4. Nota Archeologie voormalig Landerd
Tekst van het document
Nota Archeologie gemeente Landerd
Nota Archeologie gemeente Landerd De implementatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg in het gemeentelijke beleid
1
Nota Archeologie gemeente Landerd
Nota Archeologie gemeente Landerd De implementatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg in het gemeentelijke beleid
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Landerd Contactpersoon: Dhr. R. Peters Auteur: drs. A.E.M. Van de Water en drs. F.P. Kortlang Titel: Nota Archeologie gemeente Landerd; De implementatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg in het gemeentelijke beleid. Rapportnr.: ArchAeO-rapport 1103 Versie 02-02-2012 ArchAeO, Archeologische Advisering en Ondersteuning Rapelenburglaan 9 5654 AP Eindhoven www.archaeo.nl Monumentenhuis Brabant Markt 9 4931 BR Geertruidenberg © 2012 ArchAeO
2
Nota Archeologie gemeente Landerd
Inhoudsopgave
VOORWOORD ................................................................................................ 4 SAMENVATTING ............................................................................................. 6 I.
INLEIDING ......................................................................................... 9
1.
Waarom een eigen archeologiebeleid? .................................................... 9
2.
Noodzaak en kansen........................................................................... 10
3.
Doel van de Nota Archeologie .............................................................. 10
II.
EEN ARCHEOLOGIEBELEID VOOR DE GEMEENTE LANDERD ....................... 11
1.
Het archeologiebeleid tot op heden ....................................................... 11
2.
De archeologische monumentenzorg in de praktijk .................................. 12
2.1.
Behoud in situ, planinpassing en visualisering ........................................ 13
2.2.
Plangebied versus bodemverstorende ingreep......................................... 14
2.3.
Vrijstellingsdiepte .............................................................................. 15
2.4.
Ondergrenzen onderzoeksplicht ............................................................ 16
2.5.
Gemeentelijke en provinciale archeologische aandachtgebieden ................ 22
2.6.
Nadere beoordelingsrichtlijnen en beleidsafwegingen ............................... 22
III.
RANDVOORWAARDEN VAN HET GEMEEN-TELIJK ARCHEOLOGIEBELEID ...... 25
1.
Kostenverhaal en nadere financiële regelingen........................................ 25
2.
Communicatie en publieksbereik .......................................................... 28
3.
De rol van de heemkundekring en vrijwilligers ........................................ 29
LITERATUUR ................................................................................................. 30 Bijlage 1.
Lijst van begrippen en afkortingen .................................................. 31
Bijlage 2.
Rijks- en provinciaal beleid ............................................................ 37
Bijlage 3.
Het proces van de archeologische monumentenzorg .......................... 42
Bijlage 4.
Verschillen tussen verwachtingen-kaart en de beleidskaart ................. 44
3
Nota Archeologie gemeente Landerd
VOORWOORD In 2010 hebben wij RAAP Archeologisch Adviesbureau opdracht gegeven een onderzoek te doen naar de archeologische waarden binnen de gemeente Landerd. Dit heeft geresulteerd in: “Archeologisch
erfgoed
van
Peelhorst
en
Maasdal:
een
archeologische
waarden -
en
verwachtingskaart en beleidskaart voor de gemeenten Sint Anthonis, Mill en St. Hubert, Grave en Landerd. (RAAP-rapport 2214)”. Dit is een rapport met een reeks kaarten, waaronder een archeologische waarden en -verwachtingenkaart en een archeologische beleidskaart. Thans kiezen wij ervoor een eigen gemeentelijk archeologiebeleid te formuleren, met name omdat wij van mening zijn dat het beschermen van archeologische resten in balans dient te zijn met de overige maatschappelijke belangen. In de voor u liggende Nota Archeologie gemeente Landerd worden de beleidsuitgangspunten en hun achtergronden beschreven. Daarnaast is een instrumentarium aangeleverd dat dient ter implementatie van het beleid. Met deze documenten in huis, kunnen wij op verantwoorde wijze een archeologiebeleid implementeren.
Opzet en leeswijzer Deze nota bestaat uit 3 delen. Deel I betreft een inleiding op de archeologienota: het waarom, de kansen en de noodzaak. Deel II vormt het feitelijke archeologiebeleid van de gemeente Landerd
en
in
deel
III
worden
de
randvoorwaarden
voor
een
goed
gemeentelijk
archeologiebeleid aangegeven. Gebruikte termen worden in bijlage 1 verklaard. Ten behoeve van deze nota is het van belang de begrippen archeologie en cultuurhistorie af te bakenen: Archeologie is de wetenschap die alle aspecten van samenlevingen uit het verleden bestudeert aan de hand van de materiële resten die de mens in het verleden heeft achtergelaten in en op de bodem1. 99% van de archeologische resten in Nederland is niet aan de oppervlakte zichtbaar, maar ligt verborgen onder de grond. We noemen dit in Nederland het bodemarchief. Het beperkte aandeel dat niet aan het zicht is onttrokken bestaat bijvoorbeeld uit grafheuvels, hunebedden, kastelen, kerken, grachten, aardwerken, wallen, terpen en dergelijke. Cultuurhistorie is een veel ruimer begrip waaronder zowel materiële als immateriële zaken kunnen vallen. Het kan over schilderijen gaan, gedachtegoed, verhalen, maar ook patronen en structuren in een landschap die de huidige vorm van dat landschap en de rol van de mens hierin mede verklaren. Strikt genomen valt ook het archeologische bodemarchief hieronder.
1
Materiële resten zijn niet alleen de artefacten (door mens gemaakte voorwerpen), maar ook alle fenomenen die door toedoen van de mens in het verleden in de bodem zijn achter gebleven en nu nog terug te vinden zijn. Dus ook zaken als: spit- en graafsporen, kuilen, resten (paalsporen) van huizen, grafvelden, nederzettingen, akkerlagen (cultuurlagen), ophogingslagen, botanisch materiaal (zaden, vruchten, pollen) etc.
4
Nota Archeologie gemeente Landerd
Als we in deze nota over cultuurhistorie spreken, dan worden hiermee de in het landschap zichtbare, cultuurlandschappelijke relicten uit het verleden, zoals akkervormen, verkavelingen, oude wegen, houtwallen, begroeiing, gebouwen en zelfs archeologisch zichtbare fenomenen als grafheuvels en kasteelterreinen bedoeld2. Spreken we in deze nota van archeologie dan gaat het primair om de archeologische resten die aan het oog onttrokken zijn. Het object van deze nota ligt in onderhavig onderzoek op de archeologie en dus vooral op de aan het zicht onttrokken en in het landschap onder de grond verborgen relicten uit het verleden. In de praktijk gaat het dan vooral over de archeologische resten van vóór ca. 1500. Voor de periode na 1500 zijn vooral de historische bronnen en kaarten van belang. Zoals gezegd zijn uit die periode regelmatig nog relicten zichtbaar in het huidige landschap.
2
Dit is het studieveld van de historische geografie en de gebouwde monumentenzorg.
5
Nota Archeologie gemeente Landerd
SAMENVATTING De gemeente Landerd kiest ervoor een eigen gemeentelijk archeologiebeleid te formuleren. In de
Nota
Archeologie
gemeente
Landerd
worden
de
beleidsuitgangspunten
achtergronden beschreven. In hoofdlijnen komt het erop neer dat initiatieven
die
leiden
tot
bodemverstoring
archeologisch
en
hun
dat bij ruimtelijke
(inventariserend)
onderzoek
noodzakelijk is in gebieden met een middelhoge of hoge archeologische verwachtingswaarde en in gebieden met bekende archeologisch resten (de zogenaamde archeologische terreinen). Een onderzoeksverplichting geldt als de oppervlakte van de bodemverstorende ingreep groter is dan een voor de gebieden vastgestelde ondergrens én indien de verstoring ook dieper reikt dan 0,5 m beneden maaiveld. Regulier agrarisch grondgebruik wordt daarmee vrijgesteld. Met dit beleid aangevuld met een aantal implementatiedocumenten is de gemeente Landerd in staat om op verantwoorde wijze een archeologiebeleid te implementeren dat een juiste balans weet te vinden tussen een goede omgang met het archeologisch erfgoed en a ndere maatschappelijke belangen die bij planontwikkelingen moeten worden gewogen. Samenvattend kan het archeologiebeleid van de gemeente Landerd als volgt weergegeven worden: Beleidsregel 1. De gemeente Landerd behoudt zoveel als mogelijk de archeologische resten in de grond (behoud in situ) en laat waar redelijkerwijs mogelijk de maatregelen ter bescherming en behoud van de archeologische resten opnemen in het programma van eisen van het ontwerp. Beleidsregel 2. De gemeente Landerd hanteert de oppervlakte van de effectieve bodemverstorende ingrepen
als
uitgangspunt
onderzoeksverplichting
binnen
voor een
het
bepalen
plangebied.
