Beleidsplan Van Afval naar Grondstof Maashorst.pdf
Tekst van het document
19 locaties, o.a. Kinderdagverblijven e.d.
Verenigingen 12x Binnen bebouwde kom per jaar, dozen 12x Buiten bebouwde kom per jaar, tijdelijke container (sommige zamelen aan huis in, en vullen hiermee de tijdelijke container), sommige delen geen inzameling Geen
Geen snoeihoutroute Blad in berm wordt opgehaald Milieustraat Uden ophalen aan huis, bluebag
1x per jaar, bebouwde kommen Duurzaamheidsplein Oss Geen
De grootste verschillen zitten in: • Inzamelfrequenties aan huis: In voormalig Uden wordt in totaal zo’n 127 keer per jaar restafvalGFT+E-PBD-papier aan huis ingezameld, en in voormalig Landerd zo’n 78 keer. • Inzamelmiddel papier: het papier wordt in Landerd aan huis in dozen ingezameld en in Uden in papiercontainers (met uitzondering van een aantal hoogbouwlocaties waar of in dozen of ook in containers wordt ingezameld). • Buitengebied papier: Voormalig Landerd zamelt papier in buitengebied in met een periodieke brengplek, waarbij sommige verenigingen het papier aan huis inzamelen en vervolgens naar hun periodieke container brengen en in sommige buurten de inwoners het naar de periodieke container zelf moeten brengen. • Luiers: Voormalig Landerd kent geen gescheiden luierinzameling. • Snoeihoutroute: Voormalig Uden kent geen snoeihoutroute in de bebouwde kommen. In voormalig Landerd kunnen inwoners in de bebouwde kommen zich aanmelden voor een gratis ophaalronde van grof tuinafval aan huis in november (eenmaal maximaal 3 kuub). Reden waarom alleen voor bebouwde kommen, is dat het buitengebied te uitgestrekt is voor een dergelijke inzameling en ze meer mogelijkheden hebben om op eigen terrein te composteren.
• Grof afval: De milieustraten in Uden en in Oss hanteren verschillende tarieven en de rijafstanden van midden kern tot milieustraat variëren van 2 km (Volkel, milieustraat Uden) tot 19 km (Zeeland, Duurzaamheidsplein Oss). Verder kunnen inwoners in Odiliapeel, Uden en Volkel tegen betaling een speciale bluebag bij de gemeente kopen à €54,82 en een afspraak maken voor het ophalen van de volle bluebag aan huis. Met het bedrag vergoeden ze deels het transport en het tarief op de milieustraat Uden.
Afvalstoffenheffing In 2022 zijn de afvalstoffenheffingen van beide voormalige gemeenten geharmoniseerd:
Landerd Uden Landerd Uden
2021 €177,00 €190,08 €278,40 €230,28
1-persoonshuishouden 1-persoonshuishouden Meerpersoonshuishouden Meerpersoonshuishouden
2022 €188,04 €251,04
Daarmee zijn de heffingen voor alle huishoudens in gemeente Maashorst gelijk getrokken, terwijl in de dienstverlening richting inwoners nog steeds verschil bestaat tussen de voormalige gemeenten.
Inzamelresultaten Maashorst Om een beeld te krijgen waar we als gemeente Maashorst vandaan komen en hoe zich dit verhoudt met de landelijke doelstelling van 75% afvalscheiding en 100 kilo restafval, volgt hieronder een aantal
26
overzichten van totale hoeveelheid afval, verhouding restafval en afvalscheiding, en de resultaten van afvalscheiding van beide voormalige gemeenten. Om een goede indruk te kunnen verkrijgen zijn de jaren 2017 tot en met 2021 in beeld gebracht. Dat heeft onder andere te maken met dat in 2018 de afvalinzameling in voormalig Uden flink is veranderd, 2020 het covid-jaar was (met uitlopers naar 2021) en een enorme invloed had op de hoeveelheden afval, 2021 als laatste jaar voor de gemeentelijke herindeling en ook het jaar waarin wijzigingen plaats vonden op het Duurzaamheidsplein in Oss met een grote invloed op het aanbod op het Duurzaamheidsplein. In de komende grafieken wordt regelmatig -L of -U gebruikt. Dit om aan te duiden dat het gaat om voormalig Landerd (-L) of om voormalig Uden (-U).
Verschil tussen de voormalige gemeenten Wat als eerste opvalt is dat er een verschil bestaat tussen de totale hoeveelheden afval tussen de voormalige gemeenten. Exacte oorzaken zijn niet aan te geven, maar grote kans dat de grotere hoeveelheden in voormalige Landerd te maken hebben, met: o een grotere hoeveelheid tuinafval aangezien het een meer landelijke gemeente is dan Uden o waarschijnlijk het aanbod van bedrijfsafval in de aan huis inzameling of op de milieustraten. Uit ervaringen bij andere gemeenten kan dit grote invloed hebben op de hoeveelheden van afval. Veel gemeenten gaan om dit ‘illegale’ aanbod te verminderen of te voorkomen over op een inzameling waarbij een chip in de containers zit en daarmee een registratie op adres mogelijk is. Een bijkomstig voordeel van een chip is dat ook andere ongeregistreerde containers niet meer gebruikt kunnen worden. Een andere mogelijkheid is om de tarieven op de milieustraat te verhogen waardoor het voor bedrijven (niet toegestaan, maar moeilijk controleerbaar) onaantrekkelijker wordt om er afval naartoe te brengen. Beide maatregelen heeft gemeente Oss in 2020 en 2021 in haar gemeente en milieustraat ingevoerd. o Covid Wat verder opvalt is dat in beide voormalige gemeenten de totale hoeveelheid afval stijgt in 2020. Het bekende covid-jaar.
Veel mensen moesten thuiswerken, gingen opruimen of verbouwen en hadden daarmee veel meer afval dan in een regulier jaar. Je ziet dat in 2021 de hoeveelheid al weer wat daalt, maar nog niet naar oorspronkelijke hoeveelheid in 2019. o Aan huis inzameling Bekijken we de hoeveelheden van voormalig Uden, zien we dat de totale hoeveelheid afval in 2018 niet vermindert ondanks de nieuwe afvalinzameling aan huis. Blijkbaar heeft de inzamelmethode aan huis geen of beperkte invloed op de totale hoeveelheid. Verderop zullen we zien dat er wel effect te zien is in de mate van scheiden van afval. o Tarieven en controle De hogere tarieven en de strengere controle op het duurzaamheidsplein in Oss sinds 2021 heeft effect op de totale hoeveelheid van afval. Gemeente Oss geeft aan dat dit een gevolg is van dat nu geen of minder bedrijven hun afval naar duurzaamheidsplein brengen en dat inwoners hun afval nu beter scheiden. In een van de volgende tabellen is dit beter zichtbaar gemaakt.
27
In onderstaande tabel zien we de ontwikkelingen van afvalscheiding in afgelopen jaren.
Uit bovenstaande tabel kunnen volgende conclusies worden getrokken: • een grote daling in de hoeveelheid restafval is bij voormalig Uden in 2018 zichtbaar, een gevolg van de nieuwe afvalinzameling aan huis; • er is een duidelijk verschil in de hoeveelheid restafval tussen de beide voormalige gemeenten zichtbaar: In de kernen Odiliapeel, Uden en Volkel hebben de inwoners veel minder restafval dan in de kernen Reek, Schaijk en Zeeland. In 2021 boden de inwoners uit Odiliapeel, Uden en Volkel in totaal 136 kilo restafval per inwoner aan. Uit Reek, Schaijk en Zeeland boden de inwoners 216 kilo aan. Gemiddeld werd in Nederland in 2020 180 kilo restafval per inwoner aangeboden (gegevens van 2021 nog niet bekend). Dat betekent dat er voor de kernen Reek, Schaijk en Zeeland een grotere opgave ligt om de hoeveelheid restafval te verlagen naar 100 kilo dan voor de kernen Odiliapeel, Uden en Volkel. Rekenen we bovenstaande hoeveelheid van 2021 om naar een Maashorst gemiddelde, komen we uit op 158 kilo restafval per persoon. In de volgende tabel is zichtbaar welk afvalscheidingspercentages de twee voormalige gemeenten in 2021 behaalden ten opzichte van het landelijk doel van 75% afvalscheiding. De kernen Odiliapeel, Uden en Volkel schommelen reeds rond het landelijk doel van 75% afvalscheiding. Door de kernen Reek, Schaijk en Zeeland is nog een flinke stap te maken.
