31-05-2021 Bijlage 2. Bijlagen economische en toeristisch-recreatieve visie 2030.pdf

Bijlagen economische en toeristisch-recreatieve visie 2030 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Ondertekening visie door vertegenwoordigers ondernemers Terugblik 2016-2020 Ontstaan en geschiedenis van de gemeente Loon op Zand Analyse gemeente Loon op Zand Resultaten enquête toeristische sector Resultaten enquête centra en bedrijvenparken Trends en ontwikkelingen

Bijlage 2. Terugblik 2016-2020 In 2016 is het economisch programma 2016-2020 vastgesteld. Dit programma was de opvolger van het sociaal economisch beleidsplan 2011-2015 en de toeristisch recreatieve beleidsvisie uit 2009. Doel van dat economisch programma was: het ondernemersklimaat te versterken en economische groei te bewerkstelligen. We streven naar een gunstig vestigingsklimaat voor ondernemers. Behoud en versterking van de werkgelegenheid binnen de gemeente staat voorop. We bevorderen economische ontwikkeling door het stimuleren en ondersteunen van zowel bestaande als nieuwe (startende) ondernemers. Ondernemersinitiatieven worden beschouwd als een positieve ontwikkeling.

Het accent ligt op de vrijetijdseconomie en onze winkelgebieden Het economisch programma 2016-2020 was opgebouwd aan de hand van drie doelstellingen: • Versterken van het vestigingsklimaat • Binden en verbinden van partijen • Behoud en versterking van de werkgelegenheid Het bijbehorende actieprogramma was opgebouwd aan de hand van 4 thema’s: • Profilering en uitstraling • Binden en verbinden • Versterken kwaliteit openbare ruimte • Versterken (vrijetijds)economie Behaalde resultaten zijn onder andere de oprichting van het Regionaal Bureau voor Toerisme De Langstraat, het project Hart voor de Zaak, organiseren van het leisurecongres, opstellen evenementenbeleid en beleid voor de toeristische bewegwijzering en het zichtbaar maken van onze cultuurhistorie o.a. door attentiestenen en BeleefRoutes. Een aantal activiteiten, zoals het versterken van de samenwerking tussen ondernemers en het versterken van de rol en de positie van het ondernemersloket, blijven onze aandacht vragen. Deze zijn dan ook opgenomen in de visie 2021-2025

Bijlage 3. Ontstaan en geschiedenis van de gemeente Loon op Zand Rond het jaar 1100 ontstond bewoning in een (toen nog) nat heide- en moerasgebied. De nederzetting Venloon dankte zijn naam aan de vennen en venen ten noorden en noordwesten hiervan. Venloon was een samentrekking van veen (moerassig gebied) en loo (bos). De nederzetting was omstreeks 1233 gebouwd rondom de kerk en het kasteeltje (het tegenwoordige Witte Kasteel) die op een kruispunt van handelswegen stonden. Daar omheen ontstonden allerlei gehuchten zoals de Roestelberg, de Klokkenberg, het Hoekske, de Efteling, het Kraanven, de Bernsehoef en ook de Ketsheuvel (het tegenwoordige Kaatsheuvel). In 1269 beleende de hertog van Brabant het dorp Venloon met zijn heiden, moeren en woeste gronden aan Willem van Horne. Dit gebied werd toen een zogenaamde ‘Heerlijkheid’. Het bezit van een heerlijkheid gaf de eigenaar bepaalde rechten over dat gebied, zoals het benoemen van lokale overheidsdienaren en gezagsdragers wat voor macht en inkomsten zorgde. De drassige gronden en veengebieden (veenmoerassen) werden vroeger ook wel ‘moer’ genoemd. Deze ‘moer’ was vanwege de turfwinning van groot economisch belang voor de heren van Loon en andere grondeigenaren. Turf was in die tijd een belangrijke brandstof.

Vanaf de 14e eeuw vonden er ontginningen plaats, maar het was de ondernemende Pauwels van Haestrecht, sinds 1383 heer van Venloon, die zijn stempel drukte op de uitbating van de moeren en de turfwinning. In 1396 kreeg hij toestemming van de hertogin van Brabant voor de aanleg van een vaart naar ’s-Hertogenbosch om zo zijn heerlijkheid te verbinden met ’s-Hertogenbosch. Door Kaatsheuvel, Drunen, Nieuwkuijk en Vlijmen liet hij een vaart graven met een lengte van 3 mijl (ca 5 km) die bij Engelen uitmondde in de Dieze. Het vervoer van de turf vond veelal plaats door middel van zogenaamde turfpleiten, een soort platbodems. Turfsteken en de turfvaart waren belangrijke economische activiteiten in het toenmalige Loon op Zand. Opbrengsten kwamen ten goede aan de heer van Loon op Zand. Door overbegrazing en het rooien van bomen en plaggen van heide ontstonden zandverstuivingen die de basis vormden van de huidige Loonse en Drunense Duinen. Volgens de overlevering vormden de zandverstuivingen eind 14e eeuw de aanleiding om het dorp Venloon te verplaatsen. Als gevolg van deze ontwikkelingen veranderde de naam van het dorp in Venloon op ’t Sandt, dat wil zeggen: gelegen bij het zand. Rond 1570 wordt het dorp Loon opt Sandt genoemd en rond 1800 veranderde de naam in Loon op Zand.

In 1811 werd Loon op Zand van een heerlijkheid een gemeente Van oost naar west door het moerassige landschap werd in 1422 een dijk aangelegd tussen De Maas en de hoger gelegen Brabantse zandgronden. Deze dijk werd ‘De Langstraat’ genoemd. Langs de dijk vestigden zich boeren. Er ontstonden nederzettingen (waaronder Kaatsheuvel). De boeren ontgonnen het land in lange stroken die loodrecht op de dijk stonden, waardoor het zogenaamde slagenlandschap is ontstaan. Rond 1600 kwam er als gevolg van de 80-jarige oorlog en het slinken van de voorraden een einde aan de turfindustrie. De turfvaart verzandde. De turfstekers hadden naast hun werkzaamheden vaak ook een klein boerderijtje om in de eerste levensbehoeften te voorzien. Het waren zogenaamde keuterboertjes, met een koe of een varken en wat land. Vanaf 1730 kwam de schoenindustrie op gang. Op de grens van zand en klei, tussen de Loonse en Drunense Duinen en het rivierengebied, waren de omstandigheden gunstig voor het looien van huiden. Looien is het conserveren van een huid of vacht met behoud van de natuurlijke eigenschappen (het leer blijft soepel, het haar zacht en de kleur natuurlijk). Bovendien waren in dit gebied ‘run’ (gemalen bast van eiken en berken), de toenmalige grondstof voor het looiproces, en stromende beekjes met schoon water volop aanwezig.

Veel boeren gingen zich dan ook met de ambacht van het ‘looien’ bezighouden uit noodzaak om wat bij te verdienen. Het gebied rondom De Langstraat ontwikkelde zich tot het belangrijkste leercentrum van Nederland. Aan het einde van de achttiende eeuw werden al op zo’n grote schaal schoenen gemaakt, dat gewesten zoals Holland, Zeeland en Utrecht om importbescherming vroegen. Als gevolg van de schoen- en leerindustrie begonnen zowel Loon op Zand als Kaatsheuvel zich sterk uit te breiden. In beide dorpen waren veel schoenfabrieken gevestigd. De meest bekende schoenfabriek was die van de familie Van Lier.

De leer- en schoennijverheid in de Langstraat kende grote bloeiperioden, met name in het begin van de 19e eeuw, maar ook diepe dalen. Door de opkomst van de lage loonlanden verdween de schoenindustrie halverwege de 20e eeuw grotendeels. Toch bleef de handel in schoenen in deze regio doorgaan. De leerlooierij van de firma Vromans en de schoenfabriek van de gebroeders Van Esch waren in Loon op Zand de laatste twee overblijfselen uit deze bloeiperiode van het dorp. Rond 1950 was Kaatsheuvel goed voor een vijfde van de Nederlandse schoenproductie. Hoewel vele fabrieken sindsdien verdwenen zijn, waren er omstreeks 2010 nog negen schoenfabrieken actief. Ook de Efteling is indirect ontstaan vanuit de schoenindustrie. In 1949 werd in Kaatsheuvel namelijk de tentoonstelling “De Schoen” georganiseerd, waarna een park overbleef. Samen met een eerder opgezette speeltuin en sportpark vormde het in 1952 de basis voor de oprichting van de Efteling als sprookjespark en later het complete pretpark. In 1978 begon Ben Mandemakers in de schuur van z’n ouders in Kaatsheuvel een eigen keukenzaak. Al snel groeide de omvang van het bedrijf uit tot acht vestigingen verspreid over Nederland die vallen onder De Mandemakers Groep (DMG).

