CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Beleidsplan Van Afval naar Grondstof Maashorst.pdf

Commissievergadering Ruimte, Economie en Financiën 16 maart 2023, gemeente MaashorstBij agendapunt: Opinienota Ambities en inzamelvarianten afval inwoners17.873 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Van Afval naar Grondstof

Op weg naar een duurzaam Grondstoffenbeleid Maashorst 2023 - 2030 Maart 2023 - keuzedocument

1

Inhoudsopgave Samenvatting

4

Ontwikkelingen afval en grondstoffen

6

Groeiende tekorten en nadelige effecten

6

In een circulaire economie gaat het om zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen

6

Ontwikkelingen in Nederland

8

Wet- en regelgeving

8

Van LAP naar CMP

8

Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV)

8

Afvalstoffenbelasting, CO2-heffing en verwerkingstarief restafval

10

Nationaal beleid

10

Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk Afval (VANG-HHA)

11

VANG-HHA 2015-2020

11

VANG-HHA 2021-2025

12

Afvalpreventie in Nederland

13

Bron- of nascheiding?

13

Brabantse gemeenten onderzoeken nascheiding Inzamelmethoden in Nederland

14 17

Afvalscheidingsgedrag

17

Variaties in inzamelmethoden

18

Diftar

19

Goed presterende gemeenten in Nederland

19

Regiogemeenten

20

Kwaliteit gescheiden stromen

20

Kwaliteit PBD

20

Kwaliteit papier

21

Kwaliteit GFT+E

21

Kwaliteit papier

21

Stand van zaken gemeente Maashorst

25

Ambities van gemeente Maashorst

25

Huidige afvalinzamelmethoden in de beide voormalige gemeenten

25

Afvalstoffenheffing

26

Inzamelresultaten Maashorst

26

Wat zit er nu daadwerkelijk in het restafval dat aan huis wordt ingezameld?

30

Samenstelling restafval voormalig Landerd

31

Samenstelling restafval voormalig Uden

31

2

Kwaliteit van de gescheiden stromen

32

Resultaten enquêtes inwoners

33

Resultaten enquête inwoners voormalig Uden over hun inzamelmethode

33

Resultaten inwoners Maashorst enquête 2022

33

Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst

35

Wat betekent de Nederlandse doelen voor de gemeente Maashorst?

35

Wat wil Maashorst bereiken en hoe wil zij dit bereiken?

35

Voorkeursvariant inzamelen restafval, GFT+E en PBD

36

Inzameling overige grondstofstromen

42

Inwoners belonen voor goed afvalscheidingsgedrag

43

Overige thema’s die bijdragen aan het verminderen van afval en verbeteren van hergebruik

43

Meerjarig uitvoeringsprogramma 2023 – 2028

43

Bijlage

46

Diftarsystemen in Nederland

3

Samenvatting Ontwikkelingen afval en grondstoffen De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen, nemen leveringsrisico’s van grondstoffen toe door het toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens. Dit dwingt ons tot actie. We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin. Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen: 1. minder grondstoffen gebruiken 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen 3. sluiten van de kringloop door recycling 4. vervangen van eindige grondstoffen Ontwikkelingen in Nederland Gemeenten zorgen dat het afval van hun inwoners wordt ingezameld en dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen.

Het circulair materialenplan dat in 2025 in werking treedt, breidt de huidige reikwijdte (afvalbeheer aan het einde van de keten) uit met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie, zoals hergebruik en preventie, die van belang zijn voor een circulaire economie. De producentenverantwoordelijkheid wordt uitgebreid naar steeds meer producten, waarbij de producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Bijvoorbeeld matrassen, textiel en wegwerpplastic, Het verbranden van afval en het uitstoten van CO2 worden steeds zwaarder belast door de afvalstoffenverbranding of de CO2-heffing, met als gevolg stijgende verwerkingskosten om (rest)afval te verbranden. In 2016 is de rijksoverheid gestart met het rijks brede programma Nederland Circulair in 2050,. De gemeente is met haar afvalinzameling een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie. De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 100 kilo restafval per persoon en 75% afvalscheiding in 2020. Gemiddeld had Nederland in 2020 180 kilo restafval per persoon per jaar.

Een neveneffect om vooral de hoeveelheid restafval te willen verminderen was dat de kwaliteit van de gescheiden stromen minder aandacht kreeg en bijvoorbeeld GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling. Met het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 blijft streven naar een goede afvalscheiding om hoogwaardig recyclen te faciliteren, maar wordt de focus verbreed van kwantiteit naar ook kwaliteit (het beter scheiden van afval, het verbeteren van de kwaliteit van gescheiden stromen en het voorkomen van afval). Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. De huidige richtlijn voor afvalscheiding is: daar waar kan bronscheiding (thuis afval scheiden) en anders nascheiding. Ook kan op dit moment alleen PBD (deels) worden nagescheiden uit het restafval, de overige stromen zoals papier, GFT+E en glas kunnen niet worden nagescheiden. Daar blijft bronscheiding nodig. De nascheidingscapaciteit in Nederland is bovendien ook nog te klein voor al het afval in Nederland. Wel onderzoeken Brabantse gemeenten of nascheiding, en onder welke voorwaarden (hoeveelheid, locatie), in Brabant realiseerbaar is.

4

Inzamelmethoden in Nederland Met de afvalinzameling bieden gemeenten service naar de inwoners, houden ze de kosten beheersbaar en verhogen ze de milieuprestaties. Motivatie, vaardigheid en gelegenheid zijn belangrijke factoren in het willen en kunnen scheiden van afval. Er zijn dan ook een aantal knoppen in de afvalinzameling waar een gemeente aan kan draaien om op deze factoren in te spelen: inzamelfrequenties, soorten inzamelmiddel, ophalen of wegbrengen, nascheiden, milieustraat en/of een financiële prikkel. De best presterende gemeenten in Nederland behalen rond 40 kilo restafval per persoon, en zijn meer landelijke gemeenten dan Maashorst en hanteren een of andere vorm van diftar. Met Maashorst vergelijkbare gemeenten, qua stedelijkheid, zamelen de best presterende gemeenten 60 tot 80 kilo restafval per persoon in en hebben eveneens allen een vorm van diftar. Stand van zaken Maashorst Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samengegaan en vormen sindsdien de nieuwe gemeente Maashorst. Maashorst is ambitieus en wil graag de groenste en een recreatieve gemeente zijn, voorop lopen in duurzaamheid, streven naar een circulaire economie, zo min mogelijk restafval en het afvalscheiden stimuleren. Op dit moment wordt in de voormalige gemeenten nog verschillende inzamelmethoden toegepast.

Elke methode behaalt zijn eigen resultaten en varieert in 136 of 216 kilo restafval per persoon en 74% en 63% afvalscheiding. Omgerekend betekent dit dat de voormalige gemeenten Landerd en Uden samen in 2021 gemiddeld 158 kilo restafval per persoon inzamelden en bevatte ongeveer 20% van de grijze container thuis daadwerkelijk restafval en de overige 80% waren allerlei recyclebare stromen. De kwaliteit van de gescheiden stromen zijn in beide voormalige gemeenten nog steeds goed. Met een enquête zijn er ervaringen en ideeën bij de inwoners opgehaald over afval. Nieuwe afvalinzamelmethode Maashorst Maashorst wil graag voorop lopen in duurzaamheid, zo min mogelijk restafval, streven naar een circulaire economie en het scheiden van afval stimuleren. Daarom bekijkt Maashorst met welke afvalinzameling zij in 2024/2025 het scheiden van afval nog meer kan stimuleren. Drie varianten van inzamelmethoden worden in dit beleidsplan beschreven. Elke variant leidt tot meer of nog meer afvalscheiding en verschilt in gemak voor de inwoners en wel of niet kosten zelf in de hand.

