01-04-2021 Bijlage 1. Beleids- en beheerplan OVL en verkeersregelinstall.2021-2031.docx

Beleids- en beheerplan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties gemeente Loon op Zand 2021 – 2031

Gemeente Loon op Zand

Colofon

Project

Beleids- en beheerplan openbare verlichting 2021-2031

Opdrachtgever

Gemeente Loon op Zand

Opgesteld i.s.m.

Henk Kools Adviseur Wegen, Civiele Kunstwerken en Openbare Verlichting Erik Willemse Beheerder openbare verlichting gemeente Dongen en Loon op Zand

Opdrachtnemer

Nederlands Licht Instituut Dokter van Deenweg 84 8025 BL Zwolle T: 038 – 455 52 46 www.nederlandslicht.nl info@nederlandslicht.nl

Auteur

Frank van den Hoek M: 06 – 15 00 22 18 frank.vandenhoek@nederlandslicht.nl

Datum

4-3-2021

Versie

V8 definitief

Corsa nr

2021.01527

Pagina 2 van 41

Inhoudsopgave 0 1

Inleiding ........................................................................................................................................5 Managementsamenvatting..........................................................................................................7

DEEL A Beleidsplan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties 2021-2031 ...................................9 1 Overkoepelend beleid, regels, wetten ......................................................................................10 1.1 SER-energieakkoord............................................................................................................10 1.2 Omgevingswet ....................................................................................................................10 1.3 Nederlandse praktijk richtlijn openbare verlichting ..........................................................10 1.4 Coalitieakkoord 2019-2022 ................................................................................................11 1.5 Duurzaamheidsvisie Loon op Zand.....................................................................................11 1.6 Integraal beleidsplan openbare ruimte..............................................................................11 2 Verlichting in de openbare ruimte.............................................................................................13 2.1 Sociale veiligheid.................................................................................................................13 2.2 Verkeersveiligheid

..............................................................................................................14 2.3 Beleving...............................................................................................................................14 2.4 Slimme verlichting (smart city)...........................................................................................14 3 Beleid 2021-2031 .......................................................................................................................17 3.1 Beleid en doelstellingen 2021-2031...................................................................................17 3.2 Donkerte .............................................................................................................................18 3.3 Lichtkleuren ........................................................................................................................18 3.4 Ecologie...............................................................................................................................19 3.4.1 Groene verlichting .....................................................................................................20 3.4.2

Amberkleurige verlichting .........................................................................................20

3.5 Bijzondere objecten............................................................................................................20 3.5.1 Hanging baskets.........................................................................................................21 3.5.2 3.6 3.7 3.8

Feestverlichting .........................................................................................................22 Slimme verlichting ..............................................................................................................22 Verlichting derden ..............................................................................................................23 Energie ................................................................................................................................23

DEEL B Beheerplan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties 2021-2026 .................................24 1 Kaders en richtlijnen ..................................................................................................................25 1.1 Wat is verlichting ................................................................................................................25 1.2 Installatie verantwoordelijkheid.........................................................................................25 2 Organisatie .................................................................................................................................27 2.1 Interne organisatie .............................................................................................................27 2.2 Belangen burgers................................................................................................................27 2.3 Uitvoerend aannemer ........................................................................................................28 2.4 Installatie verantwoordelijkheid.........................................................................................28 2.5 Stabiliteitsmetingen............................................................................................................29 Pagina 3 van 41

2.6 Ingehuurde kennis en advies..............................................................................................29 3 Huidige installatie.......................................................................................................................30 3.1 Lichtmasten.........................................................................................................................30 3.2 Armaturen...........................................................................................................................31 3.3 Lampen ...............................................................................................................................31 3.4 VSA’s en LED drivers ...........................................................................................................32 3.5 Verkeersregelinstallaties ....................................................................................................32 4 Beheer ........................................................................................................................................34 4.1 Beheerdoelstellingen..........................................................................................................34 4.2 Onderhoud..........................................................................................................................34 4.2.1 Meldingen en

klachten ..............................................................................................34 4.2.2

Onderhoud ................................................................................................................35

4.2.3

Vervanging.................................................................................................................35

4.2.4

Onderhoudsniveau ....................................................................................................35

