Bijlage 1. Vast te stellen Kerkenvisie Loon op Zand
Tekst van het document
Kerkenvisie Loon op Zand Gemeente Loon op Zand 5 maart 2024 - Public
KERKENVISIE LOON OP ZAND
Contactpersoon INEKE DE JONGH Senior erfgoedadviseur
M 06-52488106 E ineke.dejongh@arcadis.com
2
Datum: 5 maart 2024 - Public
Arcadis Nederland B.V. Postbus 56825 1040 AV Amsterdam Nederland
Inhoudsopgave 1
2
Inleiding
6
1.1
Aanleiding
6
1.2
Doel en ambitie
6
1.3
Onderzoeksmethode en proces
6
1.3.1
Uitgangspunten
7
1.3.2
Proces & werkzaamheden
7
1.3.2.1
Stakeholderanalyse
7
1.3.2.2
Gesprekken
7
1.3.2.3
Inventarisatie van de kerken en gebouwenpaspoorten
8
1.3.2.4
Bewonersenquête
8
1.3.2.5
Advisering & bemiddeling
8
Definities en betekenis religieus erfgoed
9
2.1
Definities religieus erfgoed
9
2.1.1
Definitie cultureel erfgoed (Erfgoedwet 2016):
9
2.1.2
Definitie religieus onroerend goed (ICOMOS 2005):
9
2.1.3
Definitie heilige plaats (UNESCO 2010):
9
2.2
Betekenis religieuze gebouwen
10
2.2.1
Religieuze betekenis
10
2.2.2
Maatschappelijke betekenis
10
2.2.3
Cultuurhistorische betekenis
10
3
Beleidsanalyse
11
4
Kerkgebouwen in Loon op Zand
14
5
Historische ontwikkeling
15
5.1
Algemeen
15
5.2
Loon op Zand
15
5.3
Kaatsheuvel
16
5.4
De Moer
16
6
Inventarisatie religieus erfgoed
17
7
Opbrengst gesprekken
21
7.1
Hersteld Hervormde gemeente
25
7.1.1
Huidige situatie
25
3
Datum: 5 maart 2024 - Public
8
9
7.1.2
Gesprekken
25
7.1.3
Toekomstperspectief
25
7.2
Parochie Heilige Willibrord
25
7.2.1
Huidige situatie
25
7.2.2
Gesprekken
25
7.2.3
Toekomstperspectief
25
7.3
Heemkundekringen
26
7.3.1
Gesprekken
26
7.3.1.1
Loon op ’t Sandt
26
7.3.1.2
De Ketsheuvel
26
7.3.1.3
De Moer (Stichting Vrienden van De Moer)
26
7.4
Opbrengst inwonersenquête
26
Scenario’s voor duurzame ontwikkeling
28
8.1
Behoud religieus gebruik (kerk blijft geopend)
28
8.2
Afzien van religieus gebruik (kerk sluit)
28
Processtappen bij de verschillende scenario’s
29
9.1
Stappenplan behoud huidige religieuze functie
29
9.2
Stappenplan herwaardering (valorisatie)
29
9.3
Stappenplan medegebruik
29
9.4
Stappenplan nevenbestemming met behoud religieuze functie
30
9.5
Stappenplan herbestemming kerkgebouwen
30
9.6
Stappenplan verkoop kerkgebouwen zonder herbestemming
31
9.7
Leegstand en sloop kerkgebouwen
31
9.8
Het kerkgebouw is ongeschikt voor nieuwe ontwikkelingen
32
9.9
Faillissement van eigenaar
32
10 Rolverdeling 10.1
De rol van de gemeente Loon op Zand
33
10.2
De rol van de provincie Noord-Brabant
33
10.3
Rol van de Rijksoverheid
33
10.4
De rol van de parochie en het bisdom
34
10.5
De rol van de sector
34
11 Conclusies en aanbevelingen 11.1
4
33
Een eensgezinde gemeente
Datum: 5 maart 2024 - Public
35 35
11.2
Aandachtspunten
35
11.3
Gemeentelijke kerkenvisie
36
12 Bibliografie
38
Bijlage A: Gebouwenpaspoorten
39
Hersteld Hervormde Kerk
39
R.K. Kerk Sint Jans’ Onthoofding
42
R.K.-kerk Heilige Joachim
45
R.K.-kerk HH. Martelaren van Gorcum
48
R.K.-kerk Johannes den Doper (Sint Jan)
50
Bijlage B: Resultaten bewonersenquête
53
Colofon
60
5
Datum: 5 maart 2024 - Public
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Sinds de jaren zestig neemt het aantal Nederlanders dat zich officieel religieus noemt gestaagd af. In 2017 gaf 51% van de Nederlanders ouder dan 15 aan niet religieus te zijn. De ontwikkeling van ontkerkelijking zet door: in 2021 gaf maar liefst 58% van de Nederlandse bevolking van 15 jaar of ouder aan niet gelovig te zijn (CBS, 2022). Tegelijkertijd kent Nederland, met ruim 7000 gebedshuizen, een hoge kerkdichtheid. Deze ontwikkelingen gaan niet aan NoordBrabant en de gemeente Loon op Zand voorbij. In Noord-Brabant zijn in totaal nog 490 kerken in religieus gebruik (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2021) Religieuze betrokkenheid neemt de laatste decennia dus snel af, ook binnen de gemeente Loon op Zand. Van de zes kerkgebouwen zijn er nog vijf in religieus gebruik Deze religieuze gebouwen vertegenwoordigen een cultuurhistorische rijkdom en vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van een dorp of stad en haar bewoners. De gebouwen hebben primair een religieuze betekenis, naast een algemene maatschappelijke en culturele betekenis. Naast de waardering vanuit cultuurhistorisch of maatschappelijk oogpunt zijn er de laatste jaren wel degelijk zorgen om de toekomst voor het kerkgebouwen binnen de gemeente. De teruglopende bezoekersaantallen hebben tegenvallende inkomsten ten gevolg.
De tegenvallende inkomsten kunnen achterstallig onderhoud en zelfs leegstand in de hand werken. Dit gaat ten koste van de kwaliteit van deze bijzondere gebouwen. Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap om de stand van zaken, eventuele problemen en toekomstplannen in kaart te brengen. Hoewel leegstand op het moment nog geen thema is, speelt achterstallig onderhoud bij de kerken binnen de Gemeente Loon op Zand wel degelijk een belangrijke rol. Hier ligt een belangrijke opgave om deze gebouwen op een duurzame en coöperatieve manier te behouden. Het is van belang om een integrale visie op de kerkgebouwen op te stellen voordat zich onoverkomelijke verschillen in inzicht of problemen voordoen. De gemeente vindt een duurzame omgang met het erfgoed belangrijk en trekt daarin op met de heemkundekringen en geloofsgemeenschappen en raadpleegt hierover ook haar inwoners. Bij het voeren van de gesprekken met de kerkbesturen en heemkundekringen, raadpleging van inwoners, het opstellen van de gebouwenpaspoorten en de kerkenvisie wordt de gemeente bijgestaan door Arcadis NL.
1.2
Doel en ambitie
Het doel van de voorliggende kerkenvisie is om tot een integrale visie op de kerkgebouwen van de gemeente Loon op Zand te komen. De kerkenvisie van de gemeente Loon op Zand richt zich uitsluitend op de kerken binnen de gemeentegrenzen, en niet op het overige religieus erfgoed. Voor de volledigheid is het aanwezige religieus erfgoed wel geïnventariseerd. Bij de totstandkoming van de kerkenvisie is nauw samengewerkt met verschillende stakeholders. De volgende doelen zijn gesteld: • • • • •
Het voorkomen van de leegstand van de kerkgebouwen binnen de gemeente Loon op Zand; Het verschaffen van inzicht in het huidig gebruik van de kerkgebouwen binnen de gemeente Loon op Zand op de middellange termijn, en de stand van zaken bij de verschillende kerkenbesturen; Een duidelijke uitwerking van de procesaanpak waarin verschillende stappen, uitdagingen en mogelijkheden zijn uitgewerkt; Inzicht in de mogelijkheden voor bestuurlijke ondersteuning bij nevenbestemming en/of herbestemming; Uitwerken van een richtinggevend visiedocument.
Het is de ambitie om in samenwerking met de stakeholders tot een toekomstgerichte en duurzame omgang met de religieuze gebouwen te komen. Het is van nadrukkelijk belang dat alle betrokken partijen zich gehoord voelen. De nadruk bij de toekomstgerichte aanpak ligt bij het behoud en de versterking van erfgoedwaarden, ruimtelijke kwaliteit en de leefomgeving.