Met voorliggend beleidsplan zet het bestuur de stap om haar ambities voor afval verder te concretiseren en haar voorkeur aan te geven met welke inzamelmethode zij deze doelstellingen wil behalen: - In de opiniërende avond wordt het beleidsplan met de doelen en mogelijke inzamelvarianten voor restafval, PBD en GFT+E besproken en wordt een voorkeursrichting aangegeven; - voor een volgende oordeelvormende avond wordt de voorkeurs-inzamelmethode verder uitgewerkt. In dit beleidsplan wordt ook aandacht gevraagd voor de andere inzamelingen, zoals papier, snoeihout, kca, milieustraat, hoogbouw, maar ook stortbon en afvalpreventie om deze de komende tijd op te pakken en te bekijken of en hoe deze te harmoniseren of te verbeteren. De planning hiervan is opgenomen in het meerjarig uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof. Met dit beleidsplan wordt ook al aan het bestuur voorgelegd om het gescheiden inzamelen van luiers zoals deze nu al plaats vindt in Odiliapeel, Uden en Volkel uit te breiden naar Reek, Schaijk en Zeeland.

5

Ontwikkelingen afval en grondstoffen Groeiende tekorten en nadelige effecten De wereld is in beweging. De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen. Die leidt tot uitstoot van verontreinigende stoffen naar lucht, water en bodem, met ongewenste gevolgen, zoals klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en plasticsoep in oceanen. Door het mondiaal toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens nemen bovendien de leveringsrisico’s van grondstoffen toe. De grondstofschaarste heeft niet alleen effect op milieu, voedsel en klimaat maar ook op de economie. Banken investeren liever in een langdurig gezond bedrijf, het tekort aan materiaal heeft nadelig effect op energietransitie, producten en diensten worden duurder (transport, bouwmaterialen, MKB hebben het moeilijk vanwege hoge grondstofprijzen, duurdere consumentenproducten, etc). Het dwingt ons tot actie.

We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin1 . De wereldwijde economie is momenteel slechts voor 8,6 procent circulair2 . In Nederland ligt dit percentage beduidend hoger, namelijk 25 procent. Dit betekent echter dat nog steeds 75 procent van alle grondstoffen die de Nederlandse economie binnenkomen uiteindelijk weer worden verbrand of weggegooid. Kortom, er is een radicale verandering nodig.

In een circulaire economie gaat het om zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen. Dat kan in beginsel op vier manieren: 1. minder grondstoffen gebruiken, door van producten af te zien, producten te delen of ze efficiënter te fabriceren; 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen, door hergebruik en reparatie; dit vertraagt de vraag naar nieuwe grondstoffen; 3. sluiten van de kringloop door recycling van, zodat er minder afval wordt verbrand of gestort én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn; 4. vervangen van eindige grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen of alternatieve primaire grondstoffen met minder milieudruk. 1 2

Mogelijke doelen voor een circulaire economie, 2021, PBL Circularity Gap Report 2021 6

Deze vier handelingsopties kenmerken de circulaire economie en zijn in feite een vereenvoudigde weergave van de R-strategieën (ook wel R-ladder genoemd). Door gebruik te maken van deze strategieën voor grondstoffengebruik kan een circulaire economie bijvoorbeeld bijdragen aan het tegengaan van klimaatverandering en milieuvervuiling, en het verminderen van biodiversiteitsverlies en de leveringsrisico’s van grondstoffen. De R-ladder geeft de mate van circulariteit aan. Hoe hoger een strategie op de R-Ladder staat, hoe lager het grondstofgebruik en meer circulair de strategie is. Het 10R-model bestaat uit tien niveaus/traptreden om met producten en grondstoffen om te gaan. Daarmee kan elke partij bekijken op welk niveau hij/zij wat kan doen. De eerste drie opties richten zich op een slimmer productontwerp, stappen vier tot en met acht hebben betrekking op het verlengen van de levensduur van producten en in de laatste twee stappen blijft er niets meer over van het originele product: het wordt afgebroken tot grondstof voor ander hergebruik of vindt zijn weg naar de vuilverbranding, waar zelfs de grondstoffen verloren gaan en hooguit wat energie wordt teruggewonnen.

Samenvatting Ontwikkelingen afval en grondstoffen De wereldbevolking neemt toe en ook onze welvaart groeit. Voor onze bevolkingsgroei, materiële behoeften en de technologische ontwikkelingen doen we een steeds groter beroep op grondstoffen en materialen. Meer en sneller dan de aarde bieden kan. Als we met zijn allen zo blijven groeien en consumeren, consumeren we tegen 2050 alsof we drie planeten hebben. Veel natuur- en milieuproblemen zijn te herleiden tot een verspillende omgang met grondstoffen, nemen leveringsrisico’s van grondstoffen toe door het toenemende grondstoffengebruik en de onderlinge afhankelijkheden in productieketens. Dit dwingt ons tot actie. We moeten slimmer en efficiënter omgaan met onze grondstoffen: de transitie naar een circulaire economie helpt hierin. Bij een circulaire economie gaat het om de effecten over de gehele levensduur van producten, van winning, productie, gebruik tot afvalfase. Een circulaire economie is gericht op het radicaal efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen: 1. minder grondstoffen gebruiken 2. langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen 3. sluiten van de kringloop door recycling 4. vervangen van eindige grondstoffen

7

Ontwikkelingen in Nederland Wet- en regelgeving De belangrijkste voorschriften voor afvalstoffen staan in de Wet milieubeheer. Voorbeelden van voorschriften zijn dat de gemeente ervoor zorgt dat het afval van inwoners wordt ingezameld, dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen en dat de gemeente een afvalstoffenverordening vaststelt. Andere voorschriften zijn bijvoorbeeld ook een producentenverantwoordelijkheid waarbij producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten of dat de minister een landelijk afvalbeheerplan (LAP) moet vaststellen met een beleid op hoofdlijnen over het voorkomen en beheren van afval. Van LAP naar CMP Niet altijd heeft de gemeente keuzevrijheid hoe haar verschillende deelstromen te laten verwerken (verbranden, storten, recyclen). Het Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP) schrijft een minimale verwerkingsstandaard en te scheiden stromen voor. Voor de verwerking gaat het LAP nog uit van de Ladder van Lansink, een afvalhiërarchie bestaande uit 5 stappen: preventie, hergebruik, recycling, nuttige toepassing (bv energieterugwinning) en als laatste veilige verwijdering (storten). Deze afvalhiërarchie (ladder van Lansink) is de voorloper van de huidige R-strategieën.

De staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat heeft in 2021 aangekondigd dat het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) zal worden opgevolgd door een Circulair materialenplan (CMP1). Een circulaire economie vraagt namelijk niet alleen om goed afvalbeheer aan het eind van de keten, maar ook acties meer aan de voorkant van de keten. De staatssecretaris wil met het CMP de reikwijdte van het huidige LAP uitbreiden, met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie die van belang zijn voor een circulaire economie, zoals hergebruik en preventie. Het streven is om het CMP1 per 1 januari 2025 in werking te laten treden. Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) Bij een productenverantwoordelijkheid worden de producenten en importeurs verantwoordelijk voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Denk daarbij aan een verwijderingsbijdrage (autobanden, batterijen, elektrische apparaten), een vergoeding voor gemeenten die voor de producenten en importeurs inzamelen (PBD-plastic verpakkingen, blik en drinkpakken), een handelsverbod (wegwerprietjes, -borden) of ontwerpeisen (wegwerpverpakkingen). Producentenverantwoordelijkheid bestaat al voor: • autobanden en autowrakken (2000); • batterijen (2006); • elektr(on)ische apparaten (2012); • verpakkingen (2014).

