50120-Rapport 'eerste hulp bij schulden' rekenkamercommissie M_DefRapport SHV onderzoek 2021209
Tekst van het document
2.2.
Regionaal beleidsplan 2017 – 2020
Het regionaal beleidsplan schuldhulpverlening 2017 – 2020 4 is het staande beleid voor een belangrijk deel van de periode die dit onderzoek beslaat. Met dit beleidsplan zijn de missie en de doelstelling van het schuldhulpverleningsbeleid binnen gemeente Maasgouw en Roerdalen vastgelegd. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij de wettelijke uitgangspunten van de Wgs, de geformuleerde aanbevelingen van NVVK, de opzet, werkwijze en ervaringen van de afgelopen jaren en de uitgangspunten van het beleid in het kader van de drie decentralisaties: Wmo 2015, Participatiewet en Jeugdwet. Dit plan beperkt zich tot de gemeentelijk gefinancierde schuldhulpverlening. Hieronder verstaan we de hulpverlening die rechtstreeks door de gemeente wordt gefinancierd (van taken in eigen beheer tot inkoop via aanbesteding of subsidiering). Natuurlijk staat de gemeentelijke schuldhulpverlening niet op zich. Zij bevindt zich in een netwerk van hulpverlenende organisaties die elkaar versterken. Ook deze netwerksamenwerking komt aan de orde in het beleidsplan. Het doel van het beleidsplan is om een samenhangend hulpaanbod van preventie tot en met nazorg om zowel f inanciële problemen als de oorzaak daarvan op te lossen of te stabiliseren, zodanig dat ze geen belemmering meer vormen om te participeren in de samenleving.
Het gaat bij de gemeentelijke schuldhulpverlening om het ondersteunen van een inwoner bij het vinden van een oplossing voor financiële problemen, maar ook bij het vinden van een oplossing voor de eventuele oorzaken hiervan of voor omstandigheden die verhinderen dat de financiële problemen worden opgelost.
4
‘Een passend verhaal’ Regionaal beleidsplan schuldhulpverlening 2017-2020 voor Leudal, Nederweert, Roerdalen, EchtSusteren en Maasgouw.
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
6
Daarnaast houdt integrale schuldhulpverlening in dat zoveel mogelijk voorkomen wordt dat schulden (weer) ontstaan (schuldpreventie). De eigen verantwoordelijkheid en gedragsverandering van de inwoner staan bij dit alles voorop.
2.2.1. Preventie Het doel van schuldpreventie is het voorkomen van een sociaal en maatschappelijk isolement, het voorkomen van financiële problemen en daarmee ook het voorkomen van belemmeringen voor participatie en/of dat maatschappelijke kosten ontstaan. Preventie levert daarom zoveel meer op dan het achteraf oplossen van problemen.
2.2.2. Gedragsverandering Inwoners moeten leren om weerstand te bieden aan verleidingen in de samenleving. Dit is een breed maatschappelijk probleem, zeker wanneer dit leidt tot schulden. Waar mogelijk wordt gedragsverandering meegenomen bij preventie, maar ook tijdens de uitvoering van een schuldhulpverleningstraject.
2.2.3. Doelgroep Schuldhulpverlening is bedoeld voor inwoners van Maasgouw en Roerdalen met een vraag op het gebied van financiën/schulden, ongeacht de hoogte van hun inkomen. Het gaat dan om inwoners waarvan redelijkerwijs is te voorzien dat zij niet kunnen doorgaan met het betalen van hun schulden of mensen die verkeren in een toestand dat zij zijn opgehouden te betalen. De gemeenten kiezen zo voor een brede toegankelijkheid van de schuldhulpverlening aan natuurlijke personen. Een zelf standige valt in de periode 2017-2020 in principe niet onder de Wgs. De regering was van mening dat gemeentelijke minnelijke schuldhulpverlening niet toegankelijk kan zijn voor zelfstandigen met een nog functionerende onderneming. Voor zelfstandigen staat een andere weg open (banken, Kamer van Koophandel, Bijstandsbesluit zelfstandigen (Bbz 2004), IMK en andere gespecialiseerde adviesbureaus. Inmiddels is dit standpunt op landelijk niveau veranderd in die zin dat zelfstandigen sinds begin 2021 ook gebruik kunnen maken van de gemeentelijke schuldhulpverlening in het kader van de Wgs.
2.2.4. Wacht- en doorlooptijd De wacht- en doorlooptijd zijn specifiek opgenomen in de Wgs. Vanuit deze wet worden aan de gemeenten eisen gesteld met als doel de wachttijden te verminderen. Onder wachttijd verstaan we de periode die ligt tussen het eerste contact (aanmeldgesprek) met de inwoner en het intakegesprek. Het intakegesprek is het gesprek met de inwoner waarin de hulpvraag wordt vastgesteld. De gemeente heeft dus vier weken de tijd om een intakegesprek te voeren met de inwoner. In geval van een crisissituatie is dat drie werkdagen. Namens de gemeenten Maasgouw en Roerdalen hanteert PLANgroep kortere wachttijden voor de aanmelding. Het streven is dat de aanmelding binnen twee weken plaatsvindt. In een crisissituatie is dat binnen 24 uur.
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
7
De Wgs bepaalt dat de gemeente inzicht geeft in de doorlooptijd van het aanmeldgesprek tot het bereiken van het resultaat. Dit betekent dat inwoners inzicht moeten hebben in de doorlooptijd van een traject. Belangrijk is dat de inwoner weet wat hij kan verwachten en weet wat hij zelf moet doen om de doorlooptijd te behalen. Voor doorlooptijden worden de normen gehanteerd van de brancheorganisatie NVVK. De doorlooptijden zijn wettelijk bepaald. Dit houdt in dat binnen 8 weken na indiening van de aanvraag hierop een besluit genomen wordt.
2.3.
Regionaal beleidsplan 2021 – 2025
De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) schrijft voor, -dat de gemeenteraad iedere vier jaar een plan vaststelt-, dat richting geeft aan integrale schuldhulpverlening voor haar inwoners. Het doel van de wetgever is om het ontstaan van problematische schulden te voorkomen en een uitweg bieden aan inwoners die desondanks toch in een problematische schuldensituatie terecht zijn gekomen. Als dat om welke reden dan ook niet gelukt is, wil de wetgever op deze wijze verdere escalatie voorkomen. De recente wetswijziging maakt de uitwisseling en verwerking van persoonsgegevens met betrekking tot schuldhulpverlening, door gemeenten en andere samenwerkingspartners mogelijk. Samen geven zij richting aan integrale schuldhulpverlening om te voorkomen dat inwoners schulden aangaan die ze niet kunnen betalen. Daarnaast biedt het regionale beleidsplan ook ruimte voor lokaal uitvoeringsbeleid bij de verschillende gemeenten. De gemeenteraad heeft het regiobeleidsplan in december 2020 vastgesteld. Na een evaluatie van het beleidsplan 2017-2020 wordt nu op bestuurlijk niveau, in samenspraak met de belangrijkste lokale samenwerkingspartners, aan de lokale invulling van het schuldhulpverleningsproces gestalte gegeven.
Het regionale beleidsplan 5 is gericht op alle inwoners van de gemeenten Maasgouw, Echt-Susteren, Roerdalen, Leudal en Nederweert met een (hulp)vraag op het gebied van financiën/schulden. Dit beleidsplan is gebaseerd op een visie die als volgt verwoord is: “Steeds meer huishoudens hebben te maken met financiële problemen. Dit leidt tot persoonlijke moeilijkheden op meerdere leefgebieden en hoge maatschappelijke kosten. Het is daarom belangrijk om (problematische) schulden zo vroeg mogelijk op te sporen en op te lossen, maar beter nog: te voorkomen. Dat is de kern van preventie en het uitgangspunt van dit beleidsplan. Daarom zorgen we voor een laagdrempelige toegang, een integrale aanpak en doen er alles aan om armoede en schulden uit de taboesfeer te halen”. Deze visie leidt tot de volgende speerpunten5:
5
•
Voorkomen van schulden en vroegsignalering van schulden.
•
Duidelijke communicatie over de gemeentelijke aanpak van schuldhulp.
•
De gemeente kijkt verder dan de schuld alleen. Brede aanpak van de schuldhulpverlening; van preventie tot en met nazorg; bevorderen van zelfredzaamheid etc.
•
De gemeente werkt niet alleen voor, maar ook samen met de cliënt, schuldeisers en ketenpartners aan het oplossen van de schuldenproblematiek.
