Bijlage 4- PvA Klimaatbestendig Maasdriel

Klimaatbestendig Maasdriel Klaar voor extremer weer Plan van Aanpak

Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Samenvatting 3 1. Inleiding 5 1.1 Het klimaat verandert 5 1.2 Aanleiding 6 1.3 Afbakening en samenhang met andere thema’s 6 2. Huidige situatie: waar staan we nu? 8 2.1 Ruimtelijk 8 2.2 Beleidsmatig 12 2.3 Organisatorisch 16 3. Visie: waar willen we naartoe? 17 3.1 DPRA ambities 17 3.2 Visie: naar een klimaatbestendig Maasdriel 18 3.3 Doelstellingen klimaatadaptatie traject 18 4. Aanpak: hoe doen we dat? 20 4.1 Proces: Weten, willen, werken 20 4.1.1 Uitgangssituatie in beeld (weten) 22 4.1.2 Klimaatdialogen voeren (willen) 23 4.1.3 Uitwerken richting strategie en agenda (werken) 24 4.2 Communicatie en bewustzijn 25 4.3 Beleid en verankering 27 4.4 Organisatie 28 4.4.1 Personele en financiële middelen 29 4.4.2 Planning 32 Bijlage A digitaal werkbord - werksessie

33

Begroting 2019-2022 - 2

Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding

Hoofdstuk 3 Visie: Waar willen we naartoe?

Het klimaat verandert, waardoor we te maken krijgen met extremere weersomstandigheden. Het wordt heter, natter én droger. Dat heeft gevolgen voor de leefbaarheid van de gemeente Maasdriel. Klimaatadaptatie is het aanpassen van de leefomgeving en ons gedrag, om beter met deze toenemende weersextremen om te kunnen gaan.

De visie op klimaatadaptatie in Maasdriel vertrekt vanuit de ambities die zijn afgesproken in het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) en worden gedeeld door alle overheden in Nederland: 2022 Klimaatadaptatie is verankerd in beleid en handelen van de gemeente Maasdriel 2050 Maasdriel is klimaatbestendig ingericht

De noodzaak om nu met klimaatadaptatie aan de slag te gaan, is tweeledig: 1. De gevolgen van klimaatverandering raken ook de gemeente Maasdriel. 2. Er zijn nationale en regionale afspraken en kaders om werk te maken van klimaatadaptatie. Dit plan schetst een aanpak voor klimaatadaptatie in Maasdriel, op basis van waar we nu staan en waar we naartoe willen. Daarbij zien we klimaatadaptie in samenhang met de andere opgaven in Maasdriel, zoals energietransitie en duurzaamheid, nieuwbouw en herstructurering en de invoering van de Omgevingswet.

Hoofdstuk 2 Huidige situatie: Waar staan we nu? Om een goede route uit te stippelen, is het van belang te weten waar we nu staan. Ten eerste ruimtelijk gezien: welke informatie hebben we over de te verwachten effecten van wateroverlast, hitte, droogte en overstroming op Maasdriel? Ten tweede beleidsmatig: welke beleidsstukken en -ontwikkelingen zijn er in de gemeente Maasdriel én regionaal, waar klimaatadaptatie in meer of mindere mate mee in verband staat? Ten slotte organisatorisch: wat is er in de huidige situatie aan capaciteit en middelen, processen en samenwerkingen aanwezig om klimaatadaptatie handen en voeten te geven?

Daarvoor gaan we: • Kwetsbaarheid in beeld brengen; • • • • • •

Risicodialoog voeren en strategie opstellen; Uitvoeringsagenda opstellen; Meekoppelkansen benutten; Stimuleren en faciliteren; Reguleren en borgen; Handelen bij calamiteiten.

Vervolgens geven we de ambities een lokale invulling. Voor de weg naar een klimaatbestendig Maasdriel in 2050 hebben we een visie waarin drie speerpunten centraal staan: • Een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte realiseren en daarbij als gemeente zelf het goede voorbeeld geven; • Inwoners, bedrijven en organisaties enthousiasmeren en faciliteren om ook in de eigen ruimte aan de slag te gaan; • Een duurzame samenwerking met stakeholders opbouwen voor klimaatadaptatie. Het Plan van Aanpak schetst het klimaatadaptatie traject om de visie en ambities te vervullen. Klimaatadaptatie staat of valt met menselijk handelen. Daarom zijn twee concrete doelstellingen van dit traject: 1. Vergroten inzet medewerkers gemeente; 2. Vergroten betrokkenheid inwoners, bedrijven en organisaties.

Begroting 2019-2022 - 3

Hoofdstuk 4 Aanpak: Hoe doen we dat? De aanpak schetst voor de vier essentiële onderdelen in het klimaatadaptatie traject, in zoverre als nu te concretiseren, hoe we aan de slag gaan voor klimaatadaptatie in Maasdriel. Proces De te doorlopen stappen in het klimaatadaptatie traject. We volgen de rode draad zoals geschetst in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA): WETEN: Met een stresstest de klimaatkwetsbaarheid in beeld brengen. WILLEN: Via klimaatdialogen een gedragen adaptatiestrategie opstellen. WERKEN: In een uitvoeringsagenda schetsen hoe we aan de slag gaan. Het plan schetst hoe we aan de slag gaan om de uitgangssituatie in beeld te brengen, klimaatdialogen te voeren en een adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda voor Maasdriel op te stellen. Het belicht belangrijke aandachtspunten en schetst hoe de resultaten eruit kunnen zien. Communicatie en bewustzijn De wijze van communicatie rond klimaatadaptatie in een twee-sporen aanpak. Gericht op zowel medewerkers van de gemeente Maasdriel als externe stakeholders en bewoners. Concreet heeft de inzet op communicatie drie doelen. (1) Bewustzijn van nut en noodzaak van klimaatadaptatie vergroten, (2) handelingsperspectieven inzichtelijk maken en concretiseren en (3) mobiliseren tot het ondernemen van actie.

Beleid en verankering Richting voor de nodige acties om te komen tot verankering van klimaatadaptatie intern in de gemeentelijke organisatie van Maasdriel. Wederom een twee-sporen aanpak, namelijk beleidsmatige verankering en procesmatige verankering. Met als doel: (1) meekoppelkansen kunnen benutten, (2) klimaatadaptatie borgen

en waar nodig reguleren en (3) klimaatadaptief werken stimuleren en faciliteren. Organisatie De organisatorische ruimte (capaciteit, mandaat en proces) creëren voor de gemeente Maasdriel om met klimaatadaptatie aan de slag te kunnen. Dat is essentieel, aangezien integraal werken een absoluut uitgangspunt voor het klimaatadaptief werken. Het klimaatbestendig maken van onze gemeente is een gezamenlijke opgave. Dat vraagt bewustzijn en draagvlak bij alle collega’s en binnen alle afdelingen, om klimaatadaptatie in mindset, beleid en projecten mee te nemen. Zonder inzet van personeel en middelen om dit op gang te brengen, komen we daar niet. Naast personele en financiële middelen, gaat organisatie over het afstemmen van planningen. Een planningsoverzicht van diverse trajecten geeft hierin globaal inzicht. Bijlagen Bij het opstellen van dit Plan van Aanpak heeft een brede vertegenwoordiging van vakdisciplines in de gemeente Maasdriel meegedacht. Input werd geleverd tijdens twee interactieve werksessies. In de eerste werksessie is opgehaald bij werkvelden in Realisatie en Beheer wat de gewenste doelen zijn voor het Plan van Aanpak, welke behoeften er leven en wat aandachtspunten zijn. In de tweede werksessie was ook vertegenwoordiging aanwezig van werkvelden zoals economie/toerisme, gebouwen, welzijn en communicatie. Hier zijn ook behoeften, wensen en aandachtspunten opgehaald.

En is al een grote slag gemaakt in interne bewustwording welke eenieders vakdiscipline een rol kan spelen in klimaatadaptatie. De oogst van deze werksessie is daarom al een goed vertrekpunt voor het vervolg in de te voeren klimaatdialogen. Een beeld van die oogst uit de werksessie wordt geschetst door het werkbord dat is opgenomen in de bijlage.