Nog in groeifase of binnenkort in werking zijn: • matrassen (groeimodel 2021 – 2028); • wegwerpplastic (groeimodel 2021-2023) • textiel (2023) De komende tijd zullen gemeenten dus ook te maken krijgen met de UPV’s in groei of binnenkort in werking:

8

•

Matrassen: Staatssecretaris Van Veldhoven stuurde al langer aan op dat de markt zelf een oplossing zou vinden voor de jaarlijkse berg van 1,6 miljoen matrassen die in de afvaloven belandt. Het hoge volume aan metaal, schuim en textiel maakt het matras tot een prima recyclingkandidaat. Het grootste obstakel was een gebrek aan recyclecapaciteit, maar dat is anno 2021 opgelost. Matrassenproducenten hebben in 2021 een ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ zelf in stelling gebracht, welke vanaf januari 2022 geldt. Alle matrasproducenten (ruim 200) betalen per 1 januari 2022 een afvalbeheerbijdrage voor matrassen die zij op de Nederlandse markt brengen. Consumenten betalen sinds kort op hun beurt weer een verwijderingsbijdrage bij aankoop van de matras en ontvangen gemeenten een vergoeding voor hun inzamel- en recyclekosten. Omdat nog veel matrassen gekocht zijn voor 2022, heeft de vergoeding een groeimodel. In 2022 krijgen gemeenten 15% van hun kosten en groeit dit tot volledige vergoeding in 2028. Het uiteindelijk doel is dat minimaal 75% van de matrassen wordt gerecycled. Om dit te behalen zijn de inspanningen in eerste instantie gericht op schone en droog ingezamelde matrassen. Alleen die zijn nu geschikt voor recycling. Op termijn wil men ook de natte matrassen of verminderen of ook daar een recyclingoplossing voor vinden.

•

Wegwerpplastic: Om het zwerfafval op het land, in het water en op de oevers terug te dringen gelden er vanaf 3 juli 2021 maatregelen voor verschillende kunststofproducten. Hiervoor is een Europese Richtlijn voor wegwerpplastics (ook Single-Use Plastic of SUP-richtlijn genoemd) opgesteld. Onder deze wetgeving vallen verschillende maatregelen, zoals het verbod om bepaalde producten op de markt te brengen (wegwerpborden, -bestek, -rietjes, -bekers, etc), ontwerpeisen voor wegwerpverpakkingen, markeringsvoorschriften en inzameldoelstellingen. Deze maatregelen worden de komende jaren stapsgewijs ingevoerd. Ook een UPV is een van deze maatregelen. De UPV stelt dat de producenten van producten die onder de SUP vallen de kosten vergoeden voor het opruimen en verwerken van zwerfafval, voor bewustwordingsmaatregelen rondom zwerfafval en de openbare afvalinzameling van peuken. Deze vergoeding wordt uitgekeerd aan de gebiedsbeheerders van openbare ruimte (zoals gemeenten, provincies en waterschappen) die deze kosten maken. De UPV treedt vanaf januari 2023 in werking. Rijkswaterstaat onderzoekt nu wat het aandeel van SUP-items is in het zwerfafval en ook wat de kosten zijn voor het opruimen (en verwerken) van zwerfafval, zodat een passende vergoeding bepaald kan worden. Naar verwachting vindt de eerste uitbetaling van deze vergoeding plaats in 2024 met terugwerkende kracht.

•

Textiel: Textiel is een van de meest vervuilende industrieën wereldwijd waarbij veel grondstoffen worden verspild. De UPV maakt producenten van textiel verantwoordelijk voor de inzameling, hergebruik, recycling en afvalverwerking van hun producten. Dit moet zorgen voor meer hergebruik, minder verspilling en minder vervuiling. De UPV textiel is onderdeel van de uitvoering van het Beleidsprogramma circulair textiel 2020-2025. In deze UPV staat beschreven dat de Rijksoverheid wil toewerken naar een volledig circulaire textielketen per 2050 om de milieu-impact van textiel te verminderen. Voor 2025 is het streven 50% van het textiel is recyclebaar, 20% herbruikbaar 3 , 10% wordt in Nederland hergebruikt en 25% van het recyclebare deel wordt vezel-tot-vezel gerecycled. Voor 2030 zijn deze doelen verder verhoogd. Een passende inzameling en financiering hiervan en de rol voor de gemeenten hierin is nog niet bekend.

Het verschil tussen recyclebaar en herbruikbaar is, dat een grondstof/materiaal wordt gerecycled en een product wordt hergebruikt. 3

9

Afvalstoffenbelasting, CO2-heffing en verwerkingstarief restafval Bedrijven in Nederland met een afvalverbrandingsinstallatie of stortplaats betalen afvalstoffenbelasting en berekenen deze belasting door bij afvalaanbieders (bijvoorbeeld gemeenten). Het kabinet wil dat Nederland meer grondstoffen gaat hergebruiken en minder afval gaat verbranden. Voor het eerst werd in 2014 de afvalstoffenbelasting toegepast (€17 per ton) en is in de loop der jaren gestegen naar €33,58 per ton in 2022. Sinds 1 januari 2021 geldt voor industriële bedrijven met een hoge CO2-uitstoot (bijvoorbeeld afvalverbrandingsinstallaties) een nationale CO2-heffing (€30,48 per ton uitgestoten CO2). In het begin krijgen bedrijven een vrijstelling voor een deel van de uitstoot, zodat ze de tijd krijgen om hun processen aan te passen. De vrijstelling wordt steeds kleiner en de heffing stijgt jaarlijks met €10,87. Uiteindelijk vindt deze CO2-heffing ook zijn uitwerking, net als de afvalstoffenbelasting, in stijgende kosten om afval te verbranden. In 2013 hebben Brabantse gemeenten gezamenlijk het verbranden van hun restafval aanbesteed en een gunstig verwerkingstarief toen kunnen realiseren. Afgelopen jaren is weer een stijgende lijn zichtbaar in de verwerkingstarieven. De verwachting is dan ook dat als het huidige verwerkingscontract in 2028 afloopt, het nieuwe verwerkingstarief (flink) hoger wordt.

Het verbranden van restafval wordt door de afvalstoffenbelasting al jaarlijks duurder, maar zal door de toekomstige CO2-heffing en vanaf 2028 ook een nieuw verbrandingstarief nog meer stijgen.

Nationaal beleid Als eerste stap in de transitie naar een circulaire economie heeft de Rijksoverheid in 2016 het Rijks brede programma Nederland Circulair in 2050 gelanceerd waarin geschetst wordt hoe onze economie verandert naar een duurzame, circulaire economie in 2050. In 2017 is een Grondstoffenakkoord ondertekend om meer herbruikbare grondstoffen te gaan gebruiken. Hierin wordt het perspectief op een toekomstbestendige, duurzame economie en een leefbare aarde voor toekomstige generaties geschetst. In 2018 zijn 5 transitie-agenda’s opgesteld voor de 5 sectoren en ketens die belangrijk zijn voor onze economie en die het milieu belasten. In zo’n transitieagenda staat hoe de betreffende sector circulair kan worden in 2050 en welke acties daarvoor nodig zijn. De transitie-agenda’s zijn: 1. Biomassa en voedsel Biomassa is een onmisbare grondstof in de circulaire economie. Het is van nature een circulaire grondstof. Biomassa wordt voor voedsel en veevoer gebruik en is onder andere grondstof voor textiel, papier, bouwmaterialen, chemicaliën, kunststoffen, transportbrandstoffen en energie. Daarmee is biomassa van essentieel belang voor terugdringen OC2-uitstoot en afhankelijk van fossiele grondstoffen 2. Kunststoffen In afgelopen vijftig jaar is het gebruik van plastic wereldwijd vertwintigvoudigd. De verwachting is dat dit gebruik verdubbelt.