Dit
van
de
houdt
in
archeologische dat
indien
de
bodemverstorende ingreep de ondergrens overschrijdt, archeologisch (voor)onderzoek binnen het plangebied noodzakelijk is. Beleidsregel 3. De
gemeente
Landerd
hanteert
een
vrijstellingsgrens
voor
onderzoek
tot
een
verstoringsdiepte van maximaal 0,5 m beneden maaiveld. Ingrepen dieper dan 0,5 m beneden maaiveld zijn onderzoeksplichtig mits de oppervlakteondergrens eveneens overschreden wordt. Daarnaast zijn ingrepen die een geleidelijk negatief effect kunnen hebben op de archeologie in de bodem (zoals boom- of graszodenteelt of het afplaggen van terreinen) maar
–
mogelijk
-
minder
diep
reiken
dan
0,5
m
beneden
maaiveld
altijd
onderzoeksplichtig.
6
Nota Archeologie gemeente Landerd
Beleidsregel 4. De gemeente Landerd hanteert voor de verschillende gebieden van de beleidskaart, verschillende oppervlakte-ondergrenzen: n.v.t.
Monumenten (categorie 1)
50 m²
Gebieden van zeer hoge archeologische waarde en historisch geografische objecten met een archeologische relevantie (categorie 2)
100 m²
Gebieden van hoge archeologische waarde (categorie 3)
250 m²
Gebieden met een hoge verwachtingswaarde (categorie 4)
2.500 m²
Gebieden met een middelhoge verwachtingswaarde en na-oorlogse woonwijken en industriegebieden die in een gebied van hoge archeologische verwachting liggen (categorie 5)
geen
Gebieden met een lage verwachting (categorie 6) of gebieden zonder verwachtingswaarde of archeologisch vrijgegeven (categorie 7)
Beleidsregel 5. De gemeente Landerd ligt binnen een provinciaal cultuurhistorisch landschap. Er wordt naar gestreefd om het erfgoed zoveel als mogelijk duurzaam en in samenhang te behouden. De gemeente Landerd heeft geen gemeentelijke archeologische aandachtsgebieden of archeologische monumenten. Ook in de toekomst wenst de gemeente deze niet aan te wijzen. Behoud en beheer van archeologische relicten geschiedt via een goede inpassing via bestemmingsplannen. Beleidsregel 6. De gemeente Landerd heeft naast al het bovenstaande nog enkele richtlijnen: 1. Indien in één plangebied meerdere verwachtingswaarden voorkomen, dan geldt de hoogst aanwezige verwachtingswaarde (en dus de kleinst aanwezige ondergrens) tenzij deze waarde minder dan 10% van het plangebied in beslag neemt. In dat geval geldt de op één na hoogste aanwezige verwachtingswaarde. 2. Indien geen onderzoek moet worden uitgevoerd omdat beneden de onderzoeksgrens gebleven wordt, blijft de dubbelbestemming Waarde-Archeologie (WR-A) van het bestemmingsplan onverminderd van kracht. 3. Indien op basis van de oppervlakte van de bodemverstorende ingrepen archeologisch vooronderzoek noodzakelijk is, vindt dit plaats in het gehele plangebied. 4. Indien de bodem in minder dan 5% van het ingrepengebied verstoord wordt, kan de gemeente vrijstelling verlenen van de verplichting tot uitvoering van archeolog isch onderzoek.
De
dubbelbestemming
Waarde-Archeologie
(WR-A)
van
het
bestemmingsplan blijft onverminderd van kracht. 5. In gebieden waar ingrepen gepland zijn met een geleidelijk effect dient eerst vastgesteld te worden wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond.
7
Nota Archeologie gemeente Landerd
6. Voor
(agrarische)
activiteiten
die
vergunningplichtig
zijn
(zoals
diepploegen,
drainagesystemen aanleggen, aspergeteelt, boomteelt, ed.) geldt eveneens de verplichting tot het uitvoeren van een onderzoek om vast te stellen wat het effect op de langere termijn kan zijn. Beleidsregel 7. De gemeente Landerd reserveert geen apart budget voor de uitvoering van het gemeentelijk archeologiebeleid. Gemaakte kosten ten behoeve van het uitvoeren van het archeologiebeleid zullen verhaald worden via: 1. De bestuurslastenvergoeding, daar waar het niet-project gebonden kosten betreft. 2. De heffing van leges of kostenverhaal op basis van Wro afdeling 6.4, daar waar het projecten van derden betreft. 3. Projectkosten, daar waar het eigen gemeentelijke projecten betreft. Beleidsregel 8. Binnen de gemeente Landerd zijn momenteel geen (groepen van) archeologievrijwilligers actief. De gemeente kiest er op dit moment voor om geen flankerend beleid op te zetten.
8
Nota Archeologie gemeente Landerd
I.
INLEIDING
1. WAAROM EEN EIGEN ARCHEOLOGIEBELEID? Sinds 1 september 2007 is de nieuwe Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) van kracht. In deze herziening van de Monumentenwet 1988 zijn - om te voorkomen dat de bodem van ons land verandert in een ‘cultuurhistorische woestijn’ - de uitgangspunten van het Europese Verdrag van Malta 3 (1992) voor Nederland nader uitgewerkt. De belangrijkste veranderingen betreffen: -
Het streven naar behoud en bescherming van archeologische waarden in de bodem .
-
De kosten van archeologische werkzaamheden komen in principe voor rekening van de initiatiefnemer van bodemverstorende activiteiten (veroorzakerprincipe) .
-
De archeologische monumentenzorg wordt een geïntegreerd onderdeel van het ruimtelijke ordeningsproces.
In het nieuwe bestel wordt een grotere verantwoordelijkheid en een sturende rol neergelegd bij de gemeentelijke overheid, niet in de laatste plaats omdat ook de nieuwe Wet r uimtelijke ordening (Wro) op 1 juli 2008 en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) op 1 oktober 2010 van kracht zijn geworden. Met deze beleidsuitvoering komt een aantal nieuwe taken op de gemeenten af 4: 1. De archeologische en cultuurhistorische waarden dienen op verantwoorde wijze te worden geïntegreerd in het ruimtelijke beleid. Centraal instrument hierbij is het bestemmingsplan. 2. Het archeologische belang dient tevens bij het verlenen van omgevingsvergunningen aan de orde te komen. 3. Alle archeologische informatie dient in het kader van de Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen onroerende zaken (Wkpb) ontsloten te zijn voor zowel burgers als overheid. Het gaat in het nieuwe bestel om serieuze financiële en maatschappelijke belangen. Het is ons gemeentebestuur er vanzelfsprekend alles aan gelegen om over een goed instrumentarium te beschikken waaruit blijkt dat alle belangen zijn gezien en gewogen. Uitgangspunt is dat er op gemeentelijk niveau op verantwoorde wijze wordt omgegaan met het archeologische erfgoed.
Een verantwoord beleid kan leiden tot beperkingen en/of extra kosten 5 bij het ontwikkelen van bestemmingsplannen en bij het verlenen van vergunningen, maar biedt tegelijkertijd ook kansen om bij de inwoners van de gemeente het cultuurhistorisch besef te bevorderen en iets wezenlijks toe te voegen aan de historische identiteit van de gemeente. Het is aan gemeenten om in hun ruimtelijke beleid een juiste balans te vinden tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die hierbij moeten worden gemaakt. De gemeenten hebben hierdoor niet alleen plichten, maar ook de ruimte om binnen de wettelijke kaders een eigen koers te varen en keuzes te maken.
