Bijlage 5 Onderzoek niet gesprongen explosieven
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven
DPO-leiding Bokhoven-Heusden IDDS Explosieven B.V.
Datum Kenmerk Auteur Status Versie
: 23 april 2020
: 3.0
ACCORDERING Historisch Vooronderzoek DPO-leiding Bokhoven-Heusden Kenmerk: 19040893 Onderhavig Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven is conform de vigerende norm WSCS-OCE opgesteld. Gezien en goedgekeurd door Functie
Datum
Handtekening
23-04-2020
IDDS Explosieven B.V.
Senior OCEdeskundige
23-04-2020
© IDDS Explosieven B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of anderszins zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
2
Inhoudsopgave 1
INLEIDING ................................................................................................................. 4
1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 1.3 1.4
AANLEIDING ...........................................................................................................................4 DOEL VOORONDERZOEK ..........................................................................................................4 UITGANGSPUNT ......................................................................................................................4 WERKWIJZE VOORONDERZOEK ................................................................................................5 SCOPE ONDERZOEKSGEBIED ...................................................................................................5 LEESWIJZER ..........................................................................................................................6
2
GERAADPLEEGDE BRONNEN...................................................................................... 8
2.1 2.2 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.6
VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL ..................................................................................8 REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN .......................................................................................8 LITERATUUR ........................................................................................................................10 ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND ......................................................................................11 GEMEENTEARCHIEF ..............................................................................................................12 PROVINCIAAL ARCHIEF ..........................................................................................................15 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG ...................................................................................17 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) AMSTERDAM .........................18 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG....................................19 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) ............................................................................................20 STUDIEGROEP LUCHTOORLOG 1939-1945 (SGLO) ................................................................21 ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND
...............................................................................21 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK)..............................................................21 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON ..........................21 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG ...............................................................22 LUCHTFOTO-ONDERZOEK ......................................................................................................22
3
RESULTATEN INVENTARISATIE ................................................................................. 24
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9
INLEIDING ............................................................................................................................24 MOBILISATIEPERIODE............................................................................................................24 MEIDAGEN 1940 ..................................................................................................................24 DUITSE BEZETTINGSJAREN ....................................................................................................25 BEVRIJDINGSJAAR 1944-1945 ..............................................................................................26 NAOORLOGSE PERIODE – HEDEN ...........................................................................................33 LUCHTFOTO-ANALYSE...........................................................................................................36 INVENTARISATIEKAART..........................................................................................................47 LEEMTEN IN KENNIS ..............................................................................................................48
4
ANALYSE GEGEVENS............................................................................................... 50
4.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1 4.5 4.6 4.7
INDICATIES EN VERDACHTE GEBIEDEN .....................................................................................50 AAN TE TREFFEN CE .............................................................................................................50 HORIZONTALE AFBAKENING ...................................................................................................51 VERTICALE AFBAKENING .......................................................................................................59 DIEPTELIGGING CE...............................................................................................................59 NAOORLOGSE ONTWIKKELINGEN ............................................................................................60 INDICATIES EN ONVERDACHTE GEBIEDEN.................................................................................65 LEEMTEN IN KENNIS ..............................................................................................................65
5
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................... 66
5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 5.2
AAN TE TREFFEN CE ............................................................................................................66 HORIZONTALE AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN .................................................................66 VERTICALE AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN ......................................................................67 NAOORLOGSE ONTWIKKELINGEN ............................................................................................67 LEEMTEN IN KENNIS ..............................................................................................................67 ADVIES ................................................................................................................................67
6
BIJLAGEN ............................................................................................................... 70
BIJLAGE 1 OVERZICHT BEOORDELEN/EVALUEREN INVENTARISATIE (WSCS-OCE) .....................................71 BIJLAGE 2 VASTSTELLEN VERDACHT GEBIED EN AFBAKENING IN VOORONDERZOEK ....................................73 BIJLAGE 3 DEKKING GERAADPLEEGDE LUCHTFOTO’S ..............................................................................75 BIJLAGE 4 A1 CE INVENTARISATIEKAART ..............................................................................................86 BIJLAGE 5 A1 CE-BODEMBELASTINGKAART ..........................................................................................87
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
3
1 INLEIDING 1.1
AANLEIDING Naar aanleiding van de bodemroerend werkzaamheden met betrekking tot de DPO-leiding Bokhoven-Heusden is dit vooronderzoek uitgevoerd. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in de (water)bodem. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan. In opdracht van Lievense CSO heeft IDDS een vooronderzoek CE uitgevoerd voor het onderzoeksgebied DPO-leiding Bokhoven-Heusden in de gemeenten Den Bosch, Heusden en Maasdriel (provincies Gelderland en Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog.
1.2
DOEL VOORONDERZOEK Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de (water)bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) de onderzoeksgebieden betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • •
Hoofdsoort(en) aan te treffen CE; Subsoort(en) aan te treffen CE; Kaliber aan te treffen CE; Nationaliteit aan te treffen CE; Ontstekingsrichtingen; Hoeveelheid aan te treffen CE; Verschijningsvorm aan te treffen CE; Maximale en minimale diepteligging CE.