Beleidsplan Schuldhulpverlening 2021-2025 voor de gemeenten Maasgouw, Echt-Susteren, Roerdalen, Leudal en Nederweert
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
8
Ook is er in het beleidsplan aandacht voor bijzondere doelgroepen zoals gezinnen met minderjarige kinderen, jongeren, zelfstandige ondernemers, laaggeletterden en mensen met een licht verstandelijke beperking. Schuldhulpverlening heeft een belangrijke relatie met andere vlakken binnen het sociaal domein zoals de Participatiewet, het armoedebeleid, Wmo en Jeugdwet, concept positieve gezondheid en het regionaal programma volwasseneneducatie en laaggeletterdheid Midden-Limburg. In het beleidsplan is vastgelegd welke resultaten (speerpunten) de gemeenten samen met hun ketenpartners willen bereiken. Ook staat in het plan hoe deze resultaten worden gemonitord. Speerpunt 5
Resultaat
Gereed
Voorkomen van schulden
Vroegsignalering van schulden is volledig ingerichte en geïmplementeerd. Communicatie en dienstverlening omtrent Schuldhulpverlening is zodanig ingericht dat het ook voor iedereen te begrijpen is. Werkafspraken met woningbouwverenigingen, zorgverzekeraars en nutsbedrijven zijn vastgelegd in een convenant en worden periodiek geëvalueerd. Alle signaalpartners werken samen in één systeem. We communiceren op een begrijpelijk taalniveau met onze inwoners.
01-01-2021
We helpen op een manier die stress vermindert en perspectief biedt. Bijvoorbeeld door een hulpvraag integraal aan te pakken en alle oorzaken van schulden bespreekbaar te maken en de oplossingen duurzaam. De schuldhulpverlener en ketenpartners kennen elkaar en weten elkaar te vinden wanneer dit nodig is. We faciliteren deze samenwerking door minstens een keer per jaar met alle (lokale) partners te evalueren of een werkbijeenkomst te organiseren, Vanuit evaluaties worden door AMW- ML en PLANgroep minimaal 1 x per jaar informatiebijeenkomsten gehouden met als doel preventie van schulden. Lokale ketenpartners worden hier formeel en informeel bij betrokken en we streven naar innovaties op het gebied van preventie en vroegsignalering. We hebben een duidelijke werkwijze opgesteld voor ZZPers welke in aanmerking (willen) komen voor (schuld)hulpverlening. Hierbij geven we aandacht aan zowel privé-schulden als aan bedrijf gerelateerde schulden.
Uitvoeringsplan wordt na vaststelling van het beleidsplan opgesteld.
We communiceren duidelijk over onze aanpak. We kijken verder dan de schuld alleen. We werken samen.
We werken aan een duurzame oplossing voor schulden.
2.4.
01-01-2021
Niet vermeld
Gedurende de looptijd van dit beleidsplan Vanaf 2021 elk jaar
Instrumenten voor armoedebeleid
In Maasgouw en Roerdalen is het armoedebeleid niet geheel gelijkvormig geformuleerd. Daarom wordt het Armoedebeleid apart behandeld. Maasgouw De belangrijkste doelstelling van de gemeenteraad is volgens de op 19 maart 2015 vastgestelde beleidsnotitie ‘De cirkel doorbroken’6: ‘het vergroten van zelfredzaamheid en het bevorderen van participatie van inwoners, waarbij arbeidsparticipatie voorop staat.’ 6 De cirkel doorbroken, armoedebeleid in Maasgouw 2016-2020.
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
9
Binnen de gemeente kan iedereen hulp aanvragen die in financiële problemen terecht is gekomen of terecht dreigt te komen. Door het aanbieden van laagdrempelige voorlichting en informatie wordt bevorderd dat minder inwoners schulden krijgen. Inwoners die reeds in financiële problemen zijn geraakt krijgen (maatwerk-) ondersteuning. Zij worden begeleid naar een leven waar f inanciële problemen geen belemmering meer vormen en waarbij zij het liefst vrij van schulden maatschappelijk kunnen participeren. De eigen verantwoordelijkheid en motivatie van de inwoner blijven hierbij belangrijke uitgangspunten. In het beleidsplan zijn de volgende uitgangspunten voor Maasgouw vastgelegd: •
Zowel het oplossen van de financieel-technische kant van de schulden als het realiseren van gedragsverandering ter voorkoming van nieuwe schulden staan centraal bij integrale schuldhulpverlening.
•
Degene die in een schuldsituatie zit, is daar primair zelf voor verantwoordelijk; hij/zij moet zich daarvan bewust zijn c.q. bewust worden gemaakt. De inwoner met schulden is probleemeigenaar.
•
Schuldhulpverlening moet klantgericht, helder en eindig zijn. Met de inwoner worden afspraken gemaakt, vastgelegd in een schuldhulpverleningsplan. Dit bestaat uit een doelperspectief inclusief de daarbij behorende afspraken over gedragsmatige aspecten, de financieel-technische verplichtingen, de aard en omvang van de begeleiding en inzicht in de doorlooptijd.
•
Een aanpak in samenwerking is uitgangspunt waar het gaat om inwoners die met meervoudige problematiek en verschillende instellingen te maken hebben. Dit houdt in: samenwerking met en onderlinge doorverwijzing tussen de verschillende hulpverleningsorganisaties waarbij er één regisseur is.
•
Inwoners met schulden kunnen ongeacht de hoogte van hun inkomen een beroep doen op schuldhulpverlening.
In het beleidsplan bestaat veel aandacht voor verschillende vormen van preventie. •
Inf ormatie en advies aan inwoners.
•
Voorlichtingsbijeenkomsten.
•
Verbeteren van administratieve vaardigheden en het bevorderen van financiële educatie.
•
Vroegsignalering van schuldenproblematiek door het Sociaal wijkteam.
•
Hulp geven aan inwoners bij het invullen van formulieren
De gemeente wil met dit pakket maatregelen een gedragsverandering bij haar inwoners bewerkstelligen zodat zij leren om weerstand te bieden aan de verleidingen in de samenleving. In de raadsvergadering van 2 juli 2019 is het nieuwe armoedebeleid besproken. In de raadsvergadering van 17 december 2019 heeft de raad ingestemd met vijf speerpunten voor het nieuwe armoedebeleid die ook de basis vormen voor het armoedebeleid 2020-2024 7. Ook nieuwe ontwikkelingen zoals beschreven in het CBS-rapport ‘Armoede en sociale uitsluiting’8 en het WRR-rapport ‘Eigen schuld’ 9 zijn in dit beleid meegenomen. 7
Armoedebeleid Gemeente Maasgouw 2020-2024. dd. 17-12-2019. Rapport ‘Armoede en sociale uitsluiting CBS 2018. 9 Eigen schuld? Will Tiemeijer 2016, in opdracht van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid 8
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
10
De vijf speerpunten zijn: • Participatie bevorderen, verminderen van het aantal werkende armen. •
Minder stress door minder (geld)zorgen.
•
Bijdragen aan de positieve ontwikkeling van kinderen doordat ieder kind kan meedoen en opgroeien in een gezond opvoedklimaat.
•
Passende ondersteuning bij verandering in levensfase.
•
Taboe doorbreken en eigen kracht bevorderen.
Dit beleidsplan is gericht op het voorkomen, verlichten en bestrijden van armoede en schulden in de gemeente Maasgouw. Zij zet daartoe aan tot: •
Preventie, het tijdig onderkennen van risico’s op armoede en schulden bij inwoners,
•
Ondersteuning van inwoners met schulden.
Wegnemen van oorzaken van schulden door de situatie van de cliënt te verbeteren op het vlak van participatie, onderwijs, laaggeletterdheid, Wmo, statushouders, jeugd en jongeren, gemeentelijke belastingen en de woonsituatie. Roerdalen In het beleidsplan ‘Arm in Arm10’ spreekt het gemeentebestuur uit dat lokaal beleid alleen armoede niet kan voorkomen of oplossen. De samenwerking met andere partijen is nodig om armoede aan te pakken in een gezamenlijke inspanning van gemeente, het maatschappelijk middenveld en ook de betrokkenen zelf. Het gemeentebestuur wil een proces op gang brengen waarin lijnen worden uitgezet, acties worden gestart, projecten worden uitgevoerd en verbindingen worden gelegd en/of versterkt. In het uitvoeringsplan dat verbonden is aan het beleidsplan zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:
10
•
De leefwereld van inwoners staat centraal en we houden rekening met gedragsaspecten, zoals stress, die meespelen rond armoede. Op basis van vertrouwen, gelijkwaardigheid en een gezonde dosis creativiteit gaan wij samen opzoek naar de beste oplossing.