1.3
Onderzoeksmethode en proces
Voor het opstellen van kerkenvisies bestaat geen vastgestelde methode. De juiste methode is per situatie verschillend, en flexibiliteit is daarom geboden. Bij het opstellen van deze kerkenvisie staat de persoonlijke dialoog centraal – een luisterend oor, het openstaan voor verschillende belangen en ander perspectief. De open dialoog vindt ook na het 6
Datum: 5 maart 2024 - Public
vaststellen van de kerkenvisie plaats tussen gemeente, kerkbesturen, geloofsgemeenschappen, gebruikers en omwonenden. Arcadis heeft de kerkenvisie uitgevoerd en daarbij de volgende stappen ondernomen.
1.3.1
Uitgangspunten
Bij het maken van deze visie lag de focus op het ophalen van de belangen, wensen, ambities en toekomstperspectieven van de gemeente, de kerkbesturen en de heemkundekringen. Ook is door middel van een enquête informatie bij inwoners opgehaald over wat zij belangrijk vinden voor de toekomst van kerkgebouwen. De vragenlijst is zowel fysiek als digitaal uitgevoerd. De resultaten hebben een belangrijk licht geworpen op wat de respondenten belangrijk vinden in het kader van het religieus erfgoed. Daarmee vormt de enquête een belangrijk aanknopingspunt voor de uitwerking van de kerkenvisie. Er is bij de persoonlijke gesprekken gezocht naar de doelstellingen van de verschillende stakeholders. Want wat verwachten de kerkeigenaren, en wat verwachten de gemeente en de heemkundekringen? De persoonlijke gesprekken leverden informatie op over het huidige gebruik, de vitaliteit van de geloofsgemeenschap en over de toekomstige ontwikkelkansen en -wensen van de twee geloofsgemeenschappen. De gesprekken met deze stakeholders hebben de basis gevormd voor deze kerkenvisie. Tenslotte is er een inventarisatie van de kerkgebouwen gemaakt en uitgewerkt in een gebouwenpaspoort. Zo wordt er inzicht verschaft in de aanwezig religieuze gebouwen en de bijhorende geschiedenis.
1.3.2
Proces & werkzaamheden
Om tot een gedegen en gedragen kerkenvisie te komen, is een aantal processtappen gevolgd. Deze stappen worden hieronder beschreven:
1.3.2.1
Stakeholderanalyse
Voor deze kerkenvisie is geanalyseerd welke organisaties een rol dienen te spelen bij het opstellen van de kerkenvisie. De stakeholderanalyse vormde vervolgens een richtlijn voor de te voeren dialogen. De kerkenbesturen (en uiteindelijk het Bisdom) zijn eigenaar en gebruiker van de kerken en daarmee de grootste stakeholders bij het opstellen van deze kerkenvisie. Daarnaast gaan we niet voorbij aan de rol van de heemkundekring De Ketsheuvel & heemkundekring Loon op ’t Sandt. Met dank aan heemkundekring De Ketsheuvel is er ook gesproken met een vertegenwoordiger van Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK). De Moer beschikt niet over een eigen heemkundevereniging. Er is daarom gesproken met een vertegenwoordiger van de bewoners van de Moer die actief is bij Stichting Vrienden van De Moer.
1.3.2.2
Gesprekken
Er is gestart met een plenaire bijeenkomst waarbij de ambtenaren van de verschillende betrokken beleidsvelden bijeenkomen (ruimtelijke ordening, communicatie en monumentenzorg) om met elkaar de doelen en ambities voor deze visie op ambtelijk en bestuurlijk niveau bepalen. Daarnaast zijn in december 2022 door Arcadis gesprekken met de kerkbesturen van de Parochie H. Willibrord en de Hersteld Hervormde Gemeente gevoerd. Uit deze gesprekken bleek dat de laatstgenoemde kerk nog zeer vitaal is, met een bruisend verenigings- en jongerenleven. Er was daarom vanuit de Hersteld Hervormde Gemeente geen behoefte om mee te werken aan de kerkenvisie. Gezien de stand van zaken en vitaliteit van de geloofsgemeenschap bij de RK. Parochie H. Willibrord was daar wel de behoefte mee te werken aan deze visie. In april 2023 is een tweede gesprek met het bestuur van de parochie H. Willibrord geweest over de aankomende ontwikkelingen rond hun religieus vastgoed. Gedurende het proces om tot deze visie te komen heeft daarnaast regelmatig contact plaatsgevonden via mail of telefoon over zaken omtrent de kerkgebouwen. Tenslotte zijn er dialogen gevoerd met de twee heemkundekringen binnen de gemeente Loon op Zand; Loon op ’t Sandt en De Ketsheuvel. Een vertegenwoordiger van De Ketsheuvel is daarnaast ook actief binnen Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK).
Er is daarnaast gesproken met een vertegenwoordiger van de gemeenschap in De Moer. De uitkomsten van de verschillende gesprekken worden beschreven in hoofdstuk 6.
7
Datum: 5 maart 2024 - Public
1.3.2.3
Inventarisatie van de kerken en gebouwenpaspoorten
Voor alle kerken is een gebouwenpaspoort gemaakt. Dit gebouwenpaspoort bevat algemene informatie over het gebouw en de redengevende beschrijving van de monumentale complexen. Op Figuur 1 vindt u een overzichtskaart van de verschillende kerken. De gebouwenpaspoorten van de verschillende kerken zijn opgenomen in de bijlage van deze visie.
1.3.2.4
Bewonersenquête
In samenwerking met de gemeente Loon op Zand is een enquête (zowel digitaal als op papier) uitgezet om de mening van inwoners over de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Loon op Zand te peilen. Via een link naar een online vragenlijst konden inwoners aangeven of en waarom kerken voor hen belangrijk zijn, wat begrijpelijke redenen voor eventuele sluiting zijn en wat dan belangrijk is, en welke functies wenselijk zijn bij herbestemming van een kerkgebouw. Dezelfde enquête is ook op papier aangeboden op zowel het gemeentehuis als in de verschillende gebedshuizen van de parochie H. Willibrord. Op deze manier hebben we ook de meningen van kerkvrijwilligers, ouderen en andere belanghebbenden opgehaald. De enquêteresultaten kunnen ook na het vaststellen van de kerkenvisie helpen bij te maken keuzes, communicatie en participatie, zowel door gemeente als kerkbestuur. De bewonersenquête is van tevoren met de Parochiebestuur van H. Willibrord afgestemd. De gemeente heeft de enquête aangekondigd via lokale media, gemeentelijke website en sociale media. Er zijn bij de enquête geen vragen gesteld die betrekking hebben op specifieke geloofsgemeenschappen en/of kerkgebouwen.
1.3.2.5
Advisering & bemiddeling
Gedurende het opstellen van de gehele kerkenvisie heeft Arcadis de gemeente van Loon op Zand geadviseerd in het proces om tot de visie te komen en bij individuele acties zoals het opstellen van Raadinformatiebrieven (RIB). Daarnaast heeft Arcadis op één of meerdere gelegenheid bij gesprekken met stakeholders het woord gevoerd namens de gemeente Loon op Zand.
8
Datum: 5 maart 2024 - Public
2
Definities en betekenis religieus erfgoed
In de twee onderstaande paragrafen wordt de betekenis van religieus erfgoed volgens de Rijksoverheid, Icomos en Unesco uiteengezet. Daarnaast wordt er ook stilgestaan bij de betekenis die religieuze kunnen vertegenwoordigen. Hier wordt stilgestaan bij de religieuze, maatschappelijke en de cultuurhistorische betekenis. De definities en betekenissen uit dit hoofdstuk zijn niet limitatief. Dit hoofdstuk maakt duidelijk dat de betekenissen van religieus erfgoed per instantie, organisatie of groep verschillend kan zijn. Om deze reden wordt er niet één definitie in deze kerkenvisie gehanteerd.
2.1
Definities religieus erfgoed
2.1.1
Definitie cultureel erfgoed (Erfgoedwet 2016):
In de Erfgoedwet van 2016 wordt religieus erfgoed niet als zodanig genoemd. Centraal staat cultureel erfgoed. “Cultureel erfgoed omvat uit het verleden geërfde materiele en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden”. In de Erfgoedwet van 2016 worden kerkelijke monumenten daarentegen wél genoemd. Kerkelijke monumenten zijn monumenten in beheer en eigendom is van een kerkgenootschap, en dat uitsluitend of voor een overwegend deel wordt gebruikt voor het gezamenlijke belijden van godsdienst of levensovertuiging (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap , 2016).
2.1.2
Definitie religieus onroerend goed (ICOMOS 2005):
Elke vorm van onroerend goed met religieuze of spirituele associaties: kerken, kloosters, altaren, heiligdommen, moskeeën, synagogen, tempels, heilige landschappen, heilige bosjes en andere landschapseigenschappen, enzovoorts (15th ICOMOS General Assembly and International Symposium, 2005).
2.1.3
Definitie heilige plaats (UNESCO 2010):
Een gebied of plek met een speciale spirituele betekenis voor mensen en gemeenschappen. (Verschuuren, 2010). Binnen de westerse samenleving worden er verschillende betekenissen toegekend aan religieuze gebouwen. In de onderstaande paragrafen wordt deze betekenis uiteengezet.