De aanwezigheid van Mandemakers en van diverse andere keukenboeren die zich hierdoor in Kaatsheuvel vestigden ontstond in Kaatsheuvel een keukenboulevard met (inter)nationale bekendheid. Ben Mandemakers werd in 2008 gekozen tot Elsevier Retail Personality 2008. In 2008 opende DMG een nieuw kantoor met magazijn in Waalwijk. Het bedrijf ging internationale allianties aan, nam branchegenoten over en ging zich ook toeleggen op branchevreemde activiteiten zoals autoleasing. DMG haalde in 2013 met 5.500 medewerkers een omzet van € 1,1 miljard. DMG bezit onder andere de winkelformules Mandemakers, Brugman, Woonexpress, Keuken Kampioen, Keuken Concurrent, Wooning en Piet Klerkx en is in Nederland marktleider in de keukensector. Ondanks dat is Mandemakers Keukens nog steeds een typisch Nederlands familiebedrijf. In Kaatsheuvel zijn vandaag de dag nog steeds bovengemiddeld veel keukenwinkels en –bedrijven gevestigd zodat er sprake is van een zogenaamde ‘keukenboulevard’. Wil je meer weten over de geschiedenis van de gemeente? Op https://www.750jaarloonopzand.nl/ staat alles over het 750 jarig bestaan van onze gemeente.

Bijlage 4. Analyse Gemeente Loon op Zand Inleiding De gemeente Loon op Zand maakt deel uit van de regio De Langstraat en de grotere regio MiddenBrabant ofwel Hart van Brabant. Loon op Zand mag met recht een toeristische gemeente genoemd worden. In de gemeente Loon op Zand vinden jaarlijks zo’n 830.000 toeristische overnachtingen plaats (cijfers 2019). Binnen de gemeente waren in 2019 2.145 recreatieve verblijfseenheden en 13.420 slaapplaatsen beschikbaar (Dynamic Concepts 2019). Dit aanbod wordt gevormd door de volgende typen logies-accommodaties: • • • • • • •

24 B&B’s en ca 11 AirBnB-adressen Ca 13 solitaire vakantiewoningen en appartementen 13 groepsaccommodaties 1 reguliere camping 10 kleine campings (minicampings, ‘kamperen bij de boer’) en 1 naturistencamping 6 bungalowparken 9 hotels

In dit hoofdstuk wordt per deelsector beschreven hoe op dit moment de toeristische markt van de gemeente Loon op Zand eruit ziet en wat de kansen en bedreigingen zijn voor de toekomst. Maar eerst vertellen we over ons cultuurhistorisch erfgoed en onze natuurgebieden wat een belangrijk onderdeel is van ons recreatief aanbod.

Cultuurhistorisch erfgoed Witte kasteel, Loon op Zand In 1383 (late Middeleeuwen) werd de heerlijkheid Loon op ’t Sant of Venloon, zoals de oude namen luiden, door hertogin Johanna van Brabant uitgegeven aan ridder Pauwels van Haestrecht. Deze ridder bouwde de ‘borch van Venloen’. Deze ‘borch’ bestond uit een eenvoudige bakstenen woontoren van ongeveer 11 bij 13 meter met een muurdikte van 2 meter. De funderingen van het huidige kasteel dateren nog uit deze periode. In de loop van de 15e en 16e eeuw werd de woontoren uitgebreid tot een groots kasteel. Waar nu de Engelse tuin is, stond een voorburcht die door middel van een overbouwde toegangsbrug met de woontoren in verbinding stond. Hierdoor is het uitgebreide grachtenstelsel rondom het kasteel en tuinen ontstaan. Aan de noordzijde werden ter verdediging aarden wallen opgeworpen. De restanten daarvan zijn nog duidelijk zichtbaar. Personen zoals de Spaanse keizer Karel V en Frederik Hendrik in gezelschap van de dichter Constantijn Huygens (toen secretaris van Frederik Hendrik) bezochten het kasteel. De Zonnekoning Lodewijk XIV verbleef er enige tijd, tijdens de krijgstocht in 1672 tegen de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën. Ook Napoleon bezocht tijdens de Franse overheersing Het Witte Kasteel. Het tegenwoordige aanzien van Het Witte Kasteel werd bepaald door een renovatie omstreeks 1777.

Het geslacht Van Salm tot Salm, toen in het bezit van de heerlijkheid, gaf het kasteel de oorspronkelijke vorm van de woontoren terug. De voorburcht en de overbouwde toegangsbrug werden afgebroken. De ingang van de toren werd van de oostzijde verplaatst naar de noordzijde, waar een nieuw voorplein met bijgebouwen verrees (koetshuis en neerhuis). Ook het interieur werd aangepast aan de wensen die men in 18e eeuw had met betrekking tot comfort. In de Tweede Wereldoorlog werd Het Witte Kasteel na beschietingen zwaar beschadigd. Een restauratie, voltooid in 1950, gaf Het Witte Kasteel zijn oude verschijning weer terug. Het kasteel met bijgebouwen en tuin/park heeft de status van Rijksmonument. MASt, Kaatsheuvel Aan de rand van de Loonse Duinen ten zuidoosten van Kaatsheuvel aan de N261 lag tijdens de Tweede Wereldoorlog het M.A.St. M.A.St is een Duitse afkorting voor Munitions Ausgabe Stelle. Dit was het in de Tweede Wereldoorlog een Duitse munitieopslag voor het nabijgelegen vliegveld GilzeRijen. Het was het grootste Duitse munitiedepot in Europa. Het omvangrijke complex bestond uit vele

bunkers, parkeerhavens met camouflagemogelijkheden, een kantine en barakken voor de manschappen, een voetbalveld en zelfs een zwembad. Er zijn in het gebied nog steeds restanten van deze MASt te zien. Van het munitiecomplex zijn onder andere nog een aantal sleuven aanwezig waarin de militaire voertuigen gecamoufleerd konden worden opgesteld, een loopgraaf van bijna een kilometer lengte, mitrailleursnesten, een reeks kraters, een stenen trapje dat naar het wachthuisje bij de hoofdingang leidde, latrines, etc. Ook staat hier tegenwoordig een vredesmonument. Op 4 mei vindt hier de jaarlijkse gemeentelijke dodenherdenking plaats. Molen van Van de Wouw, Loonse Molenstraat 16 Loon op Zand Deze voormalige windmolen werd gebouwd voor molenaar Johannes Cornelis Teurlings in 1867/68. De familie Teurlings was een bekend molenaarsgeslacht. Na het overlijden van Johannes Cornelis Teurlings op 13 januari 1915 werd de molen aan de Loonse Molenstraat geërfd door zijn zoon Willem. Willem verhuisde in 1917 naar Klundert. De molen ging toen over op zoon Gerardus. Het was een zogenaamde beltmolen die als functie had om koren te malen. Door slecht onderhoud verloor de molen in 1936 zijn wieken. Gerardus Teurlings verkocht de molen in 1938 aan Adrianus Vugts, onder voorwaarde dat er met de molen géén granen meer zouden worden gemalen.

Adrianus Vugts verkocht al snel de molen door aan Petrus Bernardus van de Wouw. In 1970 ging de molen over op zoon Piet. In 1981 werd de molen door brand gedeeltelijk verwoest. Alleen de molenromp bleef overeind. In de molenromp is thans nog een maalderij aanwezig en in de bijgebouwen is een dierenvoederbedrijf van P. van de Wouw gevestigd. Molen ‘De Couwenbergh’, Vaartstraat 102 Kaatsheuvel De Couwenbergh was een windkorenmolen, gebouwd op een berg (‘beltmolen’) en een zogenaamde bovenkruier. De molen is gebouwd in 1849 in opdracht van molenaar A.H. Couwenbergh. In 1881 brandde de molen af, maar deze werd snel daarna hersteld. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog raakte de Couwenbergh beschadigd toen de Engelsen de molen bestookten omdat ze het vermoeden hadden dat de Duitsers in de kap een uitkijkpost hadden. Ook sloeg vlak bij de molen een Duitse V1 bom in die nog meer schade veroorzaakte. In 1950 is de molen onttakeld en de molenaar heeft daarna met een dieselmotor gemaald. In 1994 werd De Couwenbergh verkocht. De nieuwe eigenaars hebben de molen laten restaureren. In 1997 kwam deze gereed en ging weer dienst doen als korenmolen. De Couwenbergh is (beperkt) geopend voor publiek. In de molenromp en het pakhuis is tegenwoordig een restaurant-bar gevestigd. De molen is een Rijksmonument.