De meeste kunststoffen worden gebruik in verpakkingen. De grote uitdaging is het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. En wordt veel terug gevonden als zwerfvuil. Kunststof breekt zeer langzaam of niet af en tast het ecosysteem aan en komt het terecht in ons voedselsysteem 3. Maakindustrie Elektronica-, machine- industrie-, automobielindustrie, vervoer, duurzame energie technologieën gebruiken steeds meer grondstoffen door toenemende vraag. Bij de winning van de grondstoffen doen zich wereldwijd milieu- en klimaatproblemen voor . Sommige grondstoffen zijn schaars en maken conflicten het aanbod lastiger beschikbaar, is het winnen steeds bewerkelijker door afname kwaliteit grondstof. Voorzieningszekerheid wordt steeds lastiger. 4. Bouw De bouwsector is grondstoffenintensief (materialen, energie, water) en heeft groot deel van alle afval betrekking op bouw- en sloopafval en is de sector verantwoordelijk voor circa 35% co2-uitstoot. 5. Consumptiegoederen Consumenten (burgers en bedrijven) spelen een belangrijk rol in de transitie naar een circulaire economie. Ze kiezen bewust maar ook vaak onbewust bij aankoop

10

producten en dank deze na een tijd weer af. Consumptiegoederen staan als eerste in de top tien van de milieubelasting van de gemiddelde consumptie van een persoon. Veel wordt al gescheiden en gerecycled, maar de helft nog steeds verloren door verbranding of stort. Het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019-2023 van het kabinet vertaalt de 5 transitieagenda’s naar concrete acties en projecten. In mei 2022 kondigde het ministerie van IenW aan het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 2023-2030 naar de Tweede Kamer te sturen. Verwachting is dat dit rond februari 2023 gaat gebeuren. In dit programma verduidelijkt het ministerie hoe de circulaire economie bijdraagt aan de doelstelling om in 2030 50% minder grondstoffen te gebruiken. Het NCPE is hiermee een concretisering van het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 en een vervolg op de Transitieagenda's en het Uitvoeringsprogramma Circulaire economie 2020-2023. In de conceptversie van het NPCE ligt volgens de afvalbranche de nadruk echter nog te vaak op de ‘achterkant’ van de keten: het scheiden, inzamelen en verwerken van grondstoffen. De aandacht voor deze stappen aan de ‘achterkant’ heeft in de afgelopen jaren ervoor gezorgd dat er flink is geïnnoveerd op afvalstoffenbeheer.

De gemeenten en afvalbranche kunnen echter niet toveren: wanneer er slecht recyclebare producten op de markt verschijnen, blijven die ook aan het eind van de keten slecht recyclebaar. Belangrijk is dan ook om de keten als één geheel te zien. Het gaat niet om het optimaliseren van de schakels, het gaat om de optimalisering van de keten in zijn geheel. Door enerzijds producten en verpakkingen zo te ontwerpen dat ze beter te recyclen zijn en anderzijds meer en beter het afval te scheiden, ontstaat een hogere kwaliteit van de verschillende afvalstromen. Dit leidt tot het langer gebruiken van materialen en grondstoffen, een hoogwaardige recycling en minder restafval. Zo voorkomt de gehele keten dat onnodig waardevolle grondstoffen in het afval worden verbrand of gestort. De afvalbranche hoopt dan ook dat het nieuwe NPCE zich ook meer gaat richten op de voorkant en de totale keten. Een ander voordeel van minder restafval en meer recycling is dat afvalscheiding ook de klimaatdoelen (onder andere CO2-besparing) ondersteunt. Zo is met het verminderen van de hoeveelheid restafval 240 kilo in 2015 naar 180 kilo in 2020 een CO2-besparing van ongeveer 500kton behaald.

Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk Afval (VANG-HHA) In een circulaire economie spelen dus steeds meer partijen een rol omdat integrale oplossingen nodig zijn. Integrale oplossingen zijn nodig om een product of dienst circulair te maken. Denk bij partijen aan ontwerpers, producten, ondernemers, consumenten, gemeenten, afvalinzamelaren, verwerkers, recyclers, etc. De gemeente met haar afvalinzameling is daarmee een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie en is gericht op het huishoudelijk afval. Het VANGHHA geeft gemeenten handvatten voor het opstellen en uitvoeren van hun beleid voor scheiding van huishoudelijk afval. VANG-HHA 2015-2020 De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 75% afvalscheiding en 100 kilo restafval per inwoner in 2020. In de afgelopen jaren is landelijk een duidelijke trendbreuk zichtbaar naar meer afvalscheiding van huishoudelijk en een afname van de hoeveelheid restafval. Veel gemeenten hebben forse stappen gezet bij het verbeteren van hun huishoudelijk afvalscheiding. De nationale ambities voor 2020 zijn daarmee weliswaar dichterbij gekomen, maar lukt het veel gemeenten nog niet om deze te realiseren: 56 gemeenten hebben in 2020 minder dan 100 kilo restafval

11

per inwoner4 en 112 gemeenten behaalden een afvalscheiding van 75% of meer 5 . De overige gemeenten behalen deze doelen nog niet. Landelijk is de gemiddelde hoeveelheid restafval per inwoner in 2020 nog 180 kilo.

Afbeelding Ontwikkeling hoeveelheid huishoudelijk restafval per gemeente 2015/2019 Een neveneffect van deze trend is echter dat de kwaliteit van de gescheiden stromen zoals GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling. De ene gemeente heeft er meer last van dan de andere gemeente, afhankelijk van hun inzamelmethode in combinatie met het gedrag van hun inwoners. De 100 kilo restafval blijkt dus te hoog gegrepen, laat staan de 30 kilo doelstelling in vorige versie voor 2025 werd gesteld. Die laatste doelstelling is gebaseerd op sorteeranalyses en de theoretische haalbaarheid om afval tot het maximale te scheiden en te recyclen met bestaande technieken. Dit is alleen haalbaar bij een perfect aanbiedgedrag van alle inwoners en een perfect werkende infrastructuur in een gemeente. VANG-HHA 2021-2025 Het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 geeft aan dat we in Nederland blijven streven om hoogwaardige recycling te faciliteren door middel van een goede afvalscheiding. Anders dan het VANGHHA 2015-2020 komt in het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 het accent sterker te liggen op: a) Het nog beter scheiden van restafval. In het restafval zit nog steeds te veel recyclebaar materiaal; b) Het verbeteren van de kwaliteit van de deelstromen.

Vervuiling en stoorstoffen vermindert de recyclemogelijkheden. c) Het verminderen van de hoeveelheid afval is niet alleen meer en beter scheiden, maar ook het voorkomen van afval (afvalpreventie). De nieuwe doelstellingen betekenen een verbreding van de focus van kwantiteit (100 kilo restafval, 75% afvalscheiding) naar kwaliteit van gescheiden grondstoffen. Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. We moeten ons realiseren dat dit nog steeds een tussenstap is naar een circulaire economie waar gestreefd wordt naar geen afval en hergebruiken en recyclen van al het materiaal.

In 2020 had voormalige gemeente Landerd 236 kilo restafval per persoon en voormlaige gemeente Uden 140 kilo 5 In 2020 had voormalig gemeente Landerd 65% afvalscheiding en voormalige gemeente Uden 75% 4

12

Nederlandse doelen 2020

2025

75% afvalscheiding

Het nog beter scheiden van restafval

100 kilo restafval pppj

Hoge kwaliteit gescheiden afval

2030

2050

50% minder grondstoffen gebruiken

Geen afval meer, alles circulair

Afvalpreventie

Afvalpreventie in Nederland Uiteindelijk doel in 2050 is alles circulair en geen afval! Dat is niet alleen haalbaar met inzamelen, scheiden en recyclen, maar moet er ook aan de voorkant iets veranderen: afvalpreventie. Denk daarbij aan: • zo ontwerpen dat het later gerecycled kan worden; • zo ontwerpen dat er minder grondstoffen nodig zijn; • zo produceren dat er minder afval vrij komt; • producten van gerecycled materiaal laten maken in plaats van primaire grondstoffen. Dat zijn veelal zaken waar gemeenten niet zo maar invloed op uit kunnen oefenen. Wel kan het op lokaler niveau aan bewustwording gedaan worden of kritisch naar eigen inkoop gekeken worden. In Nederland lopen al allerlei projecten of aanpakken om afval te voorkomen: • Apeldoorn Zero Waste Apeldoorn (informatie over kringloop en repaircafés, acties, wandeltours zero-waste winkelen, wasbare luiers) • Wageningen en Arnhem Voedselverspilling • Haarlem ja-ja-sticker (Wil je wel folders ontvangen, plak een JA-sticker op brievenbus.