Zij schommelen rond de 63%.
28
Afvalscheiding vindt plaats op zowel de milieustraat, als aan huis (GFT+E, PBD, papier) als in de wijk (glas, textiel, luiers). Om een indruk te krijgen hoe de afvalscheiding in de voormalige gemeenten plaats vindt, wordt in onderstaande grafiek de scheiding van diverse materiaalstromen in de wijk en aan huis en op de milieustraat in totaal weergegeven van de afgelopen 5 jaren. Dit is feitelijk de startsituatie van onze toekomstige afvalinzameling als gemeente Maashorst.
*11
De hoeveelheid grof tuinafval uit de takkenroute is berekend op totaal aantal inwoners in voormalig Landerd, niet alleen aantal inwoners in bebouwde kommen. 11
29
Een aantal zaken vallen op: • voormalig Landerd had vroeger in totaal veel meer grof afval per inwoner dan voormalig Uden. Dat is in 2021 verandert. Sinds 2021 biedt een inwoner uit deze drie kernen veel minder grof afval aan (92 kg) dan in 2019 (155 kg). Dit is een gevolg van de strengere controle en een flinke stijging in poorttarieven op het Duurzaamheidsplein in Oss sinds 2021. Inwoners gaan daardoor kritischer om met hun afval en is het lastiger en onaantrekkelijker geworden voor illegale bezoekers (bedrijven, inwoners uit andere gemeenten). Inwoners uit voormalig Uden hadden 119 kilo grof afval in 2021 en in 2019 75 kilo; • Voormalig Uden biedt veel meer verpakkingsafval PBD aan dan voormalig Landerd; iets dergelijks zien we ook bij glas, textiel en GFT+E; • Bij papier zijn de verschillen in hoeveelheden kleiner tussen de voormalige gemeenten. In hoeverre papier van bedrijven hier nog invloed op hebben, is onbekend; • In voormalig Uden worden luiers gescheiden ingezameld en in voormalig Landerd niet; • In voormalig Landerd wordt grof tuinafval in de bebouwde kommen eenmaal per jaar ingezameld en in voormalig Uden niet; • Conclusie over het grote geheel is dat het verschil in inzamelmethoden aan huis in voormalig Uden, zorgt voor een betere afvalscheiding (minder restafval, meer PBD, GFT+E, glas, textiel, papier).
Wat zit er nu daadwerkelijk in het restafval dat aan huis wordt ingezameld? In 2018 en in 2019 zijn sorteeranalyses12 uitgevoerd van het restafval dat aan huis wordt ingezameld. Een sorteeranalyse geeft een indruk van de samenstelling van het restafval, maar blijft een momentopname. Vakanties, verhuizingen en seizoenen kunnen zorgen voor wat verschuivingen, maar geen totaal ander beeld. Het is ondertussen 2023 en alweer een aantal jaar verder, maar sinds de jaren na 2018 of 2019 is de afvalinzameling in beide gemeenten niet gewijzigd. De resultaten van deze analyses geven dan ook nog steeds een goede indruk wat een inwoner zoal nog weggooit met haar restafval.
kg per persoon per jaar
Uden 2018 Bebouwde Buiten kom gebied
Landerd 2019 Bebouwde Buiten kom gebied
Keukenafval Tuinafval Papier en karton
16 5 4
12 10 2
61 28 10
34 21 8
PBD Luiers Glas Textiel Plastic voorwerpen Metalen
8 14 4 6 8 8
6 13 4 8 8 4
17 5 6 11 9 3
13 3 7 4 16 3
Apparaten Hout Steen/puin KCA Restafval
1 5 4 0 19
2 3 7 0 22
1 6 4 1 39
2 18 8 0 63
102
102
201
201
De resultaten van de sorteeranalyses zijn in kilo’s weergegeven. Daardoor moet rekening gehouden worden dat sommige materiaalsoorten een hoger soortelijk gewicht hebben (zwaarder) dan anderen en dat dus visueel (volume) een andere indruk kan bestaan. Zo is keukenafval een behoorlijk zwaar materiaal en is het in de container mogelijk maar een dun laagje, en is PBD juist heel licht en neemt misschien wel een kwart van de container in. 12
30
Samenstelling restafval voormalig Landerd In 2019 werd het restafval in Landerd geanalyseerd. In dat jaar werd in Landerd per inwoner 201 kilo van de 227 kilo restafval aan huis ingezameld. De overige 26 kilo werd als grof restafval op het Duurzaamheidsplein in Oss ingezameld. In onderstaande afbeelding de samenstelling van het restafval dat in de grijze containers aan huis in het buitengebied en de bebouwde kommen van Reek, Schaijk en Zeeland werd ingezameld: • Slechts een deel in de grijze container (39 tot 63 kilo) is echt restafval • het buitengebied lijkt meer restafval te hebben dan de inwoners in de bebouwde kommen; • 65 tot 80% (128 tot 172 kilo) bestaat uit allerlei materiaalsoorten die gerecycled kunnen worden.
Samenstelling restafval voormalig Uden In 2018 werd het restafval in Uden geanalyseerd, omdat eind 2017 de afvalinzameling van restafval, GFT+E, papier en PBD flink was gewijzigd. Door de wijziging in de afvalinzameling daalde de hoeveelheid restafval van 233 kilo in 2014 (laatste ‘normale’ jaar, daarna startte allerlei afvalproeven) naar 126 kilo in 2018. In 2018 werd in Uden 102 kilo van de 126 kilo restafval per persoon huis ingezameld. De overige 24 kilo werd als grof restafval op de Milieustraat in Uden ingezameld. Hieronder de samenstelling van het restafval dat in de grijze containers aan huis in het buitengebied en de bebouwde kommen van Odiliapeel, Uden en Volkel werd ingezameld: • De containers zijn maar half gevuld omdat de hoeveelheid restafval ten opzichte van Reek, Schaijk en Zeeland is gehalveerd; • De hoeveelheid echt restafval (circa 20 kilo) is nog kleiner dan in Reek, Schaijk en Zeeland. Tussen de bebouwde kommen en buitengebied zit amper verschil; • De overige 80 kilo zijn allerlei materiaalsoorten die gerecycled kunnen worden. Duidelijk te zien is dat bijna alle materiaalsoorten in het restafval drastisch zijn verminderd in voormalig Uden. De hoeveelheid apparaten, steenachtig materiaal en chemisch afval in het restafval zijn vergelijkbaar tussen beide voormalige gemeenten. Ook wordt in verhouding nog veel luiers
31
teruggevonden in het restafval in voormalig Uden en dat terwijl daar wel een gescheiden inzameling voor luiers bestaat. Samengevat zien we dat: • In voormalig Uden minder van de materialen die aan huis en in de wijk worden ingezameld, nog in het restafval zitten; • Het grover te recyclen materiaal zoals metalen, hout, apparaten etc. zijn in vergelijkbare hoeveelheden in voormalig Uden als voormalig Landerd in het restafval aanwezig. • Oftewel de afvalinzameling in voormalig Uden heeft vooral effect gehad op het scheiden van de materiaalsoorten die aan huis en in de wijk worden ingezameld.
Kwaliteit van de gescheiden stromen In 2020, zo’n 10 jaar na de brede uitrol van de gescheiden inzameling van verpakkingen, hebben overheid en bedrijfsleven nieuwe afspraken over de kunststof-keten gemaakt. Gemeenten zijn in dit nieuwe ketenregiemodel allen verantwoordelijk voor de inzameling van de verpakkingen, maar niet meer voor de sortering en de vermarkting. Een van de voorwaarden van deze nieuwe afspraken is, dat er maximaal 15% vervuiling in het brongescheiden ingezamelde PBD mag zitten. Gemeenten die PBD aanbieden op de overslaglocaties waar meer dan 15% stoorstoffen in zitten, moeten er rekening mee houden dat zij meer dan voorheen geconfronteerd kunnen worden met afgekeurde vrachten. De inzamelkwaliteit is dus een bepalende factor geworden voor het slagen van een beleid wat gericht is op bronscheiding van PBD. In 2022 werden er geen enkele vracht van Maashorst bij de aan huis inzameling van papier, GFT+E en PBD afgekeurd. Wel bleek uit sorteeranalyses in 2020 van het PBD uit voormalig Uden dat 80% van het ingezamelde PBD ook echt PBD is, het overige bestaat uit zogenaamde stoorstoffen zoals piepschuim, spuitbussen,
32
etensresten (de verpakkingen zijn niet schraapleeg), karton, etc. Deze vervuiling heeft destijds toch niet tot afkeur van vrachten geleid. De afkeur vindt in eerste instantie visueel plaats. De exacte inhoud van een zak is niet tot op 5% verschil van buitenaf te bepalen en zullen daarom niet tot afkeur hebben geleid.