•
Vroegsignalering en preventie: financiële problemen/ schulden willen we het liefst voor zijn en zoveel mogelijk in een vroeg stadium aanpakken.
•
Kinderen vormen een aparte doelgroep in de aanpak van armoede. Zij zijn de toekomst, en als zij hun ontwikkelkansen kunnen vergroten, ongeacht de situatie van hun ouders, werkt dat preventief in de toekomst.
•
Roerdalen gaat armoede aanpakken in een gezamenlijke inspanning van burgers, gemeente, het onderwijs en het maatschappelijk middenveld. We zoeken actief verbinding en faciliteren ook het leggen van verbindingen.
•
Roerdalen wil dat haar gemeentelijke regelingen beter toegankelijk zijn. Mensen moeten ze kunnen begrijpen, gemakkelijk vinden en kunnen aanvragen.
‘Arm in Arm’, Armoedebeleid gemeente Roerdalen 2019-2021 dd. 13 december 2018
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
11
Vroegsignalering van schulden en het voorkomen van schulden zijn twee speerpunten van armoedebestrijding in Roerdalen. Door intensief samen te werken met partners als de stichting Humanitas, AMW-ML, Voedselbank, en PLANgroep krijgt het Sociaal Team mensen met schuldenproblematiek vroeg in beeld en kan hulp worden aangeboden.
2.5.
Rol van de gemeenteraad
Maasgouw In Maasgouw zijn er in 2018 en 2019 geen raadsinformatiebrieven aan de raad gestuurd die armoedebestrijding of schuldhulpverlening als hoofdthema hebben. Op 26 augustus 2020 heeft de raad een nieuwsbrief ontvangen over de vroegsignalering van schulden. Daarnaast waren er rapportages aan de raad die het sociaal domein betroffen waarin ook gewag gemaakt werd van armoedebestrijding of schuldhulpverlening. Ook in de programmabegroting 2020 wordt op een tiental plaatsen aandacht gevraagd voor armoedebestrijding en op één plaats voor schuldhulpverlening. Op 4 september 2018 organiseerde de gemeente Maasgouw een regionale werkconferentie waarin het thema armoede en stress centraal stond. Centraal stond dat het hebben van schulden voor stress zorgt en dat dit ook invloed heeft op de executieve vaardigheden van de hulpvrager en dat je daar in je benadering en hulpverlening bewust van bent en rekening mee houdt. Deze conferentie heeft bijgedragen aan bewustwording hiervan bij medewerkers van beide gemeenten en bij de medewerkers van de uitvoeringspartners. In Maasgouw levert MER-SD op regelmatige basis cijfers aan over de deelname aan minimaregelingen. Dit kan vertrouwelijke gegevens bevatten. Dat is de reden waarom deze cijfers mondeling aan de raad worden medegedeeld en toegelicht.
De Adviesraad Sociaal Domein Maasgouw11 wordt op verzoek door de wethouder en de betreffende medewerker eveneens mondeling geïnformeerd. Roerdalen In Roerdalen is de gemeenteraad eveneens betrokken bij het beleid op het vlak van bestrijding van armoede en schulden. Op 26 september 2018 heeft de raad in Roerdalen een themabijeenkomst georganiseerd die gewijd was aan armoedebestrijding en de gewijzigde inzichten over dat onderwerp. Op 13 december 2018 heeft de raad van Roerdalen in een motie vastgelegd dat jaarlijks een rapportage over de ontwikkeling van armoede onder ouderen gewenst is. In december 2019 heeft het college van B&W een raadsinformatiebrief aan de raad gestuurd over de stand van zaken van armoedebeleid. Deze RIB bevat een kwalitatief overzicht van een aantal acties die de gemeente in het kader van armoedebestrijding heeft uitgevoerd. In juni 2019 kwam het armoedebeleid eveneens in een RIB aan de orde, nu als onderdeel van de ontwikkelingen in het sociaal domein. Vervolgens is er op 2 f ebruari 2021 een raadsinformatiebrief verzonden waarin zowel het Werkprotocol Vroegsignalering van schulden als de voortgangsrapportage armoede 2020 zijn verstuurd aan de gemeenteraad. De Adviesraad Wmo en Participatiewet 12 wordt op verzoek ook mondeling geïnformeerd via de gebruikelijke kanalen.
Volgens de portefeuillehouder in het college van B&W is het soms moeilijk om door de grote hoeveelheid gedetailleerde informatie de grote lijn nog te ontwaren. In Roerdalen zoekt het college van B&W 11
De Adviesraad Sociaal Domein Maasgouw is sinds 2020 is de opvolger van het voormalige WMO-platform en de Participatieraad. 12 De Adviesraad Wmo en Participatiewet Roerdalen is per 1 januari 2020 is de opvolger van het voormalige WMO-platform
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
12
voor het hele sociale domein naar het juiste abstractieniveau en de juiste frequentie voor informatieverstrekking aan de raad.
2.6.
Bevindingen
In deze paragraaf worden belangrijkste bevindingen samen aan de hand van de onderzoeksvragen samengevat. Voor de onderbouwing aan de hand van het normenkader verwijzen we naar bijlage 5. Wat is het beleid in Maasgouw en Roerdalen over schuldhulpverlening en is dit vastgesteld door de raad? De beleidsstukken met betrekking tot schuldhulpverlening die in december 2020 zowel in Maasgouw als Roerdalen door de raad zijn vastgesteld voldoen aan de normen. Het regionaal beleidsplan schuldhulpverlening 2017-2020 dat de basis vormt voor het beleid in Maasgouw en Roerdalen in de periode 2017-2020 voldoet eveneens aan de wettelijke eisen van de Wgs en aan de normen van NVVK. Het regionaal beleidsplan 2021-2025 voldoet daar ook aan en is nog iets meer uitgebreid omdat het een aantal doelstellingen met een tijdspad bevat. Wordt de raad door het college betrokken bij de kaderstelling van Schuldhulpverlening? Ja, als er nieuwe ontwikkelingen zijn wordt de raad betrokken zie ook beantwoording volgende onderzoeksvraag. Hoe verhoudt dit beleid zich tot de Wgs en landelijk beleid zoals van branchevereniging NVVK? De uitwerking van een lokaal uitvoeringsplan is in Maasgouw ten tijde van het onderzoek (juli 2021) iets verder gevorderd dan in Roerdalen. Beide plannen sluiten aan op de eisen in de Wgs en de normen van NVVK.
Zij bevatten nadrukkelijk doelstellingen ten aanzien van preventieve actie en nazorg in het schuldhulpverlening-traject. De verwachting is dat beide uitvoeringsplannen schuldhulpverlening in de loop van 2021 uitgewerkt zijn en worden vastgesteld. De resultaten en aanbevelingen van dit onderzoek worden zoveel mogelijk meegenomen in de lokale uitvoeringsplannen. Een gedetailleerde inventarisatie en analyse van de schuldenproblematiek heeft zowel in Maasgouw als in Roerdalen nog niet plaatsgevonden. De gemeenten zijn voor hun data afhankelijk van landelijke cijf ers. Daarnaast leveren de ketenpartners zoals PLANgroep en AMW-ML kwartaal- en jaarrapportages aan. In het concept lokale uitvoeringsplan SHV en LGH van Maasgouw staat meer gedetailleerde informatie over de groep inwoners die in de afgelopen beleidsperiode (tot en met 2020) gebruik heeft gemaakt van schuldhulpverlening. Wordt de raad geïnformeerd over voortgang, uitvoering en resultaten van schuldhulpverlening? In Roerdalen heeft de raad in 2018 om rapportage over de ontwikkeling van armoede onder ouderen gevraagd. In beide gemeenten wordt indien nodig de raad geïnformeerd over nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot schuldhulpverlening en/of armoede bestrijding. In beide gemeenten was monitoring van de eigen prestaties op het vlak van schuldhulpverlening de af gelopen jaren gering.
In de lokale uitvoeringsplannen worden kritieke prestatie-indicatoren (KPI's) nader uitgewerkt en is ook aandacht voor de communicatie naar de gemeenteraad.
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
13
3.