1.2.1 UITGANGSPUNT Het vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven, hierna te noemen WSCSOCE. In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Naast de verplichte bronnen zijn ook aanvullende bronnen geraadpleegd. Op basis van uitgevoerde vooronderzoeken in het verleden is gebleken dat vaak relevante informatie aanwezig was in de aanvullende bronnen. Deze informatie had in een aantal gevallen invloed op de omvang van het verdachte gebied.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
4
Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen
Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
Geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ Niet beschikbaar
Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • Nationaal Archief (NA) te Den Haag; • Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; • Websites. 1.2.2 WERKWIJZE VOORONDERZOEK Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen (WSCS-OCE) uitgevoerd en bestaat uit twee delen, namelijk de inventarisatie en de beoordeling & evaluatie. In het eerste deel van het vooronderzoek, de inventarisatie, is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven binnen de grenzen van de onderzoeksgebieden. In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties gevonden waaruit blijkt dat (delen van) de onderzoeksgebieden getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen. In het tweede deel van het vooronderzoek, de beoordeling & evaluatie 1, is de verzamelde informatie beoordeeld en geëvalueerd. Op basis van de beoordeling en de evaluatie zijn de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • • •
De hoofdsoort(en) van de aan te treffen CE; De subsoort(en) van de aan te treffen CE; Het kaliber van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE; De ontstekingsinrichtingen; De hoeveelheid van de aan te treffen CE; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De horizontale begrenzing van verdacht(e) gebied(en); De minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE.
De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3
1
SCOPE ONDERZOEKSGEBIED Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied DPO-leiding Bokhoven-Heusden, vanaf hier ‘onderzoeksgebied’. In afbeelding 1 is een kaart met daarop in blauwe lijnen het onderzoeksgebied weergegeven.
In bijlage 1 zijn de richtlijnen van de WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
5
Afbeelding 1: onderzoeksgebied (binnen de blauwe lijnen).
1.4
LEESWIJZER In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de geraadpleegde bronnen. In het derde hoofdstuk komen de resultaten van het bronnenonderzoek aan bod. Vervolgens worden de resultaten
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
6
beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 zijn de conclusie en het advies beschreven. In de bijlagen van dit rapport zijn diverse stukken opgenomen, waaronder de geraadpleegde luchtfoto’s.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
7
2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1
VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie in een mogelijke tweede en/of meerdere bronnen te worden bevestigd. Wanneer dit niet het geval is dan moet op basis van deze enkele bron een afweging worden gemaakt welke consequentie(s) dit heeft voor het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties (en contra-indicaties) van oorlogshandelingen duidelijk is.
2.2
REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN Er is nagegaan of er historische vooronderzoeken CE bekend zijn die betrekking hebben op het onderzoeksgebied of de directe omgeving ervan. • • • • • •
Vooronderzoek Opsporing Conventionele Explosieven Vlijmen Oost door de firma REASeuro d.d. 20 april 2012 met het kenmerk RO-110135 versie 2.0; Aanvullend onderzoek Conventionele Explosieven Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat Oost Gemeente Heusden door de firma Bombs Away B.V. d.d. 21 november 2014 met het kenmerk 14P067; Vooronderzoek naar conventionele explosieven uit de Tweede Wereldoorlog in de Maas en Maaskanalen. Maas t.h.v. Engelen tussen km 221,2 en 222,3 door de firma Leemans Speciaalwerken d.d. 28 juni 2016 met het kenmerk S2015.238; Vooronderzoek Gemeente ’s-Hertogenbosch door de firma AVG Explosieven Opsporing Nederland d.d. 30 november 2016 met het kenmerk 1262006-VO-02; Aanvullend vooronderzoek conventionele Explosieven Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat (GOL) provincie Noord-Brabant door Bombs Away B.V. d.d. 22 november 2017 met het kenmerk 17P159 definitief rapport; Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven DPO tracé onder de Maas Ammerzoden door IDDS Explosieven B.V. d.d. 14 juni 2018 met het kenmerk 17120685;
In 2012 heeft de firma REASeuro een vooronderzoek bij Vlijmen uitgevoerd. Het tracé DPOleiding Bokhoven-Heusden ligt voor een deel binnen de grenzen van het onderzoeksgebied Vlijmen Oost. REASeuro heeft het gehele onderzoeksgebied Vlijmen Oost verdacht verklaard op CE, omdat er tussen 22 oktober en 5 november 19442 intensief gevochten is in en nabij het onderzoeksgebied. Het gebied is tot 2 meter diepte verdacht verklaard op kleinkalibermunitie, geschutmunitie (tot 10,5 cm) en handgranaten. In 2014 heeft de firma Bombs Away een vooronderzoek uitgevoerd dat deels het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied DPO-leiding Bokhoven-Heusden beslaat. Relevante gebeurtenissen zijn overgenomen uit dit onderzoek. De conclusies uit dit onderzoek zijn in 2017 opnieuw beoordeeld. Middels het aanvullend vooronderzoek 17P159, waarin een groter gebied is onderzocht en aanvullende bronnen zijn geraadpleegd, is het verdachte gebied uit 2014 verkleind. Relevante informatie uit 17P159 is overgenomen in het onderzoek DPO-leiding Bokhoven-Heusden. De afbakening van de verdachte gebieden in DPO-leiding BokhovenHeusden is in lijn met 17P159. De firma Leemans Speciaalwerken heeft een vooronderzoek naar conventionele explosieven uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd voor de Maas ter hoogte van Engelen. Dit gebied ligt gedeeltelijk in het huidige onderzoeksgebied.
