Bijlage 1. Vast te stellen Kerkenvisie Loon op Zand
Tekst van het document
9.2
Stappenplan herwaardering (valorisatie)
Als het kerkgebouw een religieuze bestemming behoudt, dan is het mogelijk dit te herwaarderen door middel van rondleidingen, concerten en andere initiatieven. Het is verstandig om dit met ruggespraak van de geloofsgemeenschap en kerkbezoekers te doen. 1. Eigenaar ontwikkelt in samenspraak met de kerkgangers en/of de gemeente verschillende initiatieven; 2. Eigenaar zoekt naar partners om te initiatieven te ontwikkelingen of houdt dit binnen eigen beheer; 3. Gemeente toetst plannen op haalbaarheid en overlegt met eigenaar; 4. Eigenaar informeert de omgeving over de nieuwe initiatieven in de kerk; 5. Eigenaar start de juridische procedure en vraagt de nodige vergunningen aan bij gemeente. 6. Start herwaardering.
9.3
Stappenplan medegebruik
Bij het scenario van het medegebruik wordt het kerkgebouw opengesteld voor religieuze activiteiten van andere katholieke of christelijke geloofsgemeenschappen. 1. Het initiatief om te besluiten tot een eventueel medegebruik ligt bij de eigenaar; 2. De Eigenaar benadert potentieel geïnteresseerde geloofsgemeenschappen in de nabije omgeving en kan bij de gemeente informeren of er nog geïnteresseerde partijen zijn; 3. De eigenaar en de nieuwe geloofsgemeenschap maken onderling afspraken over het medegebruik; 4. De eigenaar brengt de gemeente op de hoogte; 5. Het medegebruik gaat van start.
29
Datum: 5 maart 2024 - Public
9.4
Stappenplan nevenbestemming met behoud religieuze functie
In dit scenario, zoals hierboven beschreven, wordt het kerkgebouw multifunctioneel of gedeeltelijk gebruikt voor andere doeleinden. Het is een goed idee om deze nevenfuncties aan te laten sluiten bij de wensen van de geloofsgemeenschap. 1. Eigenaar vormt een plan en neemt contact op met de gemeente; 2. Eigenaar zoekt potentiële partners voor multifunctioneel of gedeeld gebruik, eventueel samen met de gemeente; 3. Gemeente toetst plannen op haalbaarheid en overlegt met de eigenaar; 4. De eigenaar laat daarnaast bouw- en cultuurhistorisch onderzoek uitvoeren of levert een onderzoeksrapport aan (indien dit niet voorhanden is). Het is belangrijk dat hier ook een opname van het kerkinterieur bij plaatsvindt; 5. Eigenaar laat een haalbaarheidsonderzoek uitvoeren naar de verschillende mogelijkheden, waarin ook ruimte is voor het draagvlak en de directe omgeving; 6. De gemeente faciliteert samen met de eigenaar het participatieproces met de omgeving en andere stakeholders; 7. Start ruimtelijke procedure door initiatiefnemer, integrale belangenafweging, indien nodig wijziging bestemmings- of omgevingsplan en aanvraag omgevingsvergunning. 8. Gemeente geeft (indien nodig) omgevingsvergunningen af en behandelt bezwaar- en beroepsprocedures; 9. Start nevenbestemming.
9.5
Stappenplan herbestemming kerkgebouwen
De wens van de gemeente Loon op Zand is om de kerkgebouwen binnen de gemeente in stand te behouden en leegstand te voorkomen. De uitkomst van een herbestemmingstraject is echter sterk afhankelijk van de uiteindelijke functie. Om tot een gedegen herbestemming te komen dienen de volgende stappen te worden gevolgd; 1. Eigenaar zet het kerkgebouw in de verkoop en stelt de gemeente hiervan op de hoogte; 2. Koper zoekt contact met de eigenaar en gemeente en stelt projectplan op; 3. Gemeente onderzoekt de reikwijdte van de bescherming van het monument, bestemmings- of omgevingsplanregels over de functie en bebouwing en andere juridische kaders; 4. Eigenaar of koper laat bouw- en cultuurhistorisch onderzoek uitvoeren of levert een onderzoeksrapport aan (indien dit niet voorhanden is). Het is belangrijk dat hier ook een opname van het kerkinterieur bij plaatsvindt; 5. Gemeente en eigenaar benoemen de kernwaarden van het gebouw en omgeving en stellen de uitgangspunten voor herbestemming middels een omgevingsschets op; 6. Koper onderzoekt exploitatie- en financieringsmogelijkheden en laat daarnaast een haalbaarheidsonderzoek uitvoeren. Hierbij dient een participatieproces een integraal onderdeel te zijn; 7. In het geval van een rijksmonumentaal pand vindt er nauw overleg plaats tussen eigenaar, gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Bij dit overleg is aandacht voor het behoud van de monumentale waarden van het pand en de mogelijkheden voor herbestemming. In het geval van een gemeentelijk monument ligt het initiatief bij de gemeente en de eigenaar. 8. De gemeente faciliteert de communicatie tussen de koper, omwonenden en andere stakeholders; 9. Koper laat het schetsontwerp (inclusief cultuurhistorische waarden en de effecten op de omgeving van het monument) toetsen door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit van de gemeente Loon op Zand; 10. Start ruimtelijke procedure door de koper integrale belangenafweging, wijziging bestemmings- of omgevingsplan en aanvraag omgevingsvergunning. 11. Vaststellen bestemmings- of omgevingsplan en afgifte omgevingsvergunning, afhandelen bezwaar- en beroepsprocedures door de gemeente; 12. Start herbestemming.
30
Datum: 5 maart 2024 - Public
9.6
Stappenplan verkoop kerkgebouwen zonder herbestemming
Het initiatief voor het afstoten van een deel van de vastgoedportefeuille ligt bij de eigenaar. Indien het gebouw aan de eredienst wordt onttrokken en er eenmaal is besloten het erfgoed te verkopen, dan ligt het initiatief om tot een herbestemming te komen bij de koper. 1. Eigenaar zet het kerkgebouw in de verkoop en stelt de gemeente hiervan op de hoogte; 2. Eigenaar verkoopt onroerende goederen; 3. Na de koop neemt de nieuwe Eigenaar contact op met de gemeente.