9
Datum: 5 maart 2024 - Public
2.2
Betekenis religieuze gebouwen
2.2.1
Religieuze betekenis
Een religieus gebouw is een plek waar de geloofsgemeenschap bijeenkomt voor de geloofsbelijdenis door het uitvoeren van rituelen. Voor katholieken is de kerk het huis van God, een gewijd gebouw- waar God zich via de Eucharistie present stelt aan de gelovigen. De religieuze betekenis van het gebouw wordt mede beleefd door de fysieke verschijning van het interieur en het exterieur waarin de geloofsbelijdenis voor iedere geloofsgemeenschap op hun eigen manier wordt geuit.
2.2.2
Maatschappelijke betekenis
Religieuze gebouwen hebben maatschappelijke betekenis als plekken die de plaatselijke bevolking met elkaar verbinden. Religieuze gebouwen zijn de plaatsen waarbinnen de geloofsgemeenschap verwantschap is ontstaan. Meerdere generaties hebben op die plek het geloof beleden, zijn gedoopt, gehuwd en hier begraven. Religieuze gebouwen worden daarnaast door het bredere publiek gezien als centraal punt in de wijk en publieke ruimten en hebben op die manier betekenis voor de gemeenschap.
2.2.3
Cultuurhistorische betekenis
Religieuze gebouwen hebben cultuurhistorische betekenis vanwege de bouw- en gebruiksgeschiedenis van het pand en de bijbehorende objecten. Kerkengebouwen hebben daarnaast een grote invloed op de skyline en het aangezicht van dorpen en steden. De verhalen en ervaringen van de mensen die gebruik hebben gemaakt van het religieus gebouw, het immateriële erfgoed, is een belangrijk onderdeel van de cultuurhistorische betekenis. De cultuurhistorische betekenis bevat ook het typologische, kenmerkende exterieur en interieur van het gebouw. Die hoeft niet altijd monumentaal te zijn. De cultuurhistorische betekenis gaat verder dan alleen het gebouw, en omvat ook het terrein met elementen rond het gebouw en de stedenbouwkundige context.
10
Datum: 5 maart 2024 - Public
3
Beleidsanalyse
In dit hoofdstuk wordt een analyse uitgevoerd van de vigerende beleidsstukken op nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau op het gebied van erfgoed & cultuurhistorie. De vigerende erfgoedverordening van de gemeente Loon op Zand stamt uit 2015. De gemeente werkt aan een nieuw erfgoedbeleid waarin ook de kerkenvisie wordt geborgd. Daarnaast gaat de kerkenvisie deel uitmaken van de aankomende omgevingsvisie van de gemeente Loon op Zand. Om het proces van de kerkenvisie te bespoedigen en te versoepelen is het van belang om alle overige, relevante beleidsstukken te inventariseren en te analyseren. Daarnaast geeft de beleidsanalyse een beeld van de aanwezige erfgoedwaarden en hoe deze worden beschermd. Na de beleidsanalyse wordt er stilgestaan bij de verschillende plannen voor het aanwezige gebieden. Zo werkt het kerkbestuur van de R.K.-parochie H. Willibrord momenteel aan een gebouwenplan voor haar kerken. Tabel 1 Analyse geldende wetgeving en beleid
Wetgeving en beleid
Inhoud
Nationaal Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de Omgevingswet (2024)
Erfgoedwet (2016) Monumentenwet (1988)
11
Datum: 5 maart 2024 - Public
De NOVI biedt een langetermijnperspectief voor de ontwikkeling van de Nederlandse leefomgeving tot 2050. Via de NOVI wordt richting gegeven aan alle ruimtelijke ontwikkelingen, zoals bouwen van huizen, energietransitie en klimaatadaptatie. Alle beleid dat gevolgen heeft voor de leefomgeving dient te worden geregeld in het omgevingsplan. Als de NOVI in werking treedt, zal ook Erfgoed onder deze wet worden beschermd. Alle gemeentelijke monumenten moeten worden opgenomen in het omgevingsplan. Het wijzigen van een monument is straks geen losse vergunning meer, maar een omgevingsplanactiviteit, waardoor men het monument in zijn context dient te beschouwen. Deze activiteiten kunnen in het nieuwe regime ook los worden aangevraagd. In de Omgevingswet is expliciet vastgelegd dat een wijziging in de omgeving van het monument, niet mag leiden tot aantasting van de monumentale waarde van het monument (denk aan een grote elektriciteitskast die pal voor een monument wordt geplaatst). De Erfgoedwet regelt het beheer en behoud van cultureel erfgoed in Nederland, waaronder wettelijke bescherming van onroerende rijksmonumenten en door de overheid aangewezen stads- en dorpsgezichten. In de Erfgoedwet komen regels voor de cultuurhistorische en archeologische monumentenzorg aan de orde, terwijl de omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving onderdeel wordt van de Omgevingswet.
Tot de inwerkingtreding van de omgevingswet blijven de artikelen over verordeningen, bestemmingsplannen, vergunningen en ontheffingen op het gebied van archeologie in de Monumentwet 1988 van kracht. De kerken binnen de gemeente Loon op Zand zijn, met uitzondering van de Hersteld Hervormde Kerk, beschermd als Rijksmonument. De genoemde kerk is beschermd als gemeentelijk monument.
Provinciaal ‘De Kwaliteit van Brabant. Visie op de Brabantse Leefomgeving (Omgevingsvisie Noord-Brabant, 2018)
‘De Verbeeldingskracht van erfgoed. Beleidskader erfgoed (2020-2023)’
Erfgoedfabriek 2.0
Cultuurhistorische Waardenkaart
In aanloop naar het ingaan van de Nationale Omgevingsvisie heeft Noord-Brabant in 2018 in de provinciale omgevingsvisie uiteengezet welke ruimtelijke doelen er bereikt dienen te worden en op welke wijze. Zo wil de provincie inzetten op het herkenbaar en leesbaar maken van de monumentale gebouwen. Daarnaast wordt de mogelijkheid voor nieuwe functies van kerken expliciet benoemd in de vooruitblik naar het jaar 2050 – leegstand dient te worden voorkomen. Het beheer en behoud van het Brabantse erfgoed dient bij te dragen aan het aantrekkelijke vestigingsklimaat van de provincie. Dit beleidskader is in 2021 voor twee jaar verlengd. De Provincie Noord-Brabant wil het Brabantse erfgoed ondersteunen en bevestigen, en doet dit via vier centrale verhaallijnen. Eén belangrijke verhaallijn is Religieus Brabant. Via deze verhaallijn investeert de Provincie in religieus erfgoed, en worden waar mogelijk verschillende kerken gerestaureerd. Met de Procesondersteuning vrijkomende kerken/Buurtfonds worden gesloten kerken geholpen met het vinden van een herbestemming. Vanuit het beleidskader Erfgoed is de Erfgoedfabriek ontstaan, een initiatief van de Provincie van waaruit verschillende erfgoedlocaties worden geassisteerd bij het zoeken naar een nieuwe bestemming. Op de genoemde Waardenkaart van de Provincie vinden we de rijksmonumentale kerkgebouwen terug.
Daarnaast is het centrum van de kern Loon op Zand aangeschreven als archeologisch monument van hoge waarde. Het gebied rond de Heilige Joachim-kerk in De Moer is aangegeven als een gebied met een hoge archeologische trefkans. Tenslotte zijn de Hersteld Hervormde Kerk en de bijhorende dienstwoning aangegeven als gebouwen met cultuurhistorische waarde.
Gemeentelijk Erfgoedverordening gemeente Loon op Zand (2015)
De bepalingen uit de Erfgoedwet (2016) en Monumentenwet (1988) zijn vastgelegd in deze verordening. De kerken binnen de gemeente zijn beschermd als respectievelijk gemeentelijke- en rijksmonumenten. Daarnaast zijn de eventuele omringende en/of bijbehorende bouwwerken beschermd als zijnde kerkelijke monumenten.
Structuurvisie Loon op Zand 2030 (eerste herziening 2018)
Lintenvisie Loon op Zand (2018)
12
Datum: 5 maart 2024 - Public
De gemeente is voornemens om het erfgoedbeleid te vernieuwen. De gemeente Loon op Zand heeft in dit beleidsdocument de visie voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de verschillende kernen uiteengezet. Centraal hierbij staan de autonome ontwikkelingen van de kernen. De linten in gemeente Loon op Zand zijn van groot cultuurhistorisch belang als identiteitsdragers. De bebouwingslinten vertellen de ontwikkelingsgeschiedenis van de gemeente. Bovendien
dragen de linten bij aan de ruimtelijke kwaliteit. Een belangrijk onderdeel van deze linten wordt gevormd door de aanwezige kerken en bijhorende gebouwen.