Resultaten enquêtes inwoners Resultaten enquête inwoners voormalig Uden over hun inzamelmethode In 2015/2016 heeft Uden bij 1400 woningen allerlei inzamelmethoden voor restafval, GFT+E, PBD en papier en karton getest (vaker/minder vaak inzamelen, wel/niet in een container, etc). De beste methodes zijn gecombineerd en aangevuld (kroonringen, tuinafval op milieustraat gratis) tot de huidige inzamelmethode. Deze is op 1 december 2017 in de hele gemeente gestart. Begin 2019 is deze afvalinzamelmethode geëvalueerd13 . Een onderdeel van deze evaluatie was het bevragen van de inwoners over hun ervaringen met behulp van een enquête. Uit de enquête kwam het volgende naar voren: a. Veel inwoners zijn zeer tevreden, de nieuwe afvalinzamelmethode scoort gemiddeld een 7,8 b. De meerderheid vindt het inzamelen van PBD in een zak prima en het wekelijks inzamelen van PBD erg fijn. Veel inwoners maken graag gebruik van de kroonring. Daar waar de PBD-zakken veel te vroeg worden aangeboden en afgekeurde PBD-zakken niet worden teruggenomen, vindt een deel van de inwoners dat het straatbeeld is verslechterd. Vooral communicatie en toezicht zou dit kunnen verbeteren. c. Het merendeel vindt het fijn dat ze kunnen kiezen in maten van containers voor GFT+E en papier en vinden de meesten de gekozen inzamelfrequenties van GFT+E (maart t/m november wekelijks, winter 1x 2 weken) goed. d.
Inwoners ondervinden meer gemak met de papiercontainer (niet meer stapelen en sjouwen met volle dozen, geen lege dozen in huis hoeven halen) en maakt het scheiden van ook de kleine papiertjes makkelijker. Een enkele vindt de papiercontainer minder fijn (ruimte, weinig papier). e. De helft van de inwoners gooit nog grofvuil in de restafvalcontainer. Dit doen zij uit gemak, er is nog steeds ruimte in de restafvalcontainer, in de container is het gratis of men weet niet goed wat anders ermee te doen. Echter het merendeel wil geen hogere afvalstoffenheffing betalen om grofvuil gratis aan huis te laten ophalen. f. Het inzamelen van restafval in een 140 liter container en 1x per 3 weken inzamelen is nog steeds voldoende voor de hoeveelheid restafval die men heeft. Ook veel grotere gezinnen redden het. g. Inwoners scheiden hun afval vooral vanwege het milieu en als ze niet (minder) scheiden zijn de redenen zeer divers en situatieafhankelijk. Resultaten inwoners Maashorst enquête 2022 Aanvullend op deze enquête is deze zomer onder de inwoners van alle zes kernen opnieuw een enquête verspreid. Deze enquête14 bestond uit twee delen: een aantal vragen voor de inwoners uit alle zes kernen en een aantal vragen specifiek voor de inwoners uit de kernen Reek, Schaijk en Zeeland.
Dit omdat de inwoners uit de laatste drie kernen niet eerder hun mening en behoeften inzake afvalscheiding konden meegeven en een inleverpunt voor afval op de voormalige werf in Schaijk wegviel. Met een open vraag over de toekomstige afvalinzameling, konden vervolgens weer alle zes kernen hun ideeën en meningen inbrengen. Uit deze enquête kwam het volgende naar voren: • 80 tot 95% gooit wel eens grof herbruikbare materialen zoals hout, metaal, steen bij het restafval • 45 tot 65% gooit wel eens apparaten bij het restafval • Per jaar hebben veel huishoudens hooguit een grote boodschappentas vol met grof afval • De meesten zoeken informatie over afval op de gemeentelijke website, de gemeentepagina in huis-aan-huis blad en 25% zou ook een afval app handig vinden. Men zou graag willen weten wat te doen met het afval dat niet thuis of in de wijk wordt ingezameld en wat wel/niet PBD of GFT+E is • 90% uit Reek, Schaijk en Zeeland is zeer tevreden over hun huidige papierinzameling. 13 14
Evaluatie nieuwe afvalinzameling Laagbouw, gemeente Uden, 2019 Rapportage enquête Afvalinzameling Maashorst, 2022
33
• • •
In Reek, Schaijk en Zeeland heeft een kwart zo’n 2 tot 4 keer per jaar chemisch afval en de rest veelal minder vaak. 25 tot 45% gooit wel eens chemisch afval bij het restafval uit gemak of niet weten wat ermee te doen of geen zin om naar milieustraat te gaan Om beter te kunnen scheiden heeft meer dan de helft in Reek, Schaijk en Zeeland behoefte aan meer informatie en vaker inzamelen van PBD en GFT+E. 20 tot 40% vindt dat met huidige inzamelmethode prima te scheiden is 15 tot 60% van de deelnemers van de enquête hadden ideeën over de toekomstige afvalinzameling in Maashorst. De ideeën gingen over een breed scala van onderwerpen: van het aanbieden van afval, informatie, kosten, specifieke afvalstromen, etc. Een specifiek onderwerp sprong er niet bij een meerderheid eruit.
Samenvatting Stand van zaken Maashorst Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samengegaan en vormen sindsdien de nieuwe gemeente Maashorst. Maashorst is ambitieus en wil graag de groenste en een recreatieve gemeente zijn, voorop lopen in duurzaamheid, streven naar een circulaire economie, zo min mogelijk restafval en het afvalscheiden stimuleren. Op dit moment wordt in de voormalige gemeenten nog verschillende inzamelmethoden toegepast. Elke methode behaalt zijn eigen resultaten en varieert in 136 of 216 kilo restafval per persoon en 74% en 63% afvalscheiding. Omgerekend betekent dit dat de voormalige gemeenten Landerd en Uden samen in 2021 gemiddeld 158 kilo restafval per persoon inzamelden en bevatte ongeveer 20% van de grijze container thuis daadwerkelijk restafval en de overige 80% waren allerlei recyclebare stromen. De kwaliteit van de gescheiden stromen zijn in beide voormalige gemeenten nog steeds goed. Met een enquête zijn er ervaringen en ideeën bij de inwoners opgehaald over afval.
34
Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst Wat betekent de Nederlandse doelen voor de gemeente Maashorst? De nieuwe VANG doelstellingen voor 2025: beter scheiden, hoge kwaliteit en afvalpreventie; in 2030 50% minder grondstoffen gebruiken en in 2050 is Nederland circulair. Deze doelen zijn op zichzelf niet SMART. Het is aan de gemeente om voor zichzelf meer meetbare doelen te formuleren om te kunnen toetsen of haar beleid en activiteiten bijdragen aan de Nederlandse doelen en de richting opgaan naar een circulaire economie.
Wat wil Maashorst bereiken en hoe wil zij dit bereiken? Wij stellen voor om haalbare tussendoelen te formuleren. Daardoor blijft de ambitie behapbaar voor inwoners en onze organisatie en blijven de kosten beperkt. Ook wil Maashorst voorlopen in duurzaamheid. Best pittige ambities horen daarbij: 2025 Voor de kortere termijn richt Maashorst zich op: a) het harmoniseren van de afvalinzameling aan huis en in de wijk b) alle inwoners naar een milieustraat binnen grondgebied Maashorst. 2028 Voor de iets langere termijn, heeft Maashorst de ambitie om: a) het afval zo goed te scheiden dat nog maar 80 kilo restafval per inwoner per jaar overblijft b) de kwaliteit van de gescheiden stromen goed te behouden (geen afkeur van ingezameld afval). We monitoren de afkeur en analyseren jaarlijks ons restafval, GFTE, papier en PBD op samenstelling en vervuiling. In vergelijking met het jaar 2021 waarin in Maashorst omgerekend per persoon nog 158 kilo restafval werd verbrand en de afvalinzameling nog geharmoniseerd moest worden is dit een pittige uitdaging. Met deze 80 kilo zou Maashorst in de top-10 terecht komen van vergelijkbaar matig-stedelijke gemeenten. Gezien de samenstelling van het Maashorst restafval (±40 kilo echt restafval in container thuis en ±25 kilo grof restafval op milieustraat, in totaal 65 kilo restafval per persoon) is dit niet onmogelijk, maar wel ambitieus.