Voorheen moest je nee-nee sticker gebruiken om geen folders te willen) • Meppel Deel, geef, repareer en koop niet! (stimuleer bewoners aan om spullen zoveel mogelijk te delen, door te geven, te repareren, te hergebruiken, niet te verspillen en minder te kopen) • Landelijke campagnes zoals ‘Week zonder afval’, infoquête waardoor op een actievere en makkelijkere manier inwoners geïnformeerd worden. • Zwolle 100-100-100 actie (100 dagen, 100% afvalreductie, 100 huishoudens) • Races Textiel, e-waste • Wasbare luiers • Bewuster inkopen (kleding, voedsel, woonaccessoires, elektronica, etc) • Circulaire ambachtscentra: Oss, Nijmegen, Sint-Oedenrode, Helmond, Eindhoven, Almere, etc • Zwolle Mobiele milieustraat voor een grote boodschappentas met grof afval

Bron- of nascheiding? Er bestaat geen goed of fout. Wel is de huidige richtlijn: Daar waar kan bronscheiding, en anders nascheiding. Elke gemeente maakt zelf de afweging bij welk systeem zij het meest gebaat is. Hierbij spelen factoren mee als stedelijkheidsklasse, samenstelling van het ingezamelde PBD, reeds gedane investeringen, het gemeentelijke afvalbeleid en de politieke wensen binnen een gemeente.

13

Een deel van de Nederlandse gemeenten zamelt het PBD niet gescheiden in. Zij laten de kunststof verpakkingen en drinkpakken achteraf uit het restafval scheiden in een nascheidingsinstallatie. De drinkpakken afkomstig uit de nascheidingsinstallatie worden over het algemeen direct afgezet bij de recyclers. De kunststof verpakkingen (uit bron- of nascheiding) worden in een kunststofsorteerinstallatie verder opgeschoond en gescheiden in kunststof-deelstromen alvorens ze ter recycling kunnen worden aangeboden. Bij de recyclers worden de gesorteerde kunststofstromen verwerkt tot grondstof voor nieuwe verpakkingen en andere producten. Bijna alle recyclers accepteren zowel bron- als nagescheiden kunststof verpakkingen en drinkpakken. Er is soms wel een voorkeur voor brongescheiden materiaal. De nascheidingstechniek heeft zich afgelopen jaren flink ontwikkeld. Systemen om PBD na te scheiden worden langzaam maar zeker steeds efficiënter en betaalbaarder. Let wel, tot heden bestaan er alleen technische mogelijkheden om verpakkingen van plastic, blik en drinkpakken na te scheiden uit het restafval. Er zijn nog geen mogelijkheden om organisch afval, textiel, glas, etc na te scheiden.

Dit brengt de vraag met zich mee: in hoeverre is het nog nodig om PBD bij de bron te scheiden als dit ook gesorteerd en gescheiden kan worden uit “droog” restafval: • Aan de ene kant een grote technologische triomf, maar is er nog onvoldoende capaciteit in Nederland om al het fijne restafval na te kunnen scheiden. De afvalverwerkers spelen op deze ontwikkeling in door meer nascheidingscapaciteit te ontwikkelen. • Aan de andere kant zonde van het goede gedrag van een steeds groter wordende groep Nederlanders. De kans dat men dan zegt “Ze kunnen alles er toch met nascheiding uithalen.” is aanzienlijk. En dat terwijl dat dus juist niet kan. Een gemotiveerde groep zal het wellicht blijven doen uit principiële overtuigingen, maar het is niet ondenkbaar dat een aanzienlijk grotere groep afhaakt. Men heeft het immers al druk genoeg. • Tegelijkertijd werkt nascheiding alleen goed als er weinig organisch nat afval in het afval zit. Het restafval en PBD moet droog zijn. Wanneer GFTE, textiel of papier met het restafval ingezameld wordt, worden deze stromen onbruikbaar. • Maar naast hergebruik, zijn de kosten voor verwerking een argument om gescheiden in te zamelen: de verwerkingstarieven van een aantal grondstofstromen (niet alle) zijn lager dan voor restafval en sommige stromen leveren zelfs geld op.

Voordelen PBD nascheiden uit het restafval Een veelgebruikt argument voor nascheiding is dat machines beter kunnen scheiden dan de mensen thuis. Door nascheiding hoeven inwoners niet meer te letten op de “ingewikkelde scheidingsregels” voor PBD. Vanuit die gedachte zorgt nascheiding voor een stuk ontzorging en gemak voor de inwoners van een gemeente. Gemeenten die nascheiding toepassen kunnen de inzamelstructuur voor het aan de bron inzamelen van PBD stopzetten. Daartegenover staat dat deze gemeenten meer restafval moeten inzamelen en dus betalen. Gemeenten waar de inzamelrespons van bronscheiding achterblijft, zijn meestal grootstedelijke gemeenten met veel hoogbouw. De oorzaak is bijna altijd de beperkte ruimte voor voorzieningen (in huis en in de openbare ruimte). Voor deze gemeenten is nascheiding van PBD een oplossing om de hun bestaande slechte afvalscheiding te verbeteren. Hierdoor kan de hoeveelheid kunststof verpakkingen die ter recycling wordt aangeboden in een grote stad oplopen van 4 kilo per inwoner per jaar, naar 10 tot 12 kilo* * In voormalig Uden werd in 2021 33 kilo PBD brongescheiden ingezameld en in voormalig Landerd 18 kilo Brabantse gemeenten onderzoeken nascheiding De gemeenten Eindhoven, Valkenswaard, Geldrop-Mierlo, Helmond, Meijerijstad, Oss en ’sHertogenbosch onderzoeken sinds 2020 de mogelijkheid van een nascheidingsinstallatie in Eindhoven.

Op basis van een marktconsultatie in 2020 zagen ze daar kansen voor, maar voor een rendabele installatie is meer dan 75 kton (105 tot 200 kton) afval nodig.

14

In de lente van 2022 werd daarom een nieuwe marktconsultatie georganiseerd, om te toetsen of de gevraagde 150 kton realistisch is, en te kijken of marktpartijen zelf volumes kunnen inbrengen. Daarop reageerden slechts drie partijen, en de conclusies maakten een Brabantse installatie nog minder levensvatbaar. Bedrijven bleken de voorkeurslocatie van Eindhoven namelijk niks te vinden, zij kiezen liever zelf een locatie en dan bij voorkeur ook eentje in de buurt van een afvalenergiecentrale (AEC). Na de tweede marktconsultatie besloten de gemeenten naar alternatieven te kijken en zijn ze een gesprek aangegaan met Midwaste, de coöperatieve vereniging van veertien publieke afvalbedrijven. Ook de gemeenten 's-Hertogenbosch, Oss en Cure afvalbeheer (de gemeenschappelijke regeling van Eindhoven, Geldrop-Mierlo en Valkenswaard) zijn hier lid van. Het gesprek met Midwaste is gericht op aansluiting bij bestaande nascheidingsinstallaties en aanhaking met schaalvoordeel, via publiekpublieke samenwerking (middels quasi-inbesteding of een horizontale samenwerking). Verder blijkt HVC, dat al samenwerkt met Midwaste, concrete plannen te hebben om in 2025 een nascheidingsinstallatie in West-Brabant te bouwen. De optie 'Publiek-publieke samenwerking via Midwaste wordt daarom nu verder uitgewerkt. De Brabantse gemeenten verwachten in het eerste kwartaal van 2023 daarmee klaar te zijn.