3
Het verdrag van Malta wordt ook wel Verdrag van Valletta genoemd, naar de hoofdstad van het eiland Malta. 4 Het wettelijk kader dat door Rijks- dan wel Provinciale wetten, verordeningen, uitvoeringsbesluiten, ed. bepaald wordt, wordt nader toegelicht in bijlage 2 van deze nota. 5 Qua kosten kan gedacht worden aan: werkingskosten van het gemeentelijk apparaat, onderzoekskosten bij toevalsvondsten, kosten van onderzoek door archeologievrijwilligers, … In Hoofdstuk III.1 wordt hier dieper op in gegaan.
9
Nota Archeologie gemeente Landerd
In 2010 heeft de gemeente de eerste stappen richting een eigen archeologiebeleid gezet. Toen heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in een inventarisatie gemaakt van de bekende en te verwachten archeologische waarden, wat resulteerde in een rapport: RAAP Archeologisch Adviesbureau bv., 2011, Archeologisch erfgoed van Peelhorst en Maasdal: een archeologische waarden- en verwachtingskaart en beleidskaart voor de gemeenten Sint Anthonis, Mill en St. Hubert, Grave en Landerd (RAAP-rapport 2214). Momenteel acht de gemeente het opportuun om een gedegen onderbouwd archeologiebeleid te ontwikkelen.
2. NOODZAAK EN KANSEN De gemeente is zich terdege bewust van het feit dat archeologische resten een formeel onderdeel zijn van het historische, (stede)bouwkundige en landschappelijke erfgoed. Het bodemarchief bevat vele karakteristieke en bijzondere elementen die een belangrijke bron van informatie en inspiratie vormen voor de historische identiteit van onze samenleving. In de toenemende strijd om schaarse ruimte dreigt het archeologische erfgoed steeds meer het onderspit
te
intensivering
delven. van
De
de
ontwikkeling
landbouw,
het
van
woningbouwlocaties
uitvoeren
van
en
bedrijventerreinen,
infrastructurele
projecten
en
natuurontwikkeling, eisen alle hun tol van het archeologische erfgoed in de bodem. In het verleden ging dit erfgoed regelmatig ongezien verloren. Het bodemarchief waarin een groot deel van onze geschiedenis ligt opgeslagen, is maar éénmalig raadpleegbaar en niet regenereerbaar. Wat eenmaal verloren is gegaan, komt niet meer terug. Daarom heeft de gemeente met de veranderende wetgeving ons geconfirmeerd aan de uitgangspunten van het rijk om het archeologische erfgoed goed te beschermen. Sinds 2007 hanteerde de gemeente dan ook de oppervlakteondergrens van 100 m². Dit leidde tot een streng
gemeentelijk
archeologiebeleid
met
een
hele
hoge
onderzoeksdruk.
Met
het
archeologiebeleid zoals dat in deze nota is opgenomen, worden de archeologische resten op een goede manier beschermen en wordt een maatschappelijk verantwoord beleid gecreëerd met een juiste balans tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die hierbij moeten worden gemaakt .
3. DOEL VAN DE NOTA ARCHEOLOGIE Met
deze
nota beoogt de
gemeente
inzicht te
geven in de
achtergronden van het
archeologiebeleid en de gemeentelijke archeologievisie voor de komende jaren te formuleren. Het geeft de lijn aan waarlangs ons archeologiebeleid tot stand komt. Leidraad daarbij is dat archeologie een integraal onderdeel vormt bij de afwegingen betreffende de ruim telijke ordening en de ruimtelijke kwaliteit van de gemeente en daarbij transparant is voor burgers en investeerders.
10
Nota Archeologie gemeente Landerd
II. EEN ARCHEOLOGIEBELEID GEMEENTE LANDERD
VOOR
DE
1. HET ARCHEOLOGIEBELEID TOT OP HEDEN De gemeente is de afgelopen jaren regelmatig geconfronteerd met het aspect archeologie bij planontwikkeling. In 2002 heeft de provincie Noord-Brabant haar streekplan ‘Malta-proof’ gemaakt met de hieraan gekoppelde Cultuurhistorische Waardenkaart. Voor de archeologie is de kaart gebaseerd op de Indicatieve Kaart voor Archeologische Waarden (IKAW) en de Archeologische Monumentenkaart (AMK). Met dit instrument vervulde de Provincie tot voor kort (tot aan de nieuwe Wro, juli 2008) een belangrijke toezichthoudende en toetsende rol bij nieuwe bestemmingsplannen en vrijstellings- en wijzigingsbesluiten, alsmede bij het verlenen van vergunningen voor ontgrondingen. Er is van 2002 tot 2008 dan ook scherp door de provincie gecontroleerd of het aspect archeologie bij ruimtelijke plannen door middel van (voor)onderzoek op juiste wijze werd meegewogen. Zolang dit niet het geval was, werd geen goedkeuring verleend aan het plan. Sinds 2002 is met de gemeentelijke toetsing voor het aspect archeologie ook het takenpakket van de afdeling VROM van de gemeente Landerd verzwaard. Sinds de inwerkingtreding van de Wamz per 1 september 2007 en de terugtrekkende beweging van de provincie, heeft de gemeente zich met betrekking tot het archeologiebeleid aangesloten bij het landelijke uitgangspunt.
Ruimtelijke ingrepen die groter zijn dan 100 m² dienen sindsdien archeologisch onderzocht te worden. Dit leidde tot een streng gemeentelijk archeologiebeleid met een hele hoge onderzoeksdruk. Met het archeologiebeleid zoal s dat in deze nota is opgenomen, worden de archeologische resten op een goede manier beschermd en wordt een maatschappelijk verantwoord beleid gecreëerd met een juiste balans tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die hierbij moeten worden gemaakt. Jaar
Naam document
Korte beschrijving document
2011
Verordening Ruimte Noord-
De provincie Noord-Brabant wil de ruimtelijke kwaliteit van
Brabant 2011
Noord-Brabant
bevorderen.
Dit
ontwikkelingen
een
bijdrage
moeten
kernkwaliteiten.
Deze
kernkwaliteiten
nationale
landschappen,
de
betekent
dat
leveren
zijn
onder
aardkundige
nieuwe
aan
diens
andere
waarden,
de de
cultuurhistorische objecten en de cultuurhistorische waardevolle landschappen. 2010
Monumentenverordening
In deze verordening wordt de aanwijzing en instandhouding van
2010 Landerd
gemeentelijke
monumenten
geregeld.
Aanwijzing
van
gemeentelijke monumenten geschiedt op basis van vrijwilligheid. 2010
Cultuurhistorische Waardenkaart Brabant
In 2006 heeft de provincie Noord-Brabant de eerste versie van de Noord-
cultuurhistorische waardenkaart (CHW) gepresenteerd. In 2010 is deze kaart
aangevuld
met
onder
andere
de
archeologische
11
Nota Archeologie gemeente Landerd
landschappen. De CHW geeft informatie over archeologische monumenten (terreinen), verwachtingswaarden en een aantal geselecteerde archeologische landschappen. 2007
Wet
op
de
archeologische
monumentenzorg
Uitgangspunt van de Wamz is om archeologische waarden te beschermen, zonder meer maatschappelijke last te veroorzaken dan nodig is. Wat er moet gebeuren, verschilt per gebied en regio,
dus
niet
alle
activiteiten
zijn
even
ingrijpend.
De Wamz heeft vier belangrijke pijlers:
-
Archeologische waarden moeten zo veel mogelijk in de bodem (in situ) worden bewaard.
-
Archeologie
moet
tijdig
worden
meegenomen
in
de
procedures van ruimtelijke planvorming.
-
De verstoorder van het bodemarchief betaalt de kosten van archeologisch vooronderzoek en noodzakelijke volwaardige opgravingen, voor zover die kosten redelijkerwijs kunnen worden toegerekend aan de verstoorder.
-
Gemeenten en provincies krijgen een belangrijke rol in de verankering van archeologie in hun ruimtelijke plannen en vergunningen;
zij
krijgen
de
ruimte
om
vergunningvoorwaarden genuanceerd in te vullen.
Tabel 2. Beleidsdocumenten met betrekking tot archeologische monumentenzorg binnen de gemeente Landerd.