Kom Loon op Zand (2011)
De Moer (beheersverordening)
Centrum Kaatsheuvel (beheersverordening)
Beheersverordening Woongebieden Kaatsheuvel
Buitengebied geconsolideerd (2018)
13
Datum: 5 maart 2024 - Public
De Lintenvisie draagt bij aan het beschermen van de linten als historische structuur, alsook het behoud en het vergroten van de herkenbaarheid van de linten. Het gebied rond de Sint-Jans Onthoofdingkerk heeft de enkelbestemming ‘Maatschappelijk’. Daarnaast heeft complex de functieaanduiding van ‘Religie’ en ‘Begraafplaats’. Voor bouwingrepen geldt dat het bebouwingspercentage niet meer mag bedragen dan het aangegeven percentage – eventuele aanvullende bouwwerken moeten ten dienste van de bestemming worden opgericht. De bijhorende pastorie heeft de enkelbestemming ‘Wonen’. Voor de gebieden binnen de gemeentegrenzen waar geen uitzonderlijke ruimtelijke opgaven worden voorzien heeft de gemeente een beheersverordening opgesteld. Binnen deze verordening heeft de Heilige Joachimkerk de bestemming ‘maatschappelijk’, waar de functie religieus bij hoort. Hetzelfde geldt voor de aanwezige begraafsplaats, waar een gelijknamige dubbelbestemming aan wordt toegevoegd. Ook voor het centrum van Kaatsheuvel geldt een beheersverordening, met regels die vergelijkbaar zijn met De Moer. Voor de kerk aan de Hoofdstraat geldt een maatschappelijke bestemming met een religieuze functie. Voor de begraafplaats geldt een dubbelbestemming ‘maatschappelijk’ en ‘begraafplaats’. Voor het gehele complex aan de Erasstraat geldt een maatschappelijke bestemming, met een religieuze functie.
Voor de begraafplaats geldt de functie ‘begraafplaats’. Er gelden regels die vergelijkbaar zijn met de hierboven beschreven beheersverordeningen. Voor het complexe religieuze complex (inclusief begraafplaats) aan de Zuidhollandsedijk enkelbestemming ‘Maatschappelijk’, met een religieuze functie. Daarnaast geldt voor het gehele complex de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 2’. Voor bouwwerken met een oppervlakte groter dan 100 m² en grotere diepte dan 0,5 m dient men een vergunning aan te vragen. Voor de nabijgelegen pastorie geldt deels dezelfde dubbelbestemming, naast de enkelbestemming ‘Wonen – 2’.
4
Kerkgebouwen in Loon op Zand
Op het moment van dit onderzoek zijn vijf kerken binnen de gemeente Loon op Zand in religieus gebruik. Eén kerkgebouw, namelijk de Sint Jozefkerk in Kaatsheuvel, is verkocht op17 april 2015 en in 2020 herbestemd. De kerken die op dit moment nog in gebruik zijn worden op de onderstaande kaart en tabel schematisch weergegeven. Alle kerken in de gemeente Loon op Zand zijn monumentaal. De meeste kerken zijn gebouwd in de 19 e eeuw en zijn daarmee exemplarisch voor de emancipatie van de Katholieken in deze periode. In de onderstaande hoofdstukken wordt verder ingegaan op de historische context van de kerkencollectie. Daarnaast worden de gebouwen beschreven in de beknopte gebouwenpaspoorten. Tabel 2 Kerken binnen de gemeente Loon op Zand: Denominatie en plaats
1 2 3 4 5
Kerk
Denominatie
Plaats
Bouwjaar
Monumentale status
Hersteld Hervormde Kerk HH. Martelaren van Gorcum Johannes den Doper (Sint Jan) Heilige Joachim
Hersteld Hervormde Gemeente Rooms-Katholiek
Kaatsheuvel
1804
Kaatsheuvel
1894
Gemeentelijk monument Rijksmonument
Rooms-Katholiek
Kaatsheuvel
1913
Rijksmonument
Rooms-Katholiek
De Moer
1902
Rijksmonument
Sint-Jans Onthoofding
Rooms-Katholiek
Loon op Zand
1392, 1880 en 1929
Rijksmonument
Figuur 1 De kerken van Loon op Zand op een luchtfoto
14
Datum: 5 maart 2024 - Public
5
Historische ontwikkeling
In het volgende hoofdstuk gaan we in op de historische ontwikkeling van de drie kernen binnen de gemeente Loon op Zand: Loon op Zand, Kaatsheuvel en De Moer. Ook gaan we in op het religieuze landschap van de gemeente en de ontwikkeling hiervan. Deze tekst is tot stand gekomen met inbreng van de Heemkundekring De Ketsheuvel, de heer en mevrouw Grootswagers en de heer Lauran Toorians, historicus.
5.1
Algemeen
De kerkdorpen Loon op Zand, Kaatsheuvel en De Moer vormen samen de gemeente Loon op Zand. In de middeleeuwen was Loon op Zand een bescheiden nederzetting op een kruispunt van handelswegen, gelegen in een gebied met hoge zandgronden en natte veengrond. De combinatie van ‘ven’(veen) en ‘loo’ (open plek in het bos) gaf deze plaats zijn naam: Venloon. De veengronden werden gebruikt voor de winning van turf, een brandstof. Door het vele afgraven van het veen ontstonden kale zandgronden. De naam Venloon veranderde van Venloon op ’t Sand in Loon op Zand. De naam Venloon wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde uit 1233. Daarin schenkt de Hertog van Brabant, Hendrik I, aan de abdij van Tongerlo het recht om de pastoors te benoemen in Waalwijk, Loon en Drunen. Er was op dat moment dus al een kerk in Loon op Zand (locatie Kerkenakker). Rondom deze locatie ontstonden in de loop der tijd gehuchten als de Roestelberg, de Klokkenberg, het Hoekske, de Efteling, het Kraanven, de Bernse Hoef, de Moer en Kaatsheuvel. In 1269 gaf de hertog van Brabant de heerlijkheid Loon op Zand in leen aan Willem II, heer van Horne en Altena. Daarbij hoorden heidevelden, moeren (veengebieden) en woeste gronden. Willem II mocht rechtspreken, de doodstraf opleggen en belastingen innen. Eind veertiende eeuw kocht Paulus van Haastrecht de heerlijkheid van de nabestaanden van Willem II.
In 1383 startte hij met de bouw van een kasteel. Het Witte Kasteel is na een aantal verbouwingen het restant van de woontoren van dit kasteel. Nabij dit kasteel liet hij een kerk bouwen, die in 1392 werd gewijd aan Johannes de Doper. In 1396 kreeg hij toestemming van de hertogin van Brabant voor de aanleg van een turfvaart naar ’s-Hertogenbosch. Deze handel was winstgevend maar na de turfwinning bleef een schraal zandlandschap over. In 1642 werd de turfvaart gesloten. De dorpen De Moer en Kaatsheuvel danken hun naam aan de turfwinning. Moer is veengrond en Kaatsheuvel komt van ‘Kesthovel’, een stapelplaats voor gedroogde turf. Met het einde van de grootschalige turfwinning kwam er een einde aan de economische voorspoed. Wat overbleef was een schraal (en gemengd) boerenbedrijf en wat kleinschalige huisnijverheid. Vanaf het eind van de 19 e eeuw kende Loon op Zand weer een economische bloeiperiode door de opkomst van de leder- en schoenindustrie. Zowel Kaatsheuvel als Loon op Zand telden begin 1900 een aantal kloosters. In het missiehuis werden priesterstudenten opgeleid voor overzees zendingswerk. Er waren verschillende ordes actief in de gemeente, die zich inzetten op het gebied van onderwijs, jeugdwerk, gezondheidszorg, sport en het sociaal cultureel leven. In de gemeente bevinden zich een tweetal Mariakapellen.
5.2
Loon op Zand
Het is niet bekend wanneer Loon op Zand zijn eerste kerk kreeg. Wel is bekend dat al in 1233 op de huidige Kerkenakker een kerk heeft gestaan. Deze kerk was gewijd aan de Heilige Willibrord, nog altijd de naamgever van de parochie in de gemeente Loon op Zand. De vorm en bouwstijl van de eerste kerk waren vermoedelijk Romaans. Bij opgravingen in 1950 en 2004 zijn enkele potscherven gevonden die kunnen dateren uit de elfde eeuw. De in 2004 gevonden funderingen wijzen op een ruime, waarschijnlijk gotische, bakstenen kerk met een toren. In 1392 bouwde Paulus van Haastrecht een nieuwe kerk bij zijn kasteel, de huidige St Jans Onthoofding. Deze kerk begon waarschijnlijk als eigenkerk en grafkerk voor de Haastrecht-familie.