5 Financiën, dagelijks beheer en onderhoud ...............................................................................37 5.1 Beschikbaar budget openbare verlichting .........................................................................37 5.2 Benodigd budget opgave organisatie.................................................................................37 5.3 Beschikbaar budget verkeersregelinstallaties....................................................................38 5.4 Benodigd budget verkeersregelinstallaties........................................................................38 6 Vervangingsopgave ....................................................................................................................39 6.1 Omvang vervanging ............................................................................................................39 6.2 Prijzen materiaal en arbeid.................................................................................................39 6.3 Besparing op energie..........................................................................................................40 6.4 Besparing op onderhoud ....................................................................................................40 6.4.1 Berekening onderhoudskosten huidige installatie ....................................................40 6.4.2 6.5

Berekening onderhoudskosten toekomstige situatie................................................41 Vervanging verkeersregelinstallaties .................................................................................42

Pagina 4 van 41

0

Inleiding

De gemeente Loon op Zand bestaat uit de 3 dorpskernen Loon op Zand, Kaatsheuvel en de Moer. De gemeente is verantwoordelijk voor een goede leefbare openbare ruimte waarvan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties onderdelen zijn. Naast de landelijke wet- en regelgeving, de veranderingen op de energiemarkt, de verkeers- en sociale veiligheid, vandalisme en de energie en milieuaspecten heeft openbare verlichting raakvlakken met verschillende gemeentelijke beleidsvelden. Het is dan ook noodzakelijk een duidelijke visie voor de openbare verlichting op te stellen. In dit plan wordt beschreven hoe de gemeente Loon op Zand de komende jaren om wil gaan met de openbare verlichting. Zo wordt in dit plan het toekomstige beleid en beheer met de doelstellingen omschreven. Hierbij is rekening gehouden met en gebruik gemaakt van de verschillende beleidsgebieden binnen de gemeente. Het beleid en beheer van verkeersregelinstallaties is ook in dit plan opgenomen. Binnen de gemeente Loon op Zand treffen we die alleen aan langs de Europalaan en een enkele knipperbol aan de Bevrijdingsweg. Gezien de relatie met verlichting en de beperkte omvang is het beleid en beheer opgenomen in dit plan. Op dit moment is er geen geldend beleidsplan voor de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties in de gemeente Loon op Zand.

De huidige werkwijze is gebaseerd op het beleidsplan openbare verlichting 2009-2013 en het beheerplan openbare verlichting 2014-2017, de ervaringen van de gemeente en zit in diverse processen verweven. Daarmee is dit ook direct de belangrijkste aanleiding voor het opstellen van dit plan. Binnen de gemeente is er behoefte om het beleid vast te stellen voor meerdere jaren. Hiermee wordt duidelijkheid en vastigheid gecreëerd voor iedereen intern in de gemeentelijke organisatie maar ook daarbuiten. In dit plan zal toegelicht worden welke aspecten komen kijken bij openbare verlichting en hoe de gemeente hier mee om gaat. Daarnaast wordt de strategie, beleid en beheer voor de komende jaren bepaald. Om deze reden is ervoor gekozen om het beleid en beheer in één plan onder te brengen, waarbij deel A het beleidsdeel is en deel B het beheerplan. Het beheer zal voornamelijk op een hoog abstractieniveau worden ingevuld. Een gedetailleerd plan ontstaat op het moment dat vervangingsplannen worden opgesteld.

In het beleidsplan worden bestaande doelen opgenomen maar ook nieuwe ambities geformuleerd op gebieden als duurzaamheid, energiebesparing en innovatie. Een aantal van deze onderwerpen en maatregelen zijn (deels) overkoepelend vastgelegd. Zo is er het SER-energieakkoord met zijn doelstellingen. Om dit doel te bereiken moet er een duidelijk beleid worden vastgesteld. Maar ook duurzaam inkopen leidt tot een verbeterd milieu en daarvoor zijn innovatieve materialen nodig. Al deze zaken leiden uiteindelijk ook tot een besparing in kosten. Het doel van het beheerplan is het inzicht krijgen in de kwantiteit en kwaliteit van de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties in beheer bij de gemeente. De gestelde doelen in het

Pagina 5 van 41

beleidsplan vormen de basis voor de uitwerking van het beheerplan. Tevens worden de benodigde onderhoudsbudgetten voor het instant houden van het areaal inzichtelijk gemaakt. Het beheerplan wordt iedere 2 jaar financieel geactualiseerd en na 5 jaar ook inhoudelijk geactualiseerd. Bij het opstellen en vaststellen van dit plan zijn verschillende interne actoren betrokken. De afdeling Infra is trekker bij het opstellen van het plan. Andere afdelingen (zoals FBI) hebben ook raakvlakken en zijn betrokken waar dit nodig is. Het College van B&W en gemeenteraad is betrokken via de vaststelling van het plan.