Het rapport is om deze reden geanalyseerd op conclusies wat betreft het verdacht verklaren van het onderzoeksgebied. Op basis van 2
In de tekst van REASeuro staat 1945; vermoedelijke typefout.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
8
bronnenonderzoek en luchtfoto-analyse is het gebied door Leemans Speciaalwerken geheel verdacht verklaard op geschutmunitie en een klein gedeelte op raketten (buiten het huidige onderzoeksgebied). De firma AVG Explosieven Opsporing Nederland heeft in 2012-2013 een CE Bodembelastingkaart opgesteld voor de gemeente Den Bosch (kenmerk 1262006-VO-01). Versie 2 is daar de update van uit 2016. Delen van het tracé DPO-leiding Bokhoven-Heusden liggen in de huidige gemeente Den Bosch. In en nabij het huidige onderzoeksgebied zijn stellingen, schuttersputten en kraters waargenomen op de geraadpleegde luchtfoto’s. Daarnaast is er sprake van oorlogsschade en heeft de EODD ruimingen uitgevoerd. Uit het rapport blijkt niet duidelijk hoe de horizontale afbakening tot stand is gekomen. In 2018 heeft IDDS een vooronderzoek uitgevoerd voor het DPO tracé bij Ammerzoden. Het onderzoeksgebied Ammerzoden ligt grotendeels in het onderzoeksgebied voor de DPO-leiding Bokhoven-Heusden. Relevante gebeurtenissen zijn uit het reeds uitgevoerde vooronderzoek Ammerzoden overgenomen. De afbakening van dit vooronderzoek Bokhoven-Heusden is in lijn met het vooronderzoek Ammerzoden.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
9
Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken in het onderzoeksgebied.
2.3
LITERATUUR In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht,
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
10
zijn ook regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaand overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. Relevante informatie uit de bestudeerde publicaties is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). • • • • • • • • • • • • • • • •
• •
2.4
Amersfoort, H., Kamphuis. P.H., Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Zeist 2012); Bie, B. de, Tussen Dieze en de Meer. Vertellingen over Engelen van vroeger en nu (2000); Biemans, J. van, Engelen: grensdorp aan de Dieze (Engelen 2011); Bollen H, & Vroemen, P., Canadezen in Actie; Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (Warnsveld 1993); Didden, J. & Swarts, M., Autumn Gale/Herbst Sturm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzer-jäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013); Didden, J. & Swarts, M., Brabant bevrijd (Hulst 1993); Didden, J. & Swarts, M., Kampfgruppe Walther and Panzerbrigade 107 (Drunen 2016); Didden, J. & Swarts, M, Strijd tussen Maas en Duinen. Een fotoverslag van de gebeurtenissen in de Langstraat van september 1944 tot mei 1945 (Waalwijk 1979); Hoogbergen, T., Schrover, W., Sturm, M., Verhees, E., Vos, A., 'Wegens bijzondere omstandigheden…' 's-Hertogenbosch in bezettingstijd 1940 – 1944 (Alphen aan de Maas 2008); Huizinga, M.H., Maple Leave Up – de Canadese opmars in Noord-Nederland (Groningen 1980); Klep, Ch. & Schoenmaker, B. (reds.), Oorlog op de Flank; De Bevrijding van Nederland 1944-1945 (’s-Gravenhage 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar; Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Molenaar, F., Luchtverdediging in de meidagen van 1940 (2dln.
Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1. Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); Oord, K. van den & Berens, M. ‘Engelen van 1922 tot heden’ in: Biemans, J., Geerts, H., Gruben, R. & Sturm-Vos, M. (reds.) Engelen grensdorp aan de Dieze (Engelen 2011); Sikkers, L., Van onderdrukking tot bevrijding. De Tweede Wereldoorlog tussen Afwateringskanaal en de Maas. Persoonlijke ervaringen van mensen uit Bokhoven, Drunen, Elshout, Engelen, Haarsteeg, Hedikhuizen, Herpt, Heusden, Nieuwkuijk en Vlijmen (Drunen 2001); Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945, Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (Den Haag 2008); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil… Kroniek van een luchtoorlog (2 dln; Den Haag 1991-1993).
ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Het onderzoeksgebied lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in de gemeenten Hedel, Engelen, Vlijmen en (een heel klein stukje) in Den Bosch. Van de gemeente Hedel zijn stukken uit het gemeentearchief in het Regionaal Archief Rivierenland (RAR) in Tiel ingezien; van de gemeenten Engelen en Den Bosch in het Stadsarchief Den Bosch (SADB) in ’s-Hertogenbosch; van de gemeente Vlijmen in het Streekarchief Langstraat, Heusden en Altena (ASLHA) in Heusden. Omdat het onderzoeksgebied in de provincies Gelderland en Noord-Brabant ligt, zijn de provinciale archieven van Gelderland in het Gelders Archief (GA) in Arnhem geraadpleegd en de provinciale archieven van Noord-Brabant in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in ’sHertogenbosch. Daarnaast zijn stukken uit het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd, uit het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens is het archief van de Explosieven Opruimingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd. In de volgende sub-paragrafen worden deze archieven
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
11
nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 GEMEENTEARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Hedel, Engelen, Vlijmen en (een heel klein stukje) in Den Bosch. Van de gemeente Hedel zijn stukken uit het gemeentearchief in het Regionaal Archief Rivierenland (RAR) in Tiel ingezien; van de gemeenten Engelen en Den Bosch in het Stadsarchief Den Bosch (SADB) in ’s-Hertogenbosch; van de gemeente Vlijmen in het Streekarchief Langstraat, Heusden en Altena (SALHA) in Heusden. Er is in het gemeentearchief gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de (naoorlogse) ruiming van explosieven. De LBD hield het luchtruim boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. Indien de oorzaak van de schade wordt vermeld in de bron kunnen deze meldingen een goed beeld geven van de oorlogshandelingen in een gebied. Stukken betreffende het ruimen van explosieven vormen enerzijds een indicatie van oorlogshandelingen, anderzijds een contra-indicatie van de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied.