2. DE ARCHEOLOGISCHE MONUMENTENZORG IN DE PRAKTIJK Bij de uiteindelijke inrichting van het archeologiebeleid binnen de gemeente zijn verschillende combinaties van beleidsinstrumenten denkbaar, variërend van enkel en alleen uitvoeren van de wettelijk opgelegde taken tot een hoge mate van autonomie in dat beleid, waarbij de gemeente niet alleen een eigen regie voert, maar
bovendien ook de uitvoering van
archeologisch onderzoek in eigen hand houdt. De gemeente is in 2009 het traject voor een eigen archeologiebeleid gestart met het laten vervaardigen van een archeologische waarden- en verwachtingenkaart, opgevolgd met het opstellen van een archeologische beleidskaart en deze beleidsnota archeologie. Hier mee heeft de gemeente aangegeven een zekere autonomie na te streven en deze verantwoordelijkheid ook te willen dragen. Daartoe kunnen in meer of mindere mate over een aantal potentiële beleidsinstrumenten ingezet worden: 1. Een gemeentelijke archeologische waarden- en beleidskaart. 2. Bestemmingsplanregels en vergunningsvoorwaarden. 3. Ondergrenzen voor archeologisch onderzoek. 4. Voorlichting- en informatie voor betrokkenen. 5. Nadere financiële regelingen zoals de bestuurslastenvergoeding. Enkel die instrumenten die ook feitelijk deel uitmaken van het archeologiebeleid worden hierna besproken en verder uitgewerkt. Dit laat onverlet dat in de toekomst de andere instrumenten verder ontwikkeld kunnen worden.
12
Nota Archeologie gemeente Landerd
2.1.
Behoud in situ, planinpassing en visualisering
Nederland heeft een rijkdom aan historie. Voor velen heeft de kwaliteit van de leefomgeving iets te maken met historische wortels. Vaak in de vorm van ankerpunten in het landschap als oude gebouwen, een boom of een sluisje, waaraan een historisch verhaal of gebeurtenis is verbonden. Het ontbreken van dit soort zaken wordt in nieuwe woon- en werkgebieden bewust of onbewust als een gemis ervaren. Archeologie en cultuurhistorie in het algemeen kunnen een tegenwicht bieden aan de toenemende eenvormigheid van onze leefomgeving. Zij dragen bij aan de identiteit die mensen ontlenen aan een gebied of plek, en fungeren op die manier als inspiratiebron en kwaliteitsimpuls voor ruimtelijke opgaven. Zo kan een belangrijke bijdrage worden geleverd om ook in nieuwe inrichtingsplannen geschiedenis een plaats te geven of zelfs nieuwe geschiedenissen te laten ontstaan. Deze denk- en werkwijze wordt ook wel behoud door ontwikkeling genoemd, en komt voort uit de Rijksnota Belvédère. Wat
nodig
is,
is
een
aantrekkelijk
vertaalslag
waarin
stedebouwkundigen,
landschapsarchitecten, archeologen en kunstenaars elkaar weten te vinden. Indien we erin slagen een stukje al dan niet opgegraven geschiedenis te visualiseren in het straatbeeld dan kan dit bijdragen aan verhoging van de kwaliteit en de identiteit van de leefomgeving. Op die manier kost archeologie niet alleen geld, maar is er ook sprake van return on investment. Algemeen beleidsuitgangspunt is dat archeologische resten bij voorkeur in de grond ( in situ) behouden worden (conform het Malta-principe en de Wamz). Het vermijden van kostbare opgravingen is niet alleen vanuit overwegingen van kostenefficiëntie beter, behoud in situ maakt ook voor toekomstige generaties het kennismaken met het verleden mogelijk. Opgraven wordt eigenlijk gezien als second best optie, maar in de praktijk blijkt meestal toch de voorkeur te worden gegeven aan de ontwikkeling van een gebied, en daarmee ook de keuze voor opgraven. Vanuit behoudsdoelstelling is het van belang dat bij het ontwerp en de voorbereiding van nieuwbouwplannen in gebieden waar archeologische waarden aanwezig zijn, in een zo vroeg mogelijk stadium onderzocht wordt in hoeverre archeologische resten via civieltechnische maatregelen in situ kunnen worden veiliggesteld.
Hoewel dit soort maatregelen soms enige creativiteit en flexibiliteit aan de ontwerpkant vereisen en soms ook additionele kosten in de uitvoering met zich meebrengen, wegen deze investeringen over het algemeen in ruime mate op tegen de kosten van een uitgebreide opgraving. Bij inpassingsmaatregelen en archeologiesparend bouwen kan concreet gedacht worden aan het
vermijden
van
de
aanleg
van
(parkeer)kelders,
het
toepassen
van
zogenaamde
zettingsvrije constructies, het bouwen op bestaande funderingen of het toepassen van draagconstructies boven archeologisch waardevolle lagen. Bij projecten in archeologisch waardevolle gebieden of zones met een hoge verwachting waar de gemeente als (gedeelde) opdrachtgever optreedt, laat de gemeente daar waar redelijkerwijs mogelijk dergelijke archeologische maatregelen opnemen in het programma van eisen van het ontwerp.
13
Nota Archeologie gemeente Landerd
Beleidsregel 1. De gemeente Landerd behoudt zoveel als mogelijk de archeologische resten in de grond (behoud in situ) en laat waar redelijkerwijs mogelijk de maatregelen ter bescherming en behoud van de archeologische resten opnemen in het programma van eisen van het ontwerp.
2.2.
Plangebied versus bodemverstorende ingreep
Er is de laatste jaren nogal wat verwarring ontstaan over het gebruik van de te rm omvang plangebied in relatie tot de omvang van de feitelijke verstoring en de archeologische onderzoeksplicht. Dit heeft ertoe geleid dat veel archeologische beleidsadvieskaarten en beleidsnota’s op dit moment spreken van een omvang van plangebieden. He t is echter reëler om uit te gaan van de feitelijke omvang van de verstoring binnen een plangebied in relatie tot de onderzoeksplicht. In het belang van het bodemarchief, maar ook in het belang van de burger is het dus zinvoller om bij het bepalen van de onderzoeksverplichting uit te gaan van de feitelijke bodemverstoring en een maatschappelijk en archeologisch verantwoorde ondergrens voor onderzoek (proportionaliteitsbeginsel). De ondergrenzen voor oppervlakten zoals die hieronder zijn aangegeven, zijn dus gebaseerd op de omvang van het gebied waarbinnen de bodemverstorende ingreep plaatsvindt (inclusief de te verwachten bijkomende noodzakelijke verstoring van bijvoorbeeld kabels en leidingen) 6. Indien de ondergrens overschreden wordt en archeologisch (voor)onderzoek dus noodzakelijk is, dient wel het gehele plangebied inventariserend onderzocht te worden. Dit principe wordt gehanteerd
om
bij
het
aantreffen
van
(behoudenswaardige)
archeologische
resten
planaanpassing door bijvoorbeeld verplaatsen van de bodemverstorende ingrepen mogelijk te maken zonder dat bijkomend onderzoek op de nieuwe verstoringslocatie noodzakelijk is. Een
vrijstelling
van
onderzoeksplicht
betekent
niet
dat
daarmee
de
eventuele
dubbelbestemming verandert. Bij bestemmingsplanwijziging kan bovendien archeologie altijd (weer)
als
dubbelbestemming
worden
meegenomen.
Uitgaande
van
de
omvang
van
bodemverstoring voorkomt in veel gevallen dat bij relatief kleine (vaak particuliere) ingrepen ten opzichte van grote(re) plangebieden een onderzoeksplicht ontstaat voor het volledige plangebied, terwijl de feitelijke ontwikkeling misschien maar de bouw van één huis betreft. Beleidsregel 2. De gemeente Landerd hanteert de oppervlakte van de effectieve bodemverstorende ingrepen
als
uitgangspunt
onderzoeksverplichting bodemverstorende
binnen
ingreep
voor
het
bepalen
een
plangebied.
de
ondergrens
Dit
van
de
archeologische
houdt
in
dat
overschrijdt,
indien
de
archeologisch
(voor)onderzoek binnen het plangebied noodzakelijk is.
6
Bij het te berekenen verstoringsoppervlak bij de bouw van een huis, schuur of stal, wordt boven het te bebouwen oppervlak een marge 5-10 % opgeteld om de feitelijke omvang van de bouwput, de aan te leggen kabels en leidingsleuven en dergelijke qua verstoring mee te rekenen.
14
Nota Archeologie gemeente Landerd
2.3.