Leeswijzer Dit plan begint met een samenvatting. Hierin worden kort de kernpunten uit het beleids- en beheerplan weergegeven. Hierna is het plan opgedeeld in twee delen: deel A is het beleidsplan voor de periode 2021-2031, deel B het beheerplan voor de periode 2021-2026. In deel A wordt eerst het vigerend beleid, regels en wetten beschreven. Hierna wordt het doel van openbare verlichting aan de hand van 4 thema’s kort toegelicht. In hoofdstuk 3 wordt het beleid voor de openbare verlichting en de verkeersregelinstallaties aangegeven. Deel B bevat de uitwerking voor het beheer van het beleid uit deel A aangevuld met overige kaders en richtlijnen. Deze kaders en richtlijnen worden in hoofdstuk 1 toegelicht. De organisatie en huidige installatie worden vervolgens beschreven. Hoe we het beheer de komende jaren gaan vormgeven staat vermeld in hoofdstuk 4. Afsluitend worden de financiën en vervangingsopgave beschreven.

Pagina 6 van 41

1

Managementsamenvatting

In dit plan zijn het beleid, de doelstellingen en het beheer benoemd die direct of indirect te maken hebben met de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties. Het plaatje van verlichting gaat tegenwoordig verder dan alleen een lichtmast in de openbare ruimte die licht geeft. Lichtkleur, dimmen, detectie, connectiviteit zijn zo zaken die ook spelen. En dat alles tegen maatschappelijk verantwoorde kosten. Het belangrijkste uit het beleid is: We verlichting waar het nodig is, op een wijze die de sociale veiligheid verbeterd. We doen dit op een energiezuinige en slimme manier met nieuwe technieken. We houden onze installatie in stand op basis van inspecties en standaardiseren waar mogelijk. Belangrijke doelstelling voor komende periode is: het verder besparen op energie. De eerder genoemde doelstelling van de besparing op energieverbruik gaan we niet halen. Als alle armaturen vervangen zijn door LED komen we uit op circa 43% besparing. Maar door een kwalitatief betere installatie gaat het aantal storingen omlaag en het comfort omhoog. Dit levert samen met een slimmere verlichting (aan wanneer het moet) over het geheel een financiële besparing op en een betere verlichting voor u en mij, de gebruikers van de openbare ruimte. Daarnaast beperken we de benodigde tijdinspanning voor het beheer en brengen we de areaalgegevens op orde.

Tot slot verbeteren we het proces van klachten en meldingen, waarmee we de service naar de inwoners verhogen. Beleid rondom verkeersregelinstallaties is beperkt, geen verkeersregelinstallaties tenzij en het gaat om maatwerk voor elke situatie. Beheer en onderhoud van de verkeersregelinstallaties hebben we op orde. We weten wat we hebben en wat het kost om te onderhouden. Hier zijn komende periode dan ook geen grote kostenposten te verwachten. Tijdig vervangen van de openbare verlichting is noodzakelijk om te voorkomen dat er achterstallig onderhoud ontstaat. Hoe omvangrijk we kunnen vervangen is afhankelijk van beschikbaar budget. Er is komende periode (2021-2026) circa 1.090.000 euro nodig voor het vervangen. Met besparingen op energie en onderhoud kan een deel van de kapitaalslasten worden gefinancierd. De komende 5 jaar gaan we 400 lampen per jaar vervangen, hiermee spreiden we de vervangingsinvesteringen. Na 2030 gaan we de eerste LED lampen die uit 2010 dateren vervangen. Dan staan er ook grote vervangingen van masten op het programma. Deze vervangingen worden in het volgend beheerplan opgenomen. Ontwikkelingen staan niet stil. LED wordt nog iets zuiniger en gaat ook steeds iets langer mee. In de toekomst gaan we de lichtmasten aan elkaar verbinden en gaan ze meer en meer op aanwezigheid

Pagina 7 van 41

van de weggebruiker de openbare ruimte verlichten. Dit brengt naast besparingen eerst investeringen met zich mee. De financiële confrontatie voor de openbare verlichting ziet er als volgt uit: 2021

2022

2023

2024

2025

2026

Regulier budget Kapitaallasten volgend uit vervangingen

€ 258.533

€ 258.533

€ 258.533

€ 258.533

€ 258.533

€ 258.533

€

-

€

-

€ 21.733

€ 37.816

€ 53.699

€ 69.381

Besparingen

€

3.633

€ 12.550

€ 24.419

€ 28.238

€ 32.057

€ 35.876

Tekort/overschot € 3.633

€ 12.550

€

€ -9.578

€ -21.642

€ -33.505

2.686

Voor de verkeersregelinstallaties zijn de beschikbare middelen komende jaren voldoende voor het beheer en onderhoud. Het beheer en onderhoud is meerjarig ondergebracht in een contract. De indexering die is opgenomen in dit contract kan mogelijk leiden tot overschrijdingen na 2025. Dit wordt opgenomen in het volgende beheerplan. De aanwezige verkeersregelinstallaties zijn betrekkelijk nieuw. Van vervanging is komende jaren nog geen sprake. We hebben het uitsluitend over beheer en onderhoud. Hiervoor is in de begroting budget opgenomen bij verkeersregelinstallaties.