In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken weergegeven. Regionaal Archief Rivierenland (RAR) in Tiel Toeg. nr. 3114
3159
Titel Archief van het gemeentebestuur van Hedel, 18101945
Archief van het gemeentebestuur van Hedel, 19451979
Inv. nr. 558
Jaar 19391943
Omschrijving Stukken betreffende de brandweer
564
1945
135
19481957
Stukken betreffende het aanvragen van verlof tot het begraven van R.E. van de Beek, lid van de Prinses Irenebrigade, gesneuveld tijdens gevechten in Hedel. Stukken betreffende het herstel van de oorlogsschade aan het gemeentehuis en de bouw van een archiefbewaarplaats
755
1585
19531956 19511956 1947
25982599
19441945
26002601 2602
19491952 ca. 1946
2603
19461953 19471953
845
2604
2785
19451947
2787
19461956 19451948
28932896
19040893
Stukken betreffende de vaststelling van de huisnummering Stukken betreffende de wederopbouw van in de oorlog verwoeste kadaverhuisjes Hedel, Hondsneststraat 2; Verbouw en herstel oorlogsschade boerderij, 07-05-1947 Pandenkaarten oorlogsschade, alfabetisch op straatnaam 2598: A-L 2599: M-W Rapporten oorlogsschade, alfabetisch geordend op eigenaars Tekeningen van de oorlogsschade aan diverse boerderijen, opgemaakt door het architectenbureau Nieuwland en V/d Vegte voor het Bureau Wederopbouw Boerderijen Stukken betreffende de financieringsregeling herbouw panden Stukken betreffende het aan herbouwplichtigen verlenen van ontheffing van de bestedingsplicht en van toestemming tot het elders vervullen van de bestedingsplicht Stukken betreffende het inleveren van wapens en het opruimen van explosieven uit de tweede wereldoorlog Herstel brandspuithuisje en schaderapporten materiaal Stukken betreffende het verstrekken van steun aan oorlogsslachtoffers, vooral geëvacueerden, door het Districtsbureau Verzorging Oorlogsslachtoffers, alfabetisch geordend op naam
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
12
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 2904
Jaar 19461959
2960
19461965
2995
19461979
Omschrijving Oorlogsschade aan enkele panden aan de Koningin Wilhelminastraat, eigendom van het armbestuur Stukken betreffende de Rooms Katholieke lagere school (oorlogsschade, noodlokalen, bouw nieuwe school en onderwijzerswoning, aanschaf leermiddelen, verbouwingen school) Stukken betreffende het (bemiddelen bij) het verlenen van eretekenen en onderscheidingen aan inwoners van Hedel (Oorlogsherinneringskruis, Koninklijke onderscheidingen, ere-burgerschap)
Stadsarchief Den Bosch (SADB) in ’s-Hertogenbosch Toeg. nr. -
Titel Secretarieachief Bosch 1920-1996
Den
Inv. nr. 1116 1659
011
Engelen (1812) (18211921) (1964) en EngelenBokhoven (1922-1946)
21721
19871989
1275
1942
1276
1943
1277
1944
1278
19441945 19441945 1941 19381946 19401946 19421944
1279 1331 1332 1333 1334 011
Archief van (1946-1971)
Engelen
3 4
21
158 209
19040893
Jaar 19871989 19871989
19401945, 19451959 19491965
19471949 19451949
341
19461957
342
19471950
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Omschrijving Dijkverbetering, overleg inzake opsporing en ruiming explosieven Waterschap de Maaskant, dijkverbetering Maasdijk Maaspoort hmp 815-836, verkoop grond aan Waterschap de Maaskant, opruiming explosieven en demping wiel bij Treurenburg Gevaarlijke stoffen, overleg, opsporing en ruiming van explosieven ivm dijkverbeteringswerkzaamheden rapport onderzoek naar achtergebleven munitie uit de 2e Wereld Oorlog langs de Empelse Dijk (historisch onderzoek Gewande e.o. Raid over de Maas) Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Stukken betreffende de bevrijdingsperiode 1944-1945, oorlogssituatie en Militair Gezag Stukken betreffende de bevrijdingsperiode 1944-1945, Militair Gezag 1945 Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Historische geografische gegevens betreffende de gemeente Bijzondere feiten, gebeurtenissen en situaties als gevolg van handelingen tijdens de oorlogsjaren Herstel oorlogschade c.q.
treffende van voorzieningen aan de gemeentetoren (inclusief luidklok en uurwerk) van de Nederlandse Hervormde Kerk te Engelen, Herstel oorlogsschade aan en verbouwing van het gemeentehuis, Afbraak en puinruiming van een 30-tal door oorlogsgeweld verwoeste woningen en boerderijen Herstel oorlogsschade c.q. reconstructie van wegen in de kom van Engelen, in beheer en onderhoud bij de gemeente Engelen Herstel oorlogsschade c.q. reconstructie van grindwegen onder de gemeenten Vlijmen en een drietal waterschappen 13
Toeg. nr.