Vrijstellingsdiepte
Op de meeste plaatsen zijn archeologisch relevante woonlagen opgenomen in de (recente) bouwvoor (voor zover geen sprake is van bijvoorbeeld heide- bos-, of stuifzandgebieden). De bouwvoor heeft gemiddeld een dikte van 0,3 tot 0,5 m waaronder een eerste archeologisch sporenvlak bij opgraving zichtbaar kan worden. Vanuit archeologisch perspectief zou een algemene vrijstelling van 0,3 m -MV misschien te verkiezen zijn. Een dergelijke beperking is echter maatschappelijk moeilijk uitvoerbaar (ook niet controleerbaar of te handhaven) en zou betekenen dat normaal agrarisch bodemgebruik en zelfs het omspitten van de eigen tuin al snel vergunningplichtige activiteiten worden. De wet- en regelgeving wil zich richten op die bodemingrepen die plaatsvinden in het kader van nieuwe bouw- of inrichtingsprojecten met grootschalig grondverzet en cultuurtechnische ingrepen die niet tot ‘normaal agrarisch bodemgebruik’ kunnen worden gerekend, zoals diepploegen, egaliseren, aspergeteelt, de aanleg van drainagesystemen en dergelijke. Deze ingrepen reiken in vrijwel alle gevallen dieper
dan
0,5
m
-MV
en
vallen
in
het
agrarisch
gebied
derhalve
niet
binnen
de
vrijstellingsdrempel. De gemeente kiest voor een vrijstellingsdiepte van 0,5 m beneden maaiveld. Een aparte categorie vormen de bodemingrepen die een geleidelijk effect hebben op de dieper liggende archeologische resten. Het betreft dan met name die bodemingrepen die de afvoer van grond met zich meebrengt die niet opnieuw wordt aangevuld. Hierbij kan gedacht worden aan
het
afplaggen
van
heide
in
het
kader
van
natuurbeheer
en
-ontwikkeling,
(laan)bomenteelt, graszodenteelt, maar ook het aanbrengen van diepwortelende beplanting kan leiden tot een onvoorziene en ongewenste verstoring van de archeologische resten zonder dat grondverzet plaatsvindt. In dergelijke gevallen is het belangrijk in het kader van een vergunning eerst vast te stellen wat het effect van de ingreep (op de langere termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. Dit dient te gebeuren door het vaststellen van de dikte van de bouwvoor of het beschermende akkerdek en de diepteligging van de archeologisch relevante laag met behulp van verkennende boringen en/of profielputjes. Beleidsregel 3. De gemeente Landerd hanteert een vrijstellingsgrens voor onderzoek tot een verstoringsdiepte van maximaal 0,5 m beneden maaiveld. Ingrepen dieper dan 0,5 m beneden maaiveld zijn onderzoeksplichtig. Daarnaast zijn ingrepen die een geleidelijk negatief effect kunnen hebben op de archeologie in de bodem (zoals boom- of graszodenteelt of het afplaggen van terreinen) maar – mogelijk - minder diep reiken dan 0,5 m beneden maaiveld altijd onderzoeksplichtig
15
Nota Archeologie gemeente Landerd
2.4.
Ondergrenzen onderzoeksplicht
In de Wamz is bij artikel 41a een algemene vrijstelling 7 van de in bestemmingsplannen vast te leggen onderzoekseis opgenomen voor bodemingrepen kleiner dan 100 m² maar geeft tegelijk ook
aan dat
de
gemeenteraad
afwijkende
oppervlakten
(groter
dan
wel
kleiner dan
voornoemde 100 m²) kan vaststellen. Deze beperking is ontstaan vanuit de gedachte dat hele kleine initiatieven van vaak particulieren, niet onnodig verzwaard en belast moeten worden met onderzoeken die inhoudelijk niet zo heel veel bijdragen. Doch tegelijk is het rijk zich ervan bewust dat ook ingrepen kleiner dan 100 m² tot aanzienlijke schade
leiden
bij
bepaalde
archeologische
vindplaatsen.
Om
die
reden
worden
rijksmonumenten buiten deze vrijstelling gehouden. In bestemmingsplannen worden regelingen (planregels) opgenomen voor de omgang met de in de
verbeelding
opgenomen
dubbelbestemming
Waarde-Archeologie
(WR-A).
Op
de
archeologische beleidskaart wordt het gemeentelijk grondgebied onderve rdeeld in zeven archeologische categorieën met daaraan regels gekoppeld (zie tabel 3). Voor de categorieën gelden verschillende ondergrenzen voor het verplicht stellen van archeologisch onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen. Met deze ondergrenzen ten aanzien van onderzoeksplicht voor de diverse categorieën is een verantwoorde balans gevonden tussen enerzijds wetenschappelijke en cultuurhistorische belangen en anderzijds de maatschappelijke belangen en praktische uitvoerbaarheid. In het bestemmingsplan worden aan de categorieën 2 tot en met 5 uit de beleidskaart door middel
van
een
dubbelbestemming
regels
verbonden.
Voor
de
wettelijk
beschermde
monumenten (categorie 1) gelden de regels van de Monumentenwet 1988. Als zodanig dienen deze
terreinen
altijd
(verwachtingswaarde archeologisch
in
de
laag) en 7
vrijgegeven
verbeelding (gebieden
terreinen)
te
worden
zonder een
worden
niet
opgenomen.
Categorie
6
archeologische
verwachting
of
als
dubbelbestemming
in
het
bestemmingsplan opgenomen aangezien aan beide categorieën geen onderzoeksplicht wordt verbonden. In tabel 3 worden de ondergrenzen voor onderzoeksplicht per categorie weergegeven. De gekozen ondergrenzen zijn mede gebaseerd op de eigenschappen van de bodem van het Brabants-Limburgs
dekzandlandschap
en
op
de
aard
en
de
kwetsbaarheid
van
het
bodemarchief dat in deze streken is te verwachten. Daarnaast zijn de ondergrenzen bepaald op grond
van
maatschappelijke
afwegingen,
waarbij
onder
meer
op
basis
van
vergunningverleningen is bekeken hoe de burger als initiatiefnemer van ontwikkelingen (bijvoorbeeld de bouw van een huis) zo veel als mogelijk kan worden vrijgesteld van onderzoek, zonder dat dit ernstig ten koste gaat van archeologische waarden. Het opleggen van archeologische verplichtingen voor kleinschalige bodemingrepen zou telkens een financiële last voor de burger betekenen en zou daarmee een groot afbreukrisico vormen van het maatschappelijk draagvlak voor de archeologie.
7
Deze vrijstelling geldt niet voor bodemingrepen in aangewezen wettelijk beschermde archeologische monumenten. Het is immers verboden zonder vergunning een beschermd monument te wijzigen dan wel te verstoren (artikel 11 MW).
16
Nota Archeologie gemeente Landerd
De belangrijkste bepalende legenda-eenheden op de beleidskaart zijn: Categorie 1.
Wettelijk beschermde archeologische monumenten.
Categorie 2.
Gebieden van zeer hoge archeologische waarde en historisch geografische objecten met een archeologische relevantie, te weten: historische hoeven, kasteel-, kerk- en kloosterterreinen, schansen, (water)molenlocaties en AMK-terreinen van zeer hoge waarde.
Categorie 3.
Gebieden van hoge archeologische waarde.
Categorie 4.
Gebieden met een hoge archeologische verwachting.
Categorie 5.
Gebieden met een middelhoge archeologische verwachting en na-oorlogse woonwijken en industriegebieden die in een gebied van hoge archeologische verwachting liggen.
Categorie 6.
Gebieden met een lage archeologische verwachting.
Categorie 7.
Gebieden zonder een archeologische verwachting of archeologisch vrijgegeven.
Beleidsregel 4. De
gemeente
Landerd
hanteert
voor
de
verschillende
categorieën
van
de
beleidskaart, verschillende ondergrenzen: n.v.t.
Monumenten (categorie 1)
50 m²
Gebieden van zeer hoge archeologische waarde (categorie 2)
100 m²
Gebieden van hoge archeologische waarde en historisch geografische objecten met een archeologische relevantie (categorie 3)
250 m²
Gebieden met een hoge verwachtingswaarde (categorie 4)
2.500 m² Gebieden met een middelhoge verwachtingswaarde en na-oorlogse woonwijken
en
industriegebieden
die
in
een
gebied
van
hoge
archeologische verwachting liggen (categorie 5) geen
Gebieden met een lage verwachting (categorie 6) of gebieden zonder verwachtingswaarde of archeologisch vrijgegeven (categorie 7)
Categorie 1. Wettelijk beschermde archeologische monumenten Dit zijn terreinen die overeenkomstig art. 3 monumentenwet zijn aangewezen als monument en als zodanig zijn opgenomen onder categorie 1. Bij wettelijk beschermde rijksmonumenten is de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (vertegenwoordigd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)) bevoegd gezag. Aanwijzing tot rijksmonument vindt plaats door de minister van OCW (in praktijk door RCE). De gemeenteraad heeft in deze een adviserende stem. De afweging speelt zich af op nationaal niveau, aan de hand van beleidsregels voor behoud en bescherming.