Molen ‘De Eendragt’, Zuidhollandse Dijk 185 Kaatsheuvel Het bouwjaar van deze voormalige korenmolen (stellingmolen) is niet exact duidelijk. Waarschijnlijk is de oorspronkelijke molen gebouwd rond 1870. In 1905 is de molen verplaatst en opnieuw opgebouwd na een brand. Tot 1952 heeft het molenaarsgelsacht Dekkers op windkracht gemalen en daarna nog een paar jaar met een dieselmotor. Bij de molen was vroeger een kruidenierswinkel gevestigd wat later een antiekwinkel en daarna een partycentrum werd. In 2011 werd de molen en het inmiddels leegstaande partycentrum verkocht aan de nieuwe eigenaar, ondernemer John van Pas. De molen is op dit moment in slechte staat maar er zijn plannen om de molen weer te restaureren en draai vaardig te maken. De molen is een Rijksmonument. Religieus erfgoed In de gemeente Loon op Zand bevinden zich een groot aantal bouwwerken die kunnen worden bestempeld als religieus erfgoed. Deze gebouwen hebben veelal de status van Rijksmonument. De St. Joachimkerk met (voormalige) pastorieën in De Moer, allen gebouwd rond 1900, zijn Rijksmonument. In Kaatsheuvel staan de St Jozefkerk met pastorie (Wilhelminaplein), de R.K. kerk Johannes de Doper met begraafplaats (Hoofdstraat), de kerk gewijd aan de HH. Martelaren van Gorkum, pastorie en kapel (Erasstraat) en de pastorie en het grafmonument aan de Hoofdstraat op de lijst van Rijksmonumenten.

Ook de Sint-Jans Onthoofdingkerk, het Oude kerkhof en de pastorie met koetshuis aan het Oranjeplein in Loon op Zand zijn Rijksmonument. De Efteling De geschiedenis van de Efteling gaat terug tot 1933. Er is een wereldwijde economische crisis en ook de leer- en schoenenindustrie in de Langstraatregio heeft het moeilijk. De werkloosheid is hoog. Pastoor De Klijn en kapelaan Rietra uit Kaatsheuvel maken zich zorgen over de effecten van de

economische crisis op de jeugd. ‘Ter ontspanning ende vermaeck’ leggen zij ten zuiden van Kaatsheuvel een trapveldje aan, een paar jaar later uitgebreid met een speeltuin met onder andere een draaimolen, een hoge glijbaan, een kabelbaan en een echte ponybaan. Burgemeester In de jaren die volgen blijft het sportpark uitbreiden. Na de Tweede Wereldoorlog ging het economisch beter met Nederland en floreerde ook de schoenindustrie in de regio weer. In 1949 werd het sport- en wandelpark gekozen als evenementenlocatie waar de internationale tentoonstelling ‘De Schoen’ werd gehouden. Dit evenement was een industrie- en handelstentoonstelling van de schoenindustrie in de regio. Burgemeester Van der Heijden ziet hierin recreatieve mogelijkheden en een stimulans voor de plaatselijke economie zodat Kaatsheuvel ook minder afhankelijk is van de schoenindustrie. Hij zet de eerste lijnen uit en in 1950 wordt Stichting Natuurpark de Efteling opgericht met als doel de lichamelijke ontwikkeling en ontspanning van de inwoners van Loon op Zand te bevorderen. Ook de aandacht voor het ‘tourisme’ speelt mee. Op 11 mei 1951 wordt het voormalige sportpark uitgebreid met een vijver, parkeervelden, sportvelden, een theehuis en nieuwe speeltoestellen. In dat jaar bezoeken zo’n 50.000 mensen het natuurpark. De sprookjesachtige naam ‘Efteling’ bestond al lang voordat het attractiepark tot stand kwam.

De oudste vermeldingen dateren mogelijk al uit de veertiende eeuw en eeuwenlang heeft er binnen de heerlijkheid Venloon (Loon op Zand) een gehucht gestaan dat deze naam droeg. De boerderijen van dit gehucht lagen verspreid aan weerszijden van wat nu de Eftelingsestraat is. Om in de toekomst meer publiek te trekken wordt een ‘driedimensionaal Sprookjesbos met veel beweging’ uitgewerkt in samenwerking met cineast Peter Reijnders. Die haalt kunstenaar en illustrator Anton Pieck over om dat Sprookjesbos te ontwerpen. Anton Pieck maakt ca. 1500 schetsen en tekeningen voor het Sprookjesbos. Peter Reijnders brengt de sprookjes tot leven met techniek. Zo worden burgemeester Van der Heijden, Peter Reijnders en Anton Pieck de grondleggers van de Efteling. Op 31 mei 1952 wordt het Sprookjesbos geopend dat in het eerste jaar al meteen zo’n 223.000 bezoekers trekt. In de jaren die volgen wordt het park uitgebreid met een café-restaurant, een zwembad, een roei- en kanovijver, enkele nieuwe Sprookjes en andere attracties. De Efteling ontvangt in 1972 de Pomme d’Or, de eerste grote internationale onderscheiding, voor haar opzet, originaliteit en recreatieve functie. Het park wil méér zijn dan Sprookjesbos alleen. In 1978 wordt het spookslot geopend en wordt een recordaantal van bijna 1,5 miljoen bezoekers verwelkomd waaronder de 25-miljoenste bezoeker vanaf het ontstaan van de Efteling.

In 1981 opent de stalen achtbaan Python waarna vele attracties volgen. In 1991 ontvangt De Efteling haar 50-miljoenste bezoeker. In 1992 wordt het Efteling Hotel gebouwd en in 1995 opent de 18-holes golfbaan. In 1999 wordt een start gemaakt met de verdeling van het park in vier rijken: het Marerijk, het Reizenrijk, het Ruigrijk en het Anderrijk. Ook de Winter Efteling vindt voor het eerst plaats. In 2008 lanceert de Efteling haar eigen radiostation en wordt de eerste steen gelegd van het vakantiepark Efteling Bosrijk. Met de komst van het vakantiepark is de Efteling een korte vakantie bestemming geworden, inclusief een meerdaags parkbezoek. De Efteling viert in 2017 haar 65-jarig bestaan met het nieuwe vakantiepark Efteling Loonsche Land en de opening van de grootste en duurste attractie in de Efteling ooit, Symbolica: Paleis der Fantasie. Hierdoor passeert de Efteling de magische grens van 5 miljoen bezoekers. Het huidige attractiepark is ca 52 ha groot.

Natuurgebieden Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen In de laatste IJstijd bliezen de poolwinden zand vanuit het noorden naar Brabant, waar het in dikke pakketten bleef liggen. Lange tijd was deze zandvlakte met oerbossen bedekt. Tot in de veertiende eeuw de bomen werden gekapt door mensen. Die gebruikten het hout als brandstof. De kale vlakte vulde zich met heide, waar de boeren hun vee op liet grazen. Deze intensieve begrazing en het plaggen van de bodem putte de bodem uit. De wind had vrij spel op het braakliggende terrein en veroorzaakte zandverstuivingen.

Lange tijd was het zand een groot probleem voor de bewoners. Dorpen en akkers dreigden eronder te verdwijnen. Er werden bomen aangeplant, die het oprukkende zand een halt moesten toeroepen. De Loonse en Drunense Duinen is het op één na grootste stuifzandgebied van West-Europa. Rond 1850 bestond natuurgebied de Loonse en Drunense Duinen uit 1.400 hectare stuifzand. Daar is vandaag de dag nog slechts 270 hectare van over. De wind kan op veel plekken nog ongestoord waaien en dat zorgt voor een steeds veranderend landschap. Vereniging Natuurmonumenten is eigenaar van het grootste deel van de Loonse en Drunense Duinen ofwel ‘de Brabantse Sahara’. Sinds 2002 heeft het natuurgebied het predicaat Nationaal Park. Hoofdfunctie van een Nationaal Park is natuurbehoud, maar in een Nationaal Park is recreatief medegebruik mogelijk, zolang dit geen schade berokkent aan natuur en landschap. De Nationale Parken richten zich op natuurbescherming en ontwikkeling van natuur en landschap, natuurgerichte recreatie, natuureducatie en voorlichting en onderzoek. Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen heeft door het stuifzand een unieke belevingswaarde en trekt jaarlijks ca 1,5 miljoen bezoekers. Het gebied geniet een grote (landelijke) bekendheid, het heeft de hoogste bezoekdichtheid van Brabant en is een van de populairste natuurgebieden van Nederland.