15
Datum: 5 maart 2024 - Public
Loon op Zand was tijdens de Tachtigjarige oorlog (1568 – 1648) gelegen op de grens van katholiek Brabant en protestants Holland. Het kasteel van Loon op Zand werd belegerd en beschoten, maar de heerlijkheid bleef in katholieke handen. Na de Vrede van Munster (1648) kwam Loon op Zand onder gezag van de Staten-Generaal. Kerken kwamen in handen van protestanten. De heer van Loon op Zand liet daarom kerken in het kasteel. Later werd het brouwhuis van het kasteel ingericht als schuurkerk zodat katholieken daar hun geloof konden uitoefenen. Bij de bevrijding van Loon op Zand in 1944 is deze schuurkerk verwoest. Het huidige Loon op Zand kan worden gekarakteriseerd als een kasteeldorp, omdat er een aanwijsbare relatie bestaat tussen de vorming van het dorp en het kasteel. Tegelijkertijd hangt het ontstaan van het dorp sterk samen met overgang tussen het gebied met zandbodem en veengebied (Daru-Schoeman,1991).
5.3
Kaatsheuvel
Toen een aantal buurtschappen samenklonterden tot het dorp Kaatsheuvel werd Loon op Zand ervaren als te ver om ter kerke te gaan. Er kwam de roep om ook in Kaatsheuvel een eigen kerk en pastoor te krijgen. Onder de Republiek was dat onmogelijk en kerkten de katholieken in een schuurkerk. In Kaatsheuvel werd de mis opgedragen in een kamer van een boerderij van de heer van Loon op Zand. In 1736 werd daar een schuurkerk gebouwd waarin de mis werd opgedragen door een kapelaan uit Loon op Zand. In 1786 overleed de pastoor. De gelovigen van Kaatsheuvel verzochten de landsregering om een eigen kerk en pastoor. In 1796 werd de Loonse pastoor Adrianus Huijgens tot eerste pastoor van Kaatsheuvel benoemd. Zijn graf ligt nog altijd achter de St. Jans de Doperkerk in Loon op Zand. Er kwam een nieuwe parochie in Kaatsheuvel, maar nog geen kerkhof. Nog 22 jaar moesten de doden van Kaatsheuvel in Loon op Zand worden begraven totdat Kaatsheuvel in 1818 een eigen begraafplaats mocht inrichten. Op de plaats van de Kaatsheuvelse schuurkerk bouwde de opvolger van Adrianus Huijgens in 1836 een stenen kerk Waterstaatskerk met als patroon Sint-Jan de Doper. Deze kerk deed dienst tot in 1913 de grotere kerk St. Jan de Doper kerk gebouwd werd die er nu nog staat aan de Hoofdstraat. In 1895 kwam daar de kerk van Berndijk bij, gewijd aan de heilige Martelaren van Gorcum.
De derde kerk, de Sint-Jozefkerk, werd in 1936 gebouwd en is in 2005 uit de eredienst onttrokken. In 1804 werd de protestantse kerk gerealiseerd aan de Zuidhollandsedijk, thans behorende tot de Hervormde Gemeente. Hierdoor kon de kerk in Loon op Zand worden overgedragen aan de katholieken. Daarnaast kende Kaatsheuvel rond 1800 enige tijd een kleine Joodse gemeenschap met een eigen begraafplaats aan de Horst.
5.4
De Moer
In 1894 richtte men in De Moer een zelfstandige parochie op die werd afgescheiden van de parochie in Loon op Zand. Er stond eerst een houten noodkerk uit 1894 die in 1902 werd vervangen door de huidige Sint-Joachimkerk.
16
Datum: 5 maart 2024 - Public
6
Inventarisatie religieus erfgoed
Deze inventarisatie van het huidige religieus erfgoed geeft de huidige stand van zaken rond de kerkelijke onroerende goederen weer. De onderstaande overzichtstabel (tabel 1) weergeeft informatie zoals het adres, de bouwstijl, denominatie en de monumentale status. Voor deze weergave is gebruik gemaakt van openbare bronnen van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De ruimtelijke gegevens worden beschreven in het gebouwenpaspoort, evenals de bouw- en cultuurhistorische waarden. Daarnaast wordt ook de monumentale status van de kerken beschreven. De gemeente Loon op Zand kent een aantal rijksmonumentale kerken die op nationaal niveau als cultuurhistorisch waardevol en behoudenswaardig wordt gezien. Een kerk is als gemeentelijk monument beschermd. Door deze gegevens te beschrijven in het gebouwenpaspoort, wordt alle relevante informatie op één locatie verzameld. Zie voor de gebouwenpaspoorten de bijlage. Tabel 3 Inventarisatie religieus erfgoed Loon op Zand
Naam
Denominatie
Type/stijl
Bouwjaar/bouwfasen
Adres
Monumentnummer
Origineel interieur aanwezig
Huidige functie
Kerk Sint-Jans Onthoofding
Katholiek
Gotiek
1392 en 1880, 1929
26169
Nee
Religieus
Pastorie Sint Jansonthoofding
Katholiek
Neorenaissance & neogotiek
1898-1899
524408
Onbekend
Religieus
Kerk H.H. Martelaren van Gorcum
Katholiek
Neoromaans
1894-1895
Kerkstraat 21 5175 BA Loon op Zand Oranjeplein 1 5175 BE Loon op Zand Erasstraat 8, 5171 VH Kaatsheuvel
524399
Ten dele
Religieus
Pastorie H.H. Martelaren van Gorcum
Katholiek
Eclectisch, pastorie
1896
Erasstraat 6, 5171 VH Kaatsheuvel
524401
Onbekend
Parochie
Kerkhofkapel H.H. Martelaren van Gorcum
Katholiek
Neogotiek, kerkhofkapel
1906
Erasstraat 8, 5171 VH Kaatsheuvel
525703
Onbekend
Religieus
Sacristie H.H. Martelaren van Gorcum
Katholiek
Neoromaans
1894-1885
Erasstraat 8, 5171 VH Kaatsheuvel
525702
Onbekend
Religieus
Kerk Sint Joachim
Katholiek
Neogotiek
1901-1902
Middelstraat 26 5176 NJ De Moer
524405
Ten dele
Religieus
Rijksmonumenten (RM)
17
Datum: 5 maart 2024 - Public
Noodpastorie Sint Joachim
Katholiek
Streekeigen
1894
Middelstraat 30 5167 NJ De Moer
524406
Onbekend
Wonen
Pastorie Sint Joachim
Katholiek
Neorenaissance
1895-1896
Middelstraat 28 5167 NJ De Moer
525707
Onbekend
Wonen
Kerk Johannes den Doper
Katholiek
Neogotiek
1912-1913
Hoofdstraat 36 5171 DD Kaatsheuvel
525704
Ten dele
Religieus
Pastorie
Katholiek
Neogotiek
1901
524403
In 1963 gewijzigd
Religieus
Vmlg. Sint Jozefkerk
Aan eredienst onttrokken
Onbekend
1935-1936
530274
Deels
Zorgfunctie
Grafmonument
Katholiek
Calvarieberg, Neogotiek
19e eeuw
525706
N.v.t.
Religieus
Grafmonument
Katholiek
1837
524404
N.v.t
Religieus
Grafmonument
Katholiek
Grafmonument Lombarts, Neogotiek Engelbewaarder
Hoofdstraat 34 5171DD Kaatsheuvel Wilhelminaplein 1 5171LX Kaatsheuvel Hoofdstraat 34/36 5171DD Kaatsheuvel Hoofdstraat 34/36 5171DD Kaatsheuvel Hoofdstraat 34/36 5171DD Kaatsheuvel
525705
N.v.t.
Religieus
Neo-classicisme
1804
Zuidhollandsedijk 63 5171 TK Kaatsheuvel
Monumentaal orgel uit 1884
Religieus
Ca. 1890
Gemeentelijke monumenten (GM) Hersteld Hervormde Kerk
Hersteld Hervormde Gemeente
Patronaat H.H. Martelaren van Gorcum
Katholiek
1931
Erasstraat 10 5171DD Loon op Zand
Onbekend
Woonhuis
Patronaat Johannes de Doper
Katholiek
1925
Hoofdstraat 32 5171DD Kaatsheuvel
Onbekend
Bedrijfsfunctie
Zusterklooster Herman Jozef
Katholiek
1913-1914
Erasstraat 5 5171VG Kaatsheuvel
Onbekend
Wooncomplex
18
Datum: 5 maart 2024 - Public
Chalet
Heilig Hartbeeld
Katholiek
Onbekend
Ca. 1930
(T.h.v.) Erasstraat 5 5171VG Kaatsheuvel
N.v.t.
Religieus
Kapel van vmlg Missiehuis SintAntonius (inclusief bidlaan) Zusterklooster en pastorie
Katholiek
Expressionisme
1934
Antoniusstraat 1 5171DA Kaatsheuvel
N.v.t.
Horeca
Katholiek
Onbekend
1843-44 en 1899
Kloosterstraat 8A 5175BJ Loon op Zand
Onbekend
Religieus
Gerlachusbeeld
Katholiek
Onbekend
Ca. 1930
T.h.v. De Doelen 16 5175CP Loon op zand
N.v.t.
