaal vormgegeven rondom elke woningcorporatie.