Zo’n 60% van de bezoekers komt uit de regio en 40% van buiten de regio. De totale omvang van Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen is ruim 3500 ha. Binnen de gemeente Loon op Zand maakt behalve het duingebied rondom de grote zandduin ‘Roestelberg’ ook landgoed Plantloon bij Kaatsheuvel deel uit van het Nationaal Park. Landgoed Plantloon Landgoed Plantloon ligt tegen de rand van Waalwijk, maar hoort feitelijk tot de gemeente Loon op Zand. Dit uitgestrekte gebied van ongeveer 240 hectare (waarvan ruim 150 ha bos) heeft een echt landgoedkarakter met landbouwgronden en lanen. In dit natuurgebied is natuur sterk gekoppeld aan cultuurhistorie (o.a. turfvaart, villa Plantloon). Het meest beeldbepalend landschapselement van Plantloon is het grote aantal lanen waarlangs veel (rode) beuken staan. Plantloon is een gebied waar rust heerst en waar vooral inwoners uit de directe omgeving recreëren. Bekend is hier vooral de wandeling langs de Galgenwiel, een oude doorbraakkolk van de Maas. De naam Galgenwiel is afgeleid van een galg, die het grensgebied tussen Walwic (Waalwijk) en Venloon (Loon op Zand) aanduidde. In de nabijheid van het Galgenwiel en de Melkdijk ligt een locatie die is aangeduid als archeologisch monument en terrein van hoge archeologische waarde. Deze heuvel zou een voormalige galgenberg of een grafheuvel kunnen zijn.

Natuurpoorten In Brabant kennen we de zogenaamde ‘Natuurpoorten’. Deze Natuurpoorten zijn dé ‘officiële‘ startpunten voor een fiets- of wandeltocht door de Brabantse natuur. Natuurpoorten zijn gelegen direct aan een natuurgebied. Op deze locatie zijn altijd een horecapunt, leuke fiets- en wandel-routes, voldoende parkeergelegenheid en informatie over de natuur en de routes te vinden. De Natuurpoorten zijn herkenbaar aan een 4 meter hoge stalen ‘sleutel’ bij de entree van het terrein. In totaal zijn er op dit moment 31 Natuurpoorten, verspreid over de hele provincie. Het netwerk van Brabantse Natuurpoorten is een initiatief van de provincie Noord-Brabant. Hoewel meerdere locaties en horecabedrijven een entreefunctie voor Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen hebben zijn er voor dit gebied twee officiële Natuurpoorten. Dit zijn Manege Van Loon in Loon op Zand en Herberg De Drie Linden in Drunen. Landgoed Huis ter Heide Het Landgoed Huis ter Heide is een natuurgebied van ca 1000 hectare in eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. Het is gelegen tussen de plaatsen De Moer en Loon op Zand. Het noordelijke gedeelte van het gebied bestaat vooral uit bos, terwijl het zuidelijke gedeelte, Loonse Heide genaamd, vooral vennen en landbouwpercelen bevat. In dit gebied is de ongerepte natte heide weer teruggebracht wat zorgt voor bijzondere flora en fauna.

Het oorspronkelijke heidevennenlandschap van rond 1900 kan hier beleefd worden. En er grazen Schotse Hooglanders wat zorgt voor een grotere variatie aan begroeiing. In het gebied staat een voormalig jachthuis, vermoedelijk uit 1864. Tot 1921 hielden de bewoners zich bezig met houtverkoop en heideontginning. Op de bovenverdieping vonden regelmatig vergaderingen plaats van het vrijmetselaarsloge. Vanaf 1921 tot 2007 is het in gebruik geweest als boswachterswoning.

De talrijke munitie-opslagcomplexen die vroeger het gebied lagen zijn opgeruimd. De toponiemen: Galgeneind en Galgenbaan verwijzen naar het galgenveld dat zich hier eens bevond. Hier werden de lijken tentoongesteld van onder meer de leden van een bende die in het begin van de 18e eeuw de omgeving van Loon op Zand onveilig maakte. De bende noemde zich “de Witte Veer” en had hun kampement in het zogenaamde Ravensbosch, nabij de Zandschel. Van hieruit ondernam de bende geregeld rooftochten tot ver in de republiek Holland. Men profiteerde van het gebrek aan samenwerking tussen Staat-Brabant en Holland. De drossaard van Loon op Zand, Otto Juijn, lukte het in 1725 de leider van de bende, genaamd Zwarte Johannes, gevangen te nemen. Natuurmonumenten heeft plannen om in de omgeving rondom het voormalige Jachthuis Huis ter Heide een natuurbegraafplaats van 35 ha te realiseren. Het jachthuis zal dan worden ingericht als informatiecentrum en de huidige werkschuur worden omgebouwd tot een kleine ceremonieruimte. Huis ter Heide wordt jaarlijks bezocht door ca 200.000 unieke bezoekers die de ervaren rust in dit natuurgebied hoog waarderen. Het gebied wordt vooral door bewoners uit de omgeving bezocht, zo’n 37% van de bezoekers aan Huis ter Heide komt van buiten de regio. Natuurgebied Langstraat Ten noorden van Kaatsheuvel tussen Waspik en Sprang-Capelle ligt natuurgebied Langstraat.

Dit gebied ligt op de overgang van zand naar klei, die de “Naad van Brabant” wordt genoemd. Het kenmerkende van het natuurgebied Langstraat is het Slagenlandschap met zijn lange smalle percelen die omzoomd zijn met elzenheggen. Dit cultuurlandschap is van monumentale waarde Een ‘hoeve’ of ‘slag’ was in de Middeleeuwen de gangbare ontginningsmaat van 1600 meter lang en 96 meter breed. Er ontstonden lange smalle percelen met slootjes voor afwatering en aan de randen elzenbomen. Hierdoor is dit zogenaamde slagenlandschap met zijn bijzondere watervegetaties ontstaan.

B&Bs en andere kleinschalige logies Inleiding In de gemeente Loon op Zand zijn op dit moment ruim 40 adressen die (een vorm van) kleinschalige logies aanbieden. Hiervan is ruim de helft aan te duiden als Bed & Breakfast. De Engelse term Bed & Breakfast (B&B) betekent letterlijk ‘bed en ontbijt’ en dat is dan ook wat een B&B -op geheel eigen wijze- minimaal moet bieden. Op de overige adressen is ook sprake van kleinschalig logeren maar dan in de vorm van een solitaire vakantiewoning, verhuur-appartementen of ‘Airbnb’. Airbnb is een online marktplaats voor de verhuur en boeking van privé-accommodaties. Airbnb-aanbieders vallen feitelijk ook ‘gewoon’ onder de geldende beleidsregels voor bijvoorbeeld B&B en verhuur (boven)woningen. In Brabant en vooral in onze gemeente zijn er relatief veel B&B’s ten op zichtte van de rest van Nederland. De Bed and Breakfast markt in de gemeente Loon op Zand Op de online vragenlijst ten behoeve van deze toeristisch-recreatieve visie hebben 10 B&B-eigenaren en 1 eigenaar van een vakantiewoning in Loon op Zand gereageerd. Daarnaast is persoonlijk overleg gevoerd met een aantal leden van Vereniging Bed & Breakfast De Langstraat. Hieruit zijn de volgende conclusies te trekken. De B&B-eigenaren noemen de mooie, rustige ligging van hun accommodatie vaak als ‘unique selling point’. Daarnaast is privacy (o.a. privé tuinen) ook een belangrijk kenmerk.