In het derde kwartaal moet dan de besluitvorming in de individuele gemeenten volgen. Recycling verpakkingsafval PBD Nederland Stichting Afvalfonds Verpakkingen zet zich samen met alle partijen in de recycleketen in om de cirkel van verpakking naar grondstof, naar nieuwe verpakking - verder te sluiten. In 2021 werd in totaal 80% van alle verpakkingen gerecycled en hergebruikt 6 (plastic, blik, glas, karton, hout). Van de Nederlandse plastic verpakkingen is in 2021 49% gerecycled. De overige 51% bestaat uit nog niet te recyclen verpakkingen, vervuiling zoals etensresten of andere plastic niet-verpakkingen. Een verdere verhoging van recycling is alleen mogelijk als de kwaliteit van inzamelen verbetert, maar ook als meer verpakkingen recyclebaar worden gemaakt, en meer recyclaat toegepast kan worden. Samenvatting Ontwikkelingen in Nederland Gemeenten zorgen dat het afval van hun inwoners wordt ingezameld en dat er een milieustraat beschikbaar is waar inwoners hun grof afval naartoe kunnen brengen. Het circulair materialenplan dat in 2025 in werking treedt, breidt de huidige reikwijdte (afvalbeheer aan het einde van de keten) uit met meer sturing op de hogere treden van de afvalhiërarchie, zoals hergebruik en preventie, die van belang zijn voor een circulaire economie.

De producentenverantwoordelijkheid wordt uitgebreid naar steeds meer producten, waarbij de producenten en importeurs verantwoordelijk worden voor het inzamelen en recyclen van hun producten. Bijvoorbeeld matrassen, textiel en wegwerpplastic, Het verbranden van afval en het uitstoten van CO2 worden steeds zwaarder belast door de afvalstoffenverbranding of de CO2-heffing, met als gevolg stijgende verwerkingskosten om (rest)afval te verbranden. In 2016 is de rijksoverheid gestart met het rijks brede programma Nederland Circulair in 2050,. De gemeente is met haar afvalinzameling een van de vele partijen in de totale keten van circulariteit. Het Uitvoeringsprogramma Van Afval naar Grondstof huishoudelijk afval, VANG-HHA, is een onderdeel van het Uitvoeringsprogramma circulaire economie en is gericht op het huishoudelijk afval. De ambitie van het VANG-HHA 2015-2020 was 100 kilo restafval per persoon en 75% afvalscheiding in 2020. Gemiddeld had Nederland in 2020 180 kilo restafval per persoon per jaar. Een neveneffect van het verminderen van restafafval was dat de kwaliteit van de gescheiden stromen zoals GFT+E, papier en PBD (verpakkingsafval) onder druk zijn komen te staan (grotere vervuiling) met negatieve gevolgen voor de daadwerkelijke recycling.

Met het geactualiseerde VANG-HHA 2021-2025 blijft het streven naar een goede afvalscheiding om hoogwaardig recyclen te faciliteren behouden, maar wordt de focus verbreed van kwantiteit naar ook 6

Rapport Nederland circulair, elke verpakking telt!, 2022, Afvalfonds Verpakkingen 15

kwaliteit (het beter scheiden van afval, het verbeteren van de kwaliteit van gescheiden stromen en het voorkomen van afval). Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled en hoe dichter we bij een circulaire economie komen. De huidige richtlijn voor afvalscheiding is: daar waar kan bronscheiding (thuis afval scheiden) en anders nascheiding. Op dit oment kan alleen PBD (deels) worden nagescheiden uit het restafval, de overige stromen zoals papier, GFT+E en glas echter niet. Daar blijft bronscheiding nodig. De nascheidingscapaciteit in Nederland is bovendien ook nog te klein voor al het afval in Nederland. Wel onderzoeken Brabantse gemeenten of nascheiding, en onder welke voorwaarden (hoeveelheid, locatie), in Brabant realiseerbaar is.

16

Inzamelmethoden in Nederland Afvalscheidingsgedrag Gemeenten hebben in het algemeen drie hoofddoelstellingen bij het huishoudelijk afvalbeheer (afvaldriehoek): a) bieden van service naar de inwoners (het mogelijk maken om afval kwijt te kunnen) b) beheersbare (en bij voorkeur zo laag mogelijke) kosten c) verhogen milieuprestaties (voorkomen van afval of verspilling van grondstoffen, reductie restafval, meer en beter recyclebare grondstoffen). Het huishoudelijk grondstoffenbeleid in gemeenten gaat over de logistieke inrichting inzamelstructuur en het sturen van gedrag van inwoners om deze doelstellingen te bereiken. Voor het veranderen van het afvalscheidingsgedrag zijn drie factoren bepalend 7 : 1. Motivatie 2. Capaciteit 3. Gelegenheid Motivatie is de mate waarin de persoon een doel wenst te bereiken, of interesse heeft in het vertonen van gedrag. De combinatie van datgene wat (bewuste en onbewust) aantrekt en afstoot, vormt motivatie. Capaciteit gaat over het kunnen vertonen van het gewenste gedrag. Capaciteit is de mate waarin de persoon zelf over eigenschappen, vaardigheden of instrumenten beschikt om gedrag uit te voeren, bijvoorbeeld basiskennis over afvalstromen. Gelegenheid betreft de mate waarin de buiten de persoon gelegen omstandigheden bevorderend of remmend inwerken op gedrag, bijvoorbeeld de nabijheid van afvalbakken.

Wanneer in één van de drie factoren niet wordt voorzien, of zelfs wanneer in de perceptie van de doelgroep één factor ontbreekt, dan is gedragsverandering bijzonder moeilijk. In onderstaande tabel de mogelijke interventies passend bij de gedragsfactor: Motivatie Cognitieve dissonantie Sociale norm

Capaciteit Kennis over afvalstromen Kennis van inzamelsysteem en inzamelmoment (dagen, openingstijden)

Doelen stellen Nuttig voelen (milieu, omgeving) Belonen en betalen (collectief, individueel, positief, negatief, handhaving)

7

Triade model Poiesz, 1999 17

Gelegenheid Prompts, reminders Afstand tot inleverplek gescheiden afval en restafval (aan huis of in de wijk) Ophaalsysteem en frequentie Opslagruimte (ruimte in en rondom huis, inzamelmiddel) Makkelijk maken voor gescheiden stromen, moeilijker voor restafval

Handelingsperspectief (weten hoe afval te scheiden, hoe hoeveelheid afval te minderen)

Variaties in inzamelmethoden Nederlandse gemeenten passen allerlei inzamelmethoden toe en we zien ook dat steeds meer gemeenten, zich steeds meer richten op betere communicatie. De gekozen inzamelmethoden zijn zelf te bepalen combinaties van inzamelfrequenties, inzamelmiddelen, ophalen of wegbrengen, bron- of nascheiding, milieustraat en betalen of terugkrijgen: Inzamelfrequenties

Inzamelmiddel

Ophalen of wegbrengen

✓ vaak of minder vaak inzamelen ✓ seizoensgebonden of hele jaar hetzelfde

✓ zak ✓ persoonlijke container ✓ verzamelcontainer ✓ los of zelf bundelen (bv papier)

✓ het wegbrengen naar een verzamelcontainer in de wijk (bv glas, textiel, luiers, PBD) ✓ het wegbrengen van restafval naar een verzamelcontainer in de wijk (bekend als omgekeerd inzamelen) ✓ het wegbrengen van tuinafval naar tuinafvalkorven in de wijk en aan huis ophalen van keukenafval in een kleine container cq keukenemmer ✓ het aan huis ophalen van grof tuinafval ✓ aan huis inzamelen (bv restafval, GFT+E, papier, PBD) ✓ aan huis ophalen van grof afval ✓ inwoners brengen zelf grof afval naar milieustraat

Nascheiden

Milieustraat

Financiële prikkel (bijlage 1)

✓ van verpakkingsafval (plastic, blik, drinkkarton) uit het fijne restafval ✓ ander afval nog niet na te scheiden uit het fijne restafval ✓ Grof restafval (milieustraat) nascheiden

✓ Tarieven milieustraat variëren van gratis tot hogere tarieven voor alle of aantal afvalsoorten ✓ sommige gemeenten gebruiken allerlei vormen van stortbonnen zodat inwoners een bepaalde hoeveelheid grof afval gratis bij de milieustraat kunnen aanbieden ✓ Openingstijden (doordeweeks, avond, zaterdag) ✓ Verhoogd bordes voor meer gemak

✓ voor je restafval ✓ voor je GFT+E ✓ per kilo, per keer en/of per grootte container

18

✓ Toegangspas ter controle op wel/geen inwoner van gemeente ✓ Geintegreerde routes of juist gratis stromen apart van betaalstromen ✓ Combineren met kringloop en/of demontage, ter plekke of een samenwerking Diftar Onderstaand figuur illustreert vier ‘gedragsbeïnvloedende’ instrumenten voor integraal huishoudelijk afvalbeleid en het bewerkstelligen van de VANG-ambities. De inzamelmethode met de keuzes in inzamelfrequenties, inzamelmiddel, etc ondersteunt het faciliteren. Het sturen met prijsprikkels, waaronder diftar, is één van de andere instrumenten. De inzet van een prijsprikkel door een deel van de afvalstoffenheffing variabel te maken staat echter nooit op zichzelf. Voor een optimaal resultaat zoekt elke gemeente de optimale balans voor haar situatie in combinaties van en gradaties in communicatie, faciliteren, prijsprikkel en handhaven.