Begroting 2019-2022 - 4

1. Inleiding 1.1 Het klimaat verandert Ons klimaat is aan het veranderen en de effecten daarvan worden steeds zichtbaarder. De zeespiegel stijgt en de weersomstandigheden worden extremer. De klimaatscenario’s van het KNMI1 geven aan welke klimaatveranderingen in Nederland in de toekomst plausibel zijn. Hoewel het klimaat geleidelijk verandert en het tempo onzeker is, wijzen alle scenario’s van het KNMI ons erop dat we ons moeten voorbereiden op een ander klimaat. Concreet heeft klimaatverandering de volgende gevolgen: • Wateroverlast: er valt meer neerslag en buien worden heviger; • Hitte: het wordt warmer, en de duur en intensiteit van hittegolven nemen toe; • Droogte: de periodes zonder neerslag worden langer; • Overstroming: de zeespiegel en rivierstanden stijgen. De impact van klimaatverandering is nu al merkbaar. Hittegolven komen vaker voor, er zijn langdurige droge periodes en de hoeveelheid jaarlijkse neerslag neem toe, evenals de intensiteit van de buien. Dat leidt op termijn tot materiële, economische en volksgezondheidsschade. •

• •

Nadelige gezondheidseffecten en zelfs dodelijke slachtoffers bij bijvoorbeeld hittegolven of overstromingen; Materiele schade aan bijvoorbeeld gebouwen en infrastructuur; Economisch verlies door bijvoorbeeld minder arbeidsproductiviteit bij meer warme nachten.

Het veranderende klimaat vraagt ons op twee manieren in actie te komen: 1. Enerzijds met klimaatmitigatie: broeikasgassen terugdringen en daarmee verdere klimaatverandering tegengaan. Via energiebesparing en het opwekken van duurzame 1

energie. Mitigatie is noodzakelijk om klimaatverandering te verminderen. Dat moet nú, maar is ook een opgave van lange adem. We krijgen met de gevolgen van klimaatverandering te maken: nu al en in de toekomst. 2. Anderzijds met klimaatadaptatie: het aanpassen van de leefomgeving en ons gedrag, om beter om te kunnen gaan met de toenemende weersextremen. Bijvoorbeeld door voldoende waterberging te realiseren, maar ook door onze tuinen te vergroenen. Klimaatadaptatie is van groot belang om de gemeente Maasdriel leefbaar te houden. Met dit Plan van Aanpak geven we invulling aan die klimaatadaptatie opgave, om te komen tot een klimaatbestendig Maasdriel. We gaan niet alleen aan de slag. In het hele land komt de aanpak van klimaatadaptatie steeds beter op gang. Ook regionaal, landelijk en internationaal. In januari 2021 vond de eerste wereldwijde Klimaatadaptatie Top plaats. Wereldleiders en lokale stakeholders kwamen digitaal samen, riepen op tot meer klimaatactie en lanceerden de internationale Adaptatie Actie Agenda. De weg naar klimaatbestendigheid is ingeslagen! “Aanpassen aan de omstandigheden zit ons in de regio in de genen. Al generaties lang hebben wij ons leven en werken aangepast aan de invloed van de rivieren in ons gebied. Het heeft onze identiteit gevormd. Nu staan we voor de uitdaging om onze leef- en werkomgeving aan te passen aan de veranderingen van het klimaat.

Dit met het oog op een vitale en toekomstbestendige regio met een fijn leef- en werkklimaat.” Regionale Adaptatie Strategie (Regio Rivierenland)

Voor de KNMI ’14 scenario’s, zie : http://www.klimaatscenarios.nl/

Begroting 2019-2022 - 5

1.2 Aanleiding De noodzaak om nu aan de slag te gaan met klimaatadaptatie in de gemeente Maasdriel is tweeledig. 1.

De gevolgen van klimaatverandering raken ook de gemeente Maasdriel Weet u nog: (thuis)werken in de zomerse hittegolf? Verdord groen en dan weer blanke straten na een stortbui? We zien dat klimaatveranderingen impact hebben op het leef- en werkklimaat in onze gemeente. Hogere temperaturen, drogere perioden, meer en extreme neerslag en toename van het risico op overstromingen. Ook Maasdriel heeft al ervaring met deze weersextremen. Aanpassingen van de openbare en private ruimte en in het gebruik daarvan, zijn nodig om de kwetsbaarheid van Maasdriel en haar inwoners voor deze toenemende extremen te verkleinen en om veiligheid en leefbaarheid te waarborgen. 2. Er zijn nationale en regionale afspraken en kaders om werk te maken van klimaatadaptatie Om een klimaatbestendige leefomgeving te realiseren, is in Nederland beleid opgesteld. In 2015 stelden Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen samen een ambitie vast: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht. Om hier handen en voeten aan te geven, is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) vastgesteld. Hierin staan afspraken over een aanpak, om klimaatadaptatie te verankeren in beleid en handelen. Het DPRA geeft alle Nederlandse gemeenten zeven ambities mee om te bouwen aan een klimaatbestendig land. De zeven DPRA ambities versnellen en intensiveren het klimaatadaptatie proces.

In Nederland zijn 42 werkregio’s opgesteld om samen aan dit proces te werken. Zodat het wiel niet telkens opnieuw uitgevonden hoeft te worden én omdat klimaatverandering een grensoverschrijdend probleem is dat ook deels

om regionale oplossingen vraagt. Gemeente Maasdriel zit in de werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR). Met dit Plan van Aanpak geeft Maasdriel invulling aan de gemaakte afspraken in het DPRA. Tevens haakt dit lokale traject aan bij de afspraken die inmiddels zijn gemaakt op regionaal niveau met de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) van de KAR.

1.3 Afbakening en samenhang met andere thema’s Klimaatadaptatie is het aanpassen van onze leefomgeving en gedrag aan de gevolgen van klimaatverandering die toch optreden. Bijvoorbeeld wateroverlast bij woningen tijdens een hevige bui tegengaan, door het regenwater naar een bergingsplaats af te voeren. Door te zorgen voor voldoende verkoelend groen tijdens hittegolven. Of door regenwater op te slaan in regentonnen, zodat het in droge periodes te gebruiken is. Klimaatadaptatie is een andere reactie op klimaatverandering dan klimaatmitigatie, zoals de energietransitie. Dat wil niet zeggen dat de twee thema’s los van elkaar staan. Sterker nog: beiden zijn hard nodig, in combinatie met elkaar. Klimaatadaptatie heeft een grote samenhang met klimaatmitigatie en veel andere opgaven in de gemeente Maasdriel. Het raakt immers dezelfde mensen en vraagt onder andere aanpassingen aan de inrichting en het gebruik van onze leefomgeving. We zien de opgaven niet als opstapeling maar als ontwikkelingen die elkaar, met maatwerk en integraal werken, kunnen versterken. Energietransitie De energietransitie zet in op verlagen van energiegebruik en overstappen op hernieuwbare bronnen. Zowel in de Regionale Energiestrategie (RES) als lokaal in Maasdriel, zoals met de warmtetransitie en de Visie Zond en Wind Maasdriel (lokaal duurzame energie opwekken). De energietransitie is klimaatmitigatie:

Begroting 2019-2022 - 6

het tegengaan van klimaatverandering. Dat is ook van belang voor adaptatie, om de gevolgen van klimaatverandering te beperken. Daarnaast bieden ruimtelijke ingrepen én participatie en communicatie vanuit mitigatie kansen om ook adaptatie aan te grijpen. Duurzaamheid Duurzaamheid is een paraplu voor diverse opgaves Energietransitie en klimaatadaptatie kunnen hier onder vallen. Maar ook: circulaire economie, biodiversiteit en sociale duurzaamheid. Uiteindelijk werkt alle inzet voor duurzaamheid toe naar een fijne en robuuste leef- en werkomgeving in Maasdriel. Nieuwbouw en herstructurering Bij het uitbreiden of grondig aanpakken van de gebouwde omgeving is de ruimtelijke inrichting een belangrijke vraag. Daarbij spelen veel belangen een rol. Ruimte voor parkeren, wonen, spelen, veiligheid en leefbaarheid, zo ook in het kader van klimaatbestendigheid. Deze projecten zijn een kans voor een klimaatrobuuste inrichting. Beheer en onderhoud openbare ruimte In de openbare ruimte wordt regelmatig gewerkt. Met de keuzes bij het (her)ontwerp wordt invulling gegeven aan alle thema’s. Bijvoorbeeld wanneer riolering of wegen aan vervanging toe zijn. De werkzaamheden kunnen hinderlijke situaties geven. Zorgvuldige ontwerpen en planning zijn nodig om op één plek niet te vaak de schop in de grond te zetten. Ook hier liggen kansen om de omgeving ook meteen klimaatbestendig in te richten.

Maar ook: sociale opgaven De inrichting van onze leefomgeving heeft immers grote invloed op de gebruikswaarde en het gebruik ervan. Bijvoorbeeld ontmoetingsplekken in de buitenruimte die van grote sociale waarde zijn. Daar liggen kansen om met een klimaatbestendige inrichting (sociale) waarde toe te voegen. Ook voor welzijn en gezondheid is goede weerbaarheid tegen hitte waardevol. Inzicht in deze samenhang helpt om een effectieve en efficiënte aanpak vorm te geven. De gemeente Maasdriel heeft veel opgaven, maar de beschikbare ruimte is schaars en budgetten zijn slechts eenmalig inzetbaar. Meekoppelen en afstemmen is dus noodzakelijk. Zodat elke schop die nu in de grond gaat, ook meteen inzet op klimaatbestendig inrichten. Omgevingsvisie Ondertussen maakt Maasdriel zich op voor de overgang naar de Omgevingswet. Ook deze grote ontwikkeling is belangrijk voor klimaatadaptatie. Het gemeentelijke Omgevingsplan en -programma bieden de instrumenten voor de integrale afweging tussen opgaven en om deze ook te borgen. Klimaatadaptatie is een belangrijke bouwsteen voor de Omgevingsvisie. Bovendien is het waardevol om de uiteindelijke adaptatiestrategie in de omgevingsprogramma’s een plek te geven2.

2 De Omgevingsvisie is het instrument waarin je opgaven integraal afweegt en waarin je integrale doelen en ambities opschrijft. Het omgevingsplan en het omgevingsprogramma zijn (o.a.) instrumenten om die ambities te realiseren. De Omgevingsprogramma’s bieden mogelijkheid om de ambities op onderdelen (bijvoorbeeld het thema klimaatadaptatie) verder uit te werken door het SMART te maken. Welke maatregelen neem je? Welke middelen ga je daarvoor inzetten? Hoe ga je monitoren en evalueren of de maatregelen die je neemt leiden tot het beoogde resultaat?

Begroting 2019-2022 - 7

2. Huidige situatie: waar staan we nu? Het Plan van Aanpak schetst waar we in Maasdriel naartoe willen met klimaatadaptatie en hoe we dat gaan doen. Om een goede route uit te stippelen, is het van belang te weten waar we nu staan. Hoe groot is de klimaatopgave in Maasdriel? Dat vraagt een ruimtelijke blik op de huidige situatie. Welke stappen zijn er al gezet? Een beleidsanalyse biedt inzicht welke bestaande ambities en projecten raken aan klimaatadaptatie. Hoe is de aanpak nu in de gemeente georganiseerd? Ook dat wordt in beeld gebracht. Klimaatadaptatie in Maasdriel begint niet vanaf nul. Met het Plan van Aanpak geven we het proces meer energie en een koers.

2.1 Ruimtelijk Door klimaatverandering krijgen we in Maasdriel te maken met een toename in weerextremen. Het gaat daarbij om vier klimaatthema’s:

Wateroverlast, hitte, droogte en overstroming hebben allerlei effecten op de leefomgeving in Maasdriel. Wateroverlast kan bijvoorbeeld leiden tot onbegaanbare wegen en schade aan gebouwen, infrastructuur en gewassen. Langdurige droogte kan gepaard gaan met bodemdaling en schade, gewasderving in de landbouw of een slechte waterkwaliteit. Hittestress vergroot het risico op gezondheidsproblemen, kan schade veroorzaken aan infrastructuur en afname van arbeidsproductiviteit. Overstromingen kunnen (afhankelijk van ernst) leiden tot maatschappelijke ontwrichting, veiligheids- en gezondheidsrisico’s en uitval van vitale functies. De klimaateffecten hebben niet alleen impact in de fysieke ruimte, zoals straten die blank staan. Het raakt ook essentiële sectoren in de gemeente Maasdriel. Sectoren zoals de landbouw, natuur, infrastructuur en de (volks)gezondheid. Omdat deze sectoren vaak onderling verbonden zijn, heeft het effect op één sector ook een domino-effect op andere sectoren. Bijvoorbeeld de impact van hitte op gezondheid, infrastructuur, landbouw en natuur zoals toegelicht in figuur 1.

Figuur 1 De cumulatieve effecten van klimaatverandering (RAS, werkregio Klimaat Actief Rivierenland)

Begroting 2019-2022 - 8

De Klimaateffectatlas van de werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR)1 brengt in kaart waar en in hoeverre Maasdriel kwetsbaar is voor wateroverlast, droogte en hitte. Voor de beeldvorming staan hieronder voorbeelden van enkele kaarten in deze regionale Klimaateffectatlas. De gemeente Maasdriel werkt aan een aantal lokale verdiepende analyses. Deze worden gerapporteerd in een stresstest. In dit stuk is meer (achtergrond) informatie en toelichting te vinden.

Figuur 2 Wateroverlast bij piekbui (70mm / 2 uur) en bij hogere rivierafvoer winter (Klimaateffectatlas Regio Rivierenland)

1 De regionale Klimaateffectatlas is een online portaal, te raadplegen via de websites van Waterschap Rivierenland en Climate Adaptation Services (https://www.climateadaptationservices.com/projecten/klimaateffectatlas-rivierenland/).

Begroting 2019-2022 - 9

Figuur 3 Hitte in de stad en Opwarming oppervlaktewater in 2050 (Klimaateffectatlas Regio Rivierenland)

Figuur 4 Potentieel vochttekort extreme droge zomer 2050 (Klimaateffectatlas Regio Rivierenland)

Begroting 2019-2022 - 10

Verdere informatie in de Klimaateffectatlas Regio Rivierenland De Klimaateffectatlas van de regio Rivierenland bevat kaartmateriaal over onderstaande onderwerpen. De kaarten laten de kwetsbaarheid zien van de regio voor deze onderwerpen. Het thema overstroming is in deze regionale Klimaateffectatlas niet meegenomen. Droogte Overzicht natte natuur Kwetsbare teelt voor droogte; Gewasschadeanalyse; Kwetsbare inlaten. Wateroverlast Toename kortdurende en langdurige neerslag; Extreme neerslag in 2015 en 2016; Waterdiepte bij piekbuien (70mm / 2u en 140mm / 2u) 1. Hitte Hitte toename in de stad; Blauwalggevoeligheid; Opwarming oppervlaktewater; Verharding per buurt; Verkoeling door groen en blauw. Bodem Ook bodemkaarten opgenomen in deze Klimaateffectatlas. De bodemkaarten geven (hoewel op redelijk grove schaal) inzicht in bodeminformatie en daarmee richting bij keuzes voor de juiste adaptatie- maatregelen op de juiste plek.

Een daadwerkelijke overstroming is een grote calamiteit; dan is de Veiligheidsregio aan zet. Wel heeft de gemeente een rol bij vluchtroutes en schadebeperking, door regels te stellen en afspraken te maken voor waterrobuuste vitale functies. Gezien deze rolverdeling, ligt de focus in dit Plan van Aanpak voor klimaatadaptatie in Maasdriel op de drie klimaatthema’s wateroverlast, hitte en droogte. Met betrekking tot overstroming zullen wij wel de overstromingskaarten van het waterschap gaan vergelijken met de kwetsbare en vitale functies. De kwetsbare en vitale functies moeten eerst nog in beeld worden gebracht.

Naast hitte, droogte en wateroverlast door neerslag, is waterveiligheid is een thema binnen klimaatadaptatie. Het toenemend risico op overstromingen is ook een gevolg van klimaatverandering. Anders dan de andere klimaatthema’s, ligt de verantwoordelijkheid op het gebied van overstroming primair bij de waterschappen en Rijkswaterstaat (landelijk). De rol van de gemeente is daarbij medewerking verlenen, onder andere met bescherming van dijken en zones daaromheen. 1 Afvoer hemelwater via rioolsysteem en oppervlaktewater is hierin niet meegerekend.

Begroting 2019-2022 - 11

2.2 Beleidsmatig Regionaal In de werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR) werkt de gemeente Maasdriel samen met de gemeenten Zaltbommel, Lingewaard, Tiel, Neder-Betuwe, Overbetuwe, West Betuwe, Culemborg en Buren, provincie Gelderland en waterschap Rivierenland. De KAR is actief bezig met klimaatadaptatie voor de regio Rivierenland. Inmiddels zijn de ambities voor een klimaatbestendig Rivierenland in 2050 geformuleerd in en concept Regionale Adaptatie Strategie (RAS). Ook de strategische lijnen om daar te komen zijn uitgedacht. De ambities en strategische lijnen in de concept-RAS behartigen het belang van de regio als geheel richting een klimaatbestendige leefomgeving. Rivierengebied Klimaatbestendig. Samen aan de slag! Concept Regionale Adaptatie Strategie (RAS) Ambities voor klimaatbestendig Rivierenland 2050: • Leefbare kernen; • Duurzame logistiek en bedrijvigheid; • Vitale en toekomstbestendige land- en tuinbouw; • Robuust en aantrekkelijk rivierenlandschap. Strategische lijnen: • Vergroten van bewustwording en kennis; • Een andere manier van denken en samenwerken; • We pakken eerst de meest urgente opgaven aan; • We verbinden verschillende schaalniveaus. Op basis van de concept-RAS werkt de regio aan een Samenwerkingsagenda met negen speerpunten en een vertaling van die speerpunten

welke zaken belangrijk zijn om op de regionale agenda te zetten voor de komende 3 jaar. Rond de zomer van 2021 worden de RAS en de Samenwerkingsagenda tegelijkertijd aan de verschillende gemeenteraden, waterschapsbestuur en provinciebestuur aangeboden. Regionale Speerpunten Samenwerkingsagenda 1. We hebben klimaatadaptatie als een integraal onderdeel opgenomen in onze omgevingsvisies en omgevingsplannen. 2. We beschikken over hitteplannen en -protocollen die we actief uitdragen naar inwoners, zorginstellingen, bedrijven, organisatoren evenementen. 3. We willen klimaatadaptief handelen stimuleren bij inwoners en bedrijven in de regio (participatie). 4. We hebben groennormen en ontwerpprincipes geformuleerd voor het klimaatadaptief ontwikkelen van bebouwd en onbebouwd gebied. 5. We nemen klimaatadaptatie-doelen standaard mee in de prestatieafspraken met de woningcorporaties en contracten met ontwikkelaars. 6. Perspectieven en actiepunten voor klimaatbestendige inrichting van de land- en tuinbouw voor de langere termijn. 7. Perspectieven voor klimaatbestendige inrichting van de natuur voor de langere termijn. 8. We hebben de klimaatkwetsbaarheden van de vitale en kwetsbare functies in onze regio in beeld en geanalyseerd. 9. We hebben de betrokken stakeholders mee in onze ambitie en strategie om alle relevante vitale, kwetsbare functies voldoende te beschermen.

naar concrete opgaven, activiteiten en projecten. De partners in de regio bekijken samen

Begroting 2019-2022 - 12

Naast de werkregio KAR is op regionaal niveau het beleid en de activiteiten van de provincie Gelderland en het waterschap Rivierenland relevant. Provincie Gelderland De provincie heeft in 2020 een actieprogramma klimaatadaptatie vastgesteld. Daarmee werkt ze aan het inbedden van klimaatadaptatie in de interne organisatie en aan slimme oplossingen in de praktijk. Het provinciale programma focust op twee thema’s: het natuurlijke water- en bodemsysteem en klimaatadaptief bouwen (met name hittebestendig).

onder andere bedoeld om daar invulling aan te geven. Dat er geen klimaatadaptatie-specifiek beleid is, betekent niet dat er nog niets wordt gedaan aan de opgave. Er is een veelheid aan lokaal beleid dat relevant is voor klimaatadaptatie in Maasdriel. “Met een meer klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte dragen we bij aan het verminderen van de negatieve gevolgen van het veranderende klimaat (droogte en hitte afgewisseld met hevige buiten).” Bestuursakkoord gemeente Maasdriel 2018-2022

Waterschap Rivierenland

Leidraad Integrale Openbare Ruimte (LIOR)

Het waterschap werkt aan een WUP (WaterUitvoeringsProgramma) voor o.a. de Bommelerwaard (gemeenten Maasdriel en Zaltbommel). Dit wordt een totaallijst van activiteiten voor een klimaatbestendige en waterrobuuste regio. De focus ligt op de kwetsbaarhedenkaart en een uitwerking van maatregelen zover als mogelijk op korte termijn. De planning is dat het WUP tegelijkertijd met de RAS en de Samenwerkingsagenda, voor de zomer van 2021, wordt vastgesteld binnen het waterschap.

De gemeente Maasdriel geeft haar uitgangspunten mee aan projectontwikkelaars via de Basis Leidraad Openbare Ruimte (BLOR). Hierin staan geen uitgangspunten voor klimaatadaptatie. De BLOR wordt nu omgebouwd naar de LIOR: Leidraad Integrale Openbare Ruimte. Uitgangspunten voor een klimaatbestendige inrichting worden daarin ingebed en vormen dan de standaard. Dat maakt het mogelijk om klimaatadaptatie aan de voorkant van ontwikkelingen te verankeren. Het wordt een leidraad voor projectontwikkelaars en voor de gemeente zelf.

Voor alle regionale ontwikkelingen op klimaatadaptatie geldt dat we de aanpak in Maasdriel hierop afstemmen. Om dubbelwerk te voorkomen, maar ook om kansen die zich voordoen te benutten. Bijvoorbeeld kansen om iets samen op te pakken, aan te haken of om van de ervaringen van de ander te leren. Tevens biedt het regionaal beleid nuttige kaders voor de aanpak in Maasdriel en hebben regionale partijen zoals het waterschap wellicht een rol in de lokale klimaatdialogen (zie paragraaf 4.1). Lokaal: Maasdriel In de gemeente Maasdriel is nog geen klimaatadaptatie beleid, visie of ambitie vastgelegd. Het traject dat dit Plan van Aanpak schetst, is

Begroting 2019-2022 - 13

Kaders ruimtelijke ontwikkelingen Met de Kaders ruimtelijke ontwikkelingen stelt de gemeente Maasdriel kaders en dimensionering voor de inrichting van de openbare ruimte. Onder andere voor rijbanen, voetpaden, parkeervlakken, groenvoorzieningen en riolering en waterhuishouding. Nieuwe ontwikkelingen moeten bijvoorbeeld rekening houden met een groennorm en het gescheiden houden van hemelwater en afvalwater. In dit beleidsstuk zijn echter nog kansen onbenut voor klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld met betrekking tot de richtlijnen om groenvoorzieningen te concentreren en om hemelwater dat valt op particulier terrein eerst vast te houden en te bergen, en daarna pas af te voeren. Water- en Rioleringsplan Bommelerwaard 2017-2021 De vier thema’s die centraal staan in het WRP zijn: stedelijk afvalwater, hemelwater, grondwater en oppervlaktewater. Deze vier thema’s hebben ieder een link met klimaat. Dit raakt aan klimaatbestendig zijn. De verwachting dat buien frequenter en heviger worden als gevolg van klimaatverandering wordt in dit beleid onderkend. In het nieuwe WRP wordt klimaatadaptatie in relatie tot riolering en water nog meer benoemd. Onder andere de aanpak van structurele wateroverlastlocaties, lokaal benutten van hemelwater en afkoppelen worden steeds belangrijker, bijvoorbeeld met een op te stellen afkoppelambitie. Ook wordt een hemelwaterstructuur- plan opgesteld.

Wegbeheerplan 2018-2021 Klimaatverandering en de noodzaak bestand te zijn tegen de gevolgen is ook meegenomen in het wegbeheerplan. Meer bovengrondse hemelwaterafvoer wordt als aandachtspunt genoemd met betrekking tot klimaatadaptatie. De impact van hitte en droogte wordt (nog) niet meegenomen. De klimaateffecten krijgen een grote rol bij

de vernieuwing van dit beleid voor de periode vanaf 2022. Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 In 2030 willen alle gemeenten en veel andere partijen in Gelderland 55% minder CO2 uitstoten (Gelders Energie Akkoord, GEA) en in 2050 geen CO2 uitstoot meer. Om hier naartoe te werken, worden diverse visies, plannen en projecten opgestart. Maasdriel heeft hiervoor het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020. Dit beschrijft de inzet van Maasdriel op hoofdzakelijk het thema energietransitie. Daarbij was klimaatadaptatie tot nu toe geen onderdeel. In 2021 wordt het programma geëvalueerd en een actualisatie voorbereid. Daarin wordt het haakje met klimaatadaptatie aangestipt. De relatie tussen klimaatadaptatie en duurzaamheid komt ook helder naar voren in de duurzaamheidswebsite waar de gemeente nu aan werkt. Transitievisie Warmte en Visie Zon en Wind Op het gebied van de energietransitie in Maasdriel zijn inmiddels twee beleidsstukken opgesteld. De Transitievisie Warmte is in december 2020 vastgelegd. Het beschrijft welke alternatieven er zijn voor aardgas in Maasdriel, welke technische oplossing per wijk het beste past en welke wijken als eerste in aanmerking komen om van het aardgas af te gaan. Dat is planmatig en ruimtelijk gezien relevant voor het koppelen van klimaatadaptieve ontwikkelingen in diezelfde wijken.

Hetzelfde geldt voor de Visie Zon en Wind, welke kansrijk gebieden in de gemeente voor zon- en windenergie benoemt. Deze visie wordt in het tweede kwartaal van 2021 wordt vastgesteld.

Begroting 2019-2022 - 14

Deelvisie Bomen en Groen 2019 De Deelvisie Bomen en Groen schetst de visie op de groenvoorzieningen en bomen in het grondgebied van de gemeente, waarbij de raakvlakken met andere beleidsdomeinen zijn afgestemd. De Deelvisie streeft naar een goede en grotere groenstructuur, groene kernen, versterken van de biodiversiteit en duidelijke kaders en normen. Onder andere vanuit de noodzaak voor klimaatadaptatie: vergroenen voor bijvoorbeeld waterberging en vermindering van hittestress. De Deelvisie is geschreven als onderdeel van de omgevingsvisie Maasdriel en is inmiddels aangevuld met een Omgevingsprogramma Groen.

klimaatverandering en -adaptatie. Woonvisie Medio 2021 wordt een nieuwe woonvisie vastgesteld. Deze visie is inmiddels in voorbereiding. De nieuwe woonvisie vormt onder andere de basis voor prestatieafspraken met corporaties. Klimaatadaptatie kan daarin een thema zijn. Omgevingsvisie Maasdriel Uiteindelijk is het de bedoeling dat al het beleid - dat raakt aan de fysieke leefomgeving in de breedste zin van het woord - samenkomt in een omgevingsvisie voor Maasdriel. De ‘Omgevings-

Visie Recreatie & Toerisme 2018-2022 De visie op recreatie en toerisme in Maasdriel, met bijbehorend uitvoeringsprogramma, is bedoeld om de identiteit en het aanbod van Maasdriel en de Bommelerwaard te versterken en te ontdekken welk potentieel er op toeristisch en recreatief gebied ligt om Maasdriel een nog aantrekkelijker karakter te geven voor haar bewoners, toeristen en passanten. Klimaatadaptatie is nog geen onderdeel van het huidige visierapport. De waardevolle koppeling van klimaatadaptatie en de sector recreatie en toerisme wordt wel al ingezien. Het krijgt dan ook een plek wanneer het beleid wordt vernieuwd.

visie Bommelerwaard’, samen met gemeente Zaltbommel. Bijvoorbeeld de Deelvisie Groen en Bomen (2019) is hier al voor opgesteld. Verschillende beleidsplannen worden momenteel of binnenkort vernieuwd, met de Omgevingsvisie in gedachten. De inwonersconsultatie voor de Omgevingsvisie liep tot en met december 2020. De opbrengsten uit onder andere de inwonersconsultatie, beleidsinventarisaties en trends/ ontwikkelingen, leiden tot een concept-omgevingsvisie, die in het eerste kwartaal van 2021 ter inzage wordt gelegd. De planning is dat de gemeenteraden medio 2021 de Omgevingsvisie Bommelerwaard inzien en eind 2021 vastleggen1.

Speelbeleidsplan Maasdriel werkt aan een nieuw Speelbeleidsplan. Dit heeft betrekking op spelen in de openbare ruimte. Het stelt bijvoorbeeld kwaliteitseisen aan deze ruimtes. Klimaatadaptatie kan een onderliggend thema zijn bij de visie op speelruimte. Voor het klimaatbestendig maken van de openbare ruimte, maar ook om kinderen spelenderwijs mee te nemen in het verhaal van

Gezondheidsbeleid Het huidige Gezondheidsbeleid van de gemeente Maasdriel loopt tot en met 2021. De gevolgen van klimaatverandering en klimaatadaptatie zijn hierin niet meegenomen. Wanneer het beleid wordt geactualiseerd, wordt een integrale nota opgesteld voor het thema gezondheid. Daarin liggen kansen om ook de verbinding tussen gezondheid en klimaatadaptatie te leggen.

1 Betreft de planning zoals bekend op 15 februari 2021.

Begroting 2019-2022 - 15

Economisch beleid Het economisch beleid van de gemeente Maasdriel wordt ook weer vernieuwd. Daar worden tevens kansen gezien om klimaatadaptatie, en duurzaamheid in bredere zin, in te bedden. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt aan de realisatie van nieuw bedrijventerrein. Hier is de input vanuit klimaatadaptatie en duurzaamheid nog niet meegenomen, maar wel waardevol. In economisch beleid op regionaal niveau liggen kansen voor klimaatadaptatie bij het Regionaal Programma Werklocaties (nieuwe bedrijventerreinen) en het Regionaal economisch ambitiedocument Regio Rivierenland.

2.3 Organisatorisch Om met klimaatadaptatie aan de slag te gaan in de gemeente Maasdriel is organisatorische ruimte nodig. Dat betreft interne capaciteit om eraan te werken. Externe samenwerkingsverbanden kunnen ook extra capaciteit bieden. Het vraagt daarnaast verankering van de opgave in het handelen van diverse werkvelden in de gemeente, via de interne processen. In de huidige situatie is deze organisatorische ruimte nog beperkt. Capaciteit en middelen Klimaatadaptatie is nog niet structureel verankerd in de gemeentelijke organisatie, wat gevolgen heeft voor de capaciteit (financiële middelen en menskracht) die ervoor beschikbaar zijn. Inmiddels is dit thema ambtelijk deels belegd in de vakgroep riolering bij de Beleidsadviseur Riolering, Water en Klimaatadaptatie. In de middelen van deze vakgroep (volgens het huidige WRP) is alleen een structureel budget gereserveerd voor afkoppelen tegen wateroverlast. Op dit na zijn er budgettair geen structurele reserveringen voor het nemen van maatregelen of het uitvoeren van onderzoek, breder dan het klimaatthema wateroverlast. Vanuit de verbondenheid van riolering en de openbare ruimte met klimaatadaptatie, is een gelegenheidsteam (beheerder en beleidsmedewerker riolering en openbare ruimte) opgestart om klimaatadapta-

tie mee te verankeren binnen de gemeentelijke organisatie. Door het ontbreken van een visie op klimaatadaptatie en bijbehorende capaciteit, is het werken aan klimaatadaptatie echter nog incidenteel in plaats van de standaard. Processen Klimaatadaptatie is momenteel ook nog niet structureel verankerd in de gemeentelijke processen. Het meenemen in de werkprocessen is nu vooral persoonsafhankelijk, op basis van enkele intrinsiek gemotiveerde medewerkers. Om klimaatadaptatie standaard in de werkprocessen te krijgen, liggen kansen in het projectmatig werken/creëren waar de gemeentelijke organisatie werk van gaat maken. Het thema zou hierin structureel een plek moeten krijgen. Samenwerking Naast de nodige interne capaciteit en werkprocessen in de gemeentelijke organisatie, is Maasdriel ook gebaat bij samenwerking voor de organisatorische ruimte rond klimaatadaptatie. Maasdriel is aangesloten bij het regionaal overleg over klimaatadaptatie, DPRA werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR). In dit verband wordt kennis uitgewisseld en samengewerkt aan verschillende speerpunten. Elke gemeente hoeft daardoor niet voor alles het wiel opnieuw uit te vinden.

Begroting 2019-2022 - 16

3. Visie: waar willen we naartoe? De visie op klimaatadaptatie in Maasdriel wordt enerzijds gevormd door de ambities die zijn afgesproken in het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (paragraaf 3.1). Anderzijds geven we dit een lokale invulling: waar willen we zelf naartoe met klimaatadaptatie in Maasdriel? Paragraaf 3.2 schetst de lokale visie. Ten slotte beschrijft paragraaf 3.3 de doelen die we willen bereiken met dit Plan van Aanpak.

opstellen. Deze ambities vormen een proces van (1) weten, naar (2) willen en naar (3) werken.

3.1 DPRA ambities De gemeente Maasdriel heeft als ambitie: 2022 Klimaatadaptatie is verankerd in beleid en handelen van de gemeente Maasdriel* 2050 Maasdriel is klimaatbestendig ingericht * De ladelijke DPRA ambitie was oorspronkelijk 2020, gezien we nu al in 2021 zitten is dat niet realistisch.

Daarmee haakt Maasdriel aan bij de ambities van de werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR) en van andere lokale overheden in Nederland. Dit is namelijk door alle overheden in Nederland afgesproken in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA). Onderwerg naar een klimaatbestendig Maasdriel in 2050 vinden we houvast in de zeven ambities van het DPRA: 1. Kwetsbaarheid in beeld brengen; 2. Risicodialoog voeren en strategie opstellen; 3. Uitvoeringsagenda opstellen; 4. Meekoppelkansen benutten; 5. Stimuleren en faciliteren; 6. Reguleren en borgen; 7. Handelen bij calamiteiten. Bij de aanpak van klimaatadaptatie hanteren gemeenten in Nederland de eerste drie ambities als rode draad: (1) kwetsbaarheid in beeld met een stresstest, (2) op basis van klimaatdialogen een strategie maken en (3) een uitvoeringsagenda

Paragraaf 4.1 schetst wat we precies doen in deze drie stappen en wat weten-willen-werken inhoudt. Het doorlopen van bovengenoemde drie stappen biedt een kapstok voor de inzet op de andere vier ambities: Meekoppelkansen benutten Tijdens de stresstest en klimaatdialogen ontstaat inzicht in de aanwezige meekoppelkansen. Bijvoorbeeld om intern de activiteiten van diverse werkvelden te koppelen. Maar ook in gesprek met de omgeving kunnen betrokken partijen elkaar handreikingen doen om kansen te benutten. Met de strategie en uitvoeringsagenda kunnen deze afspraken worden verzilverd. Daarnaast zijn meekoppelkansen in de uitvoering altijd een aandachtspunt: bij elk project ontstaan nieuwe kansen.

Begroting 2019-2022 - 17

Stimuleren en faciliteren Een stimulans om met klimaatadaptatie aan de slag te gaan volgt uit het bewustzijn van kwetsbaarheden. Maar ook uit de klimaatdialogen, waarin we het gesprek voeren over wat eenieder kan doen en wat zij daarvoor nodig hebben. Dat vraagt een goede communicatie. In de strategie en uitvoeringsagenda creëren we waar mogelijk de ruimte en faciliteiten om ook te acteren. Regulering en borging Tijdens klimaatdialogen verkennen we samen met de omgeving wat wenselijk en mogelijk is om te reguleren. We identificeren de kansen voor borging in de gemeente en bij andere partijen. Met de strategie en uitvoeringsagenda zetten we hier concrete acties op. Denk bijvoorbeeld aan opstellen van beleid of samenwerkingsafspraken met belanghebbenden. Handelen bij calamiteiten Door de beleidsmedewerker openbare veiligheid en eventueel de lokale veiligheidsdiensten of regionale Veiligheidsregio te betrekken in klimaatdialogen, geven we (extra) aandacht aan extreem weer gerelateerde calamiteiten.

3.2 Visie: naar een klimaatbestendig Maasdriel Klimaatbestendig zijn in 2050 is een lange termijn ambitie. Wat betekent dat voor Maasdriel? Het klimaatadaptatie traject zoals geschetst in dit Plan van Aanpak helpt om helder te krijgen wat klimaatbestendig betekent voor Maasdriel en wat daarvoor moet gebeuren.

Voor de weg naar een klimaatbestendig Maasdriel in 2050 hebben we lokaal een visie2. Drie speerpunten staan centraal. We zetten in op: • Een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte realiseren en daarbij als gemeente zelf het goede voorbeeld geven; • Inwoners, bedrijven en organisaties enthousiasmeren en faciliteren om ook in de eigen ruimte aan de slag te gaan; • Een duurzame samenwerking met stakeholders opbouwen voor klimaatadaptatie. Hoewel 2050 nog ver weg klinkt, is het noodzaak nu aan de slag te gaan. Om stap voor stap te werken aan een klimaatbestendige inrichting én mind-set. Zodat we klimaatadaptatie meenemen bij iedere schop in de grond. Voor een optimale aanpak, met minimale fysieke en financiële last voor inwoners, particulieren en de gemeente. Uiteindelijk plukt eenieder de baten van een klimaatbestendig Maasdriel.

3.3 Doelstellingen klimaatadaptatie traject Een klimaatbestendige inrichting in 2050 is een maatschappelijke opgave. De gevolgen van klimaatverandering raken namelijk iedereen in Maasdriel. Enkel maatregelen in de openbare ruimte reiken niet ver genoeg. Een groot deel van het grondgebied in Maasdriel is namelijk particulier eigendom. Daarnaast vragen veel oplossingen de samenwerking van organisaties, bedrijven en inwoners. Klimaatadaptatie is dan ook een gezamenlijke opgave, die staat of valt met menselijk handelen. Zowel mensen intern in de gemeente als de stakeholders daarbuiten. De concrete doelstellingen van het klimaatadaptatie traject zijn daarom:

2 Bij het opstellen van het Plan van Aanpak zijn twee ambtelijke werksessies georganiseerd. Een vertegenwoordiging van diverse werkvelden in de gemeente heeft input geleverd voor het plan en voor de visie. De drie speerpunten van de visie zijn hier tevens op gebaseerd. De visie is gepresenteerd aan het Management Team op 8 februari 2021.

Begroting 2019-2022 - 18

• Vergroten inzet medewerkers gemeente Klimaatadaptatie raakt aan heel veel werkvelden. Water en riolering, maar ook bijvoorbeeld groen en landschap, ruimtelijke ordening, veiligheid en gezondheid. Klimaatadaptatie vraagt een bredere en integrale aanpak. Waarbij iedere medewerker op de hoogte is wat er op zijn of haar vakgebied nodig is voor klimaatbestendigheid. En zij de mogelijkheden hebben hiermee aan de slag te gaan (zoals de nodige kennis, voorbeelden, bestuurlijk commitment, beleid en praktische handvatten). • Vergroten betrokkenheid inwoners, bedrijven en organisaties Klimaatadaptatie is niet alleen een taak van overheden. Zij nemen een voortrekkersrol, maar een grote verantwoordelijkheid ligt bij de gehele maatschappij. Zowel individuele inwoners als ondernemers en organisaties. Voor eenieder is klimaatadaptatie een opgave binnen het eigen vermogen en eigen verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld een woningcorporatie bouwt en beheert klimaatbestendig en een huiseigenaar koppelt de hemelwaterafvoer af en vergroent de tuin. Dat vraagt wel passende communicatie, handvatten, samenwerking, motivatie, eisen en voorbeelden.

Om de doelstellingen te realiseren is nodig: • Organisatorische ruimte creëren (“Organisatie”); • Inzicht en bewustzijn vergroten (“Communicatie”); • Een inhoudelijk proces, om te komen tot een strategie en bruikbare uitvoeringsagenda (“Proces”); • De klimaatadaptatie strategie en uitvoeringsagenda verankeren in de gemeente (“Beleid”). Deze benodigdheden vinden alle vier een plek in hoofdstuk 4 (de aanpak).

Begroting 2019-2022 - 19

4. Aanpak: hoe doen we dat? Inmiddels is duidelijk waar we in Maasdriel nu staan (hoofdstuk 2) en waar we naartoe willen (hoofdstuk 3) in het kader van klimaatadaptatie. Hoe gaan we zorgen dat Maasdriel een klimaatbestendige gemeente wordt? Dit hoofdstuk schetst daartoe een aanpak. De aanpak gaat in op vier onderdelen: Proces De te doorlopen stappen, vanaf de huidige situatie tot en met de uitvoeringsagenda, om te komen tot praktisch uitvoerbare resultaten. Deze stappen zijn op actieniveau uitgewerkt. Communicatie De wijze van communicatie en participatie om bewustwording en betrokkenheid te vergroten. Bij medewerkers van de gemeente Maasdriel en

2. WILLEN Via klimaatdialogen een gedragen adaptatiestrategie opstellen. 3. WERKEN In een uitvoeringsagenda schetsen hoe we aan de slag gaan.

bij externe stakeholders en bewoners. Beleid De nodige acties om te komen tot bestuurlijke vastlegging en beleidsmatige verankering van klimaatadaptatie. Organisatie De organisatorische ruimte (capaciteit, mandaat en proces) creëren voor de gemeente Maasdriel om met klimaatadaptatie aan de slag te kunnen.

naar een klimaatbestendig Maasdriel in 2050 te maken. Inzichten en condities (bijvoorbeeld de intensiteit van extreem weer) veranderen met de tijd. Bovendien hebben we niet de middelen om alle voorziene maatregelen in één keer te nemen. Het proces van weten-willen-werken is daarom een herhalend proces1. Dat geeft de ruimte om bij ontwikkelingen opnieuw te onderzoeken, in dialoog te gaan met stakeholders en de strategie eventueel bij te stellen voor een nieuwe uitvoeringsagenda.

In de aanpak is daarbij continu aandacht voor de aanwezige meekoppelkansen, om werk-metwerk te maken, en voor relevante voorbeelden en best practices vanuit andere gemeenten.

4.1

Tijdens het doorlopen van dit proces is er continu aandacht voor het benutten van meekoppelkansen (werk-met-werk maken), stimuleren en faciliteren van betrokkenen, reguleren en borgen van klimaatadaptatie afspraken en het voorbereid zijn om te handelen bij calamiteiten. Het is niet wenselijk en ook niet mogelijk om in 2021 een complete blauwdruk voor de uitvoering

Proces: Weten, willen, werken

Maasdriel gaat aan de slag om haar ambities op klimaatadaptatie te realiseren. Dat vraagt een doordacht en passend proces. We volgen in het proces de rode draad zoals geschetst in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA ambities één, twee en drie): 1. WETEN Met een stresstest de klimaatkwetsbaarheid in beeld brengen. 1 Het proces is een cyclus van zes jaar. Bij de start van een nieuwe cyclus bepalen we opnieuw de klimaatkwetsbaar- heid in Maasdriel, rekening houdend met de dan actuele klimaatscenario’s.

Begroting 2019-2022 - 20

Figuur 5 Weten-willen-werken aanpak voor ruimtelijke adaptatie als herhalende cyclus (Deltaplan 2018)

Voorbeeld proces elders De weten-willen-werken aanpak is aangereikt door het landelijke DPRA. Over het algemeen volgen gemeenten in Nederland dit proces. Hoe iedere stap concreet wordt ingevuld, is een lokale afweging. Onderstaand processchema is een voorbeeld van het plan waarmee de gemeenten in de regio Westfriesland aan de slag zijn gegaan. Van inrichten organisatie, naar stresstest en klimaatdialogen, tot het uitwerken daarvan in een uitvoeringsagenda.

Figuur 6 Voorbeeld plan klimaatadaptatie traject Westfriesland (VVRE, 2019)

Begroting 2019-2022 - 21

4.1.1 Uitgangssituatie in beeld (weten) Met de stap “Weten” gaat het klimaatadaptatie traject van start. Volgens de aanpak in het landelijke DPRA betekent dit het in beeld brengen van de klimaatkwetsbaarheid in Maasdriel door middel van een stresstest. In onze aanpak trekken we deze processtap wat breder. Om onze activiteiten in het klimaatadaptatie traject optimaal te benutten, is het van belang de complete uitgangssituatie goed in beeld te hebben. De fysieke situatie maar ook het niet-fysieke vertrekpunt van het hele proces. Fysieke uitgangssituatie

Stresstest Er is al veel informatie over de fysieke uitgangssituatie voorhanden. De klimaatkwetsbaarheid in Maasdriel is in beeld gebracht door de landelijke Klimaateffectatlas, de regionale Klimaateffectatlas van werkregio Klimaat Actief Rivierenland en in lokale analyses. Zie paragraaf 3.1 voor een schets van de inhoud.

collega’s ‘die buiten komen’ of een werksessie met vakdisciplines. Zijn voor hen de knelpunten herkenbaar? Deze actie helpt de stresstest te valideren, eventueel aan te vullen en meteen de inzichten uit de stresstest (breder) bekend te maken. Niet-fysieke uitgangssituatie Stakeholderanalyse Een stakeholderanalyse uitvoeren in de stap “Weten” zorgt ervoor dat we op tijd een goed beeld hebben van de (in)direct betrokken partijen en hun belangen in het klimaatadaptatie traject. Klimaatadaptatie is namelijk een brede opgave die veel organisaties, bedrijven en burgers aangaat. We inventariseren eerst welke stakeholders betrokken zijn bij de opgave. Denk aan provincie, natuurorganisatie(s), LTO, lokale belangengroepen en bedrijfs- verenigingen. Met een krachtenveldanalyse wegen we vervolgens af in hoeverre en hoe zij betrokken worden in het proces. Interviews Het is waardevol om de klimaatdialogen in te gaan met een goed beeld van het vertrekpunt van deelnemers. Wat weten zij al over klimaatadaptatie, hoe beoordelen ze de urgentie, wat zijn praktijkervaringen met weersextremen en wat doen ze er eventueel al aan. Interviews bieden gelegenheid deze informatie vooraf op te halen. Zowel intern bij verschillende vakdisciplines van de gemeente, als bij externe stakeholders.

Validatieslag De klimaatstresstest is een modelberekening en goede benadering van de werkelijkheid. Desondanks kan het hier en daar niet overeenkomen met de praktijk. Daarom is een validatieslag nuttig. Daarbij worden de resultaten getoetst van de stresstest naar wateroverlast, hitte, droogte en overstroming. Bijvoorbeeld via een rondvraag bij

Begroting 2019-2022 - 22

4.1.2 Klimaatdialogen voeren (willen) Tot nu toe zijn we als gemeente Maasdriel vooral binnen de eigen organisatie aan de slag, om de uitgangssituatie goed in beeld te hebben. In de volgende processtap “Willen” betrekken we de omgeving. Via klimaatdialogen gaan we het gesprek aan met externe stakeholders over de klimaatkwetsbaarheden. Externe stakeholders zijn bijvoorbeeld waterschap, (maatschappelijke) organisaties en ook bewoners. Doelstellingen van individuele dialoogsessie kunnen verschillen. Het overkoepelende doel van de klimaatdialogen is om in gesprek met de omgeving te komen tot: • Bewustzijn van de kwetsbaarheden; • Prioritering van onacceptabele, onwenselijke en acceptabele risico’s; • Inzicht in het eigen handelingsperspectief om knelpunten aan te pakken en kansen te benutten. Typen dialogen De klimaatdialogen zijn maatwerk voor iedere gemeente. Enkele dialoog-typen zijn: • De interne dialoog met diverse werkvelden in de gemeente; Voor draagvlak, bewustwording en inbedding; • De gebiedsdialoog over de opgave in een specifiek gebied; • De themadialoog, zoals voor droogte in het buitengebied; • De sectordialoog, zoals over gezondheid in relatie tot hitte; • De regiodialoog met regio-partners in bijvoorbeeld veiligheid; • De bestuursdialoog, voor het betrekken van de gemeenteraad en/of het College.

We selecteren de dialogen allereerst op basis van de stresstest resultaten. De grootste knelpunten bij ieder klimaatthema krijgen een plek in de dialogen. Daarnaast haken we aan bij

belangrijke gebiedsopgaven in bijvoorbeeld een wijk of het buitengebied. Ten slotte zullen we, indien nodig, afwegen bij welke onderwerpen de meeste urgentie of energie zit. Zo richten we ons op waar men voor in beweging wil komen. Op basis van de nu aanwezige informatie zijn onderstaande dialoogonderwerpen interessant voor Maasdriel: • Interne dialoog; • Themadialoog: Wateroverlast en hitte in de kernen // Gebiedsdialoog: Woonwijken; • Themadialoog: Overstroming en droogte in landelijk gebied // Sectordialoog: Landbouw en natuur; • Sectordialoog: Projectontwikkelaars en vastgoed // Ondernemers // Gezondheid; • Bestuurlijke dialoog. Inwonersdialoog Inwoners maken tijd voor een klimaatdialoog als zij een probleem ervaren en handelings- perspectief verwachten. Het heeft daarom de voorkeur inwoners pas te betrekken bij een gericht doel en met een concrete aanleiding. In deze fase is eventueel een enquêtevorm passend. Digitaal, via sociale media of straatinterviews. Dit laat inwoners laagdrempelig deelnemen. Met als doel informeren en activeren. Bovengenoemde dialogen zijn suggesties om nader te verkennen en af te wegen. Daarbij wordt ook gekeken naar regionale activiteiten van de KAR1, om dubbele inspanning te voorkomen of wellicht aan te haken.

Ook is er aandacht voor dialogen of anderszins gesprekken met de omgeving, die we organiseren in het kader van andere trajecten als energietransitie of omgevingswet. Om de omgeving niet te overvragen én om de samenkomst te benutten van al deze thema’s in de overkoepelende opgave van prettige leefomgeving

1 Vanuit de werkregio Klimaat Actief Rivierenland (KAR) zijn eind 2019 en begin 2020 regionale klimaatdialogen gevoerd.

Begroting 2019-2022 - 23

gen verwerken we tot een adaptatiestrategie en een uitvoeringsagenda. Deze uitwerking schetst hoe we aan klimaatadaptatie gaan “Werken”. Strategie We willen aan de slag met klimaatadaptatie op basis van een gedragen strategie. De klimaatdialogen bieden gelegenheid om samen met de omgeving gedeelde ambities te bepalen en strategische keuzes te maken hoe we daar naartoe werken. In de strategie schrijven we deze lijnen uit, bijvoorbeeld in speerpunten. Aandachtspunten die we in de adaptatiestrategie zorgvuldig meewegen zijn: • Aansluitend: De opzet van deze strategie is Figuur 7 Maatwerk afwegingen in een klimaatdialoog

Wanneer de dialoog-onderwerpen zijn gekozen, volgt de verdere detailinvulling van de werksessies. Dit is altijd maatwerk. Zoals in Figuur 7 weergegeven, maken we de aanleiding helder en maken we keuzes over bijvoorbeeld doelen en deelnemers. Uiteindelijk bepaalt dit de te hanteren werkvorm. Digitale dialogen Veel klimaatdialogen in Nederland zijn gevoerd tijdens Corona-preventiemaatregelen. Hierdoor waren fysieke bijeenkomsten niet mogelijk. De ervaring leert dat ook digitaal waardevolle klimaatdialogen gevoerd kunnen worden. De keuze voor fysieke of digitale bijeenkomst wordt afgestemd op de dan geldende richtlijnen.

4.1.3 Uitwerken richting strategie en agenda (werken) Na het voeren van de klimaatdialogen wordt duidelijk hoe we in de komende jaren willen en kunnen toewerken naar een klimaatbestendig Maasdriel. Welke oplossingen zijn haalbaar, nodig en wenselijk? Welke partijen zijn daarbij nodig? Antwoorden op deze vragen uit de klimaatdialo-

•

•

zodanig dat het aansluit bij de Regionale Adaptatiestrategie (RAS), diverse gemeentelijke beleidsplannen en meegenomen kan worden in de omgevingsvisie van Maasdriel. Het verbinden van de adaptatiestrategie en omgevingsvisie helpt om klimaatadaptatie te borgen. Lerend: De adaptatiestrategie is geen vaststaande blauwdruk. We leren door regelmatig te evalueren en door de strategie indien nodig aan te passen. Zo kunnen we meebewegen met lange termijn trends, voortschrijdend inzicht en acute ontwikkelingen. Praktisch: De strategie is niet enkel een hoog-over beschrijving hoe we willen komen tot een klimaatbestendig Maasdriel. We worden concreet, van handelingsperspectieven tot specifieke afspraken voor de uitvoering.

Uitvoeringsagenda De slag naar een concrete en actiegerichte strategie maken we met een uitvoeringsagenda. De agenda beschrijft welke activiteiten wanneer plaatsvinden om te werken aan een klimaatbestendig Maasdriel. Het is gebaseerd op de klimaatdialogen en bouwt voort op wat er

Begroting 2019-2022 - 24

klimaatbestendige gemeente en wat er al gebeurt in de gemeente. Dat maakt het een agenda van iedereen: gemeente, overheden, ondernemers, organisaties en inwoners van Maasdriel. In dit Plan van Aanpak werken we dus toe naar het opstellen van een uitvoeringsagenda. Wat daarin komt te staan, wordt in dit proces helder. Een financiële vooruitblik (welke middelen nodig zijn om de agenda uit te voeren) is nu dan ook nog niet mogelijk. In ieder geval zal het inhoudelijk aanhaken bij de speerpunten en activiteiten die regionaal worden opgezet in het kader van de RAS en Samenwerkingsagenda.

Voorbeeld van een activiteit dat in de uitvoeringsagenda benoemd kan worden De afspraak tussen gemeentelijke (en externe) betrokkenen om aan de slag te gaan met het opstellen van klimaatadaptieve richtlijnen of eisen voor projectontwikkelaars. Uit de klimaatdialogen blijkt dat dergelijke heldere uitgangspunten voor klimaatbestendige bouw helpen de gemeente deze zelf toe te passen en te toetsen/ handhaven bij ontwikkelaars. Hoe dit vorm te geven is nog een uitdaging, bijvoorbeeld gezien de vele ruimteclaims die worden gedaan. De vormgeving is daarom een vraag die de betrokkenen afspreken om samen in een vervolgtraject te beantwoorden. De gemeente neemt initiatief in het organiseren van dit vervolg.

4.2 Communicatie en bewustzijn Klimaatadaptatie staat of valt met menselijk handelen. Om klimaatadaptief te handelen is een bewustzijn van de noodzaak een essentieel vertrekpunt. Ook inzicht in het eigen handelingsperspectief en wat andere partijen in Maasdriel aan klimaatadaptatie doen, zijn van belang. Dat vraagt om een goede communicatie.

Figuur 8 Vijf soorten activiteiten in de uitvoeringsagenda

De uitvoeringsagenda voor Maasdriel zal niet alleen fysieke maatregelen voor klimaatadaptatie bevatten. Ook andere activiteiten zijn denkbaar en wenselijk. In de diversiteit aan mogelijkheden zien we vijf soorten activiteiten om op in te zetten (zie Figuur 8). Per activiteit specificeren we in de agenda wat het doel is, wie ervoor aan de lat staat en wat we precies gaan doen. Vervolgens is het zaak om de uitvoering van de activiteiten in de agenda bij de juiste interne en externe actiehouders te beleggen.

Wie Communicatie in het kader van klimaatadaptatie in Maasdriel is gericht op zowel de interne gemeentelijke organisatie (ambtelijke én bestuurlijk) als op de betrokken externen zoals andere overheden, organisaties, bedrijven en inwoners. Waarom Het belang van een goede communicatie in de interne gemeentelijke organisatie ligt in de vele raakvlakken van klimaatadaptatie met diverse werkvelden. Klimaatadaptatie is gebaad bij een inzet vanuit alle betrokken werkvelden. Het belang van een goede communicatie richting extern betrokkenen ligt in de invloedssferen. Een groot deel van het grondgebied in Maasdriel is in particulier eigendom. Klimaatadaptatie

Begroting 2019-2022 - 25

maatregelen in de openbare ruimte hebben onvoldoende effect; de inzet van particulieren is essentieel. Dat vraagt communicatieacties om hen daartoe te bewegen en te helpen.

Communicatie is een essentieel instrument voor bewustzijn. Bewustzijn van de gevolgen van klimaatverandering, waarom adaptatie een gezamenlijke opgave is en wat je daar zelf aan kan bijdragen. Het is ook één van de vier strategische lijnen in de Regionale Adaptatie Strategie (RAS): Vergroten van bewustzijn en kennis. Doel Concreet heeft de inzet op communicatie drie doelen. 1. Bewustzijn van nut en noodzaak van klimaatadaptatie vergroten; 2. Handelingsperspectieven inzichtelijk maken en concretiseren en; 3. Mobiliseren tot het ondernemen van actie.

2. Deelnemers aan de dialogen (zowel interne collega’s als extern betrokkenen) aanhaken én aangehaakt houden. Hen enthousiasmeren om mee te doen door slimme uitnodigingen voor dialogen. En de deelnemers betrokken houden door communicatie na afloop, zoals terugkoppeling van de dialoog, updates over het proces en ideeën voor acties. Hoe Goed communiceren betekent niet automatisch veel communiceren. Overladen en overvragen heeft juist een negatief resultaat. Het gaat om een passende aanpak voor doel en doelgroep1. Daarom vindt de communicatie in het kader van klimaatadaptatie plaats in afstemming met andere communicatietrajecten. Omwille van effectiviteit én efficiëntie. Om de activiteiten te stroomlijnen naar buiten toe, maar ook de lopende trajecten te benutten. Zoals communicatie rondom de Regionale Adaptatiestrategie, de Regionale Energiestrategie en de Omgevingsvisie. Maar bijvoorbeeld ook rond vergunningaanvragen (de waterparagraaf verbreden naar een gesprek over klimaatadaptatie) en rond prestatieafspraken met woningcorporaties. Daar waar nodig vullen we dit aan met specifieke communicatie voor het klimaatadaptatie proces.