17
Nota Archeologie gemeente Landerd
Categorie
2.
Gebieden
van
zeer
hoge
archeologische
waarde
en
historisch
geografische objecten met een archeologische relevantie Voor
deze
gebieden/terreinen
geldt
dat
door reeds bekende
archeologische
gegevens
(vondsten, proefsleuven, opgravingen) en/of op basis van de landschappelijke ligging of historische informatie is aangetoond dat hier belangrijke archeologische waarden in de bodem aanwezig zijn. De terreinen hebben géén wettelijke beschermde status, maar staan in veel gevallen aangegeven op de Archeologische MonumentenKaart (AMK) of cultuurhistorische waardenkaart van de provincie (CHW 2010). De vrijstellingsdrempel bij deze categorie gebieden is een bodemingreep met een oppervlakte van 50 m² en een diepte van 0,5 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. Categorie 3. Gebieden van hoge archeologische waarde Het merendeel van deze terreinen betreft historische kernen die recentelijk door de RCE en de provincie8 als AMK-terreinen zijn opgevoerd op basis van historisch-topografische kaarten uit het begin van de 20ste eeuw. Het betreft hier dus de gebouwde omgeving (kernen) op basis van een kaartbeeld rond 1900. Op de archeologische waarden- en beleidskaart zijn in dit geval de historische kernen qua begrenzing zoveel als mogelijk teruggebracht tot de situatie van de eerste kadasterkaarten (rond 1830). Hoe ver de bebouwing/bewoning (vooral clusters boerderijen) in tijd teruggaat is meestal niet te zeggen, maar er wordt doorgaans van uitgegaan dat de meeste kernen een (laat)middeleeuwse kern hebben.
Van belang is deze categorie met name waar het gaat om greep te krijgen op de bewoningsdynamiek van na ca. 1250. De vrijstellingsdrempel bij deze categorie gebieden is een bodemingreep met een oppervlakte van 100 m² en een diepte van 0,5 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. Categorie 4. Gebieden met een hoge archeologische verwachting Het betreft hier vooral gebieden/terreinen die op grond van de geomorfologische kenmerken (geologie, grondwatertrap, bodem) en op grond van relatief grote aantallen bekende vindplaatsen in vergelijkbare omstandigheden, een grote kans maken dat archeologische resten in de bodem aanwezig zijn (bijvoorbeeld de dekzandruggen met een grondwatertrap VI of VII, voorzien van een laatmiddeleeuws plaggendek). Het betreft vooral de betere, meer vruchtbare woongronden die over het algemeen een bewoningsgeschiedenis kennen van vele duizenden jaren. Daarnaast zijn ook zones in de beekdalen als zodanig opgevoerd omdat op dergelijke
plaatsen
een
grotere
trefkans
is
op
bijzondere
(en
goed
geconserveerde)
vondstcategorieën, zoals doorwaadbare plaatsen (voorden), bruggen, dammen, fuiken en rituele deposities.
8
De provincie Noord-Brabant heeft in 2010 met de aanpassing van de cultuurhistorische waardenkaart 2006, eveneens de historische kernen als waardevolle archeologische terreinen opgenomen.
18
Nota Archeologie gemeente Landerd
De vrijstellingsdrempel bij deze categorie is bepaald op
een bodemingreep met een
oppervlakte van 250 m² en een diepte van 0,5 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. Het oppervlaktecriterium is gebaseerd op de archeologische trefkans. Hoe kleiner deze is, hoe groter een onderzoeksgebied moet zijn om een redelijke kans te creëren archeologisc he relicten aan te treffen. Op grond van maatschappelijke overwegingen, maar ook op grond van inhoudelijke overwegingen is voor gebieden met een hoge verwachtingswaarde gekozen voor een vrijstellingsgrens van 250 m², omdat de aard van eventueel te verwachten archeologische resten die op een dergelijke beperkte schaal in de meeste gevallen (per individueel geval) geen wezenlijke inhoudelijke (wetenschappelijke) bijdrage zullen leveren. Vanuit maatschappelijk oogpunt wordt rekening gehouden met het feit dat de kosten van professionee l archeologisch onderzoek bij dergelijke kleine bodemingrepen meestal niet in verhouding staat tot de kosten van het plan. Om nieuwe vindplaatsen met relevante archeologische informatie te kunnen opsporen moet dus ook hier sprake zijn van een minimale omvang. Categorie 5. Gebieden met een middelhoge archeologische verwachting en naoorlogse woonwijken en industriegebieden die in een gebied van hoge archeologische verwachting liggen. Op basis van de geomorfologische kenmerken en het minder grote bestand aan bekende vindplaatsen
onder
vergelijkbare
omstandigheden
is
de
kans
op
het
aantreffen
van
archeologische vindplaatsen minder hoog dan de vorige categorie. Daarnaast kan ook de kans dat een gebied door vroegere (agrarische) activiteiten eventuele vindplaats en zijn aangetast, een rol spelen om het gebied onder te brengen in deze categorie. Vaak gaat het om de wat lager gelegen dekzandvlakten en dekzandruggen, voormalige heidegebieden die pas in de loop van de afgelopen eeuwen in cultuur zijn gebracht of woonwijken van na de Tweede Wereldoorlog. Wat betreft deze laatste geldt dat er een zeker mate van verstoring is opgetreden bij de aanleg van de wijken, maar dat de funderingswijze van de gebouwen over het algemeen tot op het archeologisch vlak plaatsvond. Dat wil zeggen dat op plaatsen nog een redelijk bewaard bodemarchief aanwezig kan zijn. Ook delen van beekdalen kunnen tot deze categorie worden gerekend. De vrijstellingsdrempel is bij deze categorie een bodemingreep met een oppervlakte van 2.500 m² en een diepte van 0,5 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. De oppervlaktecriteria zijn gebaseerd op de archeologische trefkans. Hoe kleiner deze is, hoe groter een onderzoeksgebied moet zijn om een redelijke kans te creëren archeologische relicten aan te treffen.
In de gebieden met een middelhoge verwachting is sprake van de combinatie van onderzoekslacune en een op grond van kengetallen verwachte geringe(re) dichtheid aan archeologische vindplaatsen. De doelstelling is hier om bij grotere ingrepen (> 2.500 m²) (inventariserend) archeologisch onderzoek uit te laten voeren, zodat de bestaande kennislacune kan worden opgevuld.
19
Nota Archeologie gemeente Landerd
Categorie 6. Gebieden met een lage archeologische verwachting De kans op het aantreffen van archeologische nederzettingen is in deze gebieden/terreinen in vergelijking met andere landschappelijke zones, lager. Geomorfologisch gezien kan het gaan om relatief laag gelegen (nattere) landschappelijke zones, zoals delen van beekdalen, vroegere veengebieden en/of zones die in een recenter verleden rigoureus tot op aanzienlijke diepte zijn ontgonnen. Het aantal vindplaatsen dat van gebieden met vergelijkbare omstandigheden bekend is, is uiterst laag. Al wil dit niet zeggen dat geheel geen vindplaatsen in het gebied aanwezig kunnen zijn. De kans op het aantreffen van archeologische resten is echter gering en vaak zoeken naar een speld in een hooiberg. Hiervoor zijn vooralsnog geen geschikte onderzoeksmethoden voorhanden. Op deze gebieden zijn geen ondergrenzen of een vergunningstelsels van toepassing vanuit het gemeentelijke
bestemmingsplan.
De
kans
op
het
aantreffen
van
behoudenswaardige
archeologische relicten is immers gering. Deze categorie wordt niet opgenomen op de verbeelding (echter wel als legenda eenheid op de archeologische beleidskaart). Categorie
7.