048
Titel
Luchtbeschermingsdienst 1935-1945
Inv. nr. 349
Jaar 19481952
494
19461953
Omschrijving Herstel oorlogsschade aan de afrastering van een weiland langs de openbare weg, plaatselijk bekend "De Schanshoeve", Verzameldossier met stukken betreffende verzoeken tot verlening van financiële ondersteuning van oorlogsslachtoffers voor het herstel of herbouw van door oorlogsschade getroffen gebouwd onroerend goed gelegen in de gemeente Engelen en uitgevoerd door het Ministerie van Openbare Werken en Wederopbouw, Luchtbeschermingsdienst: centrale melding van ongevallen en voorvallen Luchtbeschermingsdienst: luchtaanvallen Luchtbeschermingsdienst: brandweer Luchtbeschermingsdienst: brandweer
16 17 46 50
Streekarchief Langstraat, Heusden en Altena (SALHA) in Heusden Toeg. nr. 0243
Titel Gemeentebestuur Vlijmen (1907)(19201948)(1950)
Inv. nr. 56
Jaar 1940
Omschrijving Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren
57
1941
58 141
19421948 1944
142
1944
347
1912 1942 1944 1945 1944 1945 1940 1945
Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren Schade door bominslag d.d. 17 juni 1944: voorlopige aangifteformulieren Vlijmen Schade door bominslag d.d. 17 juni 1944: voorlopige aangifteformulieren Nieuwkuijk en Haarsteeg Stukken betreffende de veldwachters,
408 409 410
411
1944
414
1942 1945 1942 1945 1947 1952
415 417
0244
Gemeentebestuur, Vlijmen (1909)19481987(1994)
418
1945
432
1932 1946 1945 1951
3
23
1950
327
1946 1956 1954 1987 1952
2525 2716
19040893
-
-
Schadekaarten op volgorde van pandnummering; A t/m C Schadekaarten op volgorde van pandnummering; D t/m H + Nieuwkuijk Register van aantekeningen betreffende onbewoonbaarverklaring van woningen t.g.v. oorlogsgeweld Overzichtslijsten van schadegevallen aan boerderijen/woonhuizen/gebouwen + lijsten van onteigende gebouwen Dossiers betreffende oorlogsschade van diverse objekten, nr. 1 t/m 11 Dossiers betreffende oorlogsschade van diverse objekten, nr. 12 t/m 26 Verzamelstaten van oorlogsschade aan gemeente-eigendommen, met bijbehorende stukken ingevolge de uitvoeringsbeschikking Wet Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen Overzichtskaart van verwoestingen in de gemeente Vlijmen Woningregister geordend op huisnummer
-
Wederopbouw Vlijmen-Engelen
-
Wijziging huisnummering in verband met invoering straatnamen (was voorheen wijkindeling) Wederopbouwplan
-
Huisnummering
-
-
Wederopbouwplan plan met bijlagen
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Vlijmen.
Goedgekeurd
14
2.4.2 PROVINCIAAL ARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de provincies Gelderland en Noord-Brabant. In het Gelders Archief (GA) te Arnhem en de het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch liggen de stukken van de betreffende provincies opgeslagen. Er is in het provinciaal archief gezocht naar relevante stukken van de Luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten betreffende schade die is ontstaan door oorlogshandelingen en (naoorlogse) ruimingen van explosieven. Onder andere de stukken van het Militair Gezag (MG) zijn geraadpleegd. Het Militair Gezag werd direct na de bevrijding van de bezette gebieden ingesteld als tijdelijk bestuur dat moest zorgen voor de openbare orde en veiligheid. De stukken uit het archief van het MG gaan over het ruimen van mijnen en andere projectielen en schademeldingen uit de hele provincie. Daarnaast zijn archiefstukken van de bestuurlijke organen van de provincie geraadpleegd, zoals van de Provinciale Waterstaat, het Provinciaal Bestuur en de Commissaris van de Koningin, waarin informatie is te vinden over oorlogshandelingen, schade en de bevrijding. De volgende stukken zijn ingezien. Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch Toeg. nr. 127
Titel Militair Gezag in Noord-Brabant
Inv. nr. 34
Jaar 1945
43
19321944 ca. 19321945 19321944 19321944 1945
44 46 47 211
215
461
19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 1945
823
1945
366
19441945
367
19441945
368
19441945
418
19401941
216 218 219 267 270 271 272 279 280 307
1085
19040893
Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Omschrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in arrondissement ’s-Hertogenbosch Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Rapporten over in januari - maart in NoordBrabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Rapporten militaire commissaris Limburg Schade enquête commissie
Noord-
Mijnen en andere explosieven Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V.1's en V.2's Commissariaat Noodvoorzieningen voor Noord-Brabant, gebiedstaf, rapporten Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen vergaderingen CdK, burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant, 15
Toeg. nr.
1148
Titel
Provinciaal Bestuur NoordBrabant, 19201949
Inv. nr. 431
Jaar 19441945
444
19441947
798
1940 meijuni
799
1940 juliseptember
800
19441947 19371944
226
442
1939 1943
443
1944
674
19261946 1940 1950
901
1286
-
-
19461947
Omschrijving Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Bemoeienis van CdK met aanpak wederopbouw Noord-Brabant na bevrijding Luchtbeschermingsplan griffiegebouw
Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen
Gelders Archief (GA) te Arnhem Toeg. nr. 0039
Titel Gedeputeerde Staten (1723) 1814-1950 (1971)
Inv. nr. 8519
Jaar
8520 8526
8529 8244
(1941) 19461952
10336 0040
0041
0044
Gouverneur van de Provincie/Commissaris van de Koning(in), 1813-1950 Kabinet van de Gouverneur van de Provincie/ Commissaris des Konings (der Koningin), 1825-1949 Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Nijmegen. Provinciebestuur in het bevrijdde gedeelte van Gelderland, 1944-1945 (1984)
Brandweer; geordend per gemeente; Kesteren-Zelhem Kaart met overzicht van luchtbeschermingsposten in de omgeving van Herwen en Aerdt Opruiming van mijnen en munitie Wederopbouwplannen van gemeenten. Ammerzoden-Echteld Verbetering van bruggen en herstel van oorlogsschade Geen relevante stukken aangetroffen
Geen relevant stukken aangetroffen
132
Stukken betreffende luchtbescherming en brandweerwezen
143
Stukken betreffende de wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoest gebied Stukken betreffende de goedkeuring van een uitbreidingsplan van de gemeente Nijmegen
144
19040893
Omschrijving Brandweer; geordend per gemeente; AaltenHurwenen
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
16
Toeg. nr. 0047
Titel Stichting 1940
Gelderland
Inv. nr. 17
Jaar
30
31
32
1037
Militair Gezag Provincie Gelderland (1941-1948)
69
104
191 221
222 259
260 261 265 274 540
1945
Omschrijving Lijst met opgave van geleden oorlogsschade per gemeente, met brieven gericht aan de Commissaris van de Koningin Stukken betreffende geleden schade aan weiland, bouwland en boomgaarden door defensiemaatregelen Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Overig Gelderland Stukken betreffende schade aan en wederopbouw van woningen en andere gebouwen Rapporten over de situatie in de Bommelerwaard, geschreven door C.H. van Maanen, gemeentesecretaris Hurwenen Stukken betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945 Stukken betreffende het herstel van wegen, vaarwegen, bruggen en andere waterstaatsobjecten Stukken betreffende de wederopbouw Correspondentie van het hoofd van de Dienst Burgermijnopruiming van het MG Gelderland en de leider van het District Arnhem van de Dienst Burgermijnopruiming, 1945. Rapporten Dag- en weekrapporten betreffende het opruimen van mijnen en munitie Situatieschetsen van mijnenvelden Rapporten (overige rapporten), 1945 Stukken betreffende brandweer, mijnopruiming en luchtbescherming