Beeld van schulden en hulpverlening
In dit hoofdstuk willen we de tweede onderzoeksvraag beantwoorden: ‘Welke gegevens zijn er beschikbaar over de schuldhulpverlening?’. In de eerste paragraaf geven we een beeld van de omvang en kenmerken van huishoudens met problematische schulden, onafhankelijk of er sprake is van hulp, in de regio Midden-Limburg. In de tweede paragraaf wordt juist ingegaan op de omvang en kenmerken van schuldhulpverleningstrajecten in Maasgouw en Roerdalen en welke gegevens hierover bekend zijn. Het hoofdstuk wordt afgesloten met de belangrijkste bevindingen.
3.1.
Problematische schulden in de regio
In deze paragraaf komt het aantal huishoudens en de kenmerken en oorzaken van problematische schulden in de regio aan bod en worden deze vergeleken met landelijke cijfers. Aantal huishoudens Het landelijke beeld is dat circa 8%, 1 op 12 huishoudens 13, te maken heeft met geregistreerde problematische schulden. Meer dan de helft (56%) van deze huishoudens behoorde op 1 januari 2018 al minstens drie jaar aaneengesloten tot een huishouden met probleemschulden. Bijna een kwart van deze huishoudens behoorde één jaar eerder nog niet tot een huishouden met probleemschulden. Het aandeel van huishoudens met geregistreerde problematische schulden is de afgelopen jaren stabiel en schommelt tussen 7,8% en 8,6%. 14 . In de volgende figuur staat afgebeeld het aandeel huishoudens in Midden-Limburgse gemeenten in vergelijking tot het landelijke gemiddelde. 12,0 11,0 10,0 9,0 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0
2015
2016
2017
2018
2019
2020-01
2020-10
Roermond
Landelijk gem.
Weert
Echt-Susteren
Roerdalen
Maasgouw
Leudal
Nederweert
Figuur 1. Ontwikkeling huishoudens met problematische schulden in percentages. 15
13
CBS (september 2020), Schuldenproblematiek in beeld, Huishoudens met geregistreerde problematische schulden 20152018, p.9 CBS (september 2020), Schuldenproblematiek in beeld, Huishoudens met geregistreerde problematische schulden 20152018, p.11 15 https://dashboards.cbs.nl/v2/SchuldenproblematiekInBeeld/ 14
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
14
Opvallend is het hoge aandeel van problematische schulden in de gemeente Roermond. Daar heeft in de jaren 2015 – 2020 10% van de huishoudens problematische schulden. In Roerdalen zijn dit 6 à 7% van de huishoudens. Dat is vergelijkbaar met de gemeenten Weert en Echt-Susteren. In Maasgouw schommelt het aandeel rond de 5% en in de gemeenten Leudal en Nederweert is het aandeel het laagste, rond de 4%. Daarnaast is het opvallend dat er sprake is van een dalende trend van het aantal schulden sinds 2018 tot oktober 2020. Gemiddeld daalt het aantal met een half procent. Dit geldt ook voor de gemeenten Maasgouw en Roerdalen. De uitzondering hierop is Leudal waar het aantal huishoudens met schulden niet daalt. Op basis van percentages van het CBS en het totaal aantal huishoudens in 2018 in Maasgouw (10.457) en in Roerdalen (9.337) wordt door de rekenkamercommissie geschat dat in Maasgouw circa 565 en Roerdalen circa 600 huishoudens te maken hebben met problematische schulden.
16 PLANgroep meldt in haar jaarverslag van 2020: ‘Het landelijke beeld is dat het aantal aanmeldingen gelijk is gebleven of iets is teruggelopen, wellicht vanwege COVID 19 en de huidige steunmaatregelen.’ 17 Dit wetende schat de rekenkamercommissie dat ook in 2019 en 2020 ongeveer 550 à 600 huishoudens in de gemeente te maken heeft met problematische schulden en dit aantal naar alle waarschijnlijkheid niet hoger is geworden. Wel wordt opgemerkt dat het relatieve aandeel van huishoudens iets hoger ligt in Roerdalen dan in Maasgouw. Ook blijkt uit de jaarverslagen dat het aantal aanmeldingen bij PLANgroep in Roerdalen in 2020 licht is gestegen terwijl dit in Maasgouw is gedaald.
3.1.1. Kenmerken en oorzaken over het ontstaan van problematische schulden Over het ontstaan van problematische schulden is veel literatuur te vinden. Ook in het regionale beleidsplan wordt aandacht geschonken aan het ontstaan van schulden. In veel gevallen is er een relatie tussen een laag inkomen en schuldenproblematiek. Het één komt echter ook voor zonder het ander. Inwoners die leven in armoede hebben niet per definitie schulden en een inwoner met schulden leeft niet per definitie van een inkomen tot 120% van de bijstandsnorm. Huishoudens met een inkomen uit een eigen onderneming hebben relatief vaker te kampen met problematische schulden volgens het onderzoek van het CBS. 18 Het CBS heef t in hetzelfde rapport een aantal risicogroepen onderscheiden en de instroomkans berekend om een huishouden te worden met problematische schulden. Er zijn zeven groepen geïdentif iceerd van personen met een verhoogde kans op instroom in de problematische schulden. 19 Voor alle risicogroepen geldt dat de belangrijkste bron van inkomsten een uitkering, inkomen uit eigen onderneming of geen dan wel een onbekend inkomen is. Ook geldt voor bijna alle risicogroepen dat het totale vermogen van het huishouden lager dan 1.000 euro is. De groep met de hoogste instroomkans is ‘recent verdacht van een misdrijf’.
Andere kenmerken van personen met een verhoogd risico op instroom in de geregistreerde problematische schulden zijn: een substantiële afname van het huis-
16
Deze schatting van aantal huishoudens met problematische schulden is berekend door rekenkamercommissie Jaarverslagen PLANgroep 2020 Maasgouw en Roerdalen Regionaal Beleidsplan Schuldhulpverlening 2021-2025. 19 CBS (september 2020), Schuldenproblematiek in beeld, Huishoudens met geregistreerde problematische schulden 20152018, p.18 17 18
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
15
houdinkomen, het wonen in een huurwoning, recent uit elkaar gaan met de partner, en van inkomen uit werk naar een WW‐uitkering gaan. 20
3.1.2. Kans om in de schulden te belanden Door het aantal personen dat op 1 januari 2018 voor het eerst geregistreerde problematische schulden heeft te relateren aan de totale groep personen die op 1 januari 2017 niet tot een huishouden met geregistreerde probleemschulden behoorden, is de instroomkans berekend. Voor 2018 geldt dat de instroomkans van personen die niet tot een van de risicogroepen behoren 0,7 % is. Onder personen die tot één van de risicogroepen behoren is de instroomkans 6,5%. 21 Concreet houdt dit in: • Van de personen in Maasgouw die op 1-1-2017 geen geregistreerde problematische schulden hadden, behoort 1,6% tot een risicogroep. Dit komt neer op 290 personen. Van die 290 personen, ontwikkelde 5,9% geregistreerde problematische schulden tussen 1-1-2017 en 1-1-2018. •
Van de personen in Roerdalen die op 1-1-2017 geen geregistreerde problematische schulden hadden, behoort 1,3% tot een risicogroep. Dit komt neer op 210 personen. Van die 210 personen, ontwikkelde 4,9% geregistreerde problematische schulden in dat jaar.
•
Van de personen in Nederland die op 1-1-2017 geen geregistreerde problematische schulden hadden, behoort 2,7% tot een risicogroep. Van die personen ontwikkelde 6,5% geregistreerde problematische schulden in dat jaar.
Het aandeel personen dat tot een risicogroep behoort is dus lager in Maasgouw en Roerdalen dan gemiddeld in heel Nederland. Daarnaast is ook de kans dat personen uit de risicogroep probleemschulden ontwikkelen, wat lager dan gemiddeld. Dit neemt niet weg dat in 2018 in Maasgouw 290 inwoners een potentieel risico waren waarvan naar verwachting 17 inwoners geregistreerde problematische schulden zouden ontwikkelen. In Roerdalen mocht op basis van deze redenering van 10 inwoners worden verwacht dat zij in de schuldhulpverlening zouden instromen.
3.2.
Lokale schuldhulpverlening
In deze paragraaf gaan we eerst in op de aantallen schuldhulpverleningstrajecten en f inanciële hulpvragen. Vervolgens gaan we in op het bereik van schuldhulpverlening en vroegsignalering, de hoogte van schulden en de doorlooptijden. De paragraaf wordt afgesloten met de kosten en baten.