Gemiddeld komt gemiddeld 44% van de B&B-gasten uit het buitenland. Dit is veel vergeleken met de meeste andere type verblijfsaccommodaties. De meeste buitenlandse gasten komen uit België, gevolgd door Duitsland en Frankrijk. Daarnaast blijkt dat er bij de B&B’s gasten vanuit de hele wereld komen, van India tot Egypte. Dit komt vooral doordat deze B&B’s gebruik maken van internationale online boekingsplatforms als Airbnb en Booking.com. De leeftijdsgroep 35 t/m 44 jaar bezoekt in 63% van de gevallen vaak een B&B in de gemeente Loon op Zand. Op de tweede plaats komt de groep van 45 t/m 54 jaar het vaakste langs. De groep met de 65 plussers komt ook regelmatig en vooral af en toe langs. Wat opvalt, is dat van de jongste groep (18 t/m 24 jaar) slechts 18% vaak of regelmatig een B&B in onze gemeente bezoekt.

De samenstelling van de gasten is onderverdeeld in: vrienden/vriendinnen, koppels zonder kinderen, gezinnen met kinderen, senioren zonder kinderen en grote gezinnen (meerdere generaties). De groep die volgens de B&B-eigenaren het vaakst bij hen verblijft zijn gezinnen met kinderen en koppels zonder kinderen. De respondenten hebben bij ‘anders’ aangegeven dat zij ook zakelijke gasten ontvangen of mensen die alleen komen. De meeste gasten van de B&B’s komen voor de Efteling en de Loonse en Drunense Duinen. Dit is logisch, want het zijn de grootste en bekendste toeristische trekkers in onze gemeente. Wat interessant is om te zien, is dat er ook veel mensen voor het wandelen en fietsen komen. De B&B’;s hebben de hoogste bezetting in april, mei, juli en augustus. De laagste bezetting is aan het begin (januari, februari en maart) en het eind van het jaar (november en december). De B&B-eigenaren zien voor de korte en langere termijn de volgende kansen: • • • • • • • •

Meer richten op zakelijke gasten De focus niet meer 100 procent op de Efteling leggen Krachtenbundeling Onderhoud bestaande faciliteiten Contactloos of contactarm verblijf Meer mensen die individueel willen overnachten Een gevarieerder aanbod aan evenementen en verblijfsmogelijkheden Meer focus op kwaliteit in plaats van kwantiteit

Bedreigingen die door de B&B-eigenaren op de korte en langere termijn gezien worden zijn: • • • •

De te warme zomers Het coronavirus en de gevolgen daarvan, met name minder (buitenlandse) toeristen Lokale regelgeving en kosten (toeristenbelasting en onroerend zaakbelasting) De toenemende capaciteit van overnachtingsmogelijkheden in de omgeving (verzadiging van de markt)

Van de respondenten zijn een paar B&B’s aangesloten bij platforms als Bed and Breakfast Nederland en Airbnb. Op regionaal niveau is de Vereniging Bed and Breakfast De Langstraat actief. De meesten van de B&B-ondernemers geven in de enquête aan af en toe behoefte te hebben aan periodiek contact met collega-recreatieondernemers. Bovenstaand zijn de belangrijkste conclusies uit de online vragenlijst. In bijlage 5 zijn alle resultaten te vinden.

Groepsaccommodaties Inleiding In de gemeente Loon op Zand bevinden zich 13 aanbieders van groep accommodatie(s). Deze zijn gevestigd in De Moer en vooral in Loon op Zand. Opvallend is dat er in Kaatsheuvel geen enkele groep accommodatie is. Een aantal bedrijven beschikt over meerdere accommodaties. De groepsaccommodaties variëren in grootte, er kunnen groepen terecht van 12 personen tot 140 personen. De naam groepsaccommodaties is min of meer een verzamelnaam voor verschillende categorieën logies-accommodaties voor groepen. Ten opzichte van de regio en landelijk heeft de gemeente Loon op Zand relatief veel groepsaccommodaties. Landelijk worden de volgende doelgroepen voor groepsaccommodaties gebruikt: • • • •

Recreatief (familie, vrienden, verenigingen, onderwijs, etc): 78,8% Zakelijk (vergaderingen, bedrijfsuitje, etc): 9,8% Zorg (geestelijk, lichamelijk, visueel): 7,3% Overig: 3,5%

De groep accommodatie markt in de gemeente Loon op Zand Op 9 maart 2020, net voor de landelijke lockdown, heeft er in het kader van de nieuwe toeristischrecreatieve visie een sessie specifiek met groepsaccommodatie-ondernemers plaatsgevonden. Hierbij waren 6 ondernemers aanwezig. Daarnaast is aan de groepsaccommodaties ook gevraagd om de (online) vragenlijst ten behoeve van de toeristisch-recreatieve visie in te vullen. Dat hebben 9 van de 13 groepsaccommodatie-ondernemers gedaan. Een mooie response van maar liefst 69%. Uit de plenaire sessie en de antwoorden op de enquêtevragen zijn de volgende conclusies te trekken: Als uniek kenmerk en ‘unique selling point’ wordt door veel ondernemers vooral de mooie, rustige ligging genoemd. Daarnaast zijn privacy, veel mogelijkheden voor activiteiten en verschillende groepsgroottes ook belangrijke kenmerken. Het typerende kernwoord voor de groepsaccommodaties in de gemeente Loon op Zand is volgens de ondernemers: ‘gastvrijheid’! Aansluitend bij de indeling van de markt zoals die gehanteerd wordt door Groepsaccommodaties Nederland ziet de markt voor de groepsaccommodaties in onze gemeente er als volgt uit: Recreatief De doelgroep ‘recreatief’ is verreweg de belangrijkste doelgroep voor de groepsaccommodaties in onze gemeente. Deze doelgroep is onderverdeeld in de volgende subgroepen: familie, vrienden, verenigingen en onderwijs.

Groepen vanuit het onderwijs en verenigingen worden het vaakste ontvangen (71,4% ontvangt deze vaak en regelmatig). Familiegroepen worden door 57,5% vaak en regelmatig ontvangen. Vriendengroepen worden het minst vaak ontvangen, 71,4% van de ondernemers ontvangt deze groepen slechts af en toe of nooit. De groepsaccommodaties in Loon op zand merken (nog) niets van de terugloop in sport- en scholengroepen die landelijk wel wordt geconstateerd Zakelijk De zakelijke doelgroep van bedrijfsuitjes, vergaderingen en trainingen (met overnachting) wordt niet vaak ontvangen in de gemeente Loon op Zand. Een grote meerderheid van de aanbieders van groepsaccommodatie (71,43%) geeft aan deze groepen slechts af en toe te ontvangen en geen enkele groepsaccommodatie ontvangt deze groepen vaak of regelmatig. Zorggroepen Zorggroepen maken nog minder gebruik van de groepsaccommodaties in onze gemeente. 57,1% van de groepsaccommodaties ontvangt af en toe een zorggroep en 42,9% ontvangt nooit een zorggroep. Buitenlandse gasten Bij de groepsaccommodaties in de gemeente Loon op Zand komt gemiddeld 11% van hun gasten uit het buitenland. Dit percentage ligt wat hoger dan het landelijk gemiddelde, wat waarschijnlijk te verklaren is door de nabijheid van de Efteling met haar internationale aantrekkingskracht.. De meeste buitenlandse gasten komen uit België, gevolgd door Duitsland.

Groepsgrootte, bezetting en kansen en bedreigingen De gemiddelde groepsgrootte verschilt per accommodatie. Wat betreft het programma tijdens hun verblijf hebben de meeste groepen zelf (vooraf) al veel uitgezocht. De meeste groepen hebben een eigen programma. Sommige ondernemers bieden zelf ook activiteiten aan, zoals een zeskamp, en deze worden dan ook vaak verwerkt in het programma van de groepen. Het is niet toevallig dat er in Loon op Zand zo veel groepsaccommodaties gevestigd zijn, met de Loonse en Drunense Duinen in de directe omgeving. Op de vraag in welke maanden de bezetting het hoogste en het laagste is gaven de lokale ondernemers aan dat de hoogste bezetting van april t/m september is. De laagste bezetting is aan het begin (januari, februari en maart) en het eind van het jaar (november en december). Dit komt nagenoeg overeen met de landelijke bezetting.