De doelstellingen die met diftar worden beoogd zijn grofweg terug te brengen in drie redeneringen: 1. Gedragsbeïnvloeding zodat minder restafval en meer gescheiden recyclebare grondstoffen worden aangeboden; 2. Een rechtvaardig tariefsysteem. Het wordt als eerlijk gezien om huishoudens die weinig (rest)afval aanbieden minder te laten betalen voor het gemeentelijk afvalbeheer; 3. Kosten efficiëntie. Het toepassen van diftar draagt bij aan de kostenefficiëntie van het gemeentelijk huishoudelijk afvalbeheer In de bijlage is verkorte samenvatting opgenomen van het onderzoek in 2021 uitgevoerd over het toepassen van diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afval.

Goed presterende gemeenten in Nederland We hebben opgezocht welke gemeenten in Nederland weinig restafval hebben en/of goede kwaliteit PBD hebben.

19

Elk jaar rapporteert CBS de ingezamelde hoeveelheden afval bij gemeenten. De laatst bekende gegevens zijn uit 2021. Daaruit komt de volgende top-5 naar voren met gemeenten met het minste restafval: Horst aan de Maas, Land van Cuijk, Oost Gelre, Bladel en Eerstel. Op de volgende pagina een overzicht van hun resultaten en inzamelmethoden. Conclusies die uit dit overzicht te trekken zijn: • Minder dan 36 kilo restafval per persoon is nog niet behaald; • De best presterende gemeenten qua hoeveelheid restafval, zijn allen de meer landelijke gemeenten; • Ze hanteren allemaal een vorm van diftar; • Ze zamelen PBD en GFT+E 1x per 2 weken in. Kijken we naar de top-5 in Nederland qua hoeveelheid restafval en vergelijkbare stedelijkheidsklasse als Maashorst (SK 3), is de top 5: Heusden 59 kilo restafval pppj Beuningen 68 Winterswijk 75 Asten 77 Leusden 78 Alle vijf gemeenten hebben een of andere vorm van diftar, Bevreemdend is dat alleen Asten en Leusden enigszins normale hoeveelheid PBD inzamelt, waarbij de overige gemeenten meer PBD inzamelt dan er bestaat. Betekent dat zij oftewel ook PBD van bedrijven inzamelen en daardoor tot deze grote hoeveelheid komen, of het PBD wordt zeer sterk vervuild aangeboden. Omgerekend heeft Maashorst in 2021 158 kilo restafval per persoon per jaar.

Bij alle Nederlandse gemeenten zou Maashorst daarmee op de 152e plaats staan en bij vergelijkbare stedelijkheidsklassegemeenten de 34e plaats. Oss behaalt met haar 163 kilo de 36e plaats en Meierijstad met haar 92 kilo de 8e plaats.

Regiogemeenten In de tabel verderop een overzicht van de inzamelresultaten en -methoden van gemeenten in onze eigen regio. Conclusie regiogemeenten: • Gemeente Maashorst is omringd door gemeenten met diftar; • De landelijke regiogemeenten met diftar en Vught behalen minder dan 100 kilo restafval, de overige hebben meer dan 100 kilo restafval; • De meeste regiogemeenten zamelen restafval minder vaak in; • De meeste regiogemeenten zamelen PBD en GFT+E 1x per 2 weken in; • De meeste regiogemeenten zamelen papier 1x per maand in. Uit het diftaronderzoek in Nederland blijkt dat diftar niet per definitie leidt tot minder dan 100 kilo restafval, maar zorgt wel voor meer scheiden van afval en daarmee minder restafval. Dat betekent dat er een scala van factoren de hoeveelheid restafval bepalen, bijvoorbeeld diftar, maar ook stedelijkheidsklasse, inzamelmethode, etc.

Kwaliteit gescheiden stromen Over de kwaliteit van de gescheiden stromen is er weinig openbaar bekend. Het is ook een relatief nieuw aandachtsveld binnen afval en recycling en is gebonden aan privacy. Kwaliteit PBD Nedvang heeft in 2021 een Kosten- en Samenstellingsonderzoek (KSO) uitgevoerd. Hierin wordt onder andere meegenomen welk effect de inzamelmethodieken (inzamelmiddel, inzamelfrequentie, diftar) heeft. De uitkomsten moeten nog gepubliceerd worden, maar ze hebben wel al kunnen meegeven dat

20

wijkcontainers (boven- of ondergrondse) de meeste kans hebben op vervuiling en de minicontainers ook een vervuilingsgevoelige methode is. Zakken is het meest ideale systeem, met de minste kans op vervuiling. Bij navraag en met toestemming is contact opgenomen met een gemeente welke uit een breed onderzoek naar voren kwam als een gemeente met goede kwaliteit PBD. De gemeente Dordrecht heeft namelijk maar 15% vervuiling in haar ingezameld PBD. Als reden waarom zij in vergelijk met andere gemeenten zo weinig vervuiling in hun PBD hebben is: inzamelen met een zak en bij inzameling de vervuilde zakken afkeuren en niet inzamelen. Feitelijk de werkwijze welke Maashorst nu ook al hanteert. Maashorst is met haar inzamelmethode voor PBD al aardig op de goede weg. Kwaliteit papier Over de kwaliteit van het ingezamelde papier bij de verschillende gemeenten en verschillende inzamelmethoden (wel/niet verenigingen, in papiercontainer of met dozen, wijkcontainers) zijn geen landelijk gegevens voorhanden. Uit eigen ervaringen van de voormalige gemeenten Uden en Landerd, komt in ieder geval naar voren dat er nog nooit een afkeur van een vracht heeft plaats gevonden. Ook geeft de papierinzamelaar aan dat de vervuiling meevalt en binnen acceptabele grenzen valt. Kwaliteit GFT+E De hoeveelheid GFT+E is vooral afhankelijk van de grootte van tuinen en zegt dus weinig over wel of niet goed scheiden.

Over de kwaliteit tussen de verschillende gemeenten is niets openbaar bekend, maar merken composteerders dat de hoeveelheid vervuiling in het GFT+E over het algemeen stijgt. Veel composteerders wijten dit aan diftar. Kwaliteit papier De hoeveelheid papier en karton geeft een indicatie maar is afhankelijk van de inkoop van inwoners en of het wel of niet wordt vermengd bedrijfspapier. De hoeveelheid gescheiden papier zegt dan ook niet heel erg veel over hoe goed inwoners hun papier scheiden. Ook over de kwaliteit van het ingezamelde papier is in Nederland weinig openbaar. Wel merken de recyclers dat er steeds meer ander afval bij het papier wordt aangeboden. Sorteeranalyses van het restafval geven beter aan hoe goed inwoners hun afval scheiden.

21

Goed presterende gemeenten in Nederland

Gemeente

SK*

Horst aan de Maas

4

Ingezamelde hoeveelheid restafval [kilo pppj] Totaal Fijn 36 24

Inzamelmethode

Afvalstoffenheffing €238 + tariefzakkosten (€1,70 per zak)

Restafval Tariefzak, 1x per 2 weken

Land van Cuijk

4

48

32

€214 + tariefzakkosten (€1,50 per zak)

Tariefzak 1x per 4 weken

Oost Gelre

4

53

39

€205 + aanbiedkosten restafvalcontainer €5 per aanbieden, of €1,20 in ondergrondse container

Bladel

4

60

43

Eersel

4

62

46

€114 + aanbiedkosten restafval- en GFT+E containers €82 + aanbiedkosten restafval- en GFT+E containers of €5 in ondergrondse container

Wegbrengen naar ondergrondse container in bebouwde kom (omgekeerd inzamelen), in buitengebied container (240L, 140L), 1x per 4 weken Container (240L, 140L, 80L, 25L), 1x per 4 weken Container (140L, 80L, 40L), 1x per 4 weken

GFT+E Keukenafval in keukenemmer, 2x per week

PBD Container 1x per 2 weken, container

Papier Dozen 1x per maand

Tuinafval wegbrengen naar tuinkorf in wijk Container, Winter 1x per 2 weken, overig jaar wekelijks

Zak, 1x per 2 weken

Container, 1x per 2 weken

Container, 1x per 4 weken

Periodieke papiercontainers in buurten, @ per maand Container, 1x per 4 weken

Container (240L, 140L, 80L, 25L), 1x per 2 weken Container (140L, 80L, 25L), 1x per 2 weken

Zak, 1x per 2 weken

Container, 1x per maand

Zak, 1x per 2 weken

Container, 1x per maand

*SK=Stedelijkheidsklasse: klasse 1 zijn grootstedelijk zoals ’s-Hertogenbosch, Utrecht, etc en klasse 5 zijn landelijke gemeenten zoals voormalig Landerd, Mill en Sint Hubert, Sint Anthonis.

22

Resultaten 2021 regiogemeenten:

Gemeente

8

Restafval

SK

Fijn 72

Inzamelmethode

Afvalstoffenheffing

Meijerijstad

3

Totaal 92

Bernheze

4

97

75

Oss8

3

163

Ca. 130

€283 tot €455 obv containerformaat

Container (240L, 140L), 1x per 3 weken

Best

3

126

100

€339 (geen diftar)

Container (140L) 1x per 2 weken

Vught

3

98

84

‘sHertogenbosch Eindhoven

2

243

230

€164 + aanbiedkosten restafvalcontainer €282 (geen diftar)

1

261

216

Container 1x per 4 weken Container 1x per 2 weken Container 1x per 2 weken

€161 + aanbiedkosten restafvalcontainer of ondergrondse container €145 + aanbiedkosten restafvalcontainer

€241 2persoons, €351 4 of meerpersoons (geen diftar)

Restafval Container (140L, 240L) 1x per 4 weken

PBD Zak 1x per 2 weken

Container (240L) 1x per 4 weken

Zak 1x per 2 weken Zak 1x per 2 weken, wijkcontainers Container (140L, 240L) 1x per 2 weken Zak 1x per 2 weken wijkcontainer wijkcontainer

Gemeente Oss is in 2022 gestart met diftar, via een positieve prijsprikkel. Inzamelresultaten van 2022 zijn nog niet bekend. 23

GFT+E Container (40L, 140L, 240L) wekelijks Container (140L, 240L) 1x per 2 weken container (240L, 140L) 1x per 2 weken Container (140L, 240L), winter 1x per 2 weken, overig jaar wekelijks Container 1x per 2 weken Container 1x per 2 weken winter 1x per 4 weken, overig jaar 1x per 2 weken

Papier Dozen 1x per maand Dozen, 1x per maand Dozen 1x per maand Dozen 1x per maand Dozen 1x per 2 weken Container 1x per 4 weken Dozen 1x per maand

Samenvatting Inzamelmethoden in Nederland Met de afvalinzameling bieden gemeenten service naar de inwoners, houden ze de kosten beheersbaar en verhogen ze de milieuprestaties. Motivatie, vaardigheid en gelegenheid zijn belangrijke factoren in het willen en kunnen scheiden van afval. Er zijn dan ook een aantal knoppen in de afvalinzameling waar een gemeente aan kan draaien om op deze factoren in te spelen: inzamelfrequenties, soorten inzamelmiddel, ophalen of wegbrengen, nascheiden, milieustraat en/of een financiële prikkel. De best presterende gemeenten in Nederland behalen rond 40 kilo restafval per persoon, en zijn meer landelijke gemeenten dan Maashorst en hanteren een of andere vorm van diftar. Met Maashorst vergelijkbare gemeenten, qua stedelijkheid, zamelen de best presterende gemeenten 60 tot 80 kilo restafval per persoon in en hebben eveneens allen een vorm van diftar.

24

Stand van zaken gemeente Maashorst Ambities van gemeente Maashorst In het Bestuursakkoord van de gemeente Maashorst heeft de coalitie haar doelen voor de komende jaren verwoord. De meest opvallende doelen die met afval te maken hebben zijn: • • • •

Zes dorpen, één gemeente, harmonisatie afvalinzameling; Groenste gemeente, voorlopen in duurzaamheid; Aandacht voor zwerfafval, meest recreatieve gemeente; SDGs als uitgangspunt, streven naar circulaire economie, stimuleringsregeling afvalscheiden, zo min mogelijk restafval, eenmaal per jaar gratis grof vuil storten, laagdrempelig inleveren KCA, voorkeur voor digitale kanalen.

De uitdaging ligt erin om deze doelen dusdanig vorm te geven dat zij elkaar niet tegenwerken. Zo veroorzaakt recreatie zwerfafval, en kan eenmaal gratis grofvuil storten een makkelijke reden zijn om eens niet het afval goed te scheiden of her te gebruiken. Op de informatieavond in september 2022 is de gemeenteraad ingelicht over de ontwikkelingen in Nederland en waar Maashorst nu staat met haar afvalscheiding. Als belangrijkste is naar voren gekomen duidelijke doelen stellen en concrete voorstellen aanreiken met inzicht in afwegingen en uitvoering.

Huidige afvalinzamelmethoden in de beide voormalige gemeenten Elke voormalige gemeente heeft haar eigen inzamelmethoden aan huis, in de wijk en werkwijze op de milieustraten. Het is goed om deze helder te hebben, om te weten wat de inwoners nu zijn gewend, waar eventueel straks de veranderingen optreden, een bewuste keuze te kunnen maken wat te veranderen of voort te zetten en wat het effect is van de huidige inzamelmethoden en afspraken met partijen. De huidige inzamelmethoden van de beide voormalige gemeenten, verschillen in inzamelfrequenties, containermaten en soms ook in inzamelmiddel. In onderstaande tabel een totaaloverzicht.

Huidige inzamelmethoden

GFT+E9

PBD10

Restafval

9

Odiliapeel, Uden, Volkel

Reek, Schaijk, Zeeland

46x per jaar (1x per week, in winter 1x 2 weken) 25-140-240 liter container

23x per jaar (1x 2 weken, in winter 1x 4 weken) 140-240 liter container

Extra container te huren 52x per jaar, zak

Extra container te huren 16x per jaar, zak

17x 120 - 140

26x 140-240

per jaar liter container

Huishouden van 6 of meer personen kunnen 2e container huren, of gratis bij medische indicatie

GFT+E is Groente, Fruit, Tuinafval en Etensresten PBD is Plastic verpakkingen, Blik en Drinkpakken

10

25

per jaar liter container

Elk huishouden kan extra containers huren, of gratis bij medische indicatie

Oud papier en karton

Luiers Snoeihoutroute Grof afval

Verenigingen 12x per jaar, container 52x in winkelgebied Uden 6x buitengebied Odiliapeel 140-240 liter container Dozen/containers bij hoogbouw

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=08ace8a0-1e34-44d3-9282-95fdc9f4d38d