Religieus
Begraafplaatsen R.K.-begraafplaats Sint Jans Onthoofding
Katholiek
Kerstraat 21 5175 BA Loon op Zand
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
R.K.-begraafplaats Martelaren van Gorcum
Katholiek
Erasstraat 8, 5171 VH Kaatsheuvel
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
R.K.-begraafplaats Sint Joachim
Katholiek
Middelstraat 26 5176 NJ De Moer
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
R.K.-begraafplaats Johannes den Doper
Katholiek
Hoofdstraat 36 5171 DD Kaatsheuvel
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
H.H.-begraafplaats
Hersteld Hervormd
Zuidhollandsedijk 63 5171 TK Kaatsheuvel
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
Begraafplaats a/d Kloosterstraat
Katholiek
T.h.v. Kloosterstraat 24 5175 BJ Loon op Zand
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
Sint Jozefkerk
Katholiek
Wilhelminaplein 1 5171LX Kaatsheuvel
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats
19
Datum: 5 maart 2024 - Public
Begraafplaats Paters van de Heilige Familie (met bijhorende bidlaan) Burgerbegraafplaats
Katholiek
Antoniusstraat 1 5171DA Kaatsheuvel
Tevens gemeentelijk monument
N.v.t.
(T.h.v.) Antoniusstraat 1 5171DA Kaatsheuvel
N.v.t.
N.v.t.
Begraafplaats, inclusief calvarieberg
Aanvullend religieus erfgoed Woonhuis predikant
1924
Zuidhollandsedijk 61 5171 TK Loon op Zand
Woonfunctie
Mariakapel Loonse weg
Katholiek
Delftse School
1939
Finantiën 6 5175 NW Loon op Zand
N.v.t.
N.v.t.
Mariakapel Kraanven
Katholiek
Neogotiek
1998
Kraanven, 5175 PE Loon op Zand
N.v.t.
N.v.t.
Heilig Hartbeeld
Katholiek
1921
Hoofdstraat 36 5171 DD Kaatsheuvel
20
Datum: 5 maart 2024 - Public
Religieus
Religieus
7
Opbrengst gesprekken
Arcadis heeft namens de gemeente Loon op Zand verschillende gesprekken gevoerd met alle relevante stakeholders. In dit hoofdstuk beschrijven we de opbrengst van deze gesprekken en van de enquête. Er zijn gesprekken gevoerd over het huidige gebruik van het religieus erfgoed en de bijgebouwen, en beschrijven ook beknopt het toekomstperspectief. In eerste instantie worden de thema’s schematisch uiteengezet in een tabel, zodat in één oogopslag duidelijk wordt welke thema’s relevant zijn. Daarnaast worden de thema’s per stakeholder beschreven. Thema’s
Gemeente
Kerkbesturen
Heemkundekringen
1. Herbestemming en nevenfuncties
De gemeentelijke organisatie staat open voor alternatieve oplossingen in kerkgebouwen
Er zijn op dit moment nog geen nevenfuncties binnen de parochiale kerken.
“In verband met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarden van de Sint-JansOnthoofding is een eventuele herbestemming hier onwenselijk.”
“Er zal rekening worden gehouden met de wensen rond herbestemming bij het wijzigingen van bestemmings- en/of omgevingsplannen”.
“Er zijn vergevorderde plannen voor het complex aan de Erasstraat.”
“Bouwingrepen bij herbestemming dienen in een monumentale context altijd reversibel te zijn.”
Het patronaat bij de Sint Jan De Doper is verhuurd aan een begrafenisondernemer en tot voor kort aan de Heemkundekring De Ketsheuvel. De Hersteld Hervormde Gemeente ziet niets in een eventuele nevenfunctie in de kerk. De kerk is het huis van God en dat moet zo blijven.
“Eventuele herbestemming is alleen acceptabel en wenselijk indien de religieuze ensembles gewaarborgd zijn.”
2. Religieuze ensembles en bijgebouwen
21
Het is van belang dat het erfgoed van de gemeente Loon op Zand (en de verschillende kernen) wordt beschermd. Met de komst van de Omgevingswet en het opstellen van nieuw
Datum: 5 maart 2024 - Public
“Behoud en instandhouding van de kerkgebouwen heeft de absolute prioriteit. Het nevenvastgoed is van minder belang.”
“In De Moer wordt al nagedacht over een eventuele herbestemming van de Sint Joachimkerk. Opties zijn een gemeenschapshuis, appartementen of een schoolgebouw.” “De kerk aan de Erasstraat is relatief klein, en daarom beter geschikt om open te houden voor kerkdiensten. De Sint Jan De Doper in Kaatsheuvel is groter opgezet, en hier zijn de uitdagingen omtrent kerkbezoek dan ook beter zichtbaar. “Beschouw de kerken en religieuze gebouwen als ensembles. Denk daarbij niet alleen aan de kerk, de begraafplaats en de pastorie, maar ook aan de het bijhorende café en de straat. Het is verder van belang dat religieus erfgoed zoals
erfgoed/monumentenbeleid gaan we hier verder vorm aan geven. We kijken straks niet alleen naar het monument zelf, maar ook naar de omgeving ervan.
kapelletjes, kerkpaadjes en kloosters bewaard blijven.”
“Het is de bedoeling dat, bij eventuele afstoting, de kerkhoven op hun plaats blijven – vergelijkbaar met de situatie bij de Sint Jozefkerk.”
“Zorg ervoor dat graven (en ook de nietmonumentale) bewaard blijven – ook als de grafrechten niet zijn voldaan. Deze bouwwerken vertellen het bijzondere verhaal van de regio.” “Eventueel afstoot van religieuze (bij-)gebouwen is alleen wenselijk als het behoud van het ensemble (zie hierboven) wordt gegarandeerd.”
3. Beheer en behoud (financiën)
Op dit moment is er geen geldend beleid in de gemeente waarin we ondersteuning bieden bij het beheer en behoud van het religieus erfgoed. Wij willen aandacht aan dit onderwerp besteden bij het ontwikkelen van het nieuwe erfgoed/monumentenbeleid.
“Het is de bedoeling dat het bestuur van de parochie H Willibrord zo snel mogelijk over gezonde financiën beschikt.”
“Wees als kerkbestuur transparant over de interne financiën, en kweek daarmee begrip en steun bij inwoners.”
“Het bestuur van de parochie H. Willibrord beheert zelfstandig de vastgoedportefeuille.”
“Het afstoten van religieuze (bij-)gebouwen wordt gezien als een actie die financieel gewin voor louter de korte termijn brengt. Het zou verstandig zijn als de kerkbesturen financiële langetermijnstrategieën opstellen.”
Het bestuur van de parochie H. Willibrord heeft zelf een gebouwenplan voor de toekomst van hun gebouwen opgesteld waar na de zomer van 2023 meer bekendheid aan wordt gegeven. “De Hersteld Hervormde gemeente staat er op financieel en religieus gebied goed voor.”
22
Datum: 5 maart 2024 - Public
4. Inwoners algemeen
5. Procedures
23
“Het betrekken van omwonenden kan via de twee lokale weekbladen of door middel van een enquête achter in de kerk geschieden”.
Ga bij burgers te rade: welke voorzieningen zouden zij graag terugzien in hun wijk? En welke ideeën hebben zij voor de kerken?”
“Een eventuele bewonersenquête heeft geen toegevoegde waarde voor de H.H.-gemeente.”
Betrek bewoners in toekomstige ontwikkeling in een vroeg stadium bij de plannen. Met name in De Moer woont een hechte gemeenschap die graag bij invulling en toekomst van hun dorp betrokken wordt. Zo creëer je draagvlak en kun je tot oplossingen komen die door de omgeving worden aangedragen en waar dus behoefte aan is
De kerkenvisie gaan we in 2023 aan de raad presenteren.
“Het is van belang dat de kerkenvisie de langere termijn bedient.”
“Ook de vervolgstappen dienen een plek te krijgen in de kerkenvisie. Het zou zonde zijn als de kerkenvisie in een la eindigt.”
De gemeenteraad (en daarmee de gemeenschap) wordt via raadsinformatiebrieven op de hoogte gehouden van de vorderingen.
“Het parochiebestuur bepaalt na inzage van de conceptversie of de kerkenvisie en de bijhorende conclusies worden gesteund.” “Er is vanuit De H.H. Gemeente geen urgentie tot de kerkenvisie.”
“Verleng de bewerkingsduur van de kerkenvisie, zodat alle aspecten op een gedegen manier gewogen kunnen worden.”
De mening van inwoners over de toekomst van kerkgebouwen dient meegenomen te worden in de kerkenvisie.