2024/2025
2028
2050
Harmoniseren afvalinzameling
80 kilo restafval
Geen afval
Geen afkeur
Geen afkeur
35
Voorkeursvariant inzamelen restafval, GFT+E en PBD Op de volgende pagina’s worden drie varianten voor het inzamelen van restafval, GFT+E en PBD bij de laagbouw beschreven. De verwachting is dat elke variant leidt tot het beter en goed scheiden van afval, maar niet allemaal tot 80 kilo restafval. Het goed scheiden van afval leidt in alle varianten automatisch tot minder restafval. Om te varianten te kunnen vergelijken met de huidige inzamelmethoden in voormalig Uden en in voormalig Landerd, zijn de huidige inzamelmethoden ook in het overzicht opgenomen. De varianten gaan niet over het inzamelen van snoeihout, papier of luiers. Deze worden apart behandeld in de paragraaf Inzameling overige grondstofstromen, na de varianten. Aan het bestuur worden deze drie varianten nu voorgelegd en met voor- en nadelen verder toegelicht. De beschreven varianten van inzamelmethoden zijn allen ambitieus, waarbij variant 1 al zeer goede resultaten levert, en inwoners al flink aan de slag moeten om hun afval te scheiden. Bij variant 3 moeten de inwoners nog meer aan de slag met afvalscheiden en grijpt het ook meer in op de thuisruimte en straatbeeld tijdens het aanbieden, maar biedt het nog steeds gemak voor PBD. Variant 2 borduurt voort op variant 1 en hebben de inwoners aanvullend deels hun kosten zelf in de hand.
In eerste instantie gaat de voorkeur uit naar inzamelvariant 2, omdat: - Variant 2 is een aanvulling op variant 1 en wordt een nog betere afvalscheiding realiseerbaar; - De inzamelmethode van Variant 1 heeft een mooie balans tussen service (keuzes in maten GFT+E containers, hoge inzamelfrequenties GFT+E en PBD) en toch inwoners bewegen tot afvalscheiding (door de kleinere restafvalcontainer met een iets lagere inzamelfrequentie), zonder het onmogelijke te vragen en biedt daarmee een goede basis; - De verwachting is door aan de knop van de inzamelfrequentie restafval te draaien en nog iets minder vaak in te zamelen bij al een kleinere restafvalcontainer (variant 3), dit leidt tot ongemak voor veel huishoudens en zeer veel aanvragen voor een tweede restafvalcontainer. Echter niet alle ‘grotere’ gezinnen zijn ook groter behuisd, betekent het ook meer werk voor de inzamelaar en nog meer restafvalcontainers op straat op de inzameldag; - Afhankelijk van het soort diftarsysteem, kan het voor inwoners lastig zijn als hun buren afval in hun container gooien, maar is dit te ondervangen door een diftarsysteem te kiezen waar dit gedrag geen nadelig effect heeft voor de inwoner. Soort diftarsysteem is nog te bepalen; - Uit onderzoek blijkt dat de meeste dumpingen in Nederland grof afval betreft, waarvoor op de milieustraat betaald moet worden.
Dumpingen van fijn restafval, waar het bij diftar om gaat, komt weinig voor, en als het voorkomt na de invoering van diftar is het van geringe omvang en een tijdelijk verschijnsel. Op langere termijn schijnt het weer af te nemen tot het oorspronkelijke niveau.
36
Verwacht resultaat
Restafval
Variant 1
Variant 2
Variant 3
Goede service en goed resultaat afvalscheiding door vaak GFT+E en PBD in te zamelen
Goede service en beter resultaat afvalscheiding door diftar
Goede service voor PBD en beter resultaat afvalscheiding door restafval minder vaak in te zamelen (=minder service)
Meest vergelijkbaar met huidige inzameling in Odiliapeel, Uden en Volkel. Inzamelfrequenties restafval en PBD zijn goed haalbaar voor veel inwoners. Ngg te kiezen inzamelfrequentie voor GFT+E.
Door diftar de inwoners extra stimuleren om afval te scheiden bij een haalbare inzamelmethode. Immers, inwoner heeft kosten deels zelf in de hand.
De overstap naar minder vaak restafval inzamelen aantrekkelijker door PBD vaak in te (blijven) zamelen.
120-140 kilo restafval per persoon
80 – 100 kilo restafval per persoon
80 – 100 kilo restafval per persoon
Odiliapeel Uden Volkel
216 kilo
136 kilo
1x per 3 weken inzamelen
1x 4 weken inzamelen
1x per 2 weken
1x per 3 weken
Meerpersoonshuishouden: 140 liter met chip en 1-persoonshuishouden: 120 liter met chip (vervangen containers in Reek, Schaijk en Zeeland)
Diftar (welk diftarsysteem nog uit te werken)
Meerpersoonshuishouden: 140 liter met chip en 1-persoonshuishouden: 120 liter met chip (vervangen containers in Reek, Schaijk en Zeeland)
140 of 240 liter container
120 of 140 liter container
Extra container te huren door iedereen of gratis bij medische indicatie
2e container huren grote huishoudens of gratis bij medische indicatie
2e restafvalcontainer te huren* door grote gezinnen of gratis bij medische indicatie
*Tarief voor extra container nog te bepalen
1x per week
*Tarief voor extra container nog te bepalen
Idem variant 1
Idem variant 1
1x per maand, in zomer 1x 2 weken, zak
1x per week, zak, op verzoek kroonring
Idem variant 1
1x 2 weken, hele jaar
1x per 2 weken, in winter 1x per 4 weken
9 mnd 1x per week, en in winter 1x per 2 weken
140 – 240 liter container
25 – 140 – 240 liter container
Extra container te huren
Extra container te huren
Zak Op verzoek kroonring 1x per week in tuinseizoen en in de drie wintermaanden 1x per 2 weken
extra GFTE container te huren*
extra GFTE container te huren* GFT+E
Reek Schaijk Zeeland
1x per 3 weken inzamelen
2e restafvalcontainer te huren* door grote gezinnen, of gratis bij medische indicatie
PBD
Huidige inzamelmethode
25 / 140 / 240 liter containers
25 / 140 / 240 liter containers *tarief voor extra container nog te bepalen *tarief voor extra container nog te bepalen
37
Voordelen
- M.b.t. inzameling restafval, GFT+E en PBD, geen wijziging voor Odiliapeel, Uden, Volkel - goede inzamelresultaten, met goede kwaliteit gescheiden stromen. Restafval - grote gezinnen (6 of meer personen) kunnen als nodig een extra restafvalcontainer huren - Lagere inzamelkosten voor restafval in Reek, Schaijk en Zeeland - bij wens en noodzaak kan aanvullend later de inzamelmethode worden uitgebreid met diftar.
- zie variant 1 - inwoners worden door inzamelmethode al behoorlijk gestimuleerd om afval te gaan scheiden - Inwoners maken vervolgens zelf de keus om nog meer afval te scheiden en worden hiervoor beloond door lagere kosten
Restafval: - Lagere inzamelkosten voor restafval in heel Maashorst - bij wens en noodzaak kan aanvullend later de inzamelmethode worden uitgebreid met diftar GFT+E - lagere inzamelkosten voor GFT+E in Odiliapeel, Uden en Volkel PBD - na een gewenningsperiode van meer en beter afval scheiden, kan eventueel in de toekomst alsnog de inzamelfrequentie van PBD wijzigen naar 1x per 2 weken. Verwachting is wel dat dan veel weerstand ontstaat. - de hoogbouw kan meedoen met de PBD-inzameling
GFT+E - 1x per week GFT+E inzamelen biedt inwoners mogelijkheid om in warmere periodes snel het geurende GFT+E kwijt te zijn en stimuleert hierdoor ook meer het scheiden van keukenafval - Het wekelijks inzamelen biedt inwoners meer gelegenheid om meeste momenten met veel tuinafval beter op te vangen - inwoners met veel tuinafval kunnen met een extra GFT+E nog steeds goed hun tuinafval kwijt.
Nade len
PBD - PBD snel weg, makkelijk in verband eventuele geur en aantal zakken - door statiegeld: is en wordt PBD op den duur minder. GFT+E - In bladseizoen kunnen inwoners hun overschot aan bladafval in de bermen aanbieden
- zie variant 1 - hogere administratieve lasten door diftar
38
- Mogelijke verslechtering op de kwaliteit van de gescheiden stromen door minder vaak inzamelen restafval in een 140 liter container
- Een enkele keer in het jaar (begin/eind tuinseizoen) zullen de huishoudens met veel tuinafval hun GFT+E moeten spreiden over meerdere inzamelingen of kunnen een extra groencontainer huren - inwoners in Odiliapeel, Uden en Volkel zijn nu wekelijkse inzameling gewend - Verwachtte weerstand geur GFT+E container in de zomermaanden bij 1x per 2 weken inzameling - Inwoners wisselen in voor- en najaar in inzamelfrequentie - 45x per jaar inzamelen is duurder dan 26x inzamelen (1x per 2 weken).
- de kosten van handhaving en communicatie stijgen om goed grip te houden op eventuele (tijdelijke) neveneffecten van diftar.
- de inwoners uit voormalig Uden gaan in inzamelfrequenties van zowel restafval als GFT+E achteruit, terwijl inwoners uit voormalig Landerd bij restafval flink achteruit gaan, en flink vooruit gaan in PBD en een beetje vooruit in GFT+E. Restafval - Bij 80 kilo restafval per persoon redt een 5 persoonshuishouden deze inzameling alleen als zij al hun afval optimaal scheiden - 7% van onze huishoudens is 5persoons of groter, 21% 4-persoons of groter. Veel huishoudens zullen waarschijnlijk een 2e restafvalcontainer nodig hebben cq huren - De 140 liter restafvalcontainer vervangen door een 240 liter biedt ondanks 1x per 4 weken inzamelen juist meer restafvalruimte dan 1x per 3 weken met een 140 liter container en zou tegenstrijdig zijn met meer afval te willen scheiden en doet huidige voormalig Udense resultaten teniet - De grotere huishoudens die huren moeten de ruimte hebben voor de 2e restafvalcontainer (in voormalig Uden dan 4 containers in totaal thuis) - Door extra restafvalcontainers nog meer containers in de straten op de inzameldag - Inzamelaar heeft meer werk door de vele extra containers - Hoge administratieve lasten vanwege het huren door veel huishoudens - Verschil tussen 120 liter en 140 liter restafvalcontainer is klein, maar geeft wel enigszins recht aan verschil tussen
PBD - Hogere inzamelkosten voor PBD in Reek, Schaijk en Zeeland - voor de hoogbouw is deze frequentie voor PBD wat lastiger vanwege beperkte bergruimte. Restafval - Verschil tussen 120 liter en 140 liter restafvalcontainer is klein, maar geeft wel enigszins recht aan verschil tussen 1 persoons- en meerpersoonshuishouden, bovendien is een 120 liter restafvalcontainer voor een 1-persoonshuishouden al zeer ruim en zou een 140 liter container nog meer restafvalruimte bieden - de 1- en 2-persoonshuishoudens kunnen nog steeds relatief veel restafval aanbieden.
39
1 persoons- en meerpersoonshuishouden, bovendien is een 120 liter restafvalcontainer voor een 1-persoonshuishouden al zeer ruim en zou een 140 liter container nog meer restafvalruimte bieden. GFT+E - In bladseizoen kunnen inwoners hun overschot aan bladafval in de bermen aanbieden; - Een enkele keer in het jaar (begin/eind tuinseizoen) zullen de huishoudens met veel tuinafval hun GFT+E moeten spreiden over meerdere inzamelingen, een extra groencontainer huren of gratis wegbrengen naar de milieustraat; - inwoners in Odiliapeel, Uden en Volkel zijn nu de wekelijkse inzameling gewend in tuinseizoen. PBD - Mogelijke weerstand aantal PBD zakken thuis en geur in Odiliapeel, Uden en Volkel ivm niet meer wekelijks inzamelen - hogere inzamelkosten voor PBD in Reek, Schaijk en Zeeland - voor de hoogbouw is deze frequentie voor PBD lastig vanwege beperkte bergruimte; - hoogbouw voormalig Uden is nu gewend aan wekelijkse inzameling - zorg is dat meer zakken te vroeg worden aangeboden
40
41
Inzameling overige grondstofstromen Naast de afvalinzameling aan huis bij de laagbouw, zijn er nog meer onderdelen van de afvalinzameling die geharmoniseerd moeten worden. Eenvoudig te harmoniseren is de afvalstroom luiers. De overige stromen zijn opgenomen in het meerjarig uitvoeringsprogramma, omdat deze meer uitzoekwerk of nog afstemming met partijen behoeven. Luiers en incontinentiemateriaal Gemiddeld 8% van het totale restafval in Nederland bestaat uit luiers en incontinentiemateriaal. Dit is een enorme afvalberg waar in Nederland nog niet voldoende recyclecapaciteit voor bestaat. Recyclen van luiers is echter beter dan verbranden en bespaart bovendien CO2-uitstoot. In de kernen Odiliapeel, Uden en Volkel worden luiers al ruim 15 jaar gescheiden ingezameld. Om de recyclecapaciteit in Nederland te stimuleren, wordt nationaal op dit moment een aantal maatregelen genoemd om in te voeren: invoering van uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV), een gescheiden inzamelverplichting en het stimuleren van de afzet van secundaire materialen. In Maashorst stoppen met de gescheiden inzameling tot er voldoende recyclecapaciteit in Nederland bestaat, zou de huidige inzamelstructuur in de drie kernen maar ook de motivatie en gewoonte van de inwoners die reeds scheiden volledig verstoren.
Bovendien kan het niet meer scheiden tot zoveel restafval bij deze inwoners leiden dat zij niet uit de voeten kunnen met de kleinere restafvalcontainers en lagere inzamelfrequentie. Voorstel gescheiden luierinzameling Ter voorbereiding op de toekomstige recycling, wordt dan ook voorgesteld om de gescheiden luierinzameling te behouden en zelfs uiterlijk in 2024 uit te breiden naar de kernen Reek, Schaijk en Zeeland. De gescheiden inzameling wordt tot dat er weer een recyclemogelijkheid bestaat zo efficiënt mogelijk georganiseerd. De afvalinzameling bij de hoogbouw Het scheidingsresultaat bij de hoogbouw wordt later dit jaar onderzocht, om in 2024 te kunnen bepalen of en wat nog nodig is om ook bij de hoogbouw de afvalscheiding met goede kwaliteit te kunnen verbeteren. Snoeihoutroute In de bebouwde kommen van Reek, Schaijk en Zeeland haalt eenmaal per jaar de buitendienst maximaal 3 kuub snoeihout per huishouden gratis op. Meerdere factoren spelen een rol bij een snoeihoutroute. Denk aan kosten, stookontheffingen, maar ook duurzaamheid zoals transport en verwerking, capaciteit van ophalen, etc. Onderzoek en uitwerking is in het uitvoeringsprogramma voor 2024 opgenomen.
Papier Om de verenigingen uit Reek, Schaijk en Zeeland te kunnen betrekken, wordt de papierinzameling dit jaar geëvalueerd en met verenigingen besproken op welke wijze deze geoptimaliseerd kan worden om het scheiden van papier en karton verder te kunnen verbeteren. Textiel Onlangs is er een UPV in werking getreden voor textiel. Wat dit voor gemeenten precies is nog steeds niet bekend gemaakt. Deze ontwikkeling en de behoefte van Maashorst wat te doen met haar textiel wordt dit jaar nog verder uitgezocht. KCA-inzameling Het KCA wordt in Maashorst nu al vergelijkbaar voor alle inwoners ingezameld. Een inwoner kan zijn KCA naar de milieustraat wegbrengen. Sommige KCA-producten zoals batterijen, spaarlampen, oude medicijnen en gebruikte injectienaalden kunnen ook elders gratis worden ingeleverd. Bij supermarkten, bouwmarkten e.d. kunnen batterijen en spaarlampen worden ingeleverd en oude medicijnen en injectienaalden bij apotheken. Het verzoek vanuit de gemeenteraad was om uit te zoeken of KCA niet laagdrempeliger ingezameld kan worden zodat het goed gescheiden wordt. Met de gemeentelijke herindeling is namelijk het KCA-
42
inleverpunt voor de inwoners uit Reek, Schaijk en Zeeland op de gemeentewerf in Schaijk verdwenen en moeten zij nu naar de milieustraat in Oss met hun KCA. Onlangs is gestart met de proef om te onderzoeken of een KCA-wagen het scheiden van KCA verbeterd. Na de laatste inzameling eind 2023 wordt deze manier van KCA inzamelen geëvalueerd. Inwoners belonen voor goed afvalscheidingsgedrag Inwoners kunnen op verschillende manieren worden beloond voor een goed afvalscheidingsgedrag, maar niet alle manieren worden herkend als beloning. Vaak wordt bij belonen gedacht aan geld, maar belonen kan ook zijn een bepaalde service of keuzemogelijkheid bieden. Voorbeelden zijn: - onprettigere (geur, volumineus) afvalstromen vaker inzamelen (GFT+E, PBD); - gratis inzamelmiddelen (PBD- en luierzakken, milieubox); - verlagen van de afvalstoffenheffing; - een keer gratis compost kunnen ophalen; - aantal stromen gratis op de milieustraat (tuinafval, harde kunststoffen, piepschuim); Het bestuur ziet in ieder geval graag een eenmalige stortbon terugkomen om de inwoners extra te kunnen belonen voor het goed scheiden van hun afval en om de kosten voor een inwoner een keertje te verminderen.
Overige thema’s die bijdragen aan het verminderen van afval en verbeteren van hergebruik Het doel van gemeente Maashorst is om de inwoners te helpen bij het meer en beter scheiden van afval en verminderen van afval om zo als gemeente haar bijdrage te kunnen leveren in de transitie naar een circulaire economie. Het harmoniseren van de verschillende afvalinzamelingen maakt daar deel van uit. Maar er zijn meer thema’s waarover Maashorst zich kan buigen: - Milieustraat Maashorst - Zwerfafval - Afvalpreventie - Aanpak zeer milieubelastende stromen zoals textiel, voedsel, apparaten - Educatie op scholen over afvalscheiding, hergebruik, afvalpreventie, etc. - Communicatie(campagnes) - Stimuleren hergebruik van producten of materialen - Nascheiden of demonteren van grof restafval - PBD nascheiden uit fijn restafval hoogbouw - Inkoop van (circulaire) producten zoals containers, zakken en/of diensten Een aantal onderwerpen zijn reeds opgenomen in het concept-meerjarig uitvoeringsprogramma.
Meerjarig uitvoeringsprogramma Het uitvoeringsprogramma op de volgende pagina bevat de verschillende acties uitgezet in de tijd om a) de verschillende afvalonderdelen in Maashorst te harmoniseren; b) het hergebruik en minder afval te stimuleren en c) de gemeentelijke regelgeving om het beleid vast te leggen.
43
Meerjarig uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof Waarom
Hoe
Wat
Afvalinzameling uniformiseren
•Besluitvorming inzamelmethode laagbouw Maashorst Bepalen hoe restafval-GFTE-PBD in te zamelen •Inzamelingen en inkoop containers aanbesteden bij laagbouw •Implementatie voorbereiden •fAvalinzameling wijzigen •Inventariseren hoogbouw en inzamelmethode in de 6 kernen Bepalen hoe restafval-GFTE-PBD in te zamelen •Besluitvorming inzamelmethode hoogbouw Maashorst •Inkopen inzamelmiddelen bij hoogbouw •Implementatie voorbereiden •Afvalinzameling wijzigen
Meer hergebruik en minder afval
2023 2023/2024 2024 1-1-2025 2023 2024 2024 2024 1-1-2025
Papierinzameling heel Maashorst door één inzamelaar (ism vrijwilligers)
•Papierinzameling Reek, Schaijk en Zeeland i.o.m. verenigingen en inzamelaar optimaliseren •Besluitvorming inzamelmethode papier Maashorst •Inzamelen en recyclen papier aanbesteden •Evt wijzigingen implementeren
2024 2024 1-1-2025
Glasinzameling heel Maashorst door één inzamelaar
•Inzamelen en recyclen aanbesteden •Eén glasinzamelaar start in Maashorst
2024 1-1-2025
Luierinzameling uitbreiden naar Reek, Schaijk en Zeeland
•Inzamelen en verwerken aanbesteden •Luierinzameling in Reek, Schaijk en Zeeland implementeren
2023 2023/2024
Bepalen gescheiden snoeihoutroute in Maashorst
•inventarisatie voor- en nadelen snoeihoutroute •Besluitvorming
Milieustraat binnen gemeente Maashorst
Handhaving
Wanneer
•Beheer milieustraat en verwerken afvalstromen aanbesteden •Alle inwoners Maashorst naar milieustraat Maashorst
Inzamelmethode laag- en hoogbouw Maashorst ingevoerd
•Monitoren inzamelresultaten en samenstelling restafval, GFT+E, PBD en papier •Evalueren inzamelmethode Maashorst
Circulair ambachtscentrum
•Onderzoek hoe meer afval van milieustraat hergebruikt kan worden en minder afval overblijft door en in samenwerking met lokale partijen •Onderzoek inrichting en locatie milieustraat
KCA-inzameling
•Proef KCA-wagen in Schaijk •Evalueren proef en besluitvorming
Afvalpreventie
•Opstellen afvalpreventieprogramma •opstellen duurzaam textielbeleid
Educatie
•Gastlessen op scholen over afvalscheiding, hergebruik en zwerfafval •Faciliteren vrijwilligers zwerfafvalopruimacties
Gratis stortbon
•bepalen soort stortbon •invoering stortbon
Regelgeving Maashorst harmoniseren en actualiseren
•Opstellen Afvalstoffenverordening en Verzameluitvoeringsbesluit Maashorst •Opstellen beleidsregels inzamelen oud ijzer, papier, textiel en inbedden in jaarprogramma toezicht en handhaving •Opstellen tarievenregeling afvalinzameling (extra container, 44 tarieven milieustraat)
2023
2024 2024 2023 1-1-2024 jaarlijks 2026 2026 2026 2023 2023/2024 2025 2023/2024 jaarlijks 2023 2024 2024 2023/2024 2023/2024
Samenvatting Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst Maashorst wil graag voorop lopen in duurzaamheid, zo min mogelijk restafval, streven naar een circulaire economie en het scheiden van afval stimuleren. Daarom bekijkt Maashorst met welke afvalinzameling zij in 2024/2025 het scheiden van afval nog meer kan stimuleren. Drie varianten van inzamelmethoden worden in dit beleidsplan beschreven. Elke variant leidt tot meer of nog meer afvalscheiding en verschilt in gemak voor de inwoners en wel of niet kosten zelf in de hand. Met voorliggend beleidsplan 1.0 zet het bestuur de stap om haar ambities voor afval verder te concretiseren en haar voorkeur aan te geven met welke inzamelmethode zij deze doelstellingen wil behalen: - In de opiniërende avond wordt het beleidsplan 1.0 met de doelen en mogelijke inzamelvarianten voor restafval, PBD en GFT+E besproken en wordt een voorkeursrichting aangegeven; - voor een volgende oordeelvormende avond wordt de voorkeurs-inzamelmethode verder uitgewerkt. In dit beleidsplan wordt ook aandacht gevraagd voor de andere inzamelingen, zoals papier, snoeihout, kca, milieustraat, hoogbouw, maar ook stortbon en afvalpreventie om deze de komende tijd of jaren op te pakken en te bekijken of en hoe deze te harmoniseren of te verbeteren. De planning hiervan is opgenomen in het meerjarig uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof.
Met dit beleidsplan wordt ook al aan het bestuur voorgelegd om het gescheiden inzamelen van luiers zoals deze nu al plaats vindt in Odiliapeel, Uden en Volkel uit te breiden naar Reek, Schaijk en Zeeland.
45
Bijlage
Diftarsystemen in Nederland
Onderzoek diftar, de feiten op een rij, samenvatting Verschillende gemeenten zijn de afgelopen jaren overgestapt op een afvalstoffenheffing die is gebaseerd op gedifferentieerde tarieven (‘diftar’). Het aandeel ‘diftar-gemeenten’ in Nederland laat al enige tijd een gestage groei zien. Gemeenten die een diftarsysteem hanteren herkennen meestal de positieve gevolgen van diftar voor afvalscheiding en de afvalstoffenheffing, maar het onderwerp staat ook vaak garant voor een stevige (politieke) discussie. Om de discussie rondom diftar zo veel mogelijk te kunnen voeren op basis van feiten is in opdracht van het Ministerie van IenW en Rijkswaterstaat een onafhankelijk onderzoek 15 naar de voor- en nadelen van diftar uitgevoerd. In dit onderzoek, uitgevoerd door onderzoeksbureau IPR Normag, is gekeken naar de effecten van diftar op zaken als afvalscheiding, afvalstoffenheffing, openbare ruimte (zwerfafval) en kwaliteit van deelstromen. Op basis van beschikbare documentatie, interviews en kwantitatieve gegevens worden in het onderzoek zo veel mogelijk feitelijke conclusies getrokken over diftar. Hiermee is het onderzoek een waardevolle bron voor een zo objectief mogelijke discussie over de voor- en nadelen van diftar.
Onderzoek naar diftar als instrument bij het behalen van VANG-ambities In de afgelopen jaren zien we een trendmatige toename van het aantal gemeenten dat edifferentieerde tarieven oftewel “diftar” in het huishoudelijk afvalbeheer toepast. Is daarmee gezegd dat diftar altijd een gepast instrument voor gemeenten is dat bijdraagt aan het behalen van VANG-ambities en beheersbare kosten in het afvalbeheer? Het ligt minder zwart wit. Gezien de discussie die diftar in de maatschappij en politiek (lokaal en landelijk) los blijkt te maken, is er behoefte aan een onafhankelijk onderzoek naar de voor- en nadelen van diftar.
Wat is diftar? Diftar staat voor gedifferentieerde tarieven waarbij per huishouden de hoeveelheid aangeboden afvalen grondstoffen individueel (dus per huishouden) afgerekend wordt. Hoe meer afval wordt aangeboden des te hoger de afvalstoffenheffing voor dit huishouden. De bekostiging van de inzameling en verwerking van afval- en grondstoffen door inwoners is – via de afvalstoffenheffing - dus geïndividualiseerd. Althans voor een deel. Met diftar bestaat de afvalstoffenheffing uit een vast deel (collectief) en een variabel deel (geïndividualiseerd).
Welke vormen van diftar worden in Nederland toegepast en in hoeveel gemeenten In Nederland zijn de meest voorkomende vormen van diftar: • Diftar op basis van volume en frequentie. Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het volume van de container en het aantal keer dat het afval wordt aangeboden. • Diftar op basis van een ‘betaalde zak’ ook wel ‘dure zak’ of ‘tariefzak’ genaamd. Inwoners mogen hun restafval alleen aanbieden in speciale afvalzakken die zij daarvoor moeten kopen. Dit variabel tarief variëert van €1 tot €6 per zak. • Diftar op basis van gewicht Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het gewicht van het aangeboden restafval. Variabel tarief varieert loopt bij sommige gemeenten op tot €0,26 per kilo restafval.
15
Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer, Rijkswaterstaat, 25 januari 2021 46
•
•
Diftar op basis van frequentie Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het aantal keer dat het aangeboden wordt. Dit variabel tarief varieert tussen €8 tot €16 per keer. Diftar op basis van volume. Inwoners kunnen kiezen tussen een kleine of grote minicontainer voor het huishoudelijk restafval dat aan huis wordt opgehaald. Hoe kleiner het volume van de gekozen restafvalcontainers, des te lager het (vaste) tarief dat de gemeente daarvoor per jaar in rekening brengt.
Het aantal gemeenten dat diftar toepast is sinds 2003 (27%) toegenomen naar 48% in 2020. De diftargemeenten passen één van de hiervoor genoemde vormen van diftar toe.
In de meeste gemeenten die diftar toepassen wordt alleen het aanbieden van huishoudelijk restafval variabel beprijsd en het gescheiden aanbieden van recyclebare grondstoffen niet. Met deze negatieve prijsprikkel worden mensen in hun gedrag gestimuleerd om het ontstaan van restafval zo veel mogelijk te voorkomen en door recyclebare grondstoffen meer en beter te scheiden. Nieuwe variant16 diftar: positieve prijsprikkel Op het moment proberen een paar gemeenten in Nederland om deze negatieve prijsprikkel (betalen voor je afval) om te buigen naar een positieve prijsprikkel (belonen bij minder afval). De inwoners betalen vooraf de afvalstoffenheffing voor een bepaalde hoeveelheid restafval en ontvangen achteraf bij minder restafval geld terug: - Gemeente Zwolle heeft in 2018 proeven in een aantal wijken uitgevoerd. De proeven leidde tot 18% minder restafval, maar de ambitie van 100 kilo restafval per persoon werd hiermee niet gehaald. De afvalstoffenheffing is in Zwolle in 2022 €233 voor 1-persoonshuishouden en €250 voor meerpersoonshuishouden. - Gemeente Woerden heeft ook een dergelijke proef gehouden met vergelijkbaar resultaat. De afvalstoffenheffing is in 2022 €249 voor 1-persoonshuishouden en €321 voor meerpersoonshuishouden, waarbij een huishouden aan het einde van het jaar tot €20 terug kan krijgen bij minder restafval.
Als nadeel van dit systeem werd genoemd dat veelaanbieders niet werden geprikkeld en alleen inwoners die sowieso al goed scheiden werden beloond. - Zwolle wil daarom vanaf 2023 een extra prijsprikkel gaan uitproberen waarbij inwoners die weinig restafval aanbieden nog steeds aan het eind van het jaar geld terug krijgen, maar nu ook inwoners die veel restafval aanbieden aan het eind van het jaar bij moeten betalen. - Gemeente Oss is het belonen (geld terug bij minder restafval) begin 2022 gestart en het is nog te vroeg om conclusies te kunnen trekken. Afhankelijk van de maat restafvalcontainer en groencontainer is de 16
Obv nieuwsberichten 47
afvalstoffenheffing €283 tot €455 per huishouden en kan een huishouden bij minder restafval tot €92 terug krijgen.
Waarom kiezen gemeenten voor diftar? Het sturen met prijsprikkels, waaronder diftar, is een van de vele gedragsbeïnvloedend instrumenten. Redenen voor het instrument diftar zijn vaak: • Gedragsbeïnvloeding zodat minder restafval en meer gescheiden recyclebare grondstoffen worden aangeboden; • een rechtvaardig tariefsysteem, doordat huishoudens met minder afval minder betalen; • kosten efficiëntie. De afvalbeheerkosten zijn in gemeenten met diftar gemiddeld lager dan in overige gemeenten. Uit het onderzoek blijkt dat in gemeenten met diftar over het algemeen inwoners hun afval meer gescheiden aanbieden, waardoor er minder restafval ontstaat. In 2020 kostte de inzameling en verwerking van het restafval per huishouden in een diftar-gemeente gemiddeld €237. In gemeenten waar een vast tarief werd geheven stond de teller op €309 per huishouden*. *De afvalstoffenheffing in 2020 in voormalig Landerd was €263 en in voormalig Uden €231. Elke gemeente geeft hierbij een eigen gewicht aan deze drie redeneringen.
Waarom kiezen gemeenten (nog) niet voor diftar? De keuze voor het toepassen van diftar wordt zelden zonder slag of stoot gemaakt. In sommige gemeenten wordt al jaren diftar overwogen, maar is het nog niet tot een besluit tot invoering gekomen. Argumenten om diftar niet toe te passen zijn divers, zoals: • Politieke principes. Het principe van algehele solidariteit voor de gemeentelijke afvalstoffenheffing: geen tarifering naar gebruik, maar een uniform tarief. De overtuiging dat een financiële prikkel een uiterste maatregel is. Eerst moeten de andere instrumenten zoals communicatie en service verder worden ingezet. De overtuiging dat de overheid terughoudend dient te zijn met gedragsbeïnvloeding door fiscale maatregelen. • Verwachte onbeheersbare neveneffecten. De verwachting dat inwoners (op grote schaal) ontwijkgedrag gaan vertonen door het afval te dumpen in de openbare ruimte of te vermengen met andere grondstofstromen die zij wel gratis kunnen aanbieden. • Ongeschiktheid van delen van de eigen gemeenten. Door bijvoorbeeld een diverse bevolkingssamenstelling en/of grote doorloop is het te moeilijk om het systeem en de motivatie erachter goed uit te leggen aan de inwoners. Of omdat inwoners klein behuisd zijn en daardoor minder ruimte hebben om afval gescheiden op te slaan. Variabele tarieven voor restafval treffen deze bewoners extra hard. • Technisch en logistiek.