De groepsaccommodatie-ondernemers zien voor de korte en langere termijn de volgende kansen: • Investeren in nieuwe faciliteiten en herinrichting gebouw(en) • Digitalisering • Meer focussen op families en drie generatie vakanties • Meer eigen activiteiten (bv speurtocht) en in de omgeving (zoals een klimpark, zwemplas, etc) De volgende bedreigingen voor de korte en langere termijn worden de groepsaccommodatieondernemers gezien: • Niet voldoende bezetting, vooral vanwege het coronavirus • Geen mogelijkheid om de bezetting te verbeteren of in te investeren. Het risico is te groot • Er worden steeds meer beperkingen in het Nationaal Park opgelegd door Natuurmonumenten • Te veel concurrentie van andere soorten accommodaties. Het huidige aanbod van groepsaccommodaties moet gekoesterd en versterkt worden in plaats van nog meer logiesaanbod voor groepen toestaan. • Weinig aanbod van activiteiten in de omgeving Ongeveer de helft van de groepsaccommodaties in de gemeente is (recent) aangesloten bij Hiswa/Recron. Op de vraag of de ondernemers behoefte hebben om periodiek contact te hebben met collega recreatieondernemers gaf 57% aan hier af en toe behoefte aan te hebben. Bovenstaand zijn de belangrijkste conclusies uit de online vragenlijst. In bijlage 5 zijn alle resultaten te vinden.

Campings Inleiding In de gemeente Loon op Zand is 1 reguliere camping gevestigd. Daarnaast bevinden zich in de gemeente 9 kleine campings en een kampeerterrein van een naturistenvereniging. We spreken over een ‘reguliere camping’ als het gaat het over een recreatiebedrijf waarvan de camping de enige of hoofdactiviteit vormt. Daarnaast zijn er kleine campings, meestal aangeduid met de term ‘minicampings’. Hier gaat het bijna altijd over een camping als nevenactiviteit. In de meeste gevallen betreft het ‘kamperen bij de boer’ en is deze camping een vorm van verbrede landbouw (‘agro-toerisme’). De aanduiding boerderijcamping wordt ook gebruikt. Door de ANWB wordt er onderscheid gemaakt tussen drie groepen: 1) 2) 3)

Traditionele kampeerders Gezinskampeerders Ondernemende kampeerders

De kampeermarkt in de gemeente Loon op Zand Van de 12 (kleine) campings in de gemeente Loon op Zand hebben er 5 de online enquête voor de toeristisch-recreatieve visie ingevuld. Daarnaast heeft er een gesprek over de nieuwe visie plaatsgevonden met een aantal eigenaren van (kleine) campings in de gemeente.

Door de ondernemers wordt vooral de mooie, rustige ligging van hun camping benoemd als ‘unique selling point’. Gemiddeld komt slechts 8% van de gasten van de kleine campings uit het buitenland en 10% van de gasten van de reguliere camping. Buitenlandse bezoekers van de campings in de gemeente Loon op Zand zijn vooral Belgen, gevolgd door Duitsers en Fransen. Gekeken naar de doelgroep-indeling van de Nederlandse kampeermarkt komen de traditionele kampeerders het vaakst naar Loon op Zand. Ook ondernemende kampeerders weten de gemeente Loon op Zand te vinden. De reguliere camping ontvangt veel verschillende doelgroepen in leeftijd en samenstelling. Alle doelgroepen komen ongeveer even vaak alleen gasten in de leeftijd tot 24 jaar komen wat minder vaak. Ook ontvangen zij vaak gezinnen met kinderen, in tegenstelling tot de kleine campings. Van de gasten van de reguliere camping komt ca 30% speciaal voor de Efteling. Daarnaast komt men vooral voor de omgeving en om te fietsen en wandelen en ook specifiek voor de camping en de gastvrijheid. Voor de gasten van de kleine campings zijn het fietsen en wandelen en bezoek aan de natuurgebieden of familie verreweg de belangrijkste bezoekmotieven. Slechts een klein percentage (gemiddeld 10%) van deze gasten komt speciaal voor de Efteling. Bij de campings is er sprake van een seizoen patroon.

Campings zijn immers meer dan andere logiesaccommodaties afhankelijk van het weer. Het seizoen loopt van april tot en met oktober, de rest van het jaar zijn alle campings gesloten. De hoogste bezetting hebben de campings in de maanden mei tot en met augustus. Opvallend is de lage bezetting in de maand september, ondanks de oudere doelgroep van fietsers en wandelaars. De campingeigenaren in Loon op Zand zien voor de korte en langere termijn vooral de volgende kansen: • Meer richten op bezoekers van de Efteling en het Van Gogh Nationaal Park die de komende jaren zullen toenemen in aantal • Coronacrisis biedt kansen voor campings die rust en ruimte (onderlinge afstand) bieden • Vanwege corona zullen mensen waarschijnlijk meer in Nederland op vakantie gaan in plaats van naar het buitenland. • Toename van actieve senioren en meer belangstelling voor fietsen en wandelen • Het aanbieden van privé-sanitair • Verschuiving naar meer kleinschalige vaste accommodaties in combinatie met kort verblijf van caravans en campers De grootste bedreigingen die op korte en langere termijn door de ondernemers worden gezien zijn: • De coronacrisis en de daarmee gepaard gaande economische recessie • De afname van het aantal kampeergasten • Klimaatverandering.

Extremer weer en verschuiving van seizoenen waardoor Nederland minder aantrekkelijk wordt als kampeerland • Bestemmingsplannen en regelgeving om variatie in recreatieve vormen te combineren • Verslechtering van het vestigingsklimaat door zijdelingse en plaatselijke belastingen en prijsverhogende factoren. Wildgroei en willekeur van vestigings- of bestemmingswijzigingen De meerderheid van de campingeigenaren geeft aan behoefte te hebben om af en toe contact te hebben met collega-ondernemers. Bovenstaand zijn de belangrijkste conclusies uit de online vragenlijst. In bijlage 5 zijn alle resultaten te vinden.

Bungalowparken en hotels Bungalowparken In Loon op Zand is een bungalowpark van Landal gevestigd met een middelgrote omvang (ruim 100 vakantiewoningen voor 4 tot en met 12 personen). Er is in de gemeente ook een bungalowpark van EuroParcs. Dit park is nog in ontwikkeling maar met een paar honderd vakantiewoningen en groeiplannen is hier sprake van een grootschalig park. Hier staan op dit moment 4- en 6-persoons vakantiewoningen en een aantal luxe safari-tenten (glamping). Verder beschikt de Efteling over 2 eigen vakantieparken die als grootschalig te typeren zijn met honderden vakantiewoningen voor 4-12 personen. Daarnaast zijn er in de gemeente Loon op Zand 2 aanbieders met een beperkt aantal recreatiewoningen, chalets en lodges voor maximaal 6 personen. Op steeds meer bungalowparken in Nederland zijn de vakantiewoningen geen eigendom van de eigenaar of exploitant van het park maar zijn deze in eigendom van particulieren en/of investeerders. De eigenaren mogen meestal zelf een bepaalde periode in het jaar hun vakantiewoning recreatief gebruiken en de rest van het jaar wordt deze verhuurd aan (wisselende) derden. Permanente bewoning in vakantiewoningen is in de meeste gemeenten in Nederland en ook in de gemeente Loon op Zand niet toegestaan.

Meestal wordt de recreatieve verhuur door een overkoepelende (landelijke) organisatie gedaan, maar (private) vakantiewoningen op een bungalowpark worden ook wel via meerdere aanbieders en boekingskanalen in de markt gezet. Hotels In de gemeente Loon op Zand zijn op dit moment 9 hotels, waarvan 4 als grootschalig kunnen worden aangemerkt met meer dan 100 bedden. Hieronder vallen ook de 2 hotels van de Efteling. Daarnaast zijn er een aantal logies-aanbieders met een paar kamers die bestemmingsplan- of vergunningtechnisch als hotel zijn aangeduid maar feitelijk onder kleinschalige logies vallen. Hotels zijn in vele soorten en maten. Van kleinschalige dorpshotels met een paar kamers tot grote hotels met honderden kamers in de centra van grote steden, langs snelwegen of bij vliegvelden. Voor de hotelmarkt kunnen de volgende doelgroepen worden onderscheiden (ZKA 2020): • Toeristisch (individueel en groepen) • Zakelijk (zowel individueel als meerdaagse bijeenkomsten ofwel MICE (meetings, incentives, conventions, exhibits) • Overig (bv arbeidsmigranten, studenten) Bungalowparken en hotels in de gemeente Loon op Zand Er hebben 2 lokale ondernemers uit deze sectoren de online enquête voor de toeristisch-recreatieve visie ingevuld. Met de Efteling heeft daarnaast ook een persoonlijk gesprek over de nieuwe visie plaatsgevonden.