Datum: 5 maart 2024 - Public
6. Vorm en inhoud visie
24
Het doel van de kerkenvisie is om leegstand te voorkomen en zo bij te dragen aan het behoud van deze gebouwen binnen de gemeente. Daarnaast wil de gemeente inzicht verschaffen in het huidige gebruik van de kerkgebouwen en de stand van zaken binnen de kerkbesturen. Tenslotte dient de kerkenvisie een uitgewerkt visiedocument te zijn met verschillende procesaanpakken.
Datum: 5 maart 2024 - Public
De visie moet vooral over de kerkgebouwen gaan.
In de inventarisatie van het religieus erfgoed moeten ook alle bijgebouwen en andere religieuze elementen zoals Mariakapellen en de Joodse Begraafplaats meegenomen worden. Ook gebouwen die al zijn herbestemd moeten een vermelding krijgen in de lijst.
7.1
Hersteld Hervormde gemeente
7.1.1
Huidige situatie
De Hersteld Hervormde gemeente in Kaatsheuvel staat er volgens het kerkbestuur goed voor. Er is een bruisend kerken verenigingsleven. Zo is er o.a. een zondagsschool, bibliotheek, catechisatie en een vrouwengroep. De grote deelname van jongeren is opvallend. Daarnaast staat deze gemeenschap er ook op financieel gebied goed voor. Het religieus erfgoed dat in beheer is van de Hersteld Hervormde gemeente is ook daadwerkelijk als zodanig in gebruik. Zie de bijlage voor het gebouwenpaspoort voor de kerk aan de Zuidhollandsedijk. Er is op dit moment geen sprake van nevenfuncties.
7.1.2
Gesprekken
Hoewel het bestuur van de Hersteld Hervormde gemeente het nut van de kerkenvisie niet in twijfel trekt, is er vanuit het bestuur op dit moment geen urgentie om mee te werken. Het bestuur van de gemeente heeft wel bijgedragen aan de afsluitende sessie.
7.1.3
Toekomstperspectief
Op dit moment is de Hersteld Hervormde gemeente geen officiële eigenaar van het kerkgebouw – dat is in beheer van de Protestantse Kerk Nederland (PKN). In de toekomst zou het kerkbestuur graag zelf het vastgoed in beheer hebben, zodat eventuele investeringen ook direct ten goede komen aan de gemeente zelf. Daarnaast benadrukt het kerkbestuur het belang van een gemeente die actief meedenkt en zich constructief opstelt. Zoals gesteld is er op dit moment geen sprake van nevenfuncties binnen de religieuze gebouwen van de Hersteld Hervormde gemeente. Het kerkbestuur is dan ook niet van plan om hier verandering in te brengen.
7.2
Parochie Heilige Willibrord
7.2.1
Huidige situatie
In tegenstelling tot de situatie bij de Hersteld Hervormde gemeente, gaat het bij de Parochie H. Willibrord niet goed. Sinds een aantal jaar lopen de bezoekersaantallen sterk terug, en als logisch gevolg daarvan daalt ook de kerkbijdrage. Terwijl de inkomsten dalen, stijgen de uitgaven. Dit heeft te maken met, onder andere, achterstallig onderhoud van de monumentale gebouwen die de Parochie in beheer heeft. De Parochie heeft in totaal vier kerkgebouwen in beheer. Zie de bijlage voor de gebouwenpaspoorten. Er is op het moment van schrijven geen sprake van nevenfuncties binnen de verschillende kerk- en bijgebouwen.
7.2.2
Gesprekken
Het bestuur van de Parochie heeft in aanloop naar de gesprekken openheid van zaken gegeven, en documenten, met betrekking tot de huidige situatie en staat van de gebouwen, gedeeld met Arcadis. Het bestuur heeft aangegeven zelf aan een visie op het eigen vastgoed te werken. Volgens het parochiebestuur staat de instandhouding en het behoud van de kerkgebouwen waar mogelijk voorop – de bijgebouwen zijn voor hen van minder groot belang. Verder wil de parochie zo snel mogelijk over een gezonde financiële huishouding beschikken. Daarnaast is het voor het parochiebestuur van belang om zelfstandig beslissingen te kunnen nemen.
7.2.3
Toekomstperspectief
Het is voor het parochiebestuur van groot belang om op relatief korte termijn over een gezonde financiële huishouding te beschikken. Het parochiebestuur ontwikkelt een kerkenvisie voor de toekomst van de eigen gebouwen. Uiteindelijk zal het parochiebestuur bepalen of de gemeentelijke kerkenvisie en de conclusies worden ondersteund. Het parochiebestuur is bezig met het ontwikkelen van een kerkenvisie voor de toekomst van hun gebouwen. Uiteindelijk zal het parochiebestuur bepalen of de gemeentelijke kerkenvisie en de conclusies worden ondersteund.
25
Datum: 5 maart 2024 - Public
7.3
Heemkundekringen
7.3.1
Gesprekken
7.3.1.1
Loon op ’t Sandt
Tijdens de gesprekken die gevoerd zijn met de Heemkundekringen bleek hoe veel passie deze vrijwilligers voor het (religieuze) erfgoed van de gemeente Loon op Zand koesteren. Men zou graag zien dat er meer tijd voor de kerkenvisie was vrij gemaakt, zodat alle facetten van het religieus erfgoed binnen de gemeente gewogen konden worden. Het is volgens de vertegenwoordigers van de Loon op ‘t Sand dan ook belangrijk dat de kerkenvisie niet alleen de kerkgebouwen beschrijft, maar ook ingaat op het overige religieus erfgoed. Bouwingrepen dienen altijd reversibel te zijn, en men raadt de kerkenbesturen aan om transparant te zijn over de (financiële) problemen waarmee wordt gekampt. Uit deze gesprekken bleek dat men niet negatief tegenover verkoop van het religieus erfgoed staat, mits het ensemble van kerk-, bijgebouwen en ander erfgoed bewaard blijft. Dat geldt overigens niet voor de Sint-Jans-onthoofding in Loon op Zand – deze kerk dient omwille van haar religieuze en cultuurhistorische waarde als kerk behouden te blijven.
7.3.1.2
De Ketsheuvel
Tijdens het gesprek dat is gevoerd met De Ketsheuvel was tevens een vertegenwoordigster van de Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK) aanwezig. De vertegenwoordigers van De Ketsheuvel en STERK hebben vooral de aandacht willen vestigen op het belang van de kerk aan de Erasstraat, die een grote cultuurhistorische waarde vertegenwoordigt. Ook de Ketsheuvel en STERK staan niet negatief tegenover herbestemmingen. De kerk aan de Erasstraat laat zich, mede dankzij de grootte, goed gebruiken door een gekrompen religieuze gemeente. Eventuele herbestemming van deze kerk kan ook bijdragen aan het behoud van het aanwezige en nog intacte ensemble zoals genoemd in het gebouwenpaspoort. Een eventuele herbestemming van de Sint Janskerk kan bijdragen aan de samenhang in het centrum van Kaatsheuvel. Tegelijkertijd benadrukt de Ketsheuvel ook dat het afstoten van religieus erfgoed financieel gewin voor alleen de korte termijn oplevert. Ook de vertegenwoordigers van De Ketsheuvel benadrukken het belang van het behoud van het cultuurhistorische ensemble met name rond de Heilige Martelaren van Gorcumkerk. Een eventuele herbestemming kan ook betekenen dat het religieuze gebouw een nieuwe, maatschappelijk-relevante bestemming krijgt – zie bijvoorbeeld de Sint Jozefkerk. De Ketsheuvel en STERK hechten aan een sterke onderbouwing van gemaakte beleidskeuzes op dit gebied
7.3.1.3
De Moer (Stichting Vrienden van De Moer)
De Moer beschikt over een actieve gemeenschap (bij monde van de Stichting Vrienden van De Moer en Moers Belang), die graag meedenkt over de toekomst en uitdagingen die op het dorp en op de gemeente Loon op Zand afkomen. Bijeenkomsten in het dorp worden ook door niet-leden druk bezocht, en de meesten laten graag hun stem horen. Het is voor de Moerenaren belangrijk dat voorzieningen in het dorp behouden blijven. Stichting Vrienden van De Moer heeft nagedacht over de toekomst van de Sint Joachimkerk, in het geval dat de kerk verkocht zou worden of er een nieuwe bestemming in zou komen. Zo zijn de opties voor woningen, een gemeenschapshuis of een schoolgebouw de revue gepasseerd. Als er sprake is van verkoop of herbestemming van de kerk in De Moer, dan kunnen de bestuurlijke en kerkelijke gemeente rekenen op een meewerkende gemeenschap. Het is verstandig om hier zuinig op te zijn en de bewoners in het proces te betrekken.
7.4
Opbrengst inwonersenquête
Van 24 mei tot en met 7 juni 2023 konden inwoners van de kernen Loon op Zand, Kaatsheuvel en De Moer via een enquête hun mening geven over de toekomst van het religieus erfgoed in de gemeente Loon op Zand. De enquête was online in te vullen én op papier in de kerken van de Parochie H. Willibrord en op het gemeentehuis. Bijna 200 inwoners hebben meegewerkt aan deze inwonersenquête. De meeste respondenten waren tussen de 30 en 60 jaar oud en kwamen uit het dorp Loon op Zand.
26
Datum: 5 maart 2024 - Public
Belang van kerkgebouwen Eigenlijk zijn alle respondenten het erover eens: de kerkgebouwen binnen de gemeente Loon op Zand zijn van groot belang. Dat belang dat de respondenten aan de kerken verbinden wordt op uiteenlopende manieren ingevuld. Zo geeft slechts een klein gedeelte van de respondenten aan de kerk te zien als een plek van bezinning, waar men (ondanks de teruglopende bezoekersaantallen) samenkomt om te bidden. Het merendeel van de respondenten ziet de kerkgebouwen als belangrijk voor het aangezicht van de dorpen. Zij zien de kerkgebouwen als van belang voor het cultureel erfgoed en de geschiedenis van de kernen. Daarnaast hebben de meeste respondenten er begrip voor dat kerken in sommige gevallen de deuren moeten sluiten. In dat geval geven de bewoners van de gemeente Loon op Zand de voorkeur aan een maatschappelijke functie, nog boven de woon- en commerciële functie. De respondenten bieden daarbij een helpende hand en hebben in sommige gevallen ongebruikelijke en creatieve invalshoeken. Zo wordt er door een respondent verwezen naar de Protestante Kerk in Halfweg, Noord-Holland. Hier is een gedeelte van een kerk afgebroken, en is het resterende deel gemoderniseerd en verbouwd. De bewoners van de gemeente geven daarna aan dat zij graag tijdig van alle ontwikkelingen op de hoogte worden gehouden en waar mogelijk medezeggenschap uitoefenen.
De meeste respondenten waren tussen de 30 en 60 jaar oud en kwamen uit het dorp Loon op Zand. Daarnaast blijkt dat de meeste respondenten er begrip voor hebben als kerken moeten sluiten. De respondenten hebben er vooral begrip voor als er in verhouding tot de uitgaven slechts weinig inkomsten zijn. Daarnaast geeft een meerderheid aan de kerkengebouwen te willen behouden en mee te willen denken over de toekomst van de kerkgebouwen. Tenslotte geven bewoners de voorkeur aan een maatschappelijke functie, boven een commerciële functie binnen de kerkgebouwen. Met deze opbrengst is bij het uitwerken van deze visie rekening gehouden.
27
Datum: 5 maart 2024 - Public
8
Scenario’s voor duurzame ontwikkeling
Een groot aantal Nederlandse gemeentes kampt op dit moment met leegloop van kerkgebouwen. Steeds minder bewoners bezoeken de gebedshuizen binnen de gemeentegrenzen, en dat stelt gemeentes voor verschillende uitdagingen. Dit geldt ook voor de gemeente Loon op Zand. Het doel van deze kerkenvisie is om een bijdrage te leveren aan het behoud van het religieus erfgoed en om leegstand te voorkomen. In dit hoofdstuk worden de verschillende scenario’s beschreven. In het volgende hoofdstuk koppelen we deze scenario’s aan de rollen van stakeholders en de procestappen die door hen genomen dienen te worden.
8.1
Behoud religieus gebruik (kerk blijft geopend)
Behoud van uitsluitend religieuze bestemming Het is mogelijk dat de gebedshuizen binnen de gemeente geopend blijven en dat er geen onroerende goederen worden afgestoten. In dit geval dient het kerkbesturen op zoek te gaan naar nieuwe sponsoren en/of subsidies om een verantwoordelijke manier van beheer & behoud te kunnen faciliteren. Valorisatie (evt. ander woord: waarderen, herwaardering) Het scenario van valorisatie en (her)waardering heeft vooral betrekking op initiatieven die de betekenis van het kerkgebouw in alle aspecten kunnen versterken en waarderen. Dit gebeurt met respect voor het religieuze gebruik van het gebedshuis, dat in dit scenario ook als zodanig in gebruik blijft. Voorbeelden van dit soort initiatieven zijn rondleidingen, concerten en optredens of tentoonstellingen. Deze initiatieven worden in nauwe samenwerking met de geloofsgemeenschap en het kerkbestuur georganiseerd, en kunnen vooral soelaas bieden bij financiële moeilijkheden. Medegebruik In sommige gevallen wordt een kerkgebouw ter beschikking gesteld voor de religieuze activiteiten van andere geloofsgemeenschappen. Dit is een populair scenario in grote steden, waar men meer gemeenschappen met een andere christelijke religieuze achtergrond vindt. Nevenbestemming Als het gebouw te groot en ruim is geworden voor de gemeenschap die er het geloof belijdt, dan is nevenbestemming een belangrijk scenario.
Er wordt in dit scenario een onderscheid gemaakt tussen multifunctioneel en gedeeld gebruik. Bij multifunctioneel gebruik wordt het gebouw, naast de religieuze doeleinden, door andere instanties voor andere doeleinden gebruikt. Bij gedeeld gebruik wordt een deel van het gebouw permanent een andere bestemming. In dit laatste geval wordt het gebouw heringericht om deze bestemmingen te faciliteren.
8.2
Afzien van religieus gebruik (kerk sluit)
Herbestemming (met of zonder verkoop van onroerende goederen) In sommige gevallen komt een kerkgebouw niet meer in aanmerking voor religieuze activiteiten, door redenen die samenhangen met maatschappelijke of economische ontwikkelingen. In deze gevallen is het een optie om het gebouw een nieuwe (maatschappelijke) functie te geven, zodat het kerkgebouw behouden en op een verantwoordelijke manier beheerd kan worden. Verkoop onroerende goederen zonder herbestemming Als kerkgebouw binnen de gemeente aan de eredienst wordt onttrokken, dan kan ervoor worden gekozen om een deel van de vastgoedportefeuille af te stoten zonder dat hiervoor van tevoren een plan voor is vastgesteld. In dat geval is het aan de nieuwe eigenaar om, in samenwerking met de gemeente, op zoek te gaan naar een bestemming voor het religieus erfgoed. In verband met de kans op leegstand, mogelijk vandalisme en de samenhangende achteruitgang van de ruimtelijke kwaliteit heeft dit scenario niet de voorkeur. Leegstand en sloop kerkgebouwen Als het kerkgebouw niet meer door de geloofsgemeenschappen en kerkbesturen gebruikt kan worden, dan ligt verkoop voor de hand. Als de verkoop van het erfgoed niet slaagt, zal leegstand onoverkomelijk zijn.
Om verdere aftakeling van de onroerende goederen te voorkomen, omwille van de veiligheid van omwonenden en om nieuwe ontwikkelingen te faciliteren wordt in sommige gevallen besloten tot sloop van het religieus erfgoed. Let op: sloop is louter een optie als alle andere opties zijn uitgeput. In deze uitzonderlijke gevallen is maatwerk geboden, vanuit zowel gemeente als de kerk. 28
Datum: 5 maart 2024 - Public
9
Processtappen bij de verschillende scenario’s
Voordat er een beslissing kan worden genomen over het toekomstige gebruik van afgestoten kerkgebouwen, dient er bewustwording over de huidige maatschappelijke en financiële positie en over een prognose te worden gecreëerd. Het is belangrijk dat omwonenden en kerkgangers op de juiste manier betrokken worden bij de te nemen beslissing en in het proces dat daarop volgt. Het bestuur van de parochie H. Willibrord werkt op dit moment aan een interne visie waarin beslissingen over de toekomst van hun religieus vastgoed worden uitgewerkt en waarin het proces omtrent het betrekken van omwonenden en kerkgangers is uitgewerkt. Om de inwoners bij deze kerkenvisie te betrekken is door de gemeente Loon op Zand een inwonersenquête uitgevoerd.
9.1
Stappenplan behoud huidige religieuze functie
In het geval de gebedshuizen binnen de gemeente hun huidige religieuze functie behouden worden er geen onroerende goederen afgestoten en wordt het gebedshuis niet met andere geloofsgemeenschappen gedeeld. In dit scenario moet op korte termijn gezocht worden naar nieuwe financiële middelen om deze gebouwen te beheren en onderhouden. Dit scenario kan ook worden toegepast als er geen geschikte koper voor de onroerende goederen is gevonden. 1. Eigenaar zorgt voor een overzicht van de benodigde financiële middelen en een toekomstplan om het kerkgebouw op een juiste manier in gebruik te houden; 2. Eigenaar zoekt naar sponsoren om te ondersteunen bij het financiële beheer van de vastgoedportefeuille; 3. Eigenaar gaat op zoek naar instandhoudingssubsidies bij verschillende overheidsniveaus; 4. De gemeente denkt mee in hoe het openhouden van het religieus vastgoed vanuit de gemeente gestimuleerd kan worden; 5. Na het veiligstellen van financiering blijft de bestaande situatie gehandhaafd.