3.2.1. Aantal schuldenaren en financiële hulpvragen De gemeente houdt geen gegevens bij over hoeveel schuldenaren jaarlijks in- en uitstromen in de schuldhulpverleningstrajecten. Hiervoor dient te rade te worden gegaan bij de uitvoerende organisaties. De belangrijkste uitvoerende organisatie is PLANgroep, vervolgens Algemeen Maatschappelijk Werk Midden-Limburg (AMW-ML) en twee vrijwilligersorganisaties: Stichting Schuldhulp in Maasgouw en Humanitas in Roerdalen.
20
CBS (september 2020), Schuldenproblematiek in beeld, Huishoudens met geregistreerde problematische schulden 20152018, p.18 21 https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld/
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
16
3.2.2. PLANgroep De instroom schommelt de afgelopen jaren tussen de 27 en 68 en de uitstroom tussen 61 en 166. 22 Schuldhulpverleningstrajecten die verder gaan dan een informerend gesprek of eenmalig advies duren minimaal 3 jaar. De trajecten lopen dus over de jaren heen. Dit betekent dat er tussen de instroom en uitstoom per kalenderjaar geen directe relatie is. In onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van de instroom en uitstroom. Tabel 2: Aantal schuldhulpverleningstrajecten in Maasgouw. 2016
2017
2018
2019
2020
Gem.
Instroom (nieuwe aanmeldingen)
41
58
27
46
38
42
Uitstroom (afgesloten dossiers)
61
97
100
117
100
105
Bron: Jaarverslagen PLANgroep
Tabel 3: Aantal schuldhulpverleningstrajecten in Roerdalen. 2016
2017
2018
2019
2020
Gem.
Instroom (nieuwe aanmeldingen)
58
59
68
51
54
58
Uitstroom (afgesloten dossiers)
163
146
148
116
166
144
Bron: Jaarverslagen PLANgroep
In Maasgouw stromen de afgelopen vijf jaren gemiddeld 42 nieuwe schuldenaren in en Roerdalen is dit 58. De uitstroom is gemiddeld 105 schuldenaren per jaar in Maasgouw en in Roerdalen 144 schuldenaren. Het slagingspercentage, zo geeft PLANgroep aan, is moeilijk te berekenen omdat dit per fase verschillend is. Voor een uitleg van de fases zie bijlage 4. Bijvoorbeeld bij eenmalig advies is niet eenvoudig te achterhalen hoe succesvol dit is geweest, daarom berekent PLANgroep het slagingspercentage alleen over de afgesloten minnelijke schuldhulpverleningstrajecten. De slagingspercentages in de jaarverslagen schommelen tussen de 86% en 100% per jaar en zijn hoog te noemen. Dit duidt erop dat de minnelijke schuldhulpverleningstrajecten goed verlopen. Het slagingspercentage zegt niets over de andere fases van dienstverlening van PLANgroep. Vandaar dat we nader ingaan op het aantal dossiers in behandeling per jaar en welk soort diensten worden af genomen. Sinds 2016 worden gemiddeld 162 schuldenaren per jaar door PLANgroep in Maasgouw geholpen en in Roerdalen 245 schuldenaren zoals te zien in onderstaande tabellen waarbij ook het uitvalpercentage is opgenomen. Het uitvalpercentage is het totale aantal behandelde dossiers dat gedurende een jaar negatief wordt af gesloten. Dit houdt dat er geen hulp meer kan worden geboden of dat de klant niet meer in beeld is.
In Maasgouw ligt het uitvalpercentage iets hoger dan in voorgaande jaren. Uitval vindt met name plaats in f ase 1 (aanmeldfase - stabilisatiefase). Voornaamste uitstroomreden betreft: niet meer verschijnen op afspraken/niet reageren op uitnodiging. Tabel 4: Totaal aantal behandelde dossiers in Maasgouw. 2017
2018
2019
2020
Gem.
Totaal behandeld
155
147
173
176
162
Uitvalpercentage
7,2%
5,4%
3,5%
7,0%
5,8%
Bron: Jaarverslagen PLANgroep Maasgouw 22
Jaarverslagen Maasgouw en Roerdalen 2016 - 2020 PLANgroep
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
17
Tabel 5: Totaal aantal behandelde dossiers in Roerdalen. 2017
2018
2019
2020
Gem.
Totaal behandeld
258
257
221
245
245
Uitvalpercentage
5,6%
7,4%
4,5%
2,4%
4,9%
Bron: Jaarverslagen PLANgroep Roerdalen
Het grotere aantal dossiers in Roerdalen hangt er mogelijk mee samen dat in Maasgouw de schuldbedragen gemiddeld iets lager zijn dan in Roerdalen, voor onderbouwing hiervoor zie paragraaf 3.2.8. Ook wordt tijdens de interviews opgemerkt dat schuldtrajecten in Roerdalen langer lijken te lopen. Daarnaast zagen we eerder dat het aandeel van huishoudens met problematische schulden in Roerdalen iets hoger is dan in Maasgouw. Dit zijn mogelijke verklaringen waarom het gemiddeld aantal behandelde hulpverleningstrajecten in Roerdalen (245) hoger is dan in Maasgouw (162). PLANgroep geeft geen informatie over gemiddelde of landelijke uitvalpercentages. Uit rekenkameronderzoeken van Arnhem en Venlo blijkt de dat daar de uitvalpercentages rond de 4% zijn. PLANgroep heeft zicht op het aantal huishoudens met problematische schulden. PLANgroep communiceert door middel van jaarverslagen en kwartaalverslagen naar de betreffende gemeente. Sommige geïnterviewden geven aan dat dit een goed overzicht geeft van schuldhulpverlening, andere geïnterviewden geven aan dat de jaarverslagen niet eenvoudig te begrijpen zijn. Dit laatste onderschrijft de rekenkamercommissie. De gesprekken met PLANgroep waren nodig om een beter zicht te verkrijgen. Ook heef t de rekenkamercommissie de cijfers gebruikt uit verschillende jaarverslagen om een beter beeld te krijgen van de aantallen en het resultaat hiervan.
Hiervan wordt ook verslag gedaan in het nieuwe uitvoeringsplan van de gemeente Maasgouw.
3.2.3. AMW-ML AMW-ML geeft aan dat al jaren financiën een van de belangrijkste redenen is om hulp te vragen. Deze staat al jaren in de top vijf ‘problematieken’. Gemiddeld is een kwart tot een derde deel een financiële hulpvraag. Uit de gesprekken komt naar voren dat er een klein verschil is tussen de ‘gemiddelde’ cliënt uit Maasbracht en de cliënten uit de andere dorpen in Maasgouw en Roerdalen. Er lijkt een verschil in zelfredzaamheid te bestaan dat zich onder andere uit in gedeeltelijk kortere hulpverleningstrajecten in Maasbracht. Ook lijken cliënten in Roerdalen en andere dorpen in Maasgouw terughoudender om hulp te vragen en komen ze later met een vraag. In de gesprekken wordt overigens ook opgemerkt dat in de gemeente allerlei armoede- en f inanciële problemen voorkomen. Zoals te zien is onderstaande tabellen. Tabel 6: Aantal (financiële) hulpvragen bij AMW-ML in Maasgouw. 2017
2018
2019
2020
Gem.
Totaal aantal hulpvragen
519
626
287
333
441
Percentage financiële hulpvragen
29%
29%
23%
33%
29%
Aantal financiële hulpvragen
151
182
66
110
127
Bron: Feiten en Cijfers AMW-ML Maasgouw
Tabel 7: Aantal (financiële) hulpvragen bij AMW-ML in Roerdalen. 2017
2018
2019
2020
Gem.
Totaal aantal hulpvragen
307
309
162
215
248
Percentage financiële hulpvragen
29%
27%
22%
27%
26%
Aantal financiële hulpvragen
89
83
36
58
67
Bron: Feiten en Cijfers AMW-ML Roerdalen
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
18
Het aantal hulpvragen bij AMW-ML is in Maasgouw hoger dan in Roerdalen. Als gevolg hiervan zijn het aantal f inanciële vragen in Maasgouw ook hoger. Het relatieve aandeel is nagenoeg gelijk en maakt inzichtelijk dat financiële problematiek core business is bij maatschappelijk werk. De cijf ers van AMW-ML geven inzicht in het absolute aantal en het relatieve aandeel van huishoudens dat kampt met financiële problemen en daardoor maatschappelijke hulp nodig heeft.
3.2.4. Stichting Schuldhulp in Maasgouw In 2017 is Stichting Schuldhulp in Maasgouw opgericht. Momenteel zijn er 11 SchuldHulpMaatjes als vrijwilliger actief en 5 kandidaat maatjes wachten tot zij kunnen worden opgeleid. Zij bieden praktische ondersteuning aan cliënten, leren hun budgetteren en ze bieden een luisterend oor aan mensen die vastgelopen zijn met hun financiën. Deze ondersteuning heeft het meeste effect in de preventieve f ase en bij het verlenen van nazorg. Ook in de schuldhulpfase wordt ondersteuning geboden; in deze f ase ligt het accent op mentale ondersteuning, praktische hulp en het stimuleren om vol te houden. Het werk van een schuldhulpmaatje richt zich uitdrukkelijk niet op het overnemen van het werk van bureaus voor professionele schuldhulpverlening. 23 Tabel 8: Aantal hulpvragen bij Stichting Schuldhulp in Maasgouw. 2017
2018
2019
2020 schatting
Nieuwe hulpvragen
i.o.
9
24
30
Lopende hulpvragen
i.o.
9
34
54
Bron: Jaarverslagen Stichting Schuldhulp.
Elk jaar kan Stichting Schuldhulp bij de Landelijke Vereniging SchuldHulpMaatje een overzicht opvragen van het dashboard. Het doel van dit dashboard is om inzicht te geven in de schuldenproblematiek binnen gemeentes. Door informatie over het betaalgedrag van huishoudens en socio-demograf ische kenmerken te combineren, wordt nagegaan welke eigenschappen typerend zijn voor de f inanciële situatie. Elke financiële situatie wordt ingedeeld in risicoprofielen (van 1 (goed) tot 10 (problematisch)). De achterliggende financiële data geven inzicht in de betaalhygiëne (of mensen goed of slecht betalen), hoeveel huishoudens op een postcode een achterstand hebben en hoe hoog die achterstand is. De schuldenproblematiek kan op postcodeniveau worden geanalyseerd. Medio januari bevond 3,1% van alle huishoudens in de gemeente Maasgouw zich in risicoprofiel 8,9,10 (problematische schulden bij meerdere schuldeisers) en 17,6 % van alle huishoudens in risicoprof iel 5, 6, 7 (schulden bij meerdere schuldeisers). Landelijk was het gemiddelde 32,7% (20,7% Maasgouw). De Stichting Schuldhulp geeft hiermee aan inzicht te hebben in de lokale financiële problematiek.
3.2.5. Humanitas in Roerdalen Humanitas Midden-Limburg is actief in Roermond en Roerdalen. In Roerdalen zijn 40 vrijwilligers actief . Zij bieden tijdelijke ondersteuning bij de thuisadministratie en helpen mensen om hun (financiële) zaken weer op een rijtje te krijgen en te houden.
23
Financieel jaarverslag 2019 Stichting Schuldhulp Maasgouw
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
19
Tabel 9: Aantal deelnemers bij Humanitas Thuisadministratie in Roerdalen.
Deelnemers
2017
2018
2019
2020 schatting
28
onbekend
27
17
Bron: Jaarverslagen Humanitas Thuisadministratie Midden-Limburg Schuldhulp.
Daarnaast heeft Humanitas in 2020 het Get a Grip project gelanceerd om jongeren tussen 16 en 24 jaar te leren hoe met geld om te gaan. In 2020 hebben 2 jongeren hieraan deelgenomen. Uit de jaarverslagen van Humanitas Thuisadministratie blijkt dat het aantal deelnemers in Roerdalen tot nu toe beperkt is: 17 in 2020. Hierdoor is er waarschijnlijk beperkt inzicht in de financiële problematiek bij huishoudens in heel Roerdalen. Daar waar een groter aantal huishoudens gebruik maakt van Humanitas (bv Roermond) zijn er meer inzichten voorhanden zo komt ook uit de gesprekken naar voren.
3.2.6. Bereik Een van de belangrijkste bevindingen uit het CBS-onderzoek is dat 1 op de 6 huishoudens (14,4%) met problematische schulden in beeld is bij een vorm van schuldhulpverlening. Van een meerderheid (85,6% huishoudens met geregistreerde problematische schulden) is niet bekend of zij in beeld zijn bij de (schuld)hulpverlening 24. Of dat in onze gemeenten ook geldt, is met de huidige cijfers niet te achterhalen, zo staat dit letterlijk in het regionale beleidsplan opgenomen. 25 De rekenkamercommissie heeft getracht om hier meer zicht op te krijgen. Dit kan door het aantal gemeentelijke schuldhulpverleningstrajecten te vergelijken met de schatting van het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden van het CBS. In 2018 waren in Maasgouw (met 565 geschatte huishoudens met problematische schulden) 147 schuldenaren in behandeling. Dit levert een bereik op van 26%. En in Roerdalen (met 598 huishoudens) met 257 schuldenaren een bereik van 43%. Dit houdt in dat één of meer personen van een huishouden worden bereikt. PLANgroep geeft aan dat het geregeld voorkomt dat meerdere personen binnen een huishouden kampen met problematische schulden en er dus ook meerdere schuldhulpverleningstrajecten lopen binnen hetzelfde huishouden.
Indien bekend zou zijn hoeveel schuldenaren binnen eenzelfde huishouden schuldhulpverlening krijgen is nog beter zicht mogelijk op het bereik. Deze cijfers geven in ieder geval aan dat het bereik niet lager ligt dan het landelijke gemiddelde maar ook dat een groot deel van de huishoudens met problematische schulden nog niet bereikt wordt.
3.2.7. Vroegsignalering Vanaf 1 januari van dit jaar hebben gemeenten de wettelijke taak om vroegsignalering van schulden vorm te geven. Vroegsignalering van schulden is opgezet in samenwerking met de gemeenten EchtSusteren, Roerdalen, Leudal en Nederweert. Voorgaande jaren werden de signalen via energiemaatschappijen al vermeld in de jaarverslagen van PLANgroep. Dat waren er gemiddeld 69 per jaar in
24
CBS (september 2020), Schuldenproblematiek in beeld, Huishoudens met geregistreerde problematische schulden 20152018, p.14 25 Beleidsplan Schuldhulpverlening 2021 - 2025, p. 4
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
20
Maasgouw en 140 in Roerdalen26. In de volgende tabel wordt het aantal signalen weergegeven per maand sinds de start van het regionale systeem. Tabel 10: Aantal vroegsignaleringen uit regionale systeem. Maasgouw
Roerdalen
Maand
enkel
match
enkel
match
nov-20
20
0
47
1
dec-20
19
2
37
0
jan-21
17
0
20
0
feb-21
18
0
13
0
mrt-21
29
4
31
0
apr-21
14
0
14
0
Totaal
117
6
162
1
Gemiddeld
20
1
27
0
Het aantal meervoudige signalen of matches is niet opvallend hoog. De enkelvoudige signalen zijn er gemiddeld 20 in Maasgouw en 27 in Roerdalen. De gemeente is voornemens om nauwlettend te monitoren en evalueren met de partners hoe vroegsignalering verloopt. Hierbij wordt bijgehouden hoeveel inwoners bereikt worden en hoe de respons is van de inwoners die benaderd worden. In principe worden alle inwoners waarvan een signaal binnenkomt benaderd. De verwachting is dat het aantal inwoners dat zich aanmeldt voor een schulpverleningstraject zal toenemen. Enerzijds door vroegsignalering en anderzijds door een inkomensdaling vanwege de coronacrisis. Een prognose van Inforing, een bedrijf dat software heeft ontwikkeld om de gevolgen van vroegsignalering zichtbaar te maken, geeft aan dat bij een volledige werking van het systeem (waarbij alle veelvoorkomende schuldeisers zijn aangesloten) het aantal enkelvoudige signalen op jaarbasis in Maasgouw tussen de 70 en 189 en in Roerdalen tussen de 63 en 170 zal uitkomen. Daarbij wordt aangegeven dat het aantal mogelijk hoger zal zijn als gevolg van de coronacrisis. Onderstaande tabellen geven een overzicht per gemeente. Tabel 11: Verwachting aantal signalen als gevolg van nieuwe Wgs op jaarbasis in Maasgouw. minimum
gemiddeld
maximum
Prognose aantal signalen
70
116
189
Prognose, rekening houdend met corona
130
177
225
Bron: Inforing
Tabel 12: Verwachting aantal signalen als gevolg van nieuwe Wgs op jaarbasis in Roerdalen. minimum
gemiddeld
maximum
Prognose aantal signalen
63
104
170
Prognose, rekening houdend met corona
117
160
203
Bron: Inforing
De cijf ers van Inforing komen overeen met het beeld van het afgelopen half jaar in Maasgouw zonder de ef fecten van Corona. Het is interessanter is om te weten in hoeverre de vroegsignaleringssignalen leiden tot een groter bereik van huishoudens met problematische schulden. Hier is nu nog geen
26
Bewerking van jaarverslagen 2017-2020 Maasgouw en Roerdalen
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
21
inzicht in. Gezien het geringe aantal meervoudige signalen of matches is het zelfs de vraag of hiermee daadwerkelijk een groter bereik wordt verkregen van huishoudens met problematische schulden.
3.2.8. Hoogte van schulden De landelijke gemiddelde schuld bedraagt € 43.513. De schulden van ondernemers (gem. € 107.186) in de schuldhulpverlening zijn twee tot wel drie keer hoger dan de schulden van particulieren (gem. €39.029). 27 Een rekenvoorbeeld leert ons dat als een schuldenaar op bijstandsniveau een schuld heeft van € 43.000 met 13 schuldeisers (gemiddeld), er € 41.200 wordt kwijtgescholden en dat € 1.800 bij de schuldeisers moet worden afgelost. Dit betekent aan de ene kant dat schuldeisers nog geen 4% van de f inanciële waarde voor hun geleverde dienst of product ontvangen. Het overige wordt kwijtgescholden (96%) Aan de andere kant moet de schuldenaar 3 jaar rondkomen met een minimaal bedrag op 90% van het bijstandsniveau om schuldenvrij te worden. In de gesprekken met geïnterviewden wordt geregeld opgemerkt dat dit maandelijkse bedrag erg laag is. Dit leefgeldbedrag voor een alleenstaanden is circa 50 euro per week, voor een stel 70 euro per week en een gezin met 2 kinderen 90 euro per week. Het leefgeldbedrag is bedoeld om eten en verzorgingsproducten van te kopen. In de jaarverslagen van PLANgroep staat een verdeling van de hoogte van schulden voor alle cliënten die geholpen worden. Dit staat voor 2020 af gebeeld in de volgende figuur. 100% 80% 60% 40% 20% 0%
13% 4%
17% 7%
30% 47% 26% 19%
28%
10% Maasgouw < 5
Roerdalen 5 - 15
15 - 50
50 -75
> 75
Figuur 2. Verdeling van de hoogte van schulden in 2020. 28
Het valt op dat in Maasgouw 28% van de schuldenaren een relatieve lage schuld heeft (< € 5.000). In Roerdalen is opmerkelijk dat 47% van de schuldenaren een schuld heeft tussen € 15.000 en € 50.000.
3.2.9. Doorlooptijden De wettelijke en werkelijke doorlooptijden van schuldhulpverleningstrajecten zijn vanuit de optiek van de cliënt in alle gemeenten lang te noemen. Een doorlooptijd van 6 maanden tussen de eerste vraag en de start van het schuldhulpverleningstraject is niet uitzonderlijk. Vervolgens is de cliënt drie jaar 27 28
https://jaarverslag.nvvk.eu/2019/cijfers/index.html Jaarverslagen PLANgroep 2020 Maasgouw en Roerdalen
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
22
bezig met het voldoen aan zijn verplichtingen voor hij ‘schuldenvrij’ is. AMW-ML geeft aan dat de periode tussen de eerste vraag en de start van een schuldhulpverleningstraject een stressvolle periode is. PLANgroep registreert de doorlooptijden per cliënt. Er zijn geen afspraken gemaakt met de gemeente om te rapporteren over de doorlooptijden en deze zijn dan ook niet opgenomen in het jaarverslag. Bovendien merkt PLANgroep op dat het veel belangrijker is om te kijken naar het resultaat dan naar de doorlooptijd. Liever een iets langer traject met resultaat dan uitsluitend sturen op korte doorlooptijden. Overleg met schuldeisers heeft namelijk tijd nodig om tot resultaat te komen. Wachtlijsten zijn er niet in de gemeente. PLANgroep geeft aan altijd binnen de (wettelijke) termijnen voor de doorlooptijden te blijven. Dit houdt in: •
Binnen 2 maanden een Plan van Aanpak (PvA) met beschikking.
•
Binnen 4 maanden stabiliseren voor inkomensreparatie, betalingsregeling treffen en ‘schuldregelingsrijp’ maken (dit kan verlengd worden met 4 maanden).
•
Binnen 120 dagen een minnelijke schuldregeling regelen (Als de onderhandeling slaagt, dan is de drie jaar gestart bij aanvang onderhandeling).
Navraag bij PLANgroep leert ons dat in 2020 in Roerdalen de gemiddelde doorlooptijd 101 dagen en in Maasgouw 115 dagen was voor het regelen van een schuldregeling. Dit gemiddelde valt dus binnen de termijn van 120 dagen. Incidenteel per cliënt kan het voorkomen dat de termijn langer duurt maar gemiddeld dus niet. De rekenkamercommissie stelt vast dat het er naar uitziet dat PLANgroep binnen de termijnen voor de doorlooptijden blijft voor de intake, het stabiliseren en het regelen van een minnelijke schuldregeling. De gemeente monitort de doorlooptijden niet of stuurt hier niet actief op. Juist bij het begin van een traject is het gewenst om tijdswinst te behalen zo komt uit de literatuur naar voren. Het is ook bekend dat hoe langer het proces duurt hoe groter de schuld wordt en dat mensen pas komen als het als het al veel te lang geduurd heeft.
3.2.10. Kosten en baten van schuldhulpverlening In een verouderd onderzoek uit 2011 wordt gesteld dat schulpverlening lonend is omdat de bijstandsen WW-uitkeringen worden ingekort (looptijd) dan wel voorkomen en er bespaard wordt op woonlasten. De conclusie van het onderzoek luidt dat de baten van schuldhulpverlening ruim twee keer zo hoog zijn als de bedragen die de gemeenten daar aan uitgeven. Gemiddeld gaven de onderzochte organisaties aan schuldhulpverlening 1,4 miljoen euro uit per 100.000 inwoners. Daarmee voorkwamen zij gemiddeld genomen een bedrag van 3,3 miljoen euro aan uitgaven op andere beleidsterreinen.29 In een ander onderzoek wordt vermeld dat de kosten voor vrijwilligersprojecten van 1 euro een bedrag oplevert van 1,30 euro tot 2,90 euro aan bespaarde kosten elders 30. De kosten voor schuldhulpverlening staan opgenomen in onderstaande tabel per gemeente. Deze bestaan voornamelijk uit de geleverde diensten van PLANgroep aan schuldenaren en een bijdrage aan Humanitas en Stichting Schuldhulp. De geleverde diensten van AMW-ML in verband met maatschappelijke en f inanciële hulp zijn niet opgenomen in de tabel.
29 30
Regioplan & Hogeschool Utrecht (2011). Schulphulpverlening loont! P.3 Regioplan (2011). Maatschappelijke rendement van vrijwilligersprojecten in de schuldhulpverlening P.6
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
23
Tabel 13. Uitgaven (externe directe kosten) aan schuldhulpverlening. Jaartal Maasgouw Roerdalen 2012
€ 37.837
€ 62.585
2013
€ 49.838
€ 76.608
2014
€ 60.575
€ 94.253
2015
€ 47.622
€ 92.728
2016
€ 44.556
€ 75.190
2017
€ 51.335
€ 65.207
2018
€ 39.774
€ 65.761
2019
€ 41.356
€ 70.907
2020
€ 55.156
€ 63.744
Gemiddeld
€ 46.612
€ 74.109
Bron: Beleidsplan schuldhulpverlening 2017 – 2020 en opgave beleidsmedewerkers
Voor Schuldhulp in Maasgouw is vanaf 2017 circa € 3.000 per jaar uitgegeven en voor Humanitas Thuisadministratie in Roerdalen was dit in 2019: € 5.400 (27 deelnemers à € 200). Er zijn in 2020 in Maasgouw voor het eerst ook opgenomen kosten voor vroegsignalering: € 5.177. Voor Roerdalen is dit niet bekend. De externe directe uitgaven voor schuldhulpverlening is geen hoge kostenpost te noemen.
3.3.
Bevindingen
In deze paragraaf worden belangrijkste bevindingen samen aan de hand van de onderzoeksvragen samengevat. Voor de onderbouwing aan de hand van het normenkader verwijzen we naar bijlage 5. Welke risicogroepen zijn er te onderscheiden? In hoeverre wijkt dit af of komt dit overeen met landelijke cijfers? De schatting van de rekenkamercommissie is dat er circa 550 huishoudens met problematische schulden in Maasgouw zijn en in Roerdalen circa 600 huishoudens. Relatief is dit 5% in Maasgouw en in Roerdalen 6 à 7 %. Dit percentage lijkt redelijk stabiel in de afgelopen jaren. Landelijk schommelt het tussen de 7,5 en 8,5% waarmee er in Roerdalen en in Maasgouw dus een iets lager risico is. Dit geldt ook voor de instroomkans van personen met problematische schulden. In welke mate worden mensen die schuldhulpverlening nodig hebben, bereikt? Landelijk wordt slechts 1 op de 6 huishoudens (14%) met problematische schulden bereikt. In Maasgouw en Roerdalen is dit aandeel waarschijnlijk hoger. Toch wordt ook hier een groot deel van deze huishoudens (nog) niet bereikt. Sinds november 2020 wordt actief ingezet op vroegsignalering van inwoners van betalingsachterstanden. De signalen zijn gemiddeld 20 enkelvoudige signalen per maand en een enkel meervoudig signaal (of zogenaamde match). De effecten van vroegsignalering zijn nog niet bekend.
Wat zijn de werkelijke en gewenste resultaten van de gemeentelijke schuldhulpverlening (prestaties in aantallen, hoogte van de schulden, effecten en doorlooptijden)? En zijn er gegevens over instroom en uitstroom beschikbaar? En wat zijn de wachtlijsten en doorlooptijden: hoelang duurt het voordat een burger met problematische schulden wordt geholpen?
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
24
PLANgroep, de uitvoerende organisatie van schuldhulpverlening, levert door middel van jaar- en kwartaalverslagen gegevens op over de instroom, uitstroom, behandelde dossiers en geleverde diensten. Daarbij worden ook slagings- en uitvalpercentages gegeven zodat de effecten deels gemeten kunnen worden. Deels, omdat niet alle diensten meegenomen worden in deze percentages. De conclusie is dat PLANgroep er goed in slaagt om minnelijke schuldregelingen te treffen en dat de uitval binnen het landelijke beeld past. AMW-ML, Schuldhulp en Humanitas rapporteren ook aan de gemeente via jaarverslagen hoeveel inwoners met schulden zij bereiken en ondersteunen. Bij AMW-ML zijn een kwart tot een derde deel f inanciële hulpvragen, gemiddeld in Maasgouw 127 en 67 in Roerdalen. Opvallend is dat er in Maasgouw (441) in totaal meer hulpvragen zijn dan in Roerdalen (248). Schuldhulp Maasgouw heeft via haar landelijke dashboard ook zicht op de lokale financiële problematiek. Zij is in 2017 opgericht en heeft de afgelopen jaren meer mensen (54) kunnen bereiken. Het aantal deelnemers (19) van Humanitas Thuisadministratie en Get-a-Grip voor jongeren in Roerdalen is beperkt. Wachtlijsten zijn er niet in de gemeente. Intern worden door PLANgroep de doorlooptijden geregistreerd. Hierover wordt niet gerapporteerd aan de gemeenten.
De gemiddelde doorlooptijd om een schuldregeling te treffen is binnen de termijn van 120 dagen in de gemeente. Hoe is de verdeling van hoogte van schuld bij aanvang schuldhulpverlening? De landelijke gemiddelde schuld in de schuldhulpverlening is € 43.000 euro met 13 schuldeisers. Waarbij schulden van ondernemers twee tot drie keer hoger zijn dan schulden van particulieren. Gemiddelde cijfers zijn niet bekend in Maasgouw en Roerdalen. Er wordt wel gerapporteerd over de verdeling van hoogte van schulden door PLANgroep. Ook in het nieuwe uitvoeringsplan van Maasgouw wordt een verdeling van de schuldhoogte per jaar gegeven. Wat is er bekend over de kosten en baten van schuldhulpverlening bij de gemeente en landelijk? De kosten voor de schuldhulpverleningstrajecten zijn relatief en absoluut laag te noemen. Lokale cijf ers over de baten als bespaarde kosten zijn er niet. Het landelijke beeld is dat dit ruim twee keer zo hoog is als de kosten en het dus zeker de moeite waard is om hier geld aan uit te geven. Indien er onvoldoende gegevens voorhanden zijn om schuldhulpverlening te sturen welke gegevens zijn nodig om de gewenste resultaten en - effecten te kunnen meten? Er zijn voldoende gegevens voorhanden over ingezette instrumenten en aantallen.
Gegevens ontbreken over de doorlooptijden van de intake, stabilisatie en het regelen van een minnelijke schuldregeling en niet over alle fases van dienstverlening worden de effecten gemeten. Ook is niet bekend op welke wijze inwoners het proces van schuldhulpverlening binnenkomen of via welk kanaal zij zich aanmelden.
Onderzoek schuldhulpverlening in Maasgouw en Roerdalen
25
4. Proces schuldhulpverlening In dit hoofdstuk komt de derde onderzoeksvraag aan de orde: “Op welke wijze verlenen de gemeente en ketenpartners hun diensten?” In de eerste paragraaf geven we een beeld van de communicatie. Daarna wordt het proces van schuldhulp en de samenwerking geschetst en komen de ingezette instrumenten aan de orde. Het hoofdstuk wordt afgesloten met de belangrijkste bevindingen aan de hand van het normenkader.
4.1.
Communicatie over de dienstverlening van de gemeente
De gemeente communiceert over schuldhulpverlening, problematische schulden en geldzorgen via de gemeentelijke website, via een Facebook-pagina en de LinkedIn-pagina. Ook verschijnen er soms artikelen in de regionale weekbladen en in nieuwsberichten via de email (Maasgouw Nieuwsbrief en RoerdalenBericht). Indien een inwoner van Maasgouw of Roerdalen een vraag over schuldhulpverlening heeft, kan hij/zij de gemeente bellen met vragen over schulden of informatie hierover opzoeken op de gemeentelijke website. Per gemeente levert dit ongeveer vergelijkbare resultaten op met kleine verschillen. Maasgouw In Maasgouw wordt de vrager met het trefwoord “schuld” de gemeentelijke website als eerste doorverwezen naar de pagina: Schuldhulpverlening PLANgroep. Hier kan de vrager zich meteen aanmelden via het web loket van PLANgroep of de gemeente bellen voor een afspraak. Daarnaast wordt inf ormatie gegeven over het intakegesprek en over een minnelijk of wettelijk schuldhulpverleningstraject 31. Het trefwoord geldproblemen verwijst door naar de titel: Gratis hulp bij geldproblemen en geef t informatie over SchuldHulpMaatje, PLANgroep, Vroegsignalering en andere hulp zoals Algemeen Maatschappelijk Werk Midden Limburg (AMW-ML) of het Sociaal Wijkteam 32.
Een korte check op de facebook pagina levert de volgende twee resultaten op van november en f ebruari 2020 en handelen respectievelijk over het schuldenloket van de rechtbank en over het convenant van vroegsignalering. Roerdalen Hier wordt de vrager met het trefwoord “schuld” op de gemeentelijke website als eerste doorverwezen naar de pagina: Geldproblemen. De gemeente geeft verschillende mogelijkheden voor gratis hulp. Genoemd worden: Humanitas, AMW-ML, Sociaal Team Roerdalen, Geldplan Statushouders, Vroegsignalering, Regelingen Laag Inkomen en Schuldhulpverlening PLANgroep. Bij dit laatste item staat een korte tekst met een telefoonnummer. Hierbij wordt vermeld dat PLANgroep beperkt bereikbaar is en dat bij geen gehoor de gemeente ervoor gaat zorgen dat PLANgroep contact gaat opnemen 33. In Roerdalen kan de vrager zich niet aanmelden via het web loket van PLANgroep. In Roerdalen levert het trefwoord “schuld” op de facebook pagina in de periode augustus – november 2020 twee resultaten op. In september 2020 was dit voor het laatste met een blog in de vorm van een interview met de schuldhulpverlener. In de eerste helf t tot 15 juni 2021 zijn bij beide gemeenten op Facebook geen berichten geplaatst over geldzorgen en schuldhulpverlening. Wel zijn er in 2020 zes gelieerde berichten geplaatst zoals: 31
https://www.gemeentemaasgouw.nl/zorg-ondersteuning/werk-inkomen_44102/item/schuldhulpverleningplangroep_48157.html 32 https://www.gemeentemaasgouw.nl/zorg-ondersteuning/werk-inkomen_44102/item/gratis-hulp-bij-geldproblemen_52729.html 33 https://www.roerdalen.nl/geldproblemen