2.4.3 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken uit het Bunkerarchief ingezien. Hierin zijn documenten opgeslagen die betrekking hebben op verdedigingswerken in heel Nederland. Daarnaast zijn de stukken van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Korps Hulpverleningsdienst, het Militair Gezag en de Commissie van Proefneming bekeken. Het gaat om de volgende stukken. Toeg. nr. 2.04.53.15
2.04.110
Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (1937-1946)
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
Inv. nr. 37
Jaar 19401941
Omschrijving Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant
38
19401941
73
19401941
78
19401941
20
z.j.
Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Gelderland, nrs. 18.2.1 - 18.2.33 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Gelderland Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven
21
19451947 19571959 1947
22 23
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst
17
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 28
2.13.25
Militair Gezag
1567 1568
2.13.167
Bunker Archief
272-284 285-296 11121119 1120
2.13.210
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)
Jaar 19471970 19441945 19441945
1951 19471962 z.j. z.j.
23
1940
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Omschrijving Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot format Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
2.4.4 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) AMSTERDAM In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam zijn diverse archiefstukken geraadpleegd. In het NIOD is het archief van het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen ingezien. Deze instantie was het politieapparaat van het Duitse bestuur. Hierin zijn de processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen. Daarnaast zijn in het archief van het Departement van Justitie processen-verbaal ingezien van lokale instanties betreffende luchtaanvallen, bominslagen en ontploffingen. Tevens zijn stukken van verzetsgroep Albrecht ingezien over troepensterkten en stellingen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 077
19040893
Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945)
Inv. nr. 1328
Jaar 19401941
Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
1332
19401943
Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
18
Toeg. nr. 190a
Titel Groep Albrecht
Inv. nr. 17-34
Jaar 1944
216k
Departement van Justitie (1935)(19401945)(1950)
181-185
19401945
Omschrijving Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente
2.4.5 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG Voor het onderzoek zijn stukken uit het NIMH geraadpleegd. Het NIMH beheert de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een uitgebreide collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Onder andere de 575-collectie, met betrekking tot Duitse verdedigingswerken, is geraadpleegd. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden. Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Er zijn in de andere geraadpleegde bronnen geen indicaties dat er gevechten hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940. De 409-collectie is niet geraadpleegd. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409
Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940
420
Burgemeestersverklaringen
466
Prinses Irene Brigade
575
Inv. nr.
Jaar
21 28 29 32 45 18
1945-1946 1945-1946 1945-1946 1945-1946 1945-1946 1951
26
1945
30-37
1945
-
Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575serie)
224
398
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Omschrijving In de overige geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er gevechten hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940. De 409collectie is niet geraadpleegd. Vaals t/m Vuren Dalen tm Dwingeloo Echt t/m Ezinge Haaften t/m Hursvenen Vaals t/m Vuren Voordracht van de majoor A.A. Paessens over de veldtocht van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' 1944-1945, gehouden voor het tweede studiejaar van de Hogere Krijgsschool van de voormalige commandant van de gevechtsgroep (1951) Bijlagen (fotokopieën en originelen) van oorlogsdagboeken van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' (8 augustus t/m 13 juli 1945) Verslagen van de gevechten bij Hedel en Tilburg door de eerste gevechtsgroep van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' (1945) 10-05-1944; Schaal/code/blz.: A 250; Serie/nummer: Molen; Omschrijving: Locatie van verdedigingswerken bij de bruggenhoofden naast fort Crèvecoeur bij Hedel waaronder Panzer Abwehr Geschütz (PAG) opstellingen en barakken 24-04-1944; Schaal/code/blz.: GB/6905/44; Omschrijving: Berichten ACP tot en met ADO betreffende: Verslag van de inundaties in de provincies Utrecht, Noord en ZuidHolland, Zeeland en Noord-Brabant, bijlage: plattegrond Utrecht/'t Gooi
19
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
451
492
525
Omschrijving (schaal 1:200.000), troepen in Geldermalsen, Kroatiërs in het Blinden Instituut in Haren (Groningen), troepen in Zaltbommel en Waardenburg voor verdediging bruggen over de Waal (bijlage: situatieschets), Organisation Todt en afdeling Flak in Culemborg, bombardement vliegveld Gilze-Rijen en IJmuiden (bijlage: situatieschets), pseudo vliegveld tussen Tilburg en Baarle-Nassau, flaktoren bij De Breul, Driebergen, vliegveld Eelde verzakt, versterking bruggen bij Hedel, bijlagen: twee situatieschetsen, openbreking kazematten bij Utrecht, treinverkeer bij Walcheren en 's-Hertogenbosch, spoorwerkplaats te Tilburg, foute politieofficier doodgeschoten te Bedum Verslag tocht Rotterdam via Ablasserdam/Gorkum naar Vlijmen; gegevens Rotterdam 03-02-1944; Schaal/code/blz.: NE/16/423; Omschrijving: Inlichtingenrapport van Engelandvaarder Michel Louis Parren betreffende luchtafweer en kazernes in Utrecht, Den Bosch, Zaltbommel, Hedel en Roosendaal Inlichtingen betreffende evacuaties. Betreft onder andere het Bureau Afvoer Burgerbevolking (B.A.B.), invasievoorschriften, evacuatie Duitse vrouwen, kampen, Besluit verplaatsingen burgerbevolking, Assen, Katwijk, Nijmegen, Millingen, Achterhoek, Hedel, Walcheren, Land van Heusden en Altena, Biesbosch en de Bommelerwaard
2.4.6 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) Het Semi-statisch Archief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn onder ander de ruimrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) opgeslagen. Deze ruimrapporten, ook wel Meldings-, Opdracht- en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. Voor het onderzoeksgebied zijn relevante MORA’s aangetroffen. Deze zijn uitgewerkt in §3.6 Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na de oorlog zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn vaak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen. Voor dit project waren er bij de EODD meerdere relevant mijnenvelden bekend. De mijnenveldgegevens op basis van de reeds uitgevoerde onderzoeken zijn opgenomen in paragraaf 3.7 van deze rapportage.
Tevens bevinden zich in het SSA ook enkele dossiers van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD). De MMOD, was een voorloper van de huidige EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in de Nederlandse gemeente. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
20
Toeg. nr. Geen
Titel Archief MMOD
Inv. nr. 44 45 46 47
Jaar 19451947 19451947 19451947 19451947
Omschrijving B t/m E E t/m G G t/m H H t/m K
2.4.7 STUDIEGROEP LUCHTOORLOG 1939-1945 (SGLO) De SGLO heeft in de loop der jaren een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op basis van de raadpleging van de digitale lijst op www.sglo.nl is vastgesteld of er vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan. 2.5
ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Het projectteam beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK) In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. AIR 14
AIR 37
Titel Air Ministry, Bomber Command
Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force
Inv. nr. 26652680 33603368 34083412 31413195 711-718
Omschrijving Night Bomb Raid Sheets
10911092
Jaar 19401945 19401945 19421945 19401942 June 1943 May 1945 April 1944 October 1944 19431945
529
1944
War Diary 51st Highland Division, OctoberDecember 1944
14461449
AIR 40
WO171
Air Ministry, Directorate of Intelligence and related bodies: Intelligence Reports and Papers Allied Expeditionary Force
Day Bomb Raid Sheets Final Reports on Operations Form E Summaries 1-5 Group 2nd Tactical Air Force: Daily intelligence and operations summaries
Allied Expeditionary Air Force: Daily intelligence and operations summaries
8th Air Force Narratives of Operations 17 May 1943-12 March 1945
2.5.2 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. In de geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er Amerikaanse bombardementen hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied of dat Amerikaanse grondtroepen gevochten hebben in het onderzoeksgebied. Er zijn geen stukken uit het NARA geraadpleegd. In NARA zijn wel de Duitse Kriegstagebücher uit de oorlogsbuit geraadpleegd.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
21
Toeg. nr. RG 242
Titel Seized records
foreign
Inv. nr. T314 Roll 1619
Jaar 1943
Omschrijving Kriegstagebuch 88./Armeekorps, Feindtätigkeitsberichte Juli-Dezember 1943
2.5.3 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL2
RW 37
2.6
Titel Generalstab der Luftwaffen/Lutwaff enführungsstab Wehrmachts befehlshaber in den Niederlanden
Inv. nr. II-205-II269
Jaar 19401941
Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffenführungsstab
22
19401943
Wöchentliche Lageberichten Wehrmachtsbefehlshabers in Niederlanden
des den
LUCHTFOTO-ONDERZOEK Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit (WAG) en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Voor dit vooronderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties KAD, WAG en NCAP geraadpleegd. Daarnaast waren de vooroorlogse luchtfoto’s, die in de vergelijking als nul-situatie dienden, reeds in bezit.
De keuze van de luchtfoto’s is gebaseerd op de datum, kwaliteit en schaal van de foto’s in combinatie met de resultaten uit de literatuur- en archiefstudie. Uit de literatuur- en archiefstudie bleek dat in oktober en begin november 1944 veel gevochten was in en nabij het onderzoeksgebied. Met name artilleriebeschietingen speelden een grote rol (zie RAP-nummers in hoofdstuk 3). 5 november 1944 werd de gemeente Engelen bevrijd. De foto’s van november en december 1944 en maart 1945 zijn geraadpleegd om eventuele sporen van de bevrijding te analyseren. Ook na de bevrijding van het gebied vielen nog geregeld granaten op het onderzoeksgebied en omgeving; de omgeving van het onderzoeksgebied bleef frontgebied. Vanaf december 1944 kreeg (de omgeving van) het onderzoeksgebied ook te maken met de inslag van V-wapens. De luchtfoto’s van maart 1945 en na de landelijke bevrijding dienden om eventuele V.1 inslagen te analyseren. De schaal van de geraadpleegde luchtfoto’s is onbekend. Collectie Bedrijfsarchief
Sortie ref. Onbekend
Bedrijfsarchief
Onbekend
Bedrijfsarchief
Onbekend
19040893
Foto nrs. 193845Azuid _11, 193845Azuid _234 193845Cnoord _72 45C-42
Datum 1938
Kwaliteit A
Verantwoording keuze Vooroorlogs
1938
A
Vooroorlogs
1938
A
Vooroorlogs
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
22
Collectie KAD KAD KAD
Sortie ref. 16-1292 4-1228 106G-3633
Foto nrs. 3141, 3143 4225 3123
Datum 28-10-1944 06-11-1944 25-11-1944
Kwaliteit A A B
WAG
4-1448
23-12-1944
A-B
WAG KAD
4-1460 4-2009
3223, 4223, 4225 3020 4139,4174
24-12-1944 08-03-1945
A A
WAG
4-2134
4132, 4133
23-03-1945
A-B
NCAP
423-BS8035-21 16-2195 3G-TUDS099-
131
19-06-1945
B-C
3003 6122
10-07-1945 13-07-1945
B B-C
NCAP NCAP
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
Verantwoording keuze Reeds in bezit Na de artilleriebeschietingen Reeds in bezit en na de artilleriebeschietingen Reeds in bezit en na de artilleriebeschietingen Na de artilleriebeschietingen Na de bevrijding van Engelen en voor de landelijke bevrijding Na de bevrijding van Engelen en voor de landelijke bevrijding Na de landelijke bevrijding Na de landelijke bevrijding Reeds in bezit; na de landelijke bevrijding
23
3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1
INLEIDING In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven van de raadpleging van de bronnen die in het vorige hoofdstuk zijn vermeld. Tijdens de raadpleging van de bronnen is de aandacht gericht op de gebeurtenissen die in en/of in de nabije omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden en die (mogelijk) van invloed zijn op de aanwezigheid van CE binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Aan de hand van de bronnen is een chronologisch overzicht geconstrueerd van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan. Met voetnoten wordt telkens verwezen naar de geraadpleegde bron(nen). Achter enkele gebeurtenissen staat een (dikgedrukte) codering, die is opgebouwd uit de volgende onderdelen: • • •
Afkorting RAP: rapport; Datum: jj/mm/dd; Volgletter: A, B, C, etc.
Deze coderingen staan tevens op de inventarisatiekaart en vormen de verbinding tussen de gebeurtenissen zoals die in de onderstaande tekst zijn beschreven en de tekeningen in de kaarten. Meldingen die buiten het onderzoeksgebied vallen maar binnen het gebied van de inventarisatiekaart (paragraaf 3.8) zijn ook voorzien van een nummer. Deze zijn terug te vinden op de A1 Inventarisatiekaart (losbladig). Meldingen van een onbekende datum zijn als volgt genummerd: RAP_001 etc. De oorlogshandelingen die geen RAP-nummer hebben gekregen zijn niet ingetekend op de inventarisatiekaart. De reden daarvoor is dikgedrukt achter de oorlogshandeling weergegeven. 3.2
MOBILISATIEPERIODE In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van de Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van Nederlandse strijdkracht onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Er is in de geraadpleegde bronnen geen relevante informatie aangetroffen met betrekking tot de mobilisatieperiode in of nabij het onderzoeksgebied.
3.3
MEIDAGEN 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse eenheden Nederland binnen. Vanuit het grensgebied vielen Duitse grondstrijdkrachten Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten gestopt en Nederlandse eenheden vochten tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Mei 1940 In de omgeving van ’s-Hertogenbosch lag het derde Legerkorps. 3 [Historische context]
3
Kaarten Nierstrasz.
19040893
DPO-leiding Bokhoven-Heusden
24
De Gecombineerde Buitenpolder van Vlijmen en Engelen had geen schade opgelopen.4 [Historische context] 13 mei 1940 Om 11.30 uur verschenen de eerste Duitse troepen in de gemeente Vlijmen. 5 [Historische context] 3.4
DUITSE BEZETTINGSJAREN Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op vliegvelden, havens, infra en industriegebieden. Vanaf 1943, toen de geallieerde luchtmachten steeds sterker werden, vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden havens en industriegebieden in Nederland. Vanaf 1942 werd door de Organisation Todt begonnen met het aanleggen van de Atlantikwall in het Nederlands kustgebied. 25/26 mei 1940 In de nacht van 25 op 26 mei 1940 zijn in de gemeente Engelen door een vliegtuig van een onbekende nationaliteit twee bommen afgeworpen. De twee bommen kwamen neer in een korenveld op 500 meter van de bebouwde kom van Engelen.6 [Locatie onbekend] 3 oktober 1940 In Vlijmen zijn drie geallieerde bommen in een weiland terecht gekomen, waarvan één blindganger. De geëxplodeerde bommen waren met olie gevuld. 7 [Locatie onbekend] 11 oktober 1940 Om 23:10 uur viel een bom in een weiland bij Vlijmen. De bom veroorzaakte geen schade. 8 [Locatie onbekend] 7 november 1940 Om 23:35 uur werden twee brandbommen op de kerk in Vlijmen afgeworpen. Er brak geen brand uit.9 [Buiten onderzoeksgebied] 4 december 1940 Tegen 4 uur werden in Vlijmen een weiland en een landweg door elk één bom geraakt waardoor er kraters ontstonden.
Daarnaast vielen diverse brandbommen in het open veld, maar brand bleef uit. Naast lichte schade, waren er geen ongevallen. 10 [Locatie onbekend] 20 december 1940 In Hedel werd een parachute van een lichtkogel gevonden. 11 [Locatie onbekend] 10 januari 1941 Om 01.45 uur werden in Hedel zes brisantbommen afgeworpen. Er vielen geen gewonden. 12 [Locatie onbekend] 10/11 april 1941 Een vliegtuig deed een aanval op een baken ten noordwesten van Vught. Het baken werd na de aanval gedoofd.13 [Locatie onbekend]