Pagina 8 van 41

DEEL A Beleidsplan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties 2021-2031

Pagina 9 van 41

1

Overkoepelend beleid, regels, wetten

De openbare verlichting heeft direct en indirect te maken met veel andere onderwerpen die spelen op nationaal en lokaal niveau. Denk hierbij aan het de Omgevingswet, SER-energieakkoord, de Duurzaamheidsvisie Loon op Zand (The Global Goals 7 en 11), de Nota Integraal Beleid Openbare Ruimte (IBOR) en Handboek Inrichting en Werken Openbare Ruimte (HIWOR) van de gemeente Loon op Zand. De belangrijkste wetten, regels en beleid worden in onderstaande paragrafen kort toegelicht.

1.1

SER-energieakkoord

Vanuit het SER-energieakkoord is het doel gesteld om te besparen op het energieverbruik van de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties. In de openbare verlichting is het streven om een 20% besparing van het energieverbruik gerealiseerd te hebben in 2020 t.o.v. 2013, en 50% in 2030. Daarnaast is tot doel gesteld om 40% van de openbare verlichting uitgevoerd te hebben in energiezuinige verlichting in 2020. Door het vervangen van conventionele verlichting door LED verlichting (eventueel in combinatie met dimmen of met detectie) wordt er bespaard op energie. Afhankelijk van de bestaande conventionele lamp wordt de energiebesparing bepaald. De genoemde percentages worden niet door de gemeente gehaald Dit komt omdat we al van voor 2013 met spaarlampen werken. Circa 50% van de lampen is van het zogenaamde PLL type. Dit is ook een spaarlamp, maar minder zuinig dan de LED lamp. Door deze te vervangen door LED kunnen we dus beperkt op energie besparen, 20 tot 50% in combinatie met dimmen. Wel kan er behoorlijk op onderhoudskosten worden bespaard. LED lampen hoeven we niet om de circa zes jaar te vervangen zoals de PLL lampen, maar pas na circa 20 jaar.

1.2

Omgevingswet

De komst van de Omgevingswet betekent dat er veel verandert. De wet bundelt o.a. 26 bestaande wetten voor onder meer bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening en natuur. Een belangrijk aspect van de nieuwe omgevingswet is dat de verschillende plannen voor ruimtelijke ordening, milieu en natuur beter op elkaar worden afgestemd. Hiermee zal dit ook zeker invloed hebben op openbare verlichting.

1.3

Nederlandse praktijk richtlijn openbare verlichting

In de openbare verlichting zijn er geen specifieke wetten of regels waaraan moet worden voldaan. Het toepassen van openbare verlichting is immers niet verplicht. Echter is het vaak wel wenselijk om verlichting toe te passen. Per 2018 gebruiken we de Nederlandse praktijk richtlijn voor openbare verlichting, NPR13201. De richtlijn is bedoeld voor beheerders (eigenaren), zoals Rijkswaterstaat, provincies, gemeenten, waterschappen en overige beheerders van openbare terreinen en wegen. Het maken van een keuze tot verlichten of niet verlichten en te besluiten tot een alternatieve maatregel is een beleidsafweging

Pagina 10 van 41

van de beheerder. De richtlijn geeft handreikingen voor het maken van een dergelijke beleidskeuze en hoe dit verder uitgewerkt kan worden. Bij de gemeente Loon op Zand wordt bij het maken van verlichtingsplannen de NPR13201 gevolgd mits dit mogelijk is. De gemeente kan hier altijd van afwijken. Wanneer de NPR13201 wordt geactualiseerd zal de actualisatie worden gevolgd/toegepast indien mogelijk. Deze richtlijn wordt door nagenoeg iedere gemeente in Nederland toegepast.

1.4

Coalitieakkoord 2019-2022

In het coalitieakkoord staan de belangrijkste uitgangspunten voor de toekomst van de gemeente. Als we kijken naar de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties is hetgeen is opgenomen over duurzