101341-onderzoek Public Result economisch profi_Public Result economisch profiel Maasgouw 220325

Economisch Profiel Gemeente Maasgouw Naar een economische agenda voor Maasgouw

In opdracht van Gemeente Maasgouw Versie: 25-03-2022

Public Result B.V. Postbus 11649 2502 AP Den Haag Tel: 070 – 3468816 e-mail: info@publicresult.nl www.publicresult.nl Opdrachtnummer: MASEP21 © Copyright Public Result 2022.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud 1. Aanleiding

1

1.1 ECONOMISCH PROFIEL MAASGOUW

1

1.2 VERANTWOORDING

2

2. Sociaal-economische vitaliteit

5

2.1 VITALE GEMEENTE IN EEN VITAAL NETWERK

5

2.2 MAASGOUW ZET IN OP…

6

2.3 WAT ZIJN DE BELANGRIJKE CLUSTERS?

7

3. Hoe zien de partijen in de gemeente het economisch perspectief? 12 3.1 INTERACTIEVE WERKBIJEENKOMST

12

3.2 WERKSESSIES: AAN DE SLAG MET PRANGENDE VRAGEN

15

3.3 ENQUÊTE

17

4. Kansenverkenner: wat zijn mogelijkheden voor de toekomst? 20 4.1 WAT KAN HET OPLEVEREN?

20

4.2 INNOVATIE IS NODIG

22

4.3 GROOTSTE GROEI MOGELIJK IN DE CLUSTERS… MARITIEM TOERISME EN RECREATIE ZORG AGRIFOOD 4.4 VERZORGENDE EN OVERIGE SECTOREN

23 23 25 26 28 29

5. Wat betekent dat voor de vraag naar werknemers? 30 5.1 TOENEMENDE VERVANGINGSVRAAG

30

5.2 WAAR KOMEN NIEUWE WERKNEMERS VANDAAN?

31

5.3 BEROEPS- EN OPLEIDINGSNIVEAU

32

6. Waar kan gas gegeven worden?

34

6.1 ACCELERATIE-EFFECTEN

34

6.2 SAMENWERKING DRIE O’S

35

6.3 MARKETING

39

6.4 ACQUISITIE EN BEDRIJVENTERREINENBELEID

41

6.5 BEREIKBAARHEID EN WOON- EN LEEFKLIMAAT

42

6.6 ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT

44

6.7 VERSTERKEN INNOVATIEF VERMOGEN EN KETENDICHTHEID

47

6.8 VERBINDING VAN SECTOREN: CROSS-OVERS

49

6.9 GROEISCENARIO CPB

50

1.

Aanleiding

1.1 ECONOMISCH PROFIEL MAASGOUW De gemeente Maasgouw gaat de schouders onder de economie zetten. Het is immers voor nu en voor de toekomst belangrijk om sociaaleconomisch vitaal te blijven en de sociaaleconomische ontwikkelkansen die er liggen te benutten. Daarbij is het van belang om te focussen op het behouden van bedrijvigheid en werkgelegenheid in de regio en het binden van werknemers aan onze arbeidsmarkt. Een eigen uitgesproken economische identiteit zorgt ervoor dat de verschillende dorpskernen een toekomstbestendige basis kunnen op bouwen, waarin inwoners, bedrijven, verenigingen en het middenveld een positief perspectief op de toekomst van de gemeente ontwikkelen. Maar andersom – naar de buitenwereld toe – gelden de voordelen van een uitgesproken economische identiteit net zozeer: Maasgouw kan door middel van bepaalde focuspunten ervoor zorgen dat het een aantrekkelijke gemeente is en blijft om te wonen, werken en recreëren. Het vestigingsklimaat voor bedrijven kan worden bevorderd, toeristen vinden in Maasgouw een nog aantrekkelijkere plek en inwoners blijven er wonen vanwege de duurzame, vitale en leefbare dorpskernen. Om dit te bereiken, stelt de gemeente in samenwerking met partners in het bedrijfsleven en het onderwijs een economisch profiel op.

Dit profiel schetst de groeikansen van de lokale economie en geeft inzicht in de economische clusters, regionale verbanden en toekomstige uitdagingen. Met als doel het aanwijzen van kansen om de vitaliteit van Maasgouw ook in de toekomst te behouden en waar mogelijk zelfs te overtreffen. Deze rapportage is een analyse van het economisch profiel/DNA van de gemeente van nu en in de toekomst. Het economisch profiel van de gemeente wordt geschetst door het beantwoorden van onderstaande vragen: 1. Wat zijn de economische ambities en potenties van de gemeente en hoe vertalen die zich in de ontwikkeling van het bruto gemeentelijk product (BGP)? 2. Welke eisen stelt dit aan het vestigingsklimaat, bijvoorbeeld in bereikbaarheid, woon- en leefklimaat en netwerken van met elkaar samenhangende bedrijvigheid (ecosystemen)? 3. Wat betekenen de ambities en potenties voor de arbeidsparticipatie en arbeidsproductiviteit?

1

4. Welke behoefte is er daarmee aan arbeidskrachten en wie kan de arbeidsplaatsen invullen in de toekomst? 5. Aan welke ‘knoppen’ kan gedraaid worden (zogenaamde acceleratie-effecten) om de potentie en ambities te maximaliseren? De analyse richt zich dus niet alleen op het in beeld brengen van het huidige economische profiel, maar ook op de economische potentie en ambitie van Maasgouw. Het voorliggend rapport is een onderbouwing van deze ambitie en de daaruit voortvloeiende opgaven in Maasgouw. De analyses worden uitgevoerd aan de hand van de ‘Economische Transformatie Monitor’ zoals ontwikkeld door adviesbureau Public Result: een analyse- en scenariomodel dat de belangrijkste economische variabelen en ontwikkelingen met elkaar in verband brengt, inclusief de rol die onderwijs en scholing daarbij vervullen.

1.2 VERANTWOORDING De onderzoeksvragen worden voor een belangrijk deel beantwoord op basis van gegevens van het CBS. Aanvullend worden andere openbare bronnen benut, waaronder de KVK (Regiodata), Bedrijvenopdekaart.nl, het CBP en PBL, Decisio, LISA en onderzoeken (bijv. Rabobank). Daarnaast wordt er gebruik gemaakt van resultaten uit de interviewronde, enquête en kansenversneller en van bevindingen uit een bureaustudie. Voor een duidelijk beeld van de economische structuur zijn er 13 interviews afgenomen met ondernemers en (school)bestuurders uit de gemeente en omliggende regio (zie bijlage voor een overzicht). Deze interviews hebben waardevolle informatie opgeleverd over de huidige situatie, de toekomstverwachtingen en de ontwikkelingen in de stuwende sectoren. Daarnaast is er een enquête uitgezet onder ondernemers, onderwijs en gemeente, met 91 respondenten. Door middel van de resultaten uit de interviews en de enquête

2

kunnen voorbeelden worden geïllustreerd, sectoranalyses worden versterkt, het ambitieniveau worden bepaald en de ‘knoppen om aan te draaien’ (acceleratieeffecten) worden geïdentificeerd. Veel kwantitatieve gegevens zijn standaard beschikbaar op het zogeheten ‘COROP’niveau als laagste schaalniveau. Maasgouw maakt deel uit van de COROP-regio Midden-Limburg. Naast Maasgouw omvat dit gebied de gemeenten Echt-Susteren, Leudal, Nederweert, Roerdalen, Roermond en Weert, waardoor het lastig is om de economische gegevens van Maasgouw op het juiste niveau te onderzoeken. Zaken als bijvoorbeeld het bruto gemeentelijk product (BGP) zijn vanuit dit schaalniveau aan de hand van de werkgelegenheidsgegevens per sector (die per gemeente beschikbaar zijn) teruggerekend naar Maasgouw. Daarbij is dus de arbeidsproductiviteit per sector van het COROP-gebied toegepast op de gemeente. Macro-economische cijfers per sector worden niet ieder jaar gepubliceerd en komen met enige vertraging tot stand. Vanwege de vergelijkbaarheid en de compleetheid is daarom gekozen voor het jaar 2019 als uitgangspunt voor de scenario’s in het model. Het is dus niet volledig cijfermatig bekend hoe de specifieke sectoren zich sinds 2019 hebben ontwikkeld, maar in het scenario is wel rekening gehouden met ontwikkelingen in de tussenliggende jaren.

Een belangrijke ontwikkeling waar in de afgelopen jaren rekening mee moet worden gehouden, is de coronacrisis. In bijvoorbeeld een sector als toerisme en recreatie heeft de crisis grote invloed gehad op factoren als werkgelegenheid en omzet. Aangezien de coronacrisis inmiddels meer behapbaar is geworden en de economie weer groeit, wordt het jaar 2019 nog steeds als uitgangspunt in de scenario’s voor de toekomst. De effecten van de coronacrisis zijn hierin voor zover bekend wel in meegenomen. Zo is anno 2022 duidelijk dat de contactbeperkende maatregelen ter bestrijding van de pandemie (de ‘lockdowns’) tot een economische krimp hebben geleid in 2020 en delen van 2021. Volgens de meest recente berekeningen volgde na deze krimp een sterke groeifase – met als gevolg dat de economie qua omvang begin 2022 weer op het niveau is van voor de coronacrisis. Dit betekent dus een economische groeivertraging van circa 2 jaar. De grootste onzekerheid op dit moment is de oorlog in Oekraïne en de gevolgen ervan voor de globale, Europese en Nederlandse economie. Eerste effecten zijn zichtbaar op het gebied van stijgende brandstof- en energieprijzen en tekorten op de wereldmarkt van agriproducten. Zo zijn er meldingen dat boeren een extra voorraad aan veevoeder aanleggen.

Met het gehanteerde analysemodel, de Economische Transformatiemonitor, is het mogelijk meerdere scenario’s op te stellen, omdat de verschillende knoppen waar aan gedraaid kan worden allemaal schaalbaar zijn. Belangrijk om hierbij aan te geven is dat in ieder geval het trendscenario CPB wordt weergegeven en er een scenario is opgesteld waarin uitgegaan wordt van de maximale economische potentie in de gemeente. Zo ontstaat een bandbreedte voor mogelijke economische ontwikkeling. De economische partners bepalen uiteindelijk samen wat de daadwerkelijke ambitie

3

wordt en welke maatregelen worden ingezet Daarmee is dit geen voorspelling voor toekomstige groei. De transformatiemonitor is een scenariomodel en geen prognosemodel. Het instrument is bedoeld om met elkaar in dialoog te gaan over ontwikkelingsrichtingen (met een marge) bij verschillende uitgangspunten. Het geeft daarmee geen exacte uitkomsten. Hier kunnen zodoende ook geen rechten aan ontleend worden. Tot slot kan worden opgemerkt dat de uitkomsten van de analyse, interviews en enquête op 10 maart 2022 zijn getoetst in een interactieve werkbijeenkomst met circa 20 ondernemers, stakeholders, gemeentelijke bestuurders en ambtenaren. Tijdens deze sessie werd het beeld getoetst en door aanwezigen verrijkt. Leeswijzer De opbouw van het rapport is als volgt: •

In hoofdstuk 2 geven we beeld van het huidige economische profiel van Maasgouw.

•

In hoofdstuk 3 worden de uitkomsten van de interactieve sessie van 10 maart 2022 gepresenteerd, tijdens deze sessie is de ambitie voor economische groei in diverse scenario’s gepresenteerd en hebben ondernemers en de gemeente hun voorkeuren uitgesproken. In werksessies is aan vervolgstappen gewerkt. Daarnaast worden de resultaten van de enquête kort besproken.

•

In hoofdstuk 4 beschrijven we het aanwezige economische beleidskader en verkennen we de groeikansen in een aantal voor de gemeente stuwende sectoren en kwantificeren we deze kansen op basis van de voorkeuren uit de interviews en interactieve sessie. Het gaat enerzijds om de te verwachten groei van het BGP en anderzijds om de (noodzakelijke) toename van de arbeidsproductiviteit. Het sleutelwoord om deze groei te bereiken is innovatie.

•

Hoofdstuk 5 brengt de gevolgen voor de arbeidsmarkt in beeld. Het toekomstig aantal banen is de resultante van enerzijds de groei van het BGP en anderzijds de toenemende arbeidsproductiviteit. In een anticipeerregio als Midden-Limburg (met als gevolg van de vergrijzing veel uittreders uit de arbeidsmarkt) gaat het daarnaast ook om de vervangingsvraag.

•

Hoofdstuk 6 geeft tot slot een overzicht van de ‘knoppen’ (acceleratieeffecten) waaraan gedraaid kan worden om de ambities waar te maken. Dit levert concrete aanknopingspunten voor het beleid op, die in een toekomstige uitvoeringsagenda kunnen worden opgenomen.

4

2.

Sociaal-economische vitaliteit

In dit hoofdstuk wordt de huidige economische structuur van de gemeente onder de loep genomen. Dit gebeurt aan de hand van een aantal karakteristieken van de gemeente. Vervolgens wordt ingegaan op de ambities in de gemeente en de regio: waar ziet men kansen voor de regio en welke sectoren zijn daarin belangrijk? Het hoofdstuk vervolgt met een cijfermatige analyse van de economische structuur en sluit af met een inschatting op de situatie in 2029 als er niets wordt gedaan. 2.1 VITALE GEMEENTE IN EEN VITAAL NETWERK De gemeente Maasgouw bestaat sinds 2007 en omvat de voormalige gemeenten Heel, Maasbracht en Thorn. Met 408 inwoners per km2 op ongeveer 23.000 inwoners (2019) is Maasgouw iets minder dichtbevolkt dan de rest van Nederland, waar het gemiddelde op 504 mensen per km2 ligt. De bedrijvigheid binnen de gemeente Maasgouw ligt voornamelijk in de kleinschalige tot middelgrote bedrijven, die voornamelijk actief zijn in de industrie, handel en zorg. Maar liefst 97% van de bedrijven heeft 0 tot 10 medewerkers. De circa 2.270 bedrijven die Maasgouw rijk is, zijn goed voor 7.100 banen. De bedrijvigheid is gesitueerd op 9 bedrijventerreinen, waarvan een belangrijk deel natte bedrijventerreinen zijn. 9 tot 15% van de bedrijvigheid in Midden-Limburg is namelijk natte bedrijvigheid. Met een relatief iets hogere werkloosheid dan de rest van Midden-Limburg (3,2%, t.o.v.

Midden-Limburg 2,9%), maar nog steeds een dalende werkloosheid in vergelijking met voorgaande jaren, is het goed werken in Maasgouw. Een aantal bedrijven dat gevestigd is in Maasgouw opereren op wereldniveau. Zo is het bedrijf Linssen Yachts een wereldwijde markleider op het gebied van jachten tussen de 8 en 15 meter, en heeft het bedrijf Van Aarsen – met hoofdkantoor in Heel – wereldwijd een leidende positie op het gebied van machines voor diervoeder. Maasgouw in een krachtig netwerk Maasgouw maakt deel uit van twee sterke netwerken in Midden-Limburg, Samenwerking Midden-Limburg (SML) en Keyport. SML is het samenwerkingsverband van de zeven gemeenten in Midden-Limburg op economisch en fysiek gebied. Na de vastgestelde visie ‘Midden-Limburg, verbindend Hart van Limburg’, hebben de samenwerkende gemeenten met een aantal partnerorganisaties een investeringsagenda opgesteld voor de periode 2022-2032. In de eerder opgestelde visie wordt Midden-Limburg geschetst als een regio met een strategische ligging tussen economisch sterke regio’s in binnen- en aangrenzend buitenland en met een aantrekkelijk woonklimaat. Sterke sectoren voor de regio in termen van werkgelegenheid, innovatie en uitstraling zijn de maakindustrie, agribusiness, groothandel en logistiek, detailhandel en leisure. De regio wil aan de slag met diverse

5

opgaven, zoals de zorg voor vitale werklocaties, een goed functionerende arbeidsmarkt, aandacht voor innovatie en ondernemerschap, leisure, mobiliteit en infrastructuur en verduurzaming. Deze opgaven zijn uitgewerkt in de strategische investeringsagenda Midden-Limburg 2022-2032 die zal worden uitgevoerd door Ontwikkelingsmaatschappij Midden-Limburg (OML), Keyport, Ons WCL, Platform Vitale Landbouw, taskforce Corona en SML. SML is hierin facilitator van de uitvoering en betrokken bij de speerpunten vrijetijdseconomie, mobiliteit, infrastructuur en circulaire economie. OML is vooral betrokken bij de vitale werklocaties en Keyport bij de onderwerpen arbeidsmarkt en onderwijs en innovatie en ondernemerschap. Keyport is de netwerk- en uitvoeringsorganisatie van ondernemers, overheid en onderwijs om economisch te groeien, werkgelegenheid te bevorderen en het vestigingsklimaat voor ondernemers te bevorderen. Met de strategische punten innovatie, ondernemerschap en arbeidsmarktoptimalisatie werken de partners (7 gemeenten, regionale bedrijfsleven en onderwijs) samen voor een economisch vitale regio. Keyport is samenwerkingspartner binnen Brainport Network, dat soortgelijke netwerkorganisaties aan elkaar verbindt. In de zeven Midden-Limburgse gemeenten samen wordt per jaar € 7,8 miljard verdiend. Tussen 2015 en 2019 is dit BRP met ca. 20% gestegen.

Het aantal werkzame personen steeg met ongeveer 5%, wat laat zien dat de arbeidsproductiviteit relatief gezien is toegenomen. Omdat de bevolking van Midden-Limburg in die periode minder hard groeide dan de stijging van het BRP, is het BRP per inwoner ook gestegen. In 2015 lag deze nog op € 31.500, waar deze in 2019 al op € 36.860 lag. Ondanks deze toename ligt het BRP per hoofd van de bevolking in Midden-Limburg onder het Limburgse en Nederlandse gemiddelde, respectievelijk € 41.318 en € 46.876. 2.2 MAASGOUW ZET IN OP… Met de strategische visie 2025 geeft de gemeente Maasgouw richting aan de thema’s woon- en leefklimaat, een goede structuur van het sociaal domein, regionale samenwerking (met een accent op de herstructurering van (natte) bedrijventerreinen), vrijetijdsbesteding en een focus op een goede relatie tussen burgers en bestuurders. De belangrijkste opgaven voor de gemeente zijn een dalende bevolking, ontgroening, vergrijzing, het vitaal houden van bedrijventerreinen, de mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt en het versterken van de positie van vakantieparken. Op het gebied van woon- en leefklimaat, richt de gemeente zich op het promoten van Maasgouw als aangename woongemeente door het profiel van blauwe en groene gemeente te verstevigen. Op het gebied van een vitale regionale economie wordt er gefocust op de samenwerking tussen de triple helix.

En als het gaat om vrijetijdsbesteding, ligt de focus op het vergroten van de dynamiek en belevingswaarde van Maasgouw als vrijetijdsgebied. Naast de strategische visie 2025 laat het rapport Nautische Bedrijvigheid Midden-Limburg 2020 zien dat er in MiddenLimburg, en ook in Maasgouw, een speciale focus moet zijn op nautische bedrijvigheid. Tussen de 8 en 15% van de bedrijvigheid op bedrijventerreinen in

6

Midden-Limburg is watergebonden of waterverbonden. En dat is 6 tot 10% van de totale economie in Midden-Limburg. Een van de speerpunten in het rapport is het versterken van de nautische functies van kades in Maasgouw. Daarnaast is een van de aanbevelingen van het rapport om in samenwerkingsverband tussen de zeven Midden-Limburgse gemeenten een accountmanager aan te stellen om de nautische bedrijvigheid in de gemeenten verder vorm te geven. De gemeente Maasgouw zet zich vanuit toeristisch-recreatief oogpunt neer door middel van een focus op de Maasplassen. De gemeente wil dagrecreatie versterken en verblijfsaccommodaties (re)vitaliseren. Specifieke projecten waarop wordt gefocust zijn de ontwikkeling van vakantiepark Maasresidence Thorn, maar ook de aanleg van fietspaden, wandelpaden en parkeerplaatsen. Een belangrijk instrument voor deze punten is branding en marketing. Bij de branding vormt de eigen kracht van het gebied het vertrekpunt, terwijl er bij marketing wordt gekeken naar de doelgroepen die er zijn voor de toeristische producten in het gebied. 2.3 WAT ZIJN DE BELANGRIJKE CLUSTERS? Maasgouw kent meerdere stuwende en innovatieve clusters die belangrijk zijn voor de toekomst: agrifood, maritiem, zorg en toerisme.

Deze clusters noemen we stuwende clusters, omdat ze producten en diensten exporteren, voorop lopen qua innovatie en omdat er sprake is van een cluster – een verzameling van bedrijven dat zakelijk met elkaar verbonden heeft of voordelen van elkaar ervaart, bijvoorbeeld in het aantrekken van talent en in korte ketens. Stuwende clusters zijn belangrijk omdat ze invloed hebben op de overige en verzorgende sectoren. Als het goed gaat met stuwende sectoren profiteren en ook de verzorgende sectoren zoals de zakelijke en financiële dienstverlening en bouwnijverheid. De bedrijven die actief zijn in de stuwende sectoren variëren van kleine bedrijven tot enkele grote internationaal opererende bedrijven. Met name het maritieme cluster en de zorg drukken hun stempel op de bedrijvigheid. De zorg vanwege de grote werkgelegenheid die het creëert in de regio en het maritieme cluster vanwege de innovatie en de werkgelegenheid die het biedt. Andere mogelijkheden voor economische groei liggen in het zoeken naar verbindingen tussen sectoren. Bijvoorbeeld de combinatie van de agrarische sector en toerisme of van de agrarische sector en zorg, door middel van zorgboerderijen. Verder kan er gefocust worden op automatisering in de maakindustrie in zowel het maritieme als het agrifood cluster.

In deze paragraaf wordt met cijfers het belang van de eerder genoemde clusters aangegeven aan de hand van het Bruto Gemeentelijk Product (BGP) (in termen van toegevoegde waarde), de arbeidsproductiviteit en als resultante van beide, de werkgelegenheid. Het BGP bedroeg naar schatting in 2019 zo’n € 428 miljoen. Relatief ten opzichte van de bevolking is dit gelijk aan de omliggende gemeenten. In Leudal was het BGP namelijk ongeveer € 800 miljoen, daar wonen echter 35.000 mensen t.o.v. 23.000 in Maasgouw. In Maasgouw is het aandeel van de stuwende

7

clusters aan de totale economie relatief gezien groot, 51% van het BGP wordt namelijk verdiend in deze clusters. De stuwende sectoren kunnen niet zonder de zogenaamde verzorgende sectoren. Dit zijn de economische activiteiten die de exporterende en innoverende sectoren ondersteunen en hun omzet dan ook vooral in de gemeente maken. Zo kan de accountant niet zonder de omzet van het metaalbewerkingsbedrijf, maar valt dit bedrijf niet om wanneer de accountant failliet gaat. Als het dus goed gaat met de stuwende sectoren, gaat het goed met de verzorgende sectoren in de economie. Dit is goed voor de werkgelegenheid. In de verzorgende sectoren in Maasgouw zien we de volgende economische activiteiten plaatsvinden: handel (€ 41 miljoen), overige industrie (€ 26 miljoen), financiële dienstverlening (€ 22 miljoen), vervoer en opslag (€ 19 miljoen) en specialistische zakelijk dienstverlening (€ 19 miljoen). Daarmee is overigens niet gezegd, dat er in de verzorgende sectoren geen innovatie plaatsvindt. We hebben alleen niet kunnen constateren dat dit van een zodanige schaal en inhoud is, dat deze leidt tot export buiten de gemeente en een bovengemiddelde groei van de toegevoegde waarde voor de gemeente. Dit wordt ondersteund door de resultaten uit de afgenomen interviews en de enquête. De stuwende clusters zijn belangrijk voor de werkgelegenheid en innovatie in Maasgouw.

Gezamenlijk is er in deze clusters ongeveer 2.800 FTE, wat 49% van de totale werkgelegenheid is. Innovatie in de stuwende clusters… De agrarische sector is over het algemeen een sector die een hogere productiviteit heeft dan de andere stuwende sectoren in Midden-Limburg. De agrifood cluster is dan ook vooral aanwezig op regionaal schaalniveau. In de gemeente Maasgouw zijn vooral twee grote bedrijven gevestigd die bij de food (en deels ook industrie) sector gerekend kunnen worden en die een grote invloed hebben qua omzet (toegevoegde waarde) en werkgelegenheid in de gemeente. De Heus en Van Aarsen International zijn innovatieve bedrijven. Ook het maritieme cluster laat zien dat het een innovatieve sector is, met bijvoorbeeld veel automatisering en het gebruik van intern opgeleide mensen.

8

…maar een grote uitgaande pendel De gemeente Maasgouw is qua bedrijvigheid en werkgelegenheid erg gericht op de omliggende regio. Dat blijkt uit de forse arbeidspendel naar omliggende gemeenten en zelfs verder. Iedere dag gaan er ongeveer 8.800 mensen naar een andere gemeente om te werken (81% van de beroepsbevolking). Naast de omliggende gemeenten is Noord-Brabant een populaire provincie om te werken, met 1.400 mensen die daar iedere dag gaan werken. De voornaamste reden hiervoor is waarschijnlijk Brainport Eindhoven als belangrijke vestigingslocatie voor (innovatieve) bedrijven. Andersom komen er dagelijks 5.000 mensen naar Maasgouw toe om te werken (70% van de werkgelegenheid in Maasgouw). De belangrijkste gemeenten waar mensen vandaan komen zijn de omliggende gemeenten Leudal, Roermond en Echt-Susteren. Van 300 mensen kan niet worden gespecifieerd waar zijn vandaan komen – de kans is groot dat het hierbij gaat om inkomende pendel vanuit België en Duitsland. 5.000 inkomende arbeidspendel tegenover 8.800 uitgaande pendel laat zien dat de arbeidspendel per saldo negatief is. Daarnaast zijn er nog 2.100 mensen die in Maasgouw wonen én werken.

Gemiddeld aantal bedrijven Als er wordt gekeken naar de structuur van de bedrijvigheid in Maasgouw vallen een aantal dingen op. Het aantal bedrijfsvestigingen per 10.000 inwoners ligt nagenoeg gelijk aan de omliggende gemeentes (1.160), met Roerdalen (965) als negatieve en Nederweert (1.416) als positieve uitschieters. Respectievelijk gezien zijn in die twee gemeenten minder en meer bedrijfsvestigingen. Verder heeft de gemeente Maasgouw relatief gezien een stuk meer logistieke bedrijfsvestigingen dan het gemiddelde in

9

Midden-Limburg (119 t.o.v. 40). Daarnaast is het opvallend dat Maasgouw een bijna twee keer zo harde groei van het aantal vestigingen per 10.000 inwoners heeft als de rest van Midden-Limburg. Deze groei zit hem voornamelijk in de zakelijke diensten, gezondheid, detailhandel en land- en tuinbouw. Een andere positieve ontwikkeling is dat Maasgouw relatief gezien een stuk minder gestopte vestigingen heeft per 10.000 inwoners (14,2) dan de rest van Midden-Limburg (22,2). …en een vergrijzende beroepsbevolking Maasgouw heeft in 2019 een potentiële beroepsbevolking (15 tot 75 jaar) van 18.000 mensen. 67% hiervan is werkzaam. Dit ligt iets lager dan het Nederlandse gemiddelde (71%) en iets onder het Limburgs gemiddelde (68%). De komende jaren krijgt Maasgouw door vergrijzing en ontgroening te maken met een dalende potentiële beroepsbevolking. In 2029 zal de totale omvang van de beroepsbevolking ten opzichte van 2015 gedaald zijn met ongeveer 1.040 mensen, gelijk aan een daling van 7%. Ter vergelijking: de beroepsbevolking van Midden-Limburg daalt net iets harder, met ongeveer 8% tot 2029. De beroepsbevolking die volgens de prognoses in 2029 in Maasgouw woont, kan met een gelijkblijvende arbeidsproductiviteit het huidige BGP niet in stand houden.

Bedrijven in de regio zullen naar alle waarschijnlijkheid niet aan voldoende of niet voldoende gekwalificeerde werknemers kunnen komen en zullen moeten inkrimpen of vertrekken. Door de vergrijzing zal namelijk sprake zijn van zowel een kwantitatieve (niet voldoende) als een kwalitatieve (niet voldoende gekwalificeerde) mismatch. De Nederlandse bevolking is gemiddeld steeds hoger opgeleid en het is de vraag hoe het onderwijsniveau van de instromers op de arbeidsmarkt aansluit bij de vacatures die vrijkomen door de vergrijzing. Dit zal het vertrek van kansrijke goed opgeleide jongeren uit de gemeente versterken en de aantrekkelijkheid voor nieuwe vestigers doen afnemen. Dit laat zien dat ontgroening ook een grote rol gaat spelen.

Ontwikkeling beroepsbevolking 2015-2029 (prognose) 104% 102% 100% 98% 96% 94% 92% 90% 88%

Nederland

Limburg (PV)

Maasgouw

10

Daarnaast moet een ander effect niet onderschat worden. Een afnemende beroepsbevolking, met een inkomen en bestedingskracht in de gemeente, investerend vermogen in het verenigingsleven en koopkracht in de middenstand, betekent ook een afname in de economische vitaliteit van de gemeente. Daarmee zal de aantrekkelijkheid van de gemeente om er te wonen, te werken en te recreëren ook afnemen. Bij niets doen zal dit naar verwachting leiden tot een negatieve spiraal, waarin het wegtrekken van jonge werknemers, afnemend draagvlak voor voorzieningen en daarmee een negatieve invloed op het woon- en leefklimaat en een slechter vestigingsklimaat voor bedrijven elkaar zullen versterken. De afgelopen jaren kende Maasgouw gelukkig nog geen vertrekoverschot, er vestigden zich namelijk meer mensen dan dat er weg gingen (gemiddeld 85 inwoners per jaar), maar het is belangrijk om dat in de toekomst ook zien te voorkomen. In de interviews werd immers al aangegeven dat er te weinig winkelaanbod is en dat het winkelaanbod dat er is vaak van (bijna) pensioengerechtigde mensen is. De regio kan innovatiever worden Innovatie is een belangrijk antwoord op dit vraagstuk. Immers door innovatie kan met relatief minder mensen meer omzet worden gerealiseerd: de arbeidsproductiviteit stijgt. Daarbij worden banen aantrekkelijker voor een relatief hoger opgeleide beroepsbevolking.

De vraag is alleen of stijging van de arbeidsproductiviteit alléén voldoende is, om aan de grote behoefte aan personeel te kunnen voldoen. Er zit wel potentieel in het behouden van de uitgaande pendel van vooral hoger opgeleide werknemers. Midden-Limburg als geheel loopt iets achter qua innovatie in vergelijking met de rest van Limburg en Nederland. Dat is onder andere terug te zien in de arbeidsproductiviteit (toegevoegde waarde per FTE). De gemiddelde arbeidsproductiviteit in Midden-Limburg is € 113.795, t.o.v. € 137.042 in Limburg en € 163.459 in Nederland. De gemiddelde arbeidsproductiviteit ligt dus 31% lager dan in de rest van Nederland. Dit kan te maken hebben met grote werkgelegenheid in sectoren als de zorg en het toerisme, die vaak een arbeidsintensiever karakter hebben. Een andere indicator voor innovatie is het aantal octrooien per 100.000 inwoners. De octrooidichtheid voor Midden-Limburg ligt op 36,7 per 100.000 inwoners, wat hoger is dan Zuid-Limburg (21,6) en lager dan Noord-Limburg (52,1). In vergelijking met de rest van Nederland staat Midden-Limburg op plek 23 van de 40 regio’s. In het volgende hoofdstuk komt aan bod hoe ondernemers, overheid en onderwijs aankijken tegen de economische potentie van de gemeente en wat er moet worden gedaan om deze te verzilveren.

11

3.

Hoe zien de partijen in de gemeente het economisch perspectief?

In dit hoofdstuk komen de resultaten van de interactieve werkbijeenkomst en de breed uitgezette enquête aan de orde. 3.1 INTERACTIEVE WERKBIJEENKOMST Zo’n 20 ondernemers en vertegenwoordigers van gemeente en de regio waren te gast in de showroom van Linssen Yachts vlak langs het water in Maasbracht voor een gezamenlijke, interactieve bijeenkomst waarin de eerste contouren van het economisch profiel werden gepresenteerd. Het doel van de sessie is om de drie o’s (ondernemers, onderwijs en overheid) dichter bij elkaar te brengen. De aanwezigen konden door middel van digitale stemsoftware hun mening geven over twee vragen. Interactieve stemronde De aanwezigen kregen de vraag waar de grootste kansen voor de economie van Maasgouw liggen. In welke sector zou u investeren om een zo hoog mogelijk rendement te behalen? Unaniem wordt ‘water’ genoemd als kansrijkste en vooral het meest tot de verbeelding sprekende kernwaarde van Maasgouw. Investeringen in de slimme maakindustrie worden bijvoorbeeld als kansrijk gezien vanwege de potenties voor kwalitatieve groei. Een van de aanwezigen licht toe: “Er liggen kansen in de scheepsvaart en de jachtbouw; er ligt een cluster en kansen om ons als zodanig te presenteren.

Presenteer je als cluster om economisch kennis en mensen aan te trekken en wees een trekker voor de regio.” Het maritieme maakcluster is dan ook een van meest belangrijkste drijfveren van de regionale economie: “Een schip kent immers veel onderdelen en we kunnen veel toeleverende industrie gebruiken”. Te denken valt bijvoorbeeld aan de (deels bewerkte) grondstoffen zoals staal, aan kennis en expertise rondom elektrotechniek maar ook voor het interieur van schepen: meubelbouwers en houtbewerkers worden momenteel gemist. Op die manier is de maritieme maaksector stuwend in de

12

regionale economie. Bedrijvigheid levert meer economische activiteiten en daarmee ook banen op. Maar niet alleen de maakindustrie heeft een sterke binding met het water: ook de toerisme- en recreatiesector is watergebonden in Maasgouw. Als onderdeel van de aantrekkelijke omgeving met ruimte voor ontspanning, activiteiten en natuurbeleving, maar ook als directe infrastructuur en platform voor een divers aanbod aan watergebonden recreatie. Er is veel bedrijvigheid op het gebied van pleziervaart, watersport, strand-, zwem- en surfvoorzieningen. Op deze cross-over tussen maritiem en recreatie liggen volgens een deelnemer ook belangrijke kansen voor de toekomst, waarbij ook de energietransitie een rol speelt: “Je ziet een verandering in energie, schoner varen, verduurzaming.” Vervolgens werd een tweede vraag gesteld om met elkaar de discussie aan te gaan: Welke concrete acties zouden we morgen al moeten nemen om de economie te versterken? De aantrekkelijkheid van de gemeente en het vestigingsklimaat worden genoemd. Zo valt het een van de deelnemers die makelaar is op dat er steeds meer mensen naar Maasgouw willen of gaan verhuizen – in de laatste jaren in toenemende mate vanuit Noord-Limburg. Dat zijn ook vaak families waar de één in Eindhoven werkt en de ander in Noord-Limburg.

Maasgouw wordt dan het goed gelegen tussenstation met als gevolg dat er veel uitgaande pendel plaatsvindt. Als belangrijke redenen waarom men in Maasgouw komt wonen worden de ligging, de bereikbaarheid en de recreatieve voorzieningen genoemd. Het is dus goed wonen in Maasgouw. Een tweede onderwerp dat opkomt in de discussie is de communicatie en het als gemeente “laten zien wat je in huis hebt”. Als concreet idee wordt opgeworpen een “digital portal” voor de aanwezige clusters te creëren, als visitekaartje naar buiten maar ook als platform voor de versterking van het lokale netwerk. Het juiste schaalniveau voor dit soort initiatieven wordt regionaal gezien, waarbij men aan kan sluiten bij bestaande verbanden zoals Keyport of de Euregio. Vooral op het gebied van toerisme en recreatie lijken grensoverschrijdend kansen te liggen, “we vechten tegen Friesland terwijl ons water groter en aaneengesloten is. Iedereen kent Friesland en niemand kent de Maasplassen, daar moeten we iets aan doen. Samen met België kunnen we een goede propositie neerzetten”. Die samenwerking kan beter benut worden, niet alleen uit het oogpunt van toerisme en regiomarketing. In België wordt ook goed (technisch) onderwijs geboden, daar kunnen ook de lokale jongeren van profiteren, zo wordt gesteld.

13

Rondom fysieke vestigingsvoorwaarden, wordt de toenemende druk op het elektriciteitsnet als aandachtspunt genoemd. Zo begin netcongestie een steeds groter struikelblok te vormen voor de realisatie van bijvoorbeeld zonnepanelen op daken en daarmee ook voor de komst van nieuwe bedrijven. Een deelnemer stelt: “Als wij het hebben over nieuwe bedrijventerreinen, dan praten wij eerder met Enexis (energieleverancier) dan met de gemeente”. Een ander deelnemer zegt dat elektrificatie op dit moment gezien wordt als dé oplossing, maar dat we het daarmee niet gaan redden. Naast elektrificatie zouden we ook veel meer moeten inzetten op waterstof (gas), niet voor verbranding maar als batterij voor opslag van energie. Een belangrijke vraag die gesteld wordt vanuit de groep gaat over het aanhaken van het kleinere MKB: het bedrijfsleven dat op dit moment niet goed vertegenwoordigd is en bijvoorbeeld ook niet structureel in overleggen met de gemeente en andere partners benaderd wordt. Vooral rondom vragen die te maken hebben met toekomstgerichte investeringen ontbreekt de nodige kennis en kunde bij het kleine MKB. Wel is er subsidie beschikbaar om de bedrijven te ondersteunen, bijvoorbeeld via Keyport. Wet- en regelgeving wordt als een aanvullende belemmering voor economische doorontwikkeling gezien: bestemmingsplannen die geen bedrijvigheid toelaten of die te nauw geformuleerd zijn.

Zo is er voor recreatie niet de nodige ruimte. Dit is past volgens een deelnemer niet bij de ambitie om een gemeente die inzet op toerisme waarbij wordt opgeroepen om locaties ruimer te bestemmen om integrale ontwikkelingen mogelijk te maken zoals de combinatie van recreatie, horeca en retail. Dilemma: wie doet straks het werk? Een belangrijk thema tijdens de sessie is de grote vraag naar arbeid de komende jaren. Deze wordt vooral veroorzaakt door de vervangingsvraag. In het totaal zijn ca 4.000 nodig de komende jaren. Dit lijkt veel maar als we kijken naar een eerste vingeroefening wordt vanuit de analyse berekend dat deze opgave van als volgt verdeeld kan worden: tot 900 personen uit de zij-instroom, dus mensen die op dit moment niet tot de beroepsbevolking behoren (of die een deeltijdcontract hebben en in de toekomst fulltime gaan werken). Een kleine 2.000 werknemers ‘uit de schoolbanken’ en in Maasgouw blijven werken. Een toename van de inkomende pendel met meer dan 400 werknemers en het aantrekken van nieuwe werknemers uit de EU / mondiaal (800). Bij deze laatste groep behoren ook de ‘arbeidsmigranten’. Als reactie op deze analyse ontstaat een discussie over de wenselijkheid en kansrijkheid van de economische groei in relatie tot het aantrekken / behouden van de daarvoor benodigde werknemers.

Het economisch verdienmodel zoals we dat nu kennen loopt ten einde, dus we moeten niet nog meer denken in mensen, maar in innovatie, zo wordt gesteld. En: moeten we ook niet gewoon accepteren dat we minder hard groeien en misschien ook wel wat welvaart moeten inleveren?

14

Om te werken aan het arbeidsmarktvraagstuk worden verschillende oplossingen geopperd. Zo wordt er brood gezien in een betere samenwerking met de regionale opleidingsinrichtingen, bijvoorbeeld in Roermond. Door nauwere verbinding met de bedrijven in Maasgouw kunnen stages en werkplekken in de regio worden aangeboden en krijgen jongeren de kans om hun kennis en kunde direct in de praktijk te brengen. Naast de (maritieme) maakindustrie bieden ook het toerisme en recreatie, de bouw en de logistiek veel werkgelegenheid. De zorg is bij uitstek de grootste banenmotor in Maasgouw met meer dan 2.300 banen in de gemeente. Hier ligt dan ook een belangrijke opgave voor de toekomst: door de vergrijzing gaat enerzijds de zorgvraag toenemen (groei!) en anderzijds neemt de beschikbare beroepsbevolking af (ontgroening). Het door één deelnemer geopperde idee om als bedrijven samen te werken met het oprichten van een flexibele werknemerspool wordt als een mooi streven, maar niet als erg kansrijk gezien. Door goede onderlinge afspraken zou het wel kunnen werken: “Het uitlenen van mensen is heel moeilijk en bijna niet regelbaar, als je elkaar kunt helpen met het uitlenen van mensen dan zou dat helpen”. Betere samenwerking, grotere potentie In de samenwerking is ruimte voor verbetering. Dit geldt voor de samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen ondernemers, overheid en onderwijs.

Maar niet alleen tussen de ’ triple helix: ook regionaal worden door de aanwezigen kansen gesignaleerd om beter samen te werken. Een van de aanwezigen geeft aan dit beeld te herkennen, al merkt hij wel dat de samenwerking dankzij Keyport al flink verbeterd is. Wenkend perspectief is een Economic Board: een intensieve samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid. Hiermee kan onder andere de innovatie tussen bedrijven bevorderd worden, de branding van Maasgouw gezamenlijk worden georganiseerd en de samenwerking met onderwijspartijen worden verbeterd. 3.2 WERKSESSIES: AAN DE SLAG MET PRANGENDE VRAGEN Tijdens deze deelsessies is op een enthousiaste wijze gesproken over de kansen die direct verzilverd moeten worden. In het algemeen is er de indruk dat er al heel lang over goede initiatieven wordt gesproken, maar dat er nog onvoldoende concreet van de grond komt. Dat is dus hoog tijd. Wat een belangrijk issue is, is De vraag hoe we meer tempo kunnen maken en de politiek nog beter kunnen meenemen inplanvorming. Veelal duren plannen die te maken hebben met bestemmingplanwijziging (bijvoorbeeld in de recreatieve sector) vele jaren en al die tijd moet er draagvlak blijven. De vraag is dus ook hoe we de nieuwe raden goed gaan meenemen en duidelijk maken wat het belang is van economische vitaliteit voor de leefbaarheid in Maasgouw. Zo het geluid van de ondernemers in de groep.

15

Daarnaast is er de behoefte om nog meer regionaal aan te haken. Er liggen kansen bij de Regionale Investeringsagenda en bij Keyport, die moeten we verzilveren samen met het bedrijfsleven en het onderwijs. Daarnaast kan Maasgouw nog meer samen met bijvoorbeeld Roermond en Maaseik het voortouw binnen Keyport nemen voor de watergebonden economie. Hoe meer we van het regionale vliegwiel gebruik kunnen maken, hoe groter ook het draagvlak in de lokale politiek zal worden. Vervolgens wordt gesproken over de profilering van de gemeente. Hoe profileren we ons eigenlijk? En wat is daarin verstandig? Zijn 4 stuwende clusters daarvoor te veel? Door water centraal te stellen heb je een veel betere focus, je pakt dan in ieder geval al de maakindustie en het toerisme mee. Anderen geven aan dat er meer dan 2.000 werknemers in de zorg zitten in Maasgouw, dan kun je het je niet permitteren om deze sector niet te profileren. Een breed profiel moet wel degelijk kunnen. Misschien moet je voor verschillende gelegenheden, verschillende invalshoeken gebruiken? Iedereen is het er echter wel over eens dat de het thema water voor Maasgouw wel een ‘unique selling point’ oplevert.

Met deze discussie op de achtergrond worden diverse concrete suggesties gedaan zoals het oprichten van een Economic Board, het futureproof maken van kleine MKB bedrijven, tiny housen en unieke marketingacties als jachten in een geluidswal aan de A2. Ook wordt gesproken over de vraag hoe het kleinere MKB te betrekken bij de economische ontwikkeling. Er is immers weinig extra capaciteit voor ontwikkeling buiten de core business. We moeten onderwerpen dichtbij de ondernemer brengen; bijvoorbeeld laten zien hoe hoog de druk op de arbeidsmarkt nu is en in de toekomst zal worden, waar het belang zit van investeren in innoverend vermogen. Als kans wordt benoemd dat Midden-Limburg (economisch) steeds meer in trek is: waar de regio vroeger nog eerder behoorde tot de ‘fly-over states’ (waar mensen doorheen rijden in plaats van te stoppen) zien we nu dat steeds meer bedrijven zich willen vestigen. De vraag naar locaties op de bedrijventerreinen is erg groot. Met name uit de omliggende regio’s zoals Zuid-Limburg komen de afgelopen periode meer bedrijven naar Midden-Limburg. Één deelnemer stelt dat dit te maken heeft met de goede samenwerking tussen SML, OML en de andere partners. Wel leidt de trek soms al tot problemen omdat er geen geschikte ruimte meer is. Ook voor de toeristische sector is onderzocht dat er weinig ruimte is om verder uit te breiden.

De focus zou hier moeten komen te liggen op een verhoging van de kwaliteit en het rendement per bezoeker, in plaats van meer bezoekers. De deelnemers geven als concrete idee mee dat er meer gedaan moet worden aan het marketen van beroepskansen maar ook de daadwerkelijke koppeling van praktijk en opleiding. Op dit moment worden nog te veel keuzes gemaakt vanuit het aanbod van het onderwijs in plaats van de aanwezige baankansen.

16

Als laatste onderwerp komt de gemeentelijke identiteit, regiomarketing, regionale samenwerking en vertegenwoordiging (lobby) bij provincie en Rijk aan de orde. Volgens één deelnemer moet niet vooral werk worden gestoken in de gezamenlijke marketing, maar vooral in het uitwerken en onderstrepen van je eigen identiteit. Wat maakt je als regio uniek, wie ben je, hoe werk je met elkaar samen? In de regionale samenwerking moet dan ook geen ruimte zijn voor kerktoren denken. Het besef dat je minimaal op regionale schaal in Midden-Limburg moet samenwerken moet er nog sterker komen. Als gevolg hiervan wordt gepleit voor een betere lobby in Maastricht en Den Haag. Daarbij zijn deze twee punten van belang: vanuit de eigen identiteit representeren en het spreken met één stem. Meerdere wethouders moeten samen bij provincie en Rijk laten zien wie de regio (en gemeente) is en wat de wensen en belangen zijn. Met deze discussie op de achtergrond worden diverse concrete suggesties gedaan zoals het oprichten van een Economic Board, het futureproof maken van kleine MKB bedrijven, tiny housen en unieke marketingacties als jachten in een geluidswal aan de A2. 3.3 Enquête Naast een reeks interviews en een interactieve werksessie, is er een enquête uitgezet onder ondernemers, onderwijsinstellingen, maatschappelijke partners en andere stakeholders binnen en buiten Maasgouw.

De enquête is door maar liefst 91 personen ingevuld en biedt aanvullende inzichten in de kracht en uitdagingen van de economie van Maasgouw. De enquêteresultaten zijn te vinden in bijlage 2. In onderstaande paragrafen worden de belangrijkste bevinden gepresenteerd. De kracht van Maasgouw Wanneer de respondenten gevraagd worden waar de belangrijkste kansen liggen om het vestigingsklimaat in Maasgouw te verbeteren, is er bijna geen categorie waar Maasgouw niet op kan inzetten. Alleen in het toevoegen en/of verbeteren van bedrijventerreinen zien de respondenten weinig heil1. De categorieën voorzieningen en duurzaamheid zijn daarbij het populairst met respectievelijk 11 en 10 stemmen. Opvallend is dat voor vooral ondernemers, voorzieningen een belangrijke vestigingsfactor zijn in relatie tot de andere respondentengroepen. Ook de 1

Over het algemeen is men positief over de bedrijventerreinen van Maasgouw en vindt een nipte meerderheid van 20% de bedrijventerreinen kwalitatief hoogwaardig. Hier liggen specifiek kansen in het verduurzamen en het beter bereikbaar maken van bedrijventerreinen (zowel fysiek als digitaal).

17

antwoordmogelijkheden regiomarketing, woningen, acquisitie, beschikbaarheid personeel en regels scoren goed met elk 5 stemmen. Het gaat hier specifiek om kansen om het vestigingsklimaat nog verder te verbeteren, want het prettig woon- en leefklimaat wordt immers gezien als een van de krachten van Maasgouw. De aanwezigheid van water (Maasplassen) steekt met kop en schouders boven alle andere antwoordcategorieën uit (31 stemmen), gevolgd door de strategische ligging (17 stemmen) en de rust en ruimte die Maasgouw biedt (10 stemmen). Het is daarom niet zo gek dat als men gevraagd wordt naar de sector waar een investering van € 1 euro het meest rendement zal opleveren, massaal gekozen wordt voor watergebonden en waterverbonden bedrijvigheid: de maritieme maakindustrie en watergebonden toerisme en recreatie en watergebonden industrie. De respondenten zijn dan ook positief als het gaat om de groeikansen van de Maasgouwse economie. De groei van de economie ligt landelijk op 1,9% per jaar tot 2025. 47% van de respondenten stelt dat de groei van de economie van Maasgouw gelijke tred houdt met de landelijke trend, en maar liefst 31% verwacht dat de economie van Maasgouw de komende jaren harder kan groeien dan het Nederlands gemiddelde.

24% denkt dat de Maasgouwse economie tot 2 keer zo hard kan groeien als het Nederlands gemiddelde en 7% ziet het nóg rooskleuriger in en stelt dat de economie zelfs 2 tot 3 keer zo hard kan groeien als het Nederlands gemiddelde. Op deze economische groei te bevorderen, vinden 16 respondenten dat de samenwerking tussen overheid, ondernemers en onderwijsinstellingen verbeterd moet worden, de gemeente/regio beter gepromoot moet worden (8 stemmen) en dat het vestigingsklimaat een boost moet krijgen (7 stemmen). Uitdagingen Vrijwel de grootste uitdaging waar de economie van Maasgouw mee te maken krijgt is het groeiende tekort op de arbeidsmarkt naar voldoende (kwantitatief) en goed opgeleid (kwalitatief) personeel. In deze uitdaging is Maasgouw niet uniek, maar wel in de unieke kansen die zich in Maasgouw voordoen om voldoende talenten te behouden en aan te trekken. De respondenten verwachten dat de grootste personeelstekorten zullen ontstaan in de zorg, bouw en maritieme maakindustrie met respectievelijk 24, 22 en 22 stemmen. Het opleidingsniveau van het benodigd personeel ligt, gezien de praktische aard van de sectoren waar de grootste tekorten worden verwacht, op middelbaar niveau.

18

Het is daarbij zaak om talenten van alle opleidingsniveaus aan Maasgouw te verbinden en te voorkomen dat zij de regio verlaten om zich elders te vestigen. Het vergroten en het verbeteren van het woningaanbod, het promoten van de gemeente/regio en het verbeteren van het voorzieningenaanbod worden hier gezien als meest kansrijk. Opmerkelijk is dat precies dezelfde zaken eerder werden genoemd als antwoord op de vraag hoe Maasgouw het vestigingsklimaat kon verbeteren, wat het beeld versterkt dat dit inderdaad de zaken zijn waar Maasgouw zich de komende jaren op zou moeten richten. Om de tekorten op de arbeidsmarkt op de te vangen kan volgens de respondenten het beste ingezet worden op het verbeteren van de aansluiting van onderwijs in de regio op de regionale arbeidsmarkt. Slechts een kleine 28% geeft aan dat de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt momenteel goed, tegenover 59% die de aansluiting als matig ervaart. Samenwerking De kansen die er voor Maasgouw liggen kunnen alleen worden verzilverd, als iedereen (onderwijs, overheid en ondernemers) goed met elkaar samenwerken. Ondernemers weten elkaar in Maasgouw goed te vinden en in vrijwel alle sectoren wordt er met een divers palet aan stakeholders (zowel publiek als privaat) samengewerkt. Daarbij wordt de samenwerking met ondernemers als het meest positief ervaren.

De samenwerking met onderwijs- en overheidsinstellingen daarentegen laat soms nog de wensen over. Zo geven respondenten aan dat de kloof tussen het onderwijs en ondernemers te groot is en dat overheden met lange beslistermijnen werken en soms slecht bereikbaar zijn. Op basis van de respons lijkt het erop dat de verschillende partijen binnen en buiten de gemeente elkaar onvoldoende vinden. Hier ligt een kans om met elkaar de verbinding te zoeken.

19

4.

Kansenverkenner: wat zijn mogelijkheden voor de toekomst?

4.1 WAT KAN HET OPLEVEREN? Tijdens de interactieve sessie zijn de stuwende sectoren uit hoofdstuk 2 grotendeels herkend door de aanwezigen. Aan het begin van de sessie werd de deelnemers gevraagd waar zij de grootste kans zagen voor de economie van Maasgouw. Hieruit kwam naar voren dat water, recreatie en toerisme de punten zijn die het beste naar voren komen in Maasgouw en waar het meeste gebruik van kan worden gemaakt. Daarnaast wordt de maakindustrie ook als belangrijke sector genoemd, en dan met name de watergebonden maakindustrie. Ook de resultaten uit de enquête onderschrijven dit beeld. 20% van de respondenten denkt dat (watergebonden) toerisme en recreatie het hoogste rendement kan opleveren, gevolgd door 15% van de respondenten die liever inzet op het maritieme cluster. Wat opvalt is dat de zorg als stuwend cluster goed voor ca 26% van de toegevoegde waarde en 2.300 arbeidsplaatsen hier minder in naar voren komt. Een andere kracht die wordt gezien door geïnterviewden, deelnemers aan de interactieve sessie en respondenten is de strategische ligging van Maasgouw, met name op internationaal/Euregionaal gebied. Verder wordt door de respondenten aangegeven dat economische groei niet ten koste mag gaan van onder andere rust en ruimte, de recreatiemogelijkheden en de werkgelegenheid.

Verder blijkt uit de enquête dat mensen verwachten dat de groei van de economie van Maasgouw de komende jaren gelijk blijft aan het Nederlandse gemiddelde van 1,9% per jaar. Voor het economische profiel is dit echter niet het enige scenario. We kijken ook naar de maximale economische groei om samen gevoel voor de mogelijke ontwikkelingen te krijgen. Mits er geen belangrijke, negatieve ontwikkelingen plaatsvinden in de Nederlandse economie de komende jaren en Maasgouw haar kansen gaat grijpen, kan de economie zich verder innoveren en ontwikkelen en een grotere stijging maken dan het verwachte Nederlandse gemiddelde. Aan de hand van sectorverwachtingen van financiële instellingen, diverse sectorstudies uit de regio en de rest van Nederland (provincie Limburg, Ecorys) en onderzoek van kennisinstellingen (SBB, CBS) wordt de maximale potentie van de gemeente ingeschat op een groei in toegevoegde waarde van € 101 miljoen (24%) tot 2029.

20

Samengevat is deze groei als volgt over de sectoren verdeeld: · BGP (x € 1.000.000)

Sector

Arbeidsproductiviteit

2019

groei

2029

2019

groei

2029

Maritiem

€ 48,9

27%

€ 62

€ 98.200

18%

€ 116.000

Zorg

€ 109,9

28%

€ 141

€ 68.200

12%

€ 76.000

Toerisme

€ 25,1

55%

€ 39

€ 62.000

14%

€ 71.000

Agrifood

€ 35,4

21%

€ 43

€ 129.400

20%

€ 155.000

Verzorgende sectoren

€ 209,4

17%

€ 245

€ 72.300

17%

€ 84.000

Totaal

€ 428,8

23,6%

€ 530

€ 75.500

15%

€ 86.700

Om de ambitie van dit maximale groeiscenario te kunnen realiseren, moet de gemeente echter een sterke groei realiseren in enkele sectoren waar de gemeente sterk in is (waaronder de stuwende maritieme cluster, zorg, toerisme en agrifood). Deze groei ligt een stuk hoger dan de verwachte landelijke groei van 9% in tien jaar. Het is niet eenvoudig om een dergelijke ambitie waar te maken. Om harder te groeien dan de trend is een samengesteld pakket aan maatregelen en de inzet van alle betrokken partijen nodig. Deze maximale groeipotentie is dus haalbaar, maar vraagt inspanningen op alle vlakken: een goede aansluiting bij regionale ontwikkelingen en structuren, de maximale inzet op stuwende clusters met de nodige investeringen van zowel overheid als ondernemers, het aantrekken van talent van buiten om aan de arbeidsmarktvraag te kunnen voldoen, een integrale aansturing en brede afstemming tussen alle partners uit de drie o’s en het verzilveren van kansen die zich voordoen. Uiteraard is het een keuze voor de partners in Maasgouw welke mate van groei zij ambiëren om concurrerend te zijn in een vitale gemeente. Ook is het de vraag welk soort groei de gemeente ambieert. Kiezen we voor massa is kassa? Of gaar het om kwalitatieve groei: juist groeien in kwaliteit van het aanbod en niet zozeer de kwantiteit. Dit zal per cluster een afweging zijn.

Bijvoorbeeld in de toeristische sector: gaat het om méér overnachtingen, meer bezoekers, meer boten op de Maasplassen? Of moet er juist worden ingezet op meer rendement per bezoeker, een hoogwaardiger aanbod, gecombineerde producten waardoor bezoekers worden verleid om langer te blijven en meer te besteden. Wat in alle scenario’s in ieder geval een belangrijke rol zal spelen is de relatief grote opgave om de tegemoet te komen aan de relatief grote vervangingsvraaag op de arbeidsmarkt.

21

4.2 INNOVATIE IS NODIG De bevolkingssamenstelling in Maasgouw gaat de komende jaren veranderen. Door vergrijzing en ontgroening zal er onvoldoende compensatie zijn van de werknemers door onvoldoende toetreders/schoolverlaters. Hierdoor neemt de potentiële beroepsbevolking in omvang af. Dat betekent echter niet dat de gemeente de demografische ontwikkelingen over zich heen zal laten komen en op zijn beloop zal laten gaan. Het is juist een moment om door te pakken en niet in een negatieve spiraal terecht te komen waardoor deze trend zich alleen maar versterkt. Het doel is om de economie te versterken en de daarbij horende leefbaarheid in de dorpen te behouden, ondanks de afname van de beroepsbevolking. Economische groei kan zowel worden gerealiseerd door meer werknemers die, bij een gelijkblijvende arbeidsproductiviteit, meer produceren. Of door hetzelfde aantal (of zelfs minder) werknemers die, bij een hogere arbeidsproductiviteit, meer produceren. Meer werknemers aantrekken om in Maasgouw te komen werken is zeker een optie gezien de hoge arbeidspendel naar buiten de gemeente, maar zal de volledige daling van de potentiële beroepsbevolking niet compenseren.

Het sleutelwoord voor economische groei is daarom innovatie, dat hand in hand gaat met een stijging van de arbeidsproductiviteit: de ontwikkeling van vernieuwde producten en productieprocessen, meer doen met minder mensen en slim omgaan met de arbeidskrachten die er nu en in de toekomst zijn. De innovatieve en unieke bedrijven in de stuwende sectoren in de gemeente hebben daarin zeker groeipotentie. Daarvoor is het van belang om slimmer te werken waardoor er per werknemer meer werk kan worden gedaan en tegelijk het Euregionaal en internationaal concurrerend vermogen kan worden vergroot. Daarnaast kan hierdoor de omzet worden verhoogd. Een dergelijke ontwikkeling gaat echter niet vanzelf. Voor de noodzakelijk innovaties is ieders inzet nodig, zowel van ondernemers, overheden als onderwijsinstellingen. Bij productinnovaties gaat het om nieuwe of sterk verbeterde producten of diensten die in de markt worden gezet en voor extra groei kunnen zorgen. Procesinnovatie betreft het beter en slimmer inrichten van werkprocessen (door ICT toepassingen, robotisering, een efficiëntere organisatiestructuur etc.), waardoor de productiviteit per werknemer stijgt. In theorie zijn door de stijging van de arbeidsproductiviteit minder werknemers nodig om dezelfde toegevoegde waarde te realiseren.

Bedrijven zijn echter van nature gericht op groei en een bedrijf dat kan groeien door het vermarkten van nieuwe producten of meer winst maakt door betere processen, zal willen uitbreiden om nog meer omzet te kunnen draaien en in potentie nog meer winst. Daar zijn weer extra mensen voor nodig. Daarom is het potentiescenario een samenspel tussen de maximaal te behalen arbeidsproductiviteit binnen een sector en de maximale groei van de bijdrage aan het BGP die in een sector te realiseren is. Groei van de arbeidsproductiviteit vraagt ook iets van de werknemers van een bedrijf of instelling. Om innovaties optimaal te benutten is het zaak dat werknemers kennis bezitten over de nieuwste ontwikkelingen en dit ook kunnen toepassen, daardoor is er

22

sprake van een accelererend effect. Hier is een rol weggelegd voor onderwijsinstellingen. In de eerste plaats gaat het om het klaarstomen van jongeren voor de arbeidsmarkt door ze voor te bereiden op een dynamische werkomgeving. In de tweede plaats gaat het om bijscholing gedurende de loopbaan door middel van samenwerking tussen onderwijsinstellingen, werkgevers en werknemers. Een leven lang leren kan er voor zorgen dat telkens de juiste mensen op de juiste plaats zitten of terechtkomen en daarmee wordt de basis gelegd om maximale economische groei in de regio na te streven. Voor opleidingen na het voortgezet onderwijs moeten leerlingen naar instellingen buiten de gemeente. Voor om- en bijscholing en een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt is daarom samenwerking met regionale partners van belang. Het belang van een goede match tussen arbeidsmarkt en onderwijs is ook terug te zien in de vervangingsvraag tot 2029, die is namelijk een kleine 4.000 banen. Om dat te compenseren met digitalisering en automatisering zou de arbeidsproductiviteit met 200% toe moeten nemen. Een vergelijkbare toename van de arbeidsproductiviteit is nog niet eerder vertoond en is dan ook niet realistisch. 4.3 GROOTSTE GROEI MOGELIJK IN DE CLUSTERS… In deze paragraaf geven we een korte samenvatting per cluster en een onderbouwing van de groeikansen.

Het gaat hierbij steeds om de combinatie van maximale groei in toegevoegde waarde (aandeel van de sector in het BGP) en maximale groei in arbeidsproductiviteit, waarmee uiteindelijk ook een beeld wordt gegeven van het aantal mensen dat Maasgouw (minimaal) nodig heeft om het werk te doen. Kansen en ambities binnen deze sectoren zijn gedefinieerd op basis van kwantitatieve analyses en benchmarks en een interviewronde met vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, onderwijs en overheid. We vertrekken voor onze analyses telkens op regionaal niveau. Immers de economie van Maasgouw is ingebed in de regionale economie. Vervolgens kijken we naar het aandeel dat Maasgouw daar de komende jaren in kan hebben. Zoals eerder al is gesteld gaat het om een scenario gebaseerd op beredeneerde inschattingen en niet om een prognose. MARITIEM

“Er liggen kansen in de scheepsvaart en de jachtbouw; er ligt een cluster en kansen om ons als zodanig te presenteren. Presenteer je als cluster om economische kennis en mensen aan te trekken en wees een trekker voor de regio.”

Het maritieme cluster is een belangrijk cluster in Maasgouw en in heel MiddenLimburg. 6 tot 10% van de Midden-Limburgse economie is watergebonden of verbonden. Verwacht wordt dat de nautische bedrijvigheid de komende 20 jaar in Midden-Limburg nog verder gaat groeien. De watergebonden bedrijvigheid met 2,5 hectare tot 2030, doorgroeiend naar 4 hectare in 2050. Daarnaast wordt verwacht dat

23

de waterverbonden bedrijvigheid groeit met 18 hectare in 2030, groeiend naar 30 hectare in 2050.2 Het maritieme cluster in Maasgouw bestaat uit de sectoren (watergebonden) industrie, vervoer en opslag en handel. In Maasgouw werken circa 600 mensen (ongeveer 500 FTE) in dit cluster, met een toegevoegde waarde van bijna € 49 miljoen. Het maritieme cluster in Maasgouw speelt een belangrijke rol in de regio, met enkele toonaangevende bedrijven. Zo is Linssen Yachts een wereldwijde marktleider op het gebied van jachten tussen de 8 en 15 meter. Hier zijn ongeveer 130 mensen werkzaam. Door middel van de goede Euregionale ligging heeft het bedrijf klanten uit heel Europa en daarbuiten. Een belangrijke kracht van het maritieme cluster in Maasgouw is de aanwezigheid van de volledige scheepsbouw, -onderhoud en reparatie cyclus. Verder zit het hoofdkantoor van Antonius Vessel Heads gevestigd in Maasbracht. Dit innovatieve bedrijf heeft gespecialiseerde machines die onder andere complexe vormen, vesselheads en andere gerelateerde producten maakt, waaronder onderdelen die in de scheepsbouw worden ingezet. Het bedrijf is dan ook niet helemaal toe te rekenen aan de maritieme sector maar is met een team van ongeveer 65 gespecialiseerde werknemers wel een van de innovatieve krachten in de gemeente.