De inzamelstructuur of eigen administratie is (nog) niet geschikt om een individuele heffing te berekenen. Dit vergt te grote investeringen waar geen financiële ruimte of draagvlak voor is. • Overige politieke context. Er zijn overige politiek-, bestuurlijke onderwerpen (al dan niet gerelateerd aan afval) die besluitvormers belet een systeemwijziging door te voeren. Uit de interviews en bestudeerde onderzoeksrapporten blijkt dat in de meeste gemeenten de keuze voor diftar een sterk politieke afweging tussen de hierboven genoemde motivaties betreft. Financiële- en milieueffecten zijn bij voldoende en steeds meer beschikbare referentiedata redelijk goed en objectief te ramen. De politieke weging van de verschillende waarden en principes kan per gemeente en per partij verschillen.
48
Wat is het effect op afvalscheiding gedrag en de resultaten? Empirische onderzoeken naar de effectiviteit van diftar zijn wereldwijd uitgevoerd, ook op landelijk niveau. De onderzoeken tonen aan dat diftar een succesvol instrument is om de hoeveelheid restafval te verminderen. Op basis van analyse van de afvalbeheerprestaties van gemeenten in Nederland blijkt diftar effectief in de reductie van restafval en een toename van de hoeveelheid ingezamelde recyclebare grondstoffen. De landelijke afvalcijfers van Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer Nederlandse gemeenten spreken voor zich: in 2019 hebben inwoners in niet-diftar gemeenten gemiddeld 182 kg fijn huishoudelijk restafval (CBS Statline 2020) per persoon ingezameld, en inwoners in diftar gemeenten gemiddeld 94 kg fijn huishoudelijk restafval per persoon. Dit is een verschil van bijna 88 kg per persoon*. *In 2019 is in voormalig Uden 102 kilo fijn restafval per persoon ingezameld en in voormalig Landerd 201 kilo. In gemeenten met een diftar systeem worden ook meer grondstoffen aan de bron gescheiden. De CBS Statline data tonen aan dat de gemiddelde grondstoffenscheiding in gemeenten met diftar 78% is en in gemeenten zonder diftar 61%. Van de gemeenten die in 2019 al de VANG-doelstelling van 75% afvalscheiding in 2020 hebben behaald is ruim 90% een diftar gemeente*.
*In 2019 is in voormalig Uden 75% grondstoffenscheiding en in voormalig Landerd 64%.
Neemt de kwaliteit van de gescheiden grondstoffen af bij diftar? De vraag is of er gevolgen zijn voor de kwaliteit en/of samenstelling van de ingezamelde deelstromen. Voor de hiervoor beschreven grondstofstromen zijn in beperkte mate onderzoeken en (monitoring) gegevens beschikbaar. Het onderzoek van het ministerie in 2021 geeft aan dat over het geheel gesteld kan worden dat de eenmaal geaccepteerde gescheiden grondstofstromen in kwaliteit niet wezenlijk afwijkt in gemeenten met en zonder diftar. PBD is zelfs iets zuiverder in gemeenten met diftar. In het oud papier en karton is iets meer vervuiling. De vervuiling blijft bij de genoemde stromen over het geheel binnen de toegestane marges17. *Belangrijk aandachtspunt is dat komende jaren de toegestane marges strenger en waarschijnlijk kleiner worden. Het effect van diftar op zuiverheid van de gescheiden stroom wisselt per grondstofstroom, soms positiever ten opzichte van niet-diftar en soms negatiever.
Leidt diftar tot meer ontwijkgedrag zoals afvaldumpingen of zwerfafval? Hoewel harde cijfers ontbreken blijkt dat over het geheel de omvang van deze ongewenste ontwijkroutes relatief beperkt is. De angst blijkt vaak groter dan hoe het in werkelijkheid uitpakt. Er zijn ook maatregelen die vooraf getroffen of voorbereid kunnen worden waarmee ongewenst ontwijkgedrag zo veel mogelijk wordt voorkomen. Ook kunnen de problemen worden beperkt door de inzet van communicatie en handhaving. Soms moet er (vaak tijdelijk en op enkele kwetsbare locaties) extra reiniging werkzaamheden worden uitgevoerd. Komen bijplaatsingen meer voor in diftar gemeenten? De ervaring in de praktijk is dat bijplaatsingen (afval naast ondergrondse of wijkcontainers) in een aantal gemeenten wel toegenomen is. Dit zijn vooral gemeenten in de hogere stedelijkheidsklassen. Door extra inzet op communicatie, handhaving en specifieke locaties dagelijks te controleren en schoon te maken blijft het beheersbaar. Zwerfafval Net zoals bij bijplaatsingen speelt ook de angst dat een toename van zwerfafval door diftar de buurt vervuilt. Ook hierover zijn geen harde cijfers beschikbaar die de aard en omvang aan kunnen duiden. Met 17
Binnen de marges kan de vervuiling dus nog variëren van 0 tot toegestane marge. 49
extra (vaak tijdelijke) maatregelen zoals extra handhaving en reiniging houden gemeenten de situatie onder controle. Is er meer sprake van dumpingen in de natuur in diftar gemeenten? Het wordt vaak in discussies benoemd dat dumpingen in de natuur en zwerfafval toeneemt na de invoering van diftar. In een verkennend onderzoek van Alterra in 2007 komt naar voren dat de meeste dumpingen in Nederland (naar schatting) grof afval betreft, waarvoor op de milieustraat (of commercieel) betaald moet worden. Dumpingen van fijn restafval komt (naar schatting) weinig voor en als het voorkomt na de invoering van diftar is het van geringe omvang en een tijdelijk verschijnsel. Op langere termijn neemt het weer af tot het oorspronkelijke niveau. De door IPR Normag in dit onderzoek geïnterviewde gemeenten geven ook aan dat het probleem van dumpingen voornamelijk grof afval (verbouwingsafval) of illegale stort (zoals drugsafval) betreft en dat het niet een groter of onbeheersbaarder probleem is geworden sinds de invoering van diftar op het fijn huishoudelijk afval. De angst is vaak groter gebleken dan hoe het in werkelijkheid uitpakt.
Met welke financiële aspecten hebben we te maken? Voor een diftar-systeem zijn investeringen nodig in de inzamelstructuur: containermanagement (registratie, pasjes), administratie, aanpassing van inzamelvoorzieningen. Ook de kosten van handhaving en communicatie stijgen om goed grip te houden op eventuele (tijdelijke) neveneffecten van diftar. Toch zijn de algehele afvalbeheerkosten lager in diftar gemeenten. De volgende figuur laat dit duidelijk zien. Diftar gemeenten hebben doorgaans naast minder restafval, gemiddeld gezien ook een lagere afvalstoffenheffing. Bijvoorbeeld door de reductie van het restafval (vermeden verwerkingskosten en Afvalstoffenbelasting) en meer scheiding van recyclebare grondstoffen. In meerpersoonshuishoudens is dit verschil gemiddeld € 64 per jaar.
Een effect dat met de diftar-paradox wordt geduid betreft de noodzaak om of het variabele tarief en/of vaste tarief te verhogen indien de hoeveelheid restafval steeds verder afneemt. Door het succes van diftar, veel minder restafval, moet het vaste en/of het variabele tarief van de afvalstoffenheffing stijgen. In interviews – voornamelijk met gemeenten die al langere tijd diftar hebben ingevoerd – wordt er op gewezen dat indien men goede prognoses maakt van de verwachte aanbiedingen (aanbiedfrequentie en hoeveelheden restafval) dit veel minder een rol speelt. Voorzichtig begroten loont in ieder geval. De
50
prijsstelling van het variabele tarief wordt daarbij in de praktijk puur als prijsprikkel benaderd, zonder vaste relatie met de werkelijke kosten voor de inzameling en verwerking van huishoudelijk restafval.
51