Hoewel door de lage response de enquête-resultaten voor deze categorie bedrijven niet representatief zijn, geven deze wel een redelijk goed beeld van dit type bedrijven in de gemeente. Iets meer dan de helft van de gasten komt uit Nederland. De buitenlandse gasten zijn vooral Belgen en Duitsers. Dit komt overeen met het hierboven geschetste beeld van de hotelmarkt. De doelgroep 35 t/m 54 jaar komt het vaakst naar de bungalowparken en hotels in onze gemeente. Dit zijn vooral gezinnen met kinderen en grote gezinnen (meerdere generaties). De 65+-doelgroep, senioren zonder kinderen, maakt slechts af en toe gebruik van deze accommodaties. De bezoekreden is vooral de Efteling (70-100%) en verder ook het bezoeken van de natuur en de omliggende steden. Gasten van de Efteling-accommodaties komen in principe alleen voor de Efteling, ze ondernemen niet of nauwelijks andere activiteiten in de omgeving. Voor deze gasten is het belangrijkste om een weekend iets bijzonders te doen met het brede gezin (opa en oma, kinderen en kleinkinderen). Gezelligheid en samenzijn zijn belangrijker dan actief bezig zijn of veel ondernemen. De bezetting van de hotels en bungalowparken in onze gemeente is het hoogst in de vakantieperiodes van zowel Nederland als België, met name in de zomermaanden. In het eerste kwartaal is de bezetting het laagst.

De ondernemers die de online enquête hebben ingevuld zien de volgende kansen voor de korte en langere termijn: • het aanspreken van nieuwe markten • Kwaliteitsverbetering • Belevingsconcepten, totaalbeleving bieden (attracties, verblijf, merchandise en entertainment) • Toepassen techniek in bedrijfsvoering en beleving • Externe samenwerking, veel samenwerken met lokale ondernemers • Inspelen op duurzaamheid En de volgende bedreigingen worden voor de korte en langere termijn gezien: • de liquiditeit en het investeringsvermogen is in gevaar door de coronacrisis • een verslechterde concurrentiepositie Er is behoefte aan af en toe contact met collega-ondernemers over onder andere regelgeving, belastingen en lobby. Bovenstaand zijn de belangrijkste conclusies uit de online vragenlijst. In bijlage 5 zijn alle resultaten te vinden.

De Efteling De Efteling is sinds de opening van het Sprookjesbos in 1952 uitgegroeid tot één van de grootste attractieparken van Europa. Het attractiepark is circa 52 ha groot en is de populairste dag attractie van Nederland en trok in 2019 5,26 miljoen gasten. Het karakter van het attractiepark de Efteling wordt vooral bepaald door de sfeer van de ontwerpen, de ruimtelijke opzet en de kenmerkende architectuur van de attracties en bebouwing in een bosrijke sprookjesachtige omgeving. De Efteling is al enige jaren bezig om uit te groeien van dag attractiepark naar een internationale meerdaagse bestemming. Hiermee wil de Efteling haar positie in de toekomst versterken. Zoals te lezen is in bijlage 3 is de Efteling een belangrijk onderdeel geweest van onze geschiedenis en welvaart. Als gemeente koesteren we onze historie en zijn wij trots op de ontwikkeling die de Efteling de afgelopen jaren door heeft gemaakt en dankbaar voor de toename in werkgelegenheid die dit met zich mee heeft gebracht. De Efteling biedt naast dagrecreatie ook verblijfsrecreatie aan in de vorm van vakantieparken en hotels. Deze verblijfsaccommodaties zijn gethematiseerd en onlosmakelijk verbonden met de Efteling. De gemiddelde verblijfsduur in de hotels is ca 2 dagen en in de vakantieparken 3 tot 4 dagen.

Door het bieden van een totaalpakket en –concept wil de Efteling een optimale beleving bieden en het maximale rendement uit het verblijf halen. Verder biedt de Efteling met Villa Pardoes ook vakantieverblijf aan ernstig zieke kinderen. De hoge mate van uniciteit van (het concept van) de Efteling zorgt ervoor dat aantrekkelijkheid van de Efteling en daardoor de reisbereidheid van bezoekers, groot is. De overnachtingsmogelijkheden vergroten bovendien de reisbereidheid van bezoekers: een bezoeker kan het park meerdere dagen bezoeken en hoeft niet voor een enkele dag op en neer naar de Efteling. Om haar positie als één van de grootste attractieparken van Europa vast te houden en de continuïteit van de organisatie te waarborgen, wil de Efteling komende jaren doorgroeien tot een internationale bestemming met 7 miljoen bezoeken in 2030. Vanwege deze ambitie wil het park haar verzorgingsgebied uitbreiden tot een straal van 500 kilometer rondom Kaatsheuvel. De verwachting is dat een aanzienlijk deel van de groei bestaat uit gasten die meerdere dagen zullen verblijven en het attractiepark vaker zullen bezoeken. Het doel van de Efteling is de meest sprookjesachtige en kwalitatieve bestemming in Europa te worden waar de hele familie zich meerdere dagen kan verwonderen.

In 2030 is de Wereld van de Efteling uitgegroeid van een attractiepark met verblijfsaccommodaties tot een internationale resort bestemming waar gasten: • De Wereld van de Efteling goed kunnen bereiken, met zo schoon en slim mogelijke vervoersmiddelen.

• • •

Een bezoek brengen aan een sprookjesachtige omgeving met veel aandacht en ruimte voor natuur en landschap. Binnen en buiten een wonderlijke tijd beleven in een diversiteit aan attracties. Meerdere dagen verblijven in één van de thematische vakantieverblijven of in verblijfsaccommodaties in de omgeving.

De Efteling wil hierbij tevens een ‘goede buur’ zijn en ook haar maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Onder andere door samen te werken met lokale bedrijven en toeleveranciers, werkgelegenheid te bieden aan veel lokale mensen (onder andere met afstand tot de arbeidsmarkt), te investeren in duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Een aandachtspunt voor de Efteling is ook de bereikbaarheid en het beperken van de (verkeers- en parkeer)overlast. De Efteling zet er actief op in om haar gasten aan te sporen om met de fiets of het OV te komen. Daarnaast investeert de Efteling miljoenen in aanleg van nieuwe infrastructuur en betaalt aan de gemeente vermakelijkhedenretributie voor onder meer het onderhoud van bestaande infrastructuur.

Bedrijventerreinen en centrumgebieden Onze gemeente kent diverse clusters van economische activiteit. De belangrijkste zijn het bedrijvenpark Kaatsheuvel, bedrijventerrein de Hoogt in Loon op Zand en de beide centra. Bedrijvenpark Kaatsheuvel Bedrijvenpark Kaatsheuvel is een park met een omvang van circa 33 ha. Op dit park zijn circa honderdvijftig bedrijven actief. Daarnaast zijn we bezig met de uitgifte van berdrijvenpark Kaatsheuvel fase 2. Hier is ongeveer ruimte voor 25 nieuwe ondernemingen. Op bedrijvenpark Kaatsheuvel is sprake van parkmanagement. De kosten hiervan worden door de ondernemers zelf gefinancierd via de reclamebelasting. De opbrengsten van de reclamebelasting worden beschikbaar gesteld aan de Stichting Ondernemend Loon op Zand en jaarlijks dienen zij plannen in voor deze middelen. De komende jaren ziet het bedrijvenpark kansen voor het opwaarderen van het groenonderhoud, het opzetten van een e-bikepool en het organiseren van een open bedrijvendag. Als gemeente faciliteren we deze ontwikkelingen daar waar mogelijk en gewenst.

Afbeelding bedrijventerrein Bedrijvenpark Kaatsheuvel inclusief uitbreiding

Bedrijvenpark de Hoogt Bedrijvenpark de Hoogt is een gemend park met een omvang van circa 7 hectare. Er zijn geen mogelijkheden om dit bedrijventerrein uit te breiden. Bedrijven die uit hun jasje groeien zijn genoodzaakt te verhuizen naar het Bedrijvenpark Kaatsheuvel of een terrein buiten onze gemeente. Dit park toont inmiddels enige sporen van veroudering en biedt daarom kansen voor revitalisatie. In het coalitieakkoord is al aangegeven dat we hier graag een extra ontsluiting willen realiseren. Op dit terrein is op dit moment geen parkmanagement aanwezig. In 2021 onderzoeken we samen met de SOL of er voldoende draagvlak en behoefte is om hier parkmanagement op te starten.

Afbeelding bedrijventerrein de Hoogt Centrum Kaatsheuvel

In 2020 zijn we gestart met de herinrichting van het centrum van Kaatsheuvel. Doel is om van het vitale hart van Kaatsheuvel dé huiskamer te maken voor bewoners, bezoekers en ondernemers. Daarnaast zien we dat centra, als gevolg van het Coronavirus en de digitalisering steeds meer onder druk komen te staan. Op enkele plekken zien we panden leegstaan. Samen met vastgoedeigenaren en de gebiedscommissie is eind 2020 gestart met een bijeenkomst om hierin gezamenlijk op te trekken. Samen met de SOL stellen we daarom een detailhandelsvisie op voor het centrum van Kaatsheuvel, Loon op Zand en het overgangsgebied (Schotsestraat/Bevrijdingsweg). Daarnaast promoten we Koop Lokaal. Het centrum van Kaatsheuvel kent daarnaast een centrummanager. Deze centrummanager wordt gefinancierd vanuit de opbrengsten reclamebelasting. De opbrengsten van de reclamebelasting worden beschikbaar gesteld aan de Stichting Ondernemend Loon op Zand en jaarlijks dienen zij plannen (mede opgesteld door de gebiedscommissies actief in de verschillende gebieden) in voor deze middelen. De komende jaren werken zij onder andere aan een vernieuwde website, het neerzetten van meerdaagse evenementen om zo meer bezoekers naar het centrum te trekken. Als gemeente denken we mee over kansrijke transformaties/herbestemmingen om ons centrum zo optimaal mogelijk te laten functioneren.

Centrum Loon op Zand In het centrum van Loon op Zand zijn circa 30 ondernemers actief. We zien hier de laatste jaren veel dynamiek en nieuwe ondernemers die hun kansen pakken. Denk aan Brilliant Bottles, de Bank en Loons Lokaal. Samen met de Wetering PlanGroep werken we aan een duurzame invulling van de herbestemming van de Wetering. De Wetering vormt het dorpshuis (de huiskamer) van de kern Loon op Zand. In 2020 heeft de gebiedscommissie, als onderdeel van de SOL, het initiatief genomen om Koop Lokaal te promoten. Als gemeente juichen wij dit initiatief van harte toe. Ook voor dit centrum zijn standaard middelen beschikbaar via de opbrengst van de reclamebelasting. Gelet op de beperkte omvang is het hier financieel niet haalbaar om een (betaalde) centrummanager actief te hebben. Deze middelen worden onder andere benut voor de aankleding van het centrum met bloembakken in de zomermaanden en feestverlichting tijdens de wintermaanden. Net als in het centrum van Kaatsheuvel zien we dat het centrum meer en meer onder druk komt te staan als gevolg van digitalisering, schaalvergroting en de impact van het Coronavirus. Het centrum van Loon op Zand is daarom

onderdeel van de detailhandelsvisie voor het centrum van Kaatsheuvel, Loon op Zand en het overgangsgebied (Schotsestraat/Bevrijdingsweg). Deze visie kan leiden tot een toekomstplan om te komen tot gebiedsontwikkeling van (een deel van) het centrum. Uitgangspunt is daarbij om een supermarkt voor het centrum van Loon op Zand te behouden. Als gemeente denken we mee over kansrijke transformaties/herbestemmingen om ons centrum zo optimaal mogelijk te laten functioneren. Andere bedrijvigheid Als gemeente zijn we ons bewust dat ook buiten de hierboven genoemde gebieden er heel veel ondernemerschap is. Ondernemerschap waar we trots op zijn en ook zeker oog voor hebben. Deze ondernemers moedigen we aan zich aan te sluiten bij ondernemersverenigingen en wijzen we ook op kansen als deze zich voordoen. Vanzelfsprekend zijn zij welkom bij Station88, het fysieke ondernemersloket in en voor onze regio.

Bijlage 5. Resultaten enquête toeristische sector We hebben een vragenlijst gemaakt voor de toeristische sector over de economische en toeristischrecreatieve visie. In totaal hebben 26 ondernemers de vragenlijst ingevuld. Hieronder een overzicht van de respondenten. Soort accommodatie Groepsaccommodaties B&B ‘s en vakantiewoningen (Kleine) campings Hotels en vakantieparken Totaal

Aantal respondenten 7 van de 13 11 van de 37 5 van de 12 3 van de 15 26 van de 77

Procent per soort 54% 30% 42% 20%

Procent totaal 9% 14% 6% 4% 100%

Er zit een klein verschil tussen onderstaand overzicht en de tabel hierboven. Dit komt doordat er een overlap is tussen vakantieparken en campings. En een overlap tussen groepsaccommodaties en vakantiewoningen.

De vragenlijst kan je onderverdelen in de volgende thema’s: 1. Over het bedrijf 2. Internationale gasten 3. Doelgroep per sector 4. Tips en tops 5. DNA 6. Kwaliteit en klimaatverandering 7. Corona virus 8. Bezetting 9. Kansen en bedreigingen 10. Samenwerking 11. Overig Over het bedrijf Om te beginnen hebben we gevraagd wat de bedrijfsnaam is van de respondent. Hierboven staat al een overzicht per sector. Voor onze toeristische visie vinden we het belangrijk om te weten wat het aanbod in de gemeente Loon op Zand nou precies zo uniek maakt. Dit kunnen we vervolgens gebruiken voor het omschrijven van ons DNA. Daarnaast kan het Regionaal Bureau voor Toerisme (RBT) de Langstraat hier ook op inspelen. Hieronder een overzicht van de antwoorden die gegeven zijn. Wat opvalt, is dat vooral de mooie, rustige ligging vaak benoemd wordt als ‘unique selling point’. Daarnaast is privacy (o.a. privé tuinen) ook een belangrijk kenmerk. •

Ons vakantiepark is net onderhouden en heeft een mooie brasserie met meerdere speeltuinen. De mooie ligging is ook een groot pluspunt

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

• •

De combinatie met een Efteling bezoek en de mooie vormgeving Veel privacy Een vrijstaand appartement met privé tuin voor de gasten. Daarnaast zijn er geen vreemden met wie ruimtes gedeeld moeten worden. De ligging Eenvoud met stijl en zeer compleet Boerencamping bij een paardenpension Mooi huis en goede uitstraling in een leuke omgeving Cross over tussen hotel, hostel en Guesthouse. Bijzondere inrichting en grote daktuin. We zijn ook de trotste eigenaar van het eerste 6 persoonsbed in Nederland Wij hebben 3 accommodaties. Elke accommodatie is verschillend met in totaal 250 slaapplaatsen De ligging, de ruimte en de rust De persoonlijke benadering Diverse groepen mogelijk van 2 t/m 100 personen Het thema: Engels landelijk, luxe, verlengstuk van de Efteling De ligging, de rust, de ruimte, kortom vakantiegevoel maar toch overal dichtbij Een knus-luxe verblijf met veel rust en privacy en een vers geserveerd landelijk ontbijt met home made, ambachtelijke en streekproducten De ligging De locatie (uitzicht), de sfeer op de camping, de comfortplaatsen en het hartelijke ontvangst De ligging, faciliteiten en de gastvrijheid De ligging en persoonlijke warme gastvrouw Landelijk gelegen, unieke stijl, rolstoel toegankelijk en een theetuin Wij hebben er een speelhal bij waardoor de groepen hun activiteiten ondanks weersomstandigheden altijd door kunnen laten gaan.

Daarnaast bieden we activiteiten aan zoals zeskamp, gps etc. Tenslotte kunnen er ook ponykampen bij ons terecht omdat we paardenstallen hebben Ecologische verbouw (materialen en energiegebruik), luxe afwerking, zeer grote prive-tuin, landelijke ligging en persoonlijk contact Rustig gelegen, grenzend aan natuurgebied Huis ter Heide

Internationale gasten Een van de speerpunten van Visit Brabant is om te zorgen dat er meer buitenlandse toeristen naar Brabant komen. We horen vaak dat zowel de Efteling als de Loonse en Drunense Duinen bezocht worden door buitenlandse gasten. We hebben gevraagd aan de ondernemers welk percentage van hun gasten, op jaarbasis, naar schatting uit het buitenland komt. Gemiddeld is dit 30%. Voor enkele ondernemers komen zelfs 60% van hun gasten uit het buitenland.