9.7
Leegstand en sloop kerkgebouwen
Als het niet is gelukt om een nevenbestemming of herbestemming voor het gebouw in kwestie te vinden, dan is er altijd de mogelijkheid om de locatie van het gebouw te herbestemmen. Als de aanwezige religieuze gebouwen eventuele plannen belemmert, dan kan er worden besloten tot (gedeeltelijke) sloop over te gaan. 1. Eigenaar informeert gemeente over verkoop deel van de vastgoedportefeuille; 2. Eigenaar en gemeente onderzoeken gezamenlijk de mogelijkheden voor neven- of herbestemming; 3. De eigenaar laat een bouw- en cultuurhistorisch onderzoek uitvoeren. Hierbij wordt ook een waardering van de zeldzaamheid en waarde van het gebouw op gemeentelijke, regionaal en landelijk niveau gemaakt. Het is belangrijk dat hier ook een opname van het kerkinterieur bij plaatsvindt; 4. In het geval van een rijksmonumentaal pand vindt er nauw overleg plaats tussen eigenaar, gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Bij dit overleg is aandacht voor het behoud van de monumentale waarden van het pand en de mogelijkheden voor herbestemming. In het geval van een gemeentelijk monument ligt het initiatief bij de gemeente en de eigenaar. 5. Eigenaar communiceert met omgeving en stakeholders over de plannen; 6. De gemeente faciliteert de communicatie tussen de Eigenaar, omwonenden en andere stakeholders; 7.
In het geval van gedeeltelijke sloop laat de Eigenaar het schetsontwerp toetsen door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit van de gemeente Loon op Zand; 8. In het geval van totale sloop start Koper de ruimtelijke procedures en integrale belangenafweging, wijziging bestemmings- of omgevingsplan en aanvraag omgevingsvergunning; 9. Vaststellen bestemmings- of omgevingsplan en afgifte omgevingsvergunning, afhandelen bezwaar- en beroepsprocedures door Gemeente; 10. Sloop van panden(en) of gedeelte van het pand en start van nieuwe ontwikkeling.
31
Datum: 5 maart 2024 - Public
9.8
Het kerkgebouw is ongeschikt voor nieuwe ontwikkelingen
Dit stappenplan kan worden toegepast in het geval dat de onroerende goederen niet geschikt zijn voor herbestemming, medebestemming of medegebruik. Dit plan is ook van toepassing als het pand niet kan worden verkocht en de Eigenaar ook geen financiële middelen heeft om de onroerende goederen te slopen. 1. Eigenaar zet het kerkgebouw te koop en informeert de gemeente; 2. Wanneer er geen geschikte kopers gevonden zijn, kijkt de gemeente mee naar de verschillende mogelijkheden; 3. Tijdens het bovenstaande proces blijft eigenaar op zoek naar geschikte kopers. Ook binnen de eigen geloofsgemeenschap wordt gezocht naar mogelijkheden. 4. Eigenaar neemt ondertussen passende maatregelen om degradatie van het gebouw zo veel mogelijk te voorkomen; 5. In het geval van een rijksmonumentaal pand vindt er nauw overleg plaats tussen eigenaar, gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Bij dit overleg is aandacht voor het behoud van de monumentale waarden van het pand en de mogelijkheden voor herbestemming. In het geval van een gemeentelijk monument ligt het initiatief bij de gemeente en de eigenaar.
9.9
Faillissement van eigenaar
De Eigenaar van het kerkgebouw kan failliet gaan. Dat kan ertoe leiden dat de onroerende goederen in een executieverkoop worden verkocht, en wordt er een nieuwe bestemming voor het gebouw gezocht. 1. Het kerkgebouw wordt te koop gezet en de gemeente wordt hierover geïnformeerd; 2. In het geval van een rijksmonumentaal pand vindt er nauw overleg plaats tussen eigenaar, gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Bij dit overleg is aandacht voor het behoud van de monumentale waarden van het pand en mogelijkheden voor herbestemming. In het geval van gemeentelijke monumenten ligt de bal bij gemeente en eigenaar. 3. Eigenaar (en curator) blijven op zoek naar Koper voor het pand, de gemeente kijkt hierbij actief mee naar nieuwe initiatiefnemers; 4. De geloofsgemeenschap gaat, al dan niet na een doorstart van het kerkbestuur, op zoek naar een nieuwe locatie voor de geloofsbelijdenis.
32
Datum: 5 maart 2024 - Public
10
Rolverdeling
10.1
De rol van de gemeente Loon op Zand
Gemeentes spelen een belangrijke rol in de advisering bij neven- of herbestemming en het faciliteren van het omgevingsproces. Gemeentes adviseren initiatiefnemers en/of eigenaren bij de aanvraag van vergunningen voor onderhoud, restauratie, verduurzaming en verbouwingen van de onroerende goederen. Bij de herontwikkeling van kerkgebouwen die worden afgestoten werkt de gemeente op constructieve en proactieve wijze samen met eigenaar en initiatiefnemer en andere relevante afdelingen binnen de gemeente. Op deze manier kan de gemeente de processen in goede banen leiden. De gemeente heeft de volgende rollen: • • • • • • • • • •
Bevoegd gezag; (Ruimtelijke) vergunningen verlenen (bij een positieve beoordeling); Faciliteren van Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK); Meegeven van een omgevingsschets in het kader van herbestemmingen; Behouden en versterken van de monumentale waarden van het kerkgebouw in kwestie; Bieden van advies en begeleiding op het gebied van bv. verduurzamingsmaatregelen of financiën indien gewenst; Stimuleren van haalbaarheidsstudies in het geval van (mogelijke) herbestemming; Openstaan voor andere (tijdelijke) functies; Voeren van structureel overleg met eigenaren van kerkgebouwen, zodat iedereen op de hoogte is van de recente ontwikkelingen in elkaars omgeving. Handhaving van omgang met monumentale gebouwen.
10.2
De rol van de provincie Noord-Brabant
Waar de gemeente in het geval van religieus erfgoed een meer hands on rol speelt, speelt de provincie vooral een rol op het gebied van facilitatie, kennisdeling en netwerking. De provincie kan een belangrijke rol spelen bij het faciliteren van verbindingen tussen het Rijk, de gemeente en experts. Indien gewenst kan de provincie de gemeente bijstaan met advies over herbestemming en het ontwikkelen van advies. Daarnaast kan de provincie het beheer en behoud van het religieus erfgoed ondersteunen door middel van subsidies. Let op, de provincie heeft geen verantwoordelijkheid bij het herbestemmingsproces.
10.3
Rol van de Rijksoverheid
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is een belangrijke stakeholder bij de herbestemming van rijksmonumenten. De RCE adviseert bij initiatieven en bouwplannen rond rijksmonumenten, en over de impact en mogelijkheden op de rijksmonumenten. Let wel: de gemeente kan, indien nodig, het advies van de RCE naast zich neerleggen. De RCE werkt nauw samen met het Nationale Restauratiefonds, die subsidies en gunstige leningen verstrekken voor reparaties, restauraties en herbestemmingen.
33
Datum: 5 maart 2024 - Public
10.4
De rol van de parochie en het bisdom
Naast de verschillende overheden spelen de kerk, het parochiebestuur en het bisdom van ’s Hertogenbosch een belangrijke rol. Bij bijna alle procesmogelijkheden is het kerkbestuur de instantie die als eerste de relevante ontwikkelingen signaleert en hier actie op onderneemt. Denk bijvoorbeeld aan de financiële huishouding, de vitaliteit van de geloofsgemeenschap en andere ontwikkelingen of problemen. De uiteindelijke beleidskeuzes rond kerkelijke gebouwen en de beslissing rond sluiting en herbestemming ligt bij de parochie als eigenaar én bisdom. Zij zullen als eerste contact zoeken met de gemeente indien zij bepaalde ontwikkelingen binnen de kerkgebouwen mogelijk willen maken.
10.5
De rol van de sector
Naast de gemeentes, provincie en de Rijksoverheid speelt ook de erfgoedsector een belangrijke rol. Het is als gemeente en erfgoedorganisatie onnodig om het wiel opnieuw uit te vinden. Er is immers al veel kennis opgedaan in de erfgoedsector. Om van deze kennis gebruik te maken kunnen de partijen contact opnemen met o.a. de volgende organisaties: • Vereniging beheerders Monumentale Kerkgebouwen (VMBK); • Museum Catharijneconvent; • Programma Toekomst Religieus Erfgoed (RCE); • Erfgoedvereniging Heemschut; • Heemkundekring Loon op ’t Sandt; • Heemkundekring De Ketsheuvel; • Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK); • Moers Belang; • CIO-K: interkerkelijk contact in Overheidszaken; • Erfgoed Brabant; • Nationaal Restauratiefonds;
34
Datum: 5 maart 2024 - Public
11
Conclusies en aanbevelingen
11.1
Een eensgezinde gemeente
In opdracht van de gemeente Loon op Zand heeft het team van Arcadis verschillende gesprekken gevoerd met o.a. de heemkundekringen, de kerkbesturen en de bestuurlijke gemeente zelf. Er is daarna een enquête uitgezet bij de bewoners van de verschillende kernen, zowel off- als online. Uit de gesprekken en de enquête komt een beeld van bewoners die het over het algemeen met elkaar eens zijn. De verschillende betrokken groepen willen zich allen inzetten voor het beheer en behoud van het religieus erfgoed binnen de gemeente. Het is belangrijk om vanuit deze eensgezindheid op zoek te gaan naar een aanpak en oplossing die voor alle betrokkenen acceptabel is. We hebben, onder andere vanuit deze eensgezindheid, onze kerkenvisie in de gemeente Loon op Zand geformuleerd.
11.2
Aandachtspunten
Tijdens het proces om tot deze kerkenvisie te komen is een aantal aandachtspunten geconstateerd. Het is voor het toekomstige proces van belang om deze in het achterhoofd te houden en hiervoor afspraken te maken. • Erfgoedbeleid De meeste recente erfgoednota van de gemeente Loon op Zand stamt uit 2015. Er wordt op dit moment gewerkt aan een nieuwe nota. Totdat deze beleidsnota is opgesteld, is er geen vigerend beleid op het gebied van erfgoed. Het ontbreken van erfgoedbeleid brengt risico’s met zich mee. Het betekent o.a. dat er zich situaties kunnen voordoen waarvoor er geen beleid is opgesteld. Het zal in die gevallen maatwerk zijn om tot coherente en eenduidige besluitvorming te komen. • Monumentale waarden kerkgebouwen Van de vijf kerken in de gemeente Loon op Zand hebben er vier een rijksmonumentale status en één kerk is als gemeentelijk monument aangewezen. De monumentale waarde van deze gebouwen leidt ertoe dat niet alle ontwikkelingen zonder ruggespraak mogelijk zijn. Dit kan in veel gevallen als een uitdaging gezien worden. Door de betrokken partijen tijdig inzicht in de plannen te geven kan het proces een stuk eenvoudiger en meer gestroomlijnd worden. • Communicatie Het is van belang dat ook na het voltooien van deze kerkenvisie de communicatielijnen tussen de verschillende instanties goed blijven, en dat men elkaars evenknieën kan bereiken.
In de eerste plaats is het van belang dat de gemeente Loon op Zand en de kerkbesturen maar elkaar in gesprek blijven en elkaar inlichten en betrekken bij nieuwe ontwikkelingen. Dat geldt ook voor de communicatie met inwoners en omwonenden van kerkgebouwen. • Een constructieve opstelling Het is belangrijk dat alle betrokken partijen zo veel mogelijk een constructieve houding aannemen, zodat ruimtelijke ontwikkelingen zoals een eventuele herbestemming van een kerkgebouw mogelijk worden gemaakt. Daarbij is het verstandig om de direct betrokkenen op één lijn te krijgen of te onderzoeken waar concessies gedaan kunnen worden. Het is daarnaast ook belangrijk om stil te staan bij de rol van bijvoorbeeld de monumentencommissie, die bepaalde ruimtelijke ontwikkelingen nog kan stoppen of afremmen. • Bestuurlijke structuren Bij het herbestemmen en de verkoop van kerkgebouwen heeft het kerkbestuur de leiding. Zij besluiten of, en zo ja, welke kerken er in aanmerking komen of verkocht en/of herbestemd te worden. In het geval van de parochie is echter belangrijk om rekening te houden met de bestuurlijke structuren van de katholieke kerk. In uitzonderlijke gevallen kan het Bisdom de plannen van de parochie nog tegenhouden. • Financiën De financiën van de kerkbesturen zijn vaak de aanleiding om op zoek te gaan naar sponsoren, andere inkomsten of ander gebruik van het gebouw.
Het is voor kerkbesturen niet altijd even eenvoudig om de markt te overzien. Daarbij heeft de parochie H. Willibrord een aantal rijksmonumentale kerkgebouwen in beheer. Het bestuur is wettelijk gezien verplicht om deze gebouwen in stand te houden, maar hiervoor ontvangt het bestuur geen structurele ondersteuning.
35
Datum: 5 maart 2024 - Public
11.3
Gemeentelijke kerkenvisie
De visie De religieuze en beeldbepalende kerkgebouwen in de verschillende kernen moeten behouden blijven waarmee tevens het beeld en het karakter van de kernen behouden blijft. Behoud van de religieuze functie van het gebouw is hierbij geen vereiste waardoor ook ruimte voor nieuwe functies mogelijk wordt. De gemeente Loon op Zand is bij toekomstige ontwikkelingen geen uitvoerende partij maar pakt hierin een faciliterende rol.
De gestelde doelen zijn duidelijk: met deze kerkenvisie willen we inzicht verschaffen in de stand van zaken en een gemeentelijk kader bieden voor toekomstige ontwikkelingen. Door de gesprekken met de verschillende betrokken partijen op gang te brengen en te houden willen we ervoor zorgen dat leegstand wordt voorkomen. Daarnaast zullen de betrokken partijen gezamenlijk en tijdig nadenken over de verschillende mogelijkheden. Het is de bedoeling dat de kerkenvisie op korte termijn aan de aan de gemeenteraad wordt gepresenteerd. Om ervoor te zorgen dat de kerkenvisie de lange termijn bedient en na de oplevering niet in een la belandt zijn de volgende zaken van belang: • • •
We blijven in gesprek met de verschillende kerkenbesturen. Voor de Hersteld Hervormde gemeente was medewerking aan deze kerkenvisie niet urgent, het is mogelijk dat dit uitgangspunt in de loop van tijd verandert; Daarnaast zorgen we ervoor dat de kerkenvisie een plek krijgt in de op te stellen Omgevingsvisie. Op deze manier wordt de kerkenvisie van de gemeentelijk omgevingsvisie en worden regels hieromtrent vervolgens vastgelegd in de omgevingsplannen; Bij toekomstige ontwikkelingen gaan we uit van het out-of-the-box principe en zoeken op die manier naar mogelijkheden voor toekomstige ontwikkelingen waarbij kwaliteit, respect voor de monumentwaarden van het gebouw en toekomstbestendigheid van het plan voor op staan.
Op weg naar een nieuwe functie Op het moment van schrijven staan de kerkbesturen en geloofsgemeenschappen in Nederland voor grote uitdagingen. Zo ook in Loon op Zand. Om de toekomst van de parochie H. Willibrord te kunnen waarborgen is er actie nodig. Het Parochiebestuur heeft daarom een aantal vergevorderde plannen opgesteld. Deze plannen zijn nadrukkelijk geen onderdeel van de voorliggende kerkenvisie. Op weg naar een herbestemming zullen we rekening houden met de volgende zaken: • • • • •
We staan open voor alternatieve oplossingen in kerk- en bijgebouwen. Dit geldt voor zowel de bestuurlijke als voor de kerkelijke gemeente; Het is de ambitie dat bij herbestemming de bouwingrepen reversibel zijn, vooral in een (rijks-) monumentale context; We sluiten aan bij de bestaande ideeën over herbestemmingen in De Moer; In sommige gevallen kunnen we de ontwikkelaar tegemoet komen bij het wijzigen van bestemmings- en/of omgevingsplannen door bijvoorbeeld aankomende ontwikkelingen alvast mee te nemen in geval van bestemmingsplan of omgevingsplan wijzigingen; In het geval van meerdere opties geven we voorrang aan ontwikkelingen met een maatschappelijk karakter.
Religieuze ensembles bewaren Tijdens de gesprekken, maar ook uit de bewonersenquête komt een persoonlijke band met het religieus erfgoed naar voren. Het gaat hier om de kerken, inclusief interieur, bijgebouwen en begraafplaatsen. In het kader van de religieuze ensembles zetten we de volgende zaken centraal: •
36
Bij eventuele herbestemming waarborgen we een goede inpassing van de nieuwe ontwikkeling in de omgeving van het religieuze gebouw. Hiervoor ligt bij de inwerkingtreding van de omgevingswet in 2024 een wettelijke verplichting vanuit de omgevingswet om naar de ruimere omgeving van het monument te kijken waarbinnen in dit geval ook de bijgebouwen en elementen vallen;
Datum: 5 maart 2024 - Public
• •
De kerkinterieurs dienen voor afstoting van de kerk geïnventariseerd en gewaardeerd te worden zodat een goed overzicht wordt gemaakt van het kerkinterieur en exterieur als ensemble. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de ontwikkelaar of initiatiefnemer. In alle gevallen zorgen we ervoor dat nabestaanden de begraafplaatsen kunnen bezoeken. Een voorbeeld is de huidige situatie bij de Sint Jozefkerk;
• In de nieuwe Omgevingswet wordt erfgoed altijd in de context van het specifieke monument bekeken. Op deze manier wordt er ook naar de ontwikkelingen rondom de verschillende kerken gekeken.
Zorgen voor financiële dekking Het zal niemand verbazen dat financiële middelen een belangrijke rol spelen; iets dat geldt voor de gemeente en het kerkbestuur. Voor het kerkbestuur kan het de aanleiding vormen om tot verkoop van onroerende goederen over te gaan. Er zijn echter ook financiële middelen nodig bij de ontwikkelingen rond herbestemming, en ook het beheer en onderhoud van de overige vastgoedportefeuille kost geld. Het is dus belangrijk om voor een goede financiële dekking te zorgen bij de verschillende keuzes die worden gemaakt. Houd daarbij de volgende aanbevelingen in de gaten: • • •
Door in gesprek te blijven met de verschillende kerkbesturen zorgen we ervoor dat de gemeente in een vroeg stadium is aangehaakt en zo mogelijke problemen in de financiële huishouding kan signaleren. Samen met de kerkbesturen verkennen we de verschillende mogelijkheden; Bij het actualiseren van ons erfgoedbeleid pleiten we ervoor dat er een tegemoetkoming voor de instandhouding van het religieus erfgoed dat nog in beheer is bij de kerkbesturen komt; Op het gebied van subsidiëring en sponsoring adviseren we de kerkbesturen waar mogelijk.
Bewoners blijven betrekken Eigenlijk zijn alle partijen het erover eens: het betrekken van bewoners van de verschillende kernen is van belang op het moment dat er sprake is van een (aanstaande) herbestemming. Het initiatief voor het betrekken van bewoners ligt bij de ontwikkelaar of initiatiefnemer, en geschiedt in samenwerking met de gemeente. Op deze manier creëer je draagvlak voor de te nemen besluiten rond de invulling van de herbestemming. Let daarop op de volgende zaken: • • •
37
In een vroeg stadium betrekken we inwoners bij de plannen rond specifieke kerkgebouwen. Zo is er met name in De Moer een actieve gemeenschap met levendige ideeën over een eventuele herbestemming; We zorgen er samen met het kerkbestuur voor dat de bewoners kunnen meedenken over de eventuele herbestemming van de kerkelijke monumenten; We maken met het parochiebestuur afspraken over de manier waarop omwonenden op een laagdrempelige en constructieve manier kunnen meepraten over ontwikkelingen rond specifieke kerken binnen de gemeente Loon op Zand.
Datum: 5 maart 2024 - Public
12
Bibliografie
15th ICOMOS General Assembly and International Symposium. (2005). Monuments and sites in their setting Conserving cultural heritage in changing towns and landscapes. Xi'an, China. Brabants Erfgoed. (2022). Het rijke Roomsche leven. Opgehaald van Brabants Erfgoed: https://www.brabantserfgoed.nl/page/3880/het-rijke-roomsche-leven CBS. (2015, Mei). Religie en kerkbezoek naar gemeente 2010-2041. Opgehaald van CBS: https://www.cbs.nl/nlnl/maatwerk/2015/20/religie-en-kerkbezoek-naar-gemeente-2010-2014 CBS. (2022, December 22). Bijna 6 op de 10 Nederlanders behoren niet tot religieuze groep. Opgehaald van CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/51/bijna-6-op-de-10-nederlanders-behoren-niet-tot-religieuze-groep CBS. (2023, april 25 ). CBS in uw Buurt. Opgehaald van CBS.nl: cbsinuwbuurt.nl Daru-Schoeman, D. (1991). Cultuurhistorische inventarisatie Noord-Brabant: Gemeente Loon op Zand. Den Bosch: Provincie Noord-Brabant. Deville, T. (2009). Bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. Kloosterstraat te Loon op Zand. Arnhem: Synthegra. Grootswagers, K. (2005). Uit de schaduw van het verleden. Kaatsheuvel. Grootswagers, K. (2023). Historie Kerken, Kloosters en Kapellen. Heemkundekring de Ketsheuvel. (2022). Geschiedenis. Opgehaald van Heemkundekring de Ketsheuvel: https://www.deketsheuvel.nl/geschiedenis Heemkundekring Loon op 't Sandt. (1979).
Geschiedenis van Eeuwen: de kerk van Sint Jan te Loon op Zand. Loon op Zand. Heemkundekring Loon op 't Sandt. (sd). Korte historie en rondleiding St. Jans Onthoofding te Loon op zand. Heemkundekring Loon op ‘t Sandt. (2014) De historische canon van de gemeente Loon op Zand. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap . (2016). Wet van 9 december 2015, houdende bundeling en aanpassing van regels op het terrein van cultureel erfgoed. Den Haag. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (2021). Kerkenvisie: feiten en inzichten. Amersfoort: RCE. Toorians, L. Joodse begraafplaats Kaatsheuvel_pdf Van den Bos, P. (2012). Inventariserend veldonderzoek d.m.v. proefsleuven. De Hooivork II, De Moer . Noordwijk: IDDS Archeologie. Verschuuren, B. W. (2010). Sacred Natural Sites: conserving nature & culture. London: UNESCO . VVV Kaatsheuvel. (sd). Geschiedenis van Kaatsheuvel . Opgehaald van VVV: https://web.archive.org/web/20180730235124/https://www.vvvkaatsheuvel.nl/nl/geschiedenis
38
Datum: 5 maart 2024 - Public
Bijlage A: Gebouwenpaspoorten Hersteld Hervormde Kerk
Figuur 2. Herstel Hervormde Kerk Kaatsheuvel (foto: Arcadis 2022).
39
Datum: 5 maart 2024 - Public
Object
Hersteld Hervormde Kerk
Adres
Zuidhollandsedijk 63 5171 TK Kaatsheuvel
Kadastrale aanduiding
P 36
Architect
Onbekend
Bouwjaar
1804
Oppervlakte perceel
13,120 m²
Bijbehorende gebouwen
Kerkhof en eenvoudig lijkhuisje
Status
Gemeentelijk monument
Datum aanwijzing
22 juni 1999
Monumentnummer
21
Bouwhistorisch onderzoek
Niet beschikbaar
Inventaris interieur
Niet beschikbaar
Rapport monumentenwacht
Niet beschikbaar
Religie
Hersteld Hervormd
Bestemmingsplan
Buitengebied Geconsolideerd (2018): gebiedsaanduiding maatschappelijk, nadere aanduiding ‘religie’.
Archeologische verwachting
Volgens de gemeentelijke archeologische beleidskaart (2016) zijn er op het perceel geen archeologische waarden te verwachten.
Achtergrond Deze zaalkerk is gebouwd in opdracht van de Nederlands Hervormde Kerk aan het begin van de 19e eeuw. Na de Samen op Weg-fusie van 2004 kwam de kerk in handen van de PKN Nederland. Sindsdien heeft de Hersteld Hervormde Gemeente het perceel en de bijhorende gebouwen in erfpacht. Redengevende omschrijving Dit is een relatief eenvoudige zaalkerk uit 1804, met rondboogvensters en een houten toren in het midden op het dak. De voorgevel met ingang is in een later jaar vernieuwd. De binnenkant laat zich kenmerken door een gekoofd en gestukt plafond. Van de oorspronkelijk inrichting is weinig bewaard gebleven. Het neo-barokorgel is van P.J. Adema en stamt uit 1885. Details: Bouwstijl: Neoclassicisme; Zijgevels zijn van origineel handvormbaksteen; de voorgevel is van machinaal baksteen uit de tweede helft van de 20e eeuw; 40
Datum: 5 maart 2024 - Public
Zadeldak met Romaanse pannen; Centraal geplaatste klokkentoren met vergulde windvaan; Rondboogvensters met eenvoudige tracering;
Vanuit historisch, maatschappelijk en erfgoedkundig oogpunt wordt er aangeraden om de kerk en de bijbehorende gebouwen en gronden te beschouwen als een ensemble en als zodanig te behandelen – ook bij eventuele herbestemmingen. Bijzonderheden: Gevelsteen boven entree: eerstesteenlegging 1804. Op het terrein van de kerk bevindt zich een oorlogsgraf van de Commonwealth.
41
Datum: 5 maart 2024 - Public
R.K. Kerk Sint Jans’ Onthoofding
Figuur 3. R.K.-kerk Sint-Jans’ Onthoofding Loon op Zand (foto: Arcadis, 2022).
Object
Sint Jans Onthoofdingkerk
Adres
Kerkstraat 21 5175 BA Loon op Zand
Kadastrale aanduiding
N 1612
42
Datum: 5 maart 2024 - Public
Architect
Oorspronkelijke architect onbekend (uitbreiding in 1929 door H.W. Valk)
Bouwjaar
1394 (Volgens de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). 1929 (gerestaureerd en vergroot)
Oppervlakte perceel
6,762 m²
Bijbehorende gebouwen
Pastorie, begraafplaats
Status Datum aanwijzing
Rijksmonument (geen sprake van monumentaal complex) 26 maart 1970
Monumentnummer
26169
Bouwhistorisch onderzoek
Niet beschikbaar
Inventaris interieur
Niet beschikbaar
Rapport monumentenwacht
NB0349 (kerk), NB1580 (pastorie)
Religie
Rooms-Katholiek
Bestemmingsplan
Hier geldt de Parapluherziening Loon op Zand (2019). Onder het bestemmingsplan Kom Loon op Zand (2011) heeft de kerk de enkelbestemming Maatschappelijk en de functieaanduiding religie.
Archeologische verwachting
Loon op Zand is als historische dorpskern van archeologische waarde. De vigerende vrijstellingswaarden zijn 100 m² in oppervlak en 30 cm gronddiepte.
Achtergrond Volgens de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is de kerk in 1394 voltooid, en in de periode erna zouden er nog verschillende tijdslagen aan het gebouw worden toegevoegd. Vanaf de Reformatie was de kerk in protestantse handen. In de 19e eeuw namen de katholieken de kerk weer in gebruik. In de 20e eeuw zijn twee dwarsbeuken aan het gebouw toegevoegd.
Redengevende omschrijving De gotische kruisbasiliek is gesticht in de middeleeuwen en in de moderne tijd gewijzigd en vergroot. Het bestaat uit een driebeukig schip met dwarspand uit de tweede helft van de 15e eeuw. Verder vindt men er een smaller en lager driezijdig (gesloten) koor uit omstreeks 1400. De toren stamt uit 1450 en bestaat uit baksteen met lagen natuursteen en is versierd met spaarvelden en traceerwerk. De kerk is omgeven door moderne aanbouwen. Het tweeklavierse orgel stamt uit 1941 en is vervaardigd door de firma Vermeulen uit Weert. Het orgel is in 1981 gerestaureerd. Van het orgel is alleen het 17e en 18e eeuwse pijpwerk van monumentale waarde. Vanuit historisch, maatschappelijk en erfgoedkundig oogpunt wordt er aangeraden om de kerk en de bijbehorende gebouwen en gronden te beschouwen als een ensemble en als zodanig te behandelen – ook bij eventuele herbestemmingen.
43
Datum: 5 maart 2024 - Public
Bijzonderheden: Op het kerkhof bevindt zich de grafkelder van de adellijke familie Verheyen, opgericht in 1898. De grafkelder is van groot cultuurhistorisch belang van de regio, maar maakt geen deel uit van het monumentaal complex zoals is vastgesteld door de RCE.
44
Datum: 5 maart 2024 - Public
R.K.-kerk Heilige Joachim
Figuur 4. R.K.-kerk Heilige Joachim in De Moer (foto: Arcadis, 2022).
Object
Sint Joachimkerk
Adres
Middelstraat 26 5176 NJ De Moer
45
Datum: 5 maart 2024 - Public
Kadastrale aanduiding
Q 672
Architect
C.F. van Hoof
Bouwjaar
1902
Oppervlakte perceel
2,532 m²
Bijbehorende gebouwen
Pastorie, kerkhof
Status
Rijksmonument
Datum aanwijzing
24 juni 2002
Monumentnummer
524407
Monumentcomplex 524405
Kerk, pastorie en pastorie
Bouwhistorisch onderzoek
Niet beschikbaar
Inventaris interieur
Niet beschikbaar
Rapport monumentenwacht
NB1066
Religie
Rooms-Katholiek
Bestemmingsplan
In De Moer geldt de Parapluherziening Loon op Zand (2019). In de beheersverordening De Moer (2013) heeft dit kerkelijke complex een religieuze en maatschappelijke bestemming.
Archeologische verwachting
De Moer is als historische dorpskern van archeologische waarde. De vigerende vrijstellingswaarden zijn 100 m² in oppervlak en 30 cm gronddiepte.
Achtergrond De Sint Joachimkerk werd gebouwd in een neogotische stijl en verving een houten noodkerk uit 1894. In dat jaar werd De Moer een zelfstandige parochie. In 2012 is de parochie samengevoegd met de parochies van Loon op Zand en Kaatsheuvel. Redengevende omschrijving
46
De gevels zijn opgetrokken uit machinale baksteen, voorzien van steunberen met betegelde afzaten. De kerk heeft een rechthoekige plattegrond, met links een polygonaal traptorentje met getoogde ramen. De zijbeuk en lichtbeuk bezitten dubbele spitsboogvensters. Tussen het transept en het schip bevinden zich bredere en hogere kapelachtige uitbouwen. De pastorie werd al in 1895 gebouwd. Het tweelaagse pand heeft een rechthoekige plattegrond. De gevels zijn opgetrokken uit machinale baksteen. De vereenvoudigde voordeur is in een portiek geplaatst. In de portiek bevindt zich een hardstenen gevelsteen. Verder wordt het pand gekenmerkt door een hardstenen plint, segmentbogen met diamantkoppen en schuifvensters. Het complex is van algemeen cultuur-historisch belang. Zij is een voorbeeld van een geestelijke en bestuurlijke ontwikkeling, met name van de stichting van nieuwe katholieke kerkdorpen in Midden-Brabant. Het gebouw heeft een ensemblewaarde (zie complex) vanwege de situering, verbonden met de ontwikkeling van het kerkdorp De Moer.
Datum: 5 maart 2024 - Public
Vanuit historisch, maatschappelijk en erfgoedkundig oogpunt wordt er aangeraden om de kerk en de bijbehorende gebouwen en gronden te beschouwen als een ensemble en als zodanig te behandelen – ook bij eventuele herbestemmingen.
47
Datum: 5 maart 2024 - Public
R.K.-kerk HH. Martelaren van Gorcum
Figuur 5. R.K.-kerk HH. Martelaren van Gorcum te Kaatsheuvel (foto: Arcadis, 2022).
Object
H.H. Martelaren van Gorcumkerk
Adres
Erasstraat 8 5171 VH Kaatsheuvel
Kadastrale aanduiding
H 5.473
Architect
P. Stornebrink
Bouwjaar
1893-1895
Oppervlakte perceel
16,258 m²
Bijbehorende gebouwen
Status
Kerkhof met centraal gelegen kerkhofkapel, grafmonument, pastorie, een eenlaagse tussenruimte, voormalig klooster Rijksmonument
Datum aanwijzing
24 juni 2002
48
Datum: 5 maart 2024 - Public
Monumentnummer
524400
Monumentaal complex (524399)
Neoromaanse kerk (524400), pastorie (inclusief tussenruimte, 524401) en kerkhofkapel (525703)
Bouwhistorisch onderzoek
Indien beschikbaar
Inventaris interieur
Indien beschikbaar
Rapport monumentenwacht
Is beschikbaar voor het kerkhof NB0351
Religie
Rooms-Katholieke kerk
Bestemmingsplan
-Beheersverordening woongebieden Kaatsheuvel, bestemming Maatschappelijk, nadere aanduiding ‘religie’
Archeologische verwachting
Dit is een gebied van archeologische waarde i.v.m. historische bebouwing. Hier geldt een maximaal verstoringsoppervlak van 100 m² en diepte van 30 cm.
Achtergrond De kerk werd als hulpkerk voor de parochie Kaatsheuvel gebouwd omdat de kerk aan de Hoofdstraat te klein geworden was. Nadat enkele ontwerpen waren afgewezen door de Pastoor, begon de bouw in 1894. De kerk werd in 2006 grondig gerestaureerd en verbouwd. Hierbij werd het orgel vervangen met een exemplaar uit 1962. Het is onduidelijk of het hier om een monumentaal orgel gaat. Redengevende omschrijving Buitengewoon belangrijke neoromaanse kerk met dubbeltorenfront. De kerk vormt een geheel met de later gebouwde pastorie en is daarmee verbonden via een tussenruimte.
De kerk is opgetrokken in baksteen met enkele natuurstenen dierdelen, bestaat uit een achthoekige koepelruimte en een driebeukig schip met een dubbeltorengevel. De achthoekige koepel heeft transeptachtig aandoende eindwanden voorzien van twee uit een vierkant opgaande achthoekige torentjes die een breed rondboograam flankeren dat bestaat uit twee gedeelde rondboogramen en een rozet. De glaskoepel op het platte gedeelte van de afdekking van de koepelruimte is verdwenen. Het interieur maakt door de breedte van het gebouw een centraliserende indruk – wat voor de bouwtijd tamelijk uitzonderlijk is. De muren zijn recentelijk ontdaan van de schilderingen en wit overgeschilderd. Als uitdrukking van de katholieke emancipatie in de 19e eeuw heeft het object een algemeen cultuur-historisch belang. Het object is een goed voorbeeld van een neoromaanse kerk, en een typerend voorbeeld van het werk van de architect.
Vanuit historisch, maatschappelijk en erfgoedkundig oogpunt wordt er aangeraden om de kerk en de bijbehorende gebouwen en gronden te beschouwen als een ensemble en als zodanig te behandelen – ook bij eventuele herbestemmingen.
49
Datum: 5 maart 2024 - Public
R.K.-kerk Johannes den Doper (Sint Jan)
Figuur 6. R.K.-kerk Johannes de Doper te Kaatsheuvel (foto: Arcadis. 2022).
Adres
Hoofdstraat 36 5171 DD Kaatsheuvel
Kadastrale aanduiding
L 3.247
50
Datum: 5 maart 2024 - Public
Architect
C.F. van Hoof
Bouwjaar
1912-1913
Oppervlakte perceel
13,319 m²
Bijbehorende gebouwen Status
Pastorie, twee grafmonumenten, calvarieberg met kruis en corpus. Rijksmonument
Datum aanwijzing
22 april 2002
Monumentnummer
525704
Complex (524402)
Pastorie (524403), Kerk (525704), twee grafmonumenten, calvarieberg met kruis en corpus
Bouwhistorisch onderzoek
Niet beschikbaar
Inventaris interieur
Niet beschikbaar
Rapport monumentenwacht
NB0348 (kerk en pastorie)
Religie
Rooms-Katholiek
Bestemmingsplan
Hier geldt de Parapluherziening Loon op Zand (2019). Binnen het bestemmingsplan Centrum Kaatsheuvel (2013) heeft het complex de bestemmingen ‘maatschappelijk’ en ‘religie’.
Archeologische verwachting
Als historische dorpskern is Kaatsheuvel van archeologische waarde. De vrijstellingswaarden zijn 100 m² in oppervlak en 30cm gronddiepte.
Achtergrond Deze kerk uit 1912-1913 verving de 19e eeuwse Waterstaatkerk. Tussen 2010 en 2012 is het gebouw gerestaureerd – de daken en gevels zijn hersteld en de glas-in-loodramen vernieuwd. Redengevende omschrijving Deze neogotische kerk werd gebouwd aan het begin van de 20 eeuw. Het is een driebeukig kruiskerk met dubbel torenfront en dakruiter. Het schip is zes traveeën en transeptarmen van twee traveeën. Na het transept volgen twee koortraveeën met zijkapellen. De gevels zijn opgetrokken uit machinale baksteen met speklagen van gele baksteen, voorzien van steunberen en betegelde afzaten. De toren van vier geledingen staan aan weerskanten van het middenschip met uitgebouwd portaal. De ingang bestaan uit een driezijdig ingangsportaal. Tussen de deuren is een beeld aangebracht van de gekroonde Maria met kind. Het interieur wordt getypeerd door schoon metselwerk en geglazuurde baksteen. De kerk bezit een rijke neogotische inventaris. Belangrijk is het kalkstenen hoogaltaar en de kalkstenen preekstoel. In de kerk staan eikenhouten kerkbanken met sober neogotisch ornament. Oudere onderdelen zijn de koperen doopvont (ca. 1800) en de diverse heilig beelden uit de 19e eeuw. Het orgel is van firma Vollebregt en stamt uit 1854. Het is onbekend of dit een monumentaal orgel is. De pastorie is eveneens van de hand van C.F. Hoof.
Dit gebouw wordt gekenmerkt door een hardstenen plint en dubbele baksteen druplijsten.
51
Datum: 5 maart 2024 - Public
Belangrijk zijn het grafmonument voor de familie Lombarts en het beeld van een engelbewaarder, beide stammend uit de 19e eeuw.
Het complex is van algemeen belang, en fungeert als voorbeeld van het katholicisme in NoordBrabant. Vanuit architectuurhistorisch perspectief is het van belang als vertegenwoordiger van het neogotische werk van de architect. Het complex heeft ensemblewaarden (zie complex) vanwege de grote betekenis voor het aanzien van de gehele Langstraat en als voorbeeld van de ontwikkeling van een 19e -eeuwse kerkdorp in Zuid-Nederland. Vanuit historisch, maatschappelijk en erfgoedkundig oogpunt wordt er aangeraden om de kerk en de bijbehorende gebouwen en gronden te beschouwen als een ensemble en als zodanig te behandelen – ook bij eventuele herbestemmingen.
52
Datum: 5 maart 2024 - Public
Bijlage B: Resultaten bewonersenquête Wat is uw leeftijd?
18
57
58
46
28
<30 jaar
30-45 jaar
46-60 jaar
61-75 jaar
>75 jaar
Figuur 7: De leeftijd van de respondenten weergegeven in een staafdiagram.
53
Datum: 5 maart 2024 - Public
Waar woont u?
116
75
12
5
Loon op Zand
Kaatsheuvel
De Moer
Anders
Figuur 8: De woonplaatsen van de respondenten weergegeven in een staafdiagram.
54
Datum: 5 maart 2024 - Public
Vindt u de kerken binnen de gemeente Loon op Zand belangrijk?
Figuur 9: De antwoorden van de respondenten weergegeven in een woordenspin.
55
Datum: 5 maart 2024 - Public
Wat zijn de belangrijke redenen om tot sluiting van een kerk over te gaan?
Anders
20
Ik zie hiervoor geen reden
49
Gering aantal bezoekers
89
Onderhoudskosten te hoog in relatie tot inkomsten
115
Te weinig vrijwilligers
64
Figuur 10: De antwoorden van de respondenten weergegeven in een staafdiagram.
56
Datum: 5 maart 2024 - Public
Als sluiting van een kerk onoverkomelijk is, wat is voor uw dan belangrijk?
Anders
20
Goede en tijdige communicatie met parochianen
91
Goede en tijdige communicatie met omwonenden
63
Kunnen meedenken over herbestemming van gebouw
111
Als omwonende betrokken zijn bij de herontwikkeling
72
Zorgen dat er geen leegstand ontstaat
88
Behoud van het kerkgebouw
140
Figuur 11: De antwoorden van de respondenten weergegeven in een staafdiagram.
57
Datum: 5 maart 2024 - Public
Welke functies ziet u graag terug bij herbestemming van een kerk?
Anders
18
Zorgfunctie
83
Woonfunctie
79
Gemeenschapsfunctie
117
Commerciële functie, bijvoorbeeld horeca
58
Beperkte religieuze functie
112
Figuur 12: De antwoorden van de respondenten weergegeven in een staafdiagram
58
Datum: 5 maart 2024 - Public
Heeft u nog aanvullende opmerkingen? De reacties van de respondenten waren overweldigend. In de onderstaande afbeeldingen staan de opmerkingen van de respondenten samengevat.
Figuur 13: De antwoorden van de respondenten weergegeven in een woordenspin.
59
Datum: 5 maart 2024 - Public
Colofon KERKENVISIE LOON OP ZAND
KLANT Gemeente Loon op Zand AUTEUR Wim Sprengers en Ineke de Jongh DATUM 5 maart 2024 STATUS Concept GECONTROLEERD DOOR
Ineke de Jongh Erfgoedadviseur
60
Datum: 5 maart 2024 - Public
Over Arcadis Arcadis is de leidende wereldwijd opererende ontwerp- en consultancyorganisatie op het gebied van de natuurlijke en gebouwde omgeving. Wij helpen onze klanten en de maatschappij met doeltreffende, duurzame en digitale oplossingen. Wij zijn met 36.000 mensen actief die in ruim zeventig landen meer dan €4,2 miljard aan omzet genereren. Wij helpen UN-Habitat met onze mensen, die kennis en expertise leveren om de moeilijke leefomstandigheden te verbeteren in gebieden die lijden onder de gevolgen van klimaatverandering. www.arcadis.com
Arcadis Nederland B.V. Postbus 56825 1040 AV Amsterdam Nederland T +31 (0)88 4261 261
Arcadis. Improving quality of life
Volg ons op 61
Datum: 5 maart 2024 - Public
Arcadis
arcadis_nl
ArcadisNetherlands