Gebieden
zonder
archeologische
verwachting
of
archeologisch
vrijgegeven Gebieden/terreinen zonder archeologische verwachting betreffen: -
Terreinen waar uit archeologisch (voor)onderzoek is gebleken dat archeologische waarden niet aanwezig zijn, of waar op grond van het uitgevoerde onderzoek geen archeologische waarden meer te verwachten zijn.
-
Terreinen die zodanig zijn vergraven, geëgaliseerd, gesaneerd of ontgrond, dat geen behoudenswaardige archeologie meer te verwachten is.
Op deze gebieden zijn geen ondergrenzen of een aanlegvergunning van toepassing vanuit het gemeentelijke
bestemmingsplan.
De
kans
op
het
aantreffen
van
behoudenswaardige
archeologische relicten is immers nagenoeg nihil. Deze categorie wordt niet opgenomen op de verbeelding (echter wel als legenda eenheid op de archeologische beleidskaart). Meldingsplicht Op grond van bovenstaande ondergrenzen zullen in de toekomst bodemingrepen toegestaa n worden waarbij archeologisch (voor)onderzoek niet verplicht gesteld wordt. Deze vrijstelling laat
onverminderd
dat
archeologische
resten
die
bij
toeval
aangetroffen
worden
bij
graafwerkzaamheden, direct gemeld moeten worden aan het bevoegd gezag, conform Monumentenwet 1988, laatste wijziging van 1 september 2007, paragraaf 7, artikel 53 en verder.
20
Nota Archeologie gemeente Landerd
Tabel
3.
Bestemmingsplancategorieën
en
ondergrenzen onderzoeksplicht.
21
Nota Archeologie gemeente Landerd
2.5.
Gemeentelijke aandachtgebieden
en
provinciale
archeologische
In 2006, aangevuld in 2010, heeft de provincie Noord-Brabant vanuit bescherming en versterking van haar kernkwaliteiten een cultuurhistorische waardenkaart samengesteld en een aantal gebieden geselecteerd. Zo zijn in totaal 21 cultuurhistorische landschapp en en 16 archeologische landschappen geselecteerd en beschreven. De inzet van dit erfgoed is om de ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving te verhogen en de verbinding van dit erfgoed met haar inwoners te stimuleren. Binnen de gemeente Landerd ligt één van de aangewezen en in de Verordening Ruimte opgenomen cultuurhistorische landschappen: ‘Beerse en Baardwijkse Overlaat’. Voor dit cultuurhistorisch landschap geldt dat gemeentelijke ontwikkelingen niet strijdig mogen zijn met of afbreuk mogen doen aan de historische waarden zoals die door de provincie zijn bepaald en dat bij het herzien van bestemmingsplannen binnen dit provinciale landschap beschermende regels opgenomen moeten worden. Binnen de gemeente Landerd ligt geen provinciaal archeologisch landschap. De gemeente Landerd heeft tot op heden geen archeologische aandachtsgebieden of archeologische monumenten aangewezen. In principe is dit ook niet nodig mits archeologische waarden op een goede manier beschermd zijn in bestemmingsplannen.
Beleidsregel 5. De gemeente Landerd ligt binnen een provinciaal cultuurhistorisch landschap. Er wordt naar gestreefd om het erfgoed zoveel als mogelijk duurzaam en in samenhang te behouden. De gemeente Landerd heeft geen gemeentelijke archeologische aandachtsgebieden of archeologische monumenten. Ook in de toekomst wenst de gemeente deze niet aan te wijzen. Behoud en beheer van archeologische relicten geschiedt via een goede inpassing via bestemmingsplannen.
2.6.
Nadere beoordelingsrichtlijnen en beleidsafwegingen
Project- of plangebied of perceel met verschillende archeologische waarden Indien binnen een plan- of projectgebied of perceel waarvoor een vergunning wordt aangevraagd volgens de archeologische beleidskaart verschillende archeologische waarden voorkomen, dan geldt de hoogste aanwezige waarde met bijbehorende vrijstellingsdrempel ter bepaling van de onderzoeksverplichting. Slechts als de hoogste waarde een zeer beperkt deel uitmaakt van het plangebied (≤ 10 %), kan na afweging worden besloten om ontheffing van de archeologische onderzoeksplicht te verlenen (in geval van een combinatie met een gebied van categorie
6
of
7)
of
om
de
oppervlakte-ondergrens
te
verhogen
naar
de
ruimste
oppervlakteondergrens.
22
Nota Archeologie gemeente Landerd
Project- of plangebied met vrijstelling onderzoek op grond van vrijstellingsdrempel Op plan- of projectgebieden waarvoor een bepaalde archeologische waarde geldt, maar die qua bodemingreep
beneden
de
vrijstellingsdrempel
voor
onderzoek
vallen,
blijft
de
dubbelbestemming onverminderd van kracht. Indien uit (voor)onderzoek is gebleken dat geen archeologische waarden in het (plan)gebied meer te verwachten zijn, kan de dubbelbestemming Waarde-Archeologie van de verbeelding verwijderd worden. Inventariserend onderzoek in een project- of plangebied Indien op basis van de oppervlakte van de bodemverstorende ingrepen in een project - of plangebied een nader inventariserend archeologisch onderzoek wordt verplicht gesteld, dan heeft dat onderzoek minstens betrekking op het gehele plangebied of projectplan (afhankelijk van de omvang, veelal één of meerdere percelen). Een inventariserend onderzoek kan bestaan uit een (aanvullend) bureauonderzoek, een booronderzoek (verkennend, karterend) of een proefsleuvenonderzoek. Beperkte bodemingreep Indien door de aanvrager onderbouwd kan worden dat de bodemverstoring binnen het plandeel waar de feitelijke bodemingrepen gaan plaatsvinden (het verstoringsoppervlak, dat is de oppervlakte waarbinnen de bodemingrepen plaatsvinden) minder dan 5% uitmaakt van het oppervlak waarbinnen de ingreep plaatsvindt, kan de gemeente na afweging ontheffing van de ondezoeksverplichting verlenen. De dubbelbestemming Waarde-Archeologie blijft ongewijzigd aanwezig in het bestemmingsplan en op de verbeelding.
Uitgangspunt hierbij dat het hier een ‘archeologiesparende’ vorm van bouwen betreft zoals bijvoorbeeld door de toepassing van geboorde funderingspalen (zie ook 2.1 Behoud in situ). Bodemingrepen met een geleidelijk effect Een aparte categorie ingrepen vormen de ingrepen die een geleidelijk effect hebben op de dieper liggende archeologische resten. Het betreft dan met name die bodemingrepen die de afvoer van grond met zich meebrengt die niet wordt aangevuld. Hierbij kan gedacht worden aan het afplaggen van heide in het kader van natuurbeheer en -ontwikkeling, laanbomenteelt en graszodenteelt. In dergelijke gevallen is het belangrijk in het kader van een vergunning eerst vast te stellen wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. Activiteiten die vergunningplichtig zijn Gebieden met voorgenomen activiteiten die op basis van een in het bestemmingsplan opgenomen vergunningstelsel vergunningplichtig zijn, dienen alvorens de aanvraag tot vergunning in behandeling wordt genomen onderzocht te worden middels een archeologisch (voor)onderzoek om vast te stellen wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. Bij aanlegvergunningplichtige activiteiten kan gedacht worden aan: diepploegen, aspergeteelt, drainagesystemen aanleggen, enz.
23
Nota Archeologie gemeente Landerd
Beleidsregel 6. De gemeente Landerd heeft naast al het bovenstaande nog enkele richtlijnen: 1. Indien in één plangebied meerdere verwachtingswaarden voorkomen, dan geldt de
hoogst
aanwezige
verwachtingswaarde
(en
dus
de
kleinst
aanwezige
ondergrens) tenzij deze waarde minder dan 10% van het plangebied in beslag neemt. In dat geval geldt de op één na hoogste aanwezige verwachtingswaarde. 2. Indien
geen
onderzoek
onderzoeksgrens
moet
gebleven
worden
wordt,
blijft
uitgevoerd de
omdat
beneden
dubbelbestemming
de
Waarde-
Archeologie (WR-A) van het bestemmingsplan onverminderd van kracht. 3. Indien
op
basis
van
de
oppervlakte
van
de
bodemverstorende
ingrepen
archeologisch vooronderzoek noodzakelijk is, vindt dit plaats in het gehele plangebied. 4. Indien de bodem in minder dan 5% van het ingrepengebied verstoord wordt, kan de gemeente na afweging vrijstelling verlenen van de verplichting tot uitvoering van archeologisch onderzoek. 5. In gebieden waar ingrepen gepland worden met een geleidelijk effect dient eerst vastgesteld te worden wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. 6. Voor (agrarische) activiteiten die vergunningplichtig zijn (zoals diepploegen, aspergeteelt, drainagesystemen aanleggen, enz.) geldt eveneens de verplichting tot het uitvoeren van een onderzoek om vast te stellen wat het effect op de langere termijn kan zijn.
24
Nota Archeologie gemeente Landerd
III. RANDVOORWAARDEN VAN TELIJK ARCHEOLOGIEBELEID
HET
GEMEEN-
1. KOSTENVERHAAL EN NADERE FINANCIËLE REGELINGEN Bij de bekostiging van de gemeentelijke archeologische monumentenzorg is het van belang een onderscheid
te
maken
tussen
projectgebonden
uitvoeringskosten
en
de
algemene
uitvoeringskosten van het gemeentelijke beleid. De eerste zijn alle kosten die ontstaan ten aanzien van de voorbereiding en uitvoering van een project. De tweede kunnen worden gezien als apparaatskosten (op te vatten als de bestuurslasten), noodzakelijk voor het nakomen van de generieke gemeentelijke taakstelling. Projectgebonden uitvoeringskosten De projectgebonden uitvoeringskosten zijn de kosten van het doorlopen van het archeologisch proces om het behoud van informatie te garanderen en/of te komen tot een verantwoorde afweging van belangen. In tegenstelling tot de generieke kosten, zijn deze in de meeste gevallen direct te relateren aan individuele bouw- en inrichtingsprojecten. Binnen deze projecten kan vervolgens weer een onderscheid gemaakt worden tussen gemeentelijke projecten (bijvoorbeeld voor de inrichting van de openbare ruimte), projecte n van andere overheden, private initiatieven en alle gradaties daartussenin. Binnen de bestaande wet - en regelgeving staan verschillende mogelijkheden ter beschikking voor het doorberekenen van de archeologiekosten in niet-gemeentelijke projecten.
Te denken valt onder meer aan het verrekenen via de anterieure overeenkomsten ingevolge de Wro of een bijdrage aan een bouwvergunning ingevolge een exploitatieplan.9 Met de implementatie van het gemeentelijk beleid geeft de gemeente in belangrijke mate invulling aan het zogenaamde veroorzakersprincipe. Via dit veroorzakersprincipe draagt de gemeente
de
benodigde
archeologische
werkzaamheden
in
private
projecten
aan
de
initiatiefnemer van de ruimtelijke ingreep op. De gemeente accordeert in dat soort gevallen overigens wel de randvoorwaarden waarbinnen die werkzaamheden dienen plaats te vinden (via een Programma van Eisen, en eventuele aanvullende kwaliteitseisen). Van initiatiefnemers kan op basis daarvan verlangd worden dat zij de kosten van benodigde archeologische maatregelen en werkzaamheden voor hun rekening nemen. Gemeente als initiatiefnemer Ook de gemeente is zelf een belangrijke initiatiefnemer tot ruimtelijke ingrepen en zal daar dus ook naar moeten handelen. Dit betekent dat in de gemeentelijke projectb egrotingen voor projecten gelegen in gebieden van categorie 2 t/m 5 de benodigde reserveringen voor archeologisch (vervolg)onderzoek zullen moeten worden gemaakt. De gemeente heeft daarbij ook een belangrijke voorbeeldfunctie.
9
In de grondexploitatiewet (Wro) is archeologie op de lijst van verhaalbare kosten opgenomen.
25
Nota Archeologie gemeente Landerd
Planschade en excessieve kosten Archeologie kan een financieel risico vormen in iedere exploitatie. Dat begint al bij de locatiekeuze voor de ontwikkelingen: locaties zonder archeologische waarde of verwachting verdienen vanzelfsprekend de voorkeur vanuit het Malta-uitgangspunt: “Behoud gebieden met archeologische waarden zoveel mogelijk in situ.”. Als dat niet mogelijk is, of wanneer de maatschappelijke
afweging
anders
uitvalt,
dan
moet
rekening
worden
gehouden
met
archeologisch onderzoek en de kosten daarvan. De aard en omvang van de vindplaats(en), evenals de toegankelijkheid en de vereiste onderzoeksmethode bepalen in belangrijke mate de hoogte van de kosten. Vooral uitvoerend onderzoek op dorps- en stadskern-, beekdal-, en steentijdvindplaatsen is arbeidsintensief en dus relatief duur, maar ook opgravingen bij grootschalige planontwikkelingen zijn kostbaar. Het risico op planschade zou kunnen worden geminimaliseerd
door
archeologische
waarden
slechts
beperkt
op
te
nemen
op
de
archeologische beleidskaart en de verbeelding van bestemmingsplannen. Het nadeel hiervan is dat daarmee mogelijk belangrijke archeologische waarden verloren gaan en het risico van toevalsvondsten wordt vergroot. 10 Zou de gemeente geen archeologische waardegebieden aanwijzen,
met
andere
woorden,
legt
de
gemeente
geen
beperkingen
middels
bestemmingsplan of verordening op, dan is elke aangetroffen archeologische waarde per definitie een toevalsvondst. De kosten voor het opgraven van dergelijke toevalsvondsten komen in de regel altijd volledig voor rekening van de gemeente en zorgen bovendien voor vertraging bij de planrealisatie, met het risico van verhaal van deze kosten door een initiatiefnemer bij de gemeente. Middels de archeologische beleidskaart en de daaraan gekoppelde ondergrenzen voor onderzoek wordt het vinden van toevalsvondsten en het risico op planschade zoveel als mogelijk voorkomen en worden de kosten voor de burgers geminimaliseerd. Bij de toepassing van het veroorzakersprincipe kunnen zich situaties voordoen die politiek of maatschappelijk
onwenselijk
zijn.
De
belangrijkste
daarvan
is
de
situatie
waarbij
de
archeologische waarden op het terrein van een grondeigenaar van zodanige betekenis of omvang zijn, dat winstgevende exploitatie van die locatie niet (meer) mogelijk is. Dit kan zich voordoen bij: -
Kleinschalige initiatieven, in zowel ruimtelijke als economische zin, waarbij de kosten voor de archeologie zich niet verhouden tot de totale projectkosten.
-
Bij
grote(re)
projecten
met
een
zeer
omvangrijke
en/of
complexe
archeologische
component, die om andere maatschappelijke redenen toch doorgang moeten vinden. Artikel 34a van de herziene Monumentenwet van 1988 meldt de regeling (per Amvb) van een rijksbijdrage in excessieve kosten voor die gevallen waarin de kosten voor archeologisch onderzoek redelijkerwijs niet (geheel) ten laste kunnen komen van de desbetreffende gemeente (of provincie). Voorwaarde is dat de archeologische waarden niet op een andere wijze te beschermen zijn dan door een opgraving, dat de archeologie een vast onderdeel is
10
Dit staat los van het risico op vertraging van bestemmingsplanprocedures als gevolg van zienswijzen van belanghebbenden (heemkundekringen, provincie ed.)
26
Nota Archeologie gemeente Landerd
geweest bij de planvoorbereiding en besluitvorming van het project, inclusief de locatiekeuze, en dat de archeologische waarden die in het geding zijn van bovenregionale of nationale betekenis zijn. De RCE beoordeelt namens de Minister de aanvragen voor bijdragen in de excessieve kosten. De regels voor toekenning zijn recentelijk aangescherpt. Deze gelden tegenwoordig alleen als de gemeente aan derde partijen een verplichting tot archeologisch onderzoek oplegt, deze derde partij een schadevergoeding daarvoor vraagt en deze schadevergoeding de in die regeling gestelde normen overschrijdt. Bij de vaststelling van de hoogte van de rijksbijdrage wordt uitgegaan van een drempelbijdrage van de vergunningverlenende instantie (meestal de gemeente). Dit betekent dat de gemeente zelf een aanzienlijke financiële bijdrage moet leveren (€ 2,50 per inwoner) voordat een project voor rijkssubsidie in aanmerking komt. De genoemde Amvb is inmiddels in werking getreden. Hoe de regeling de komende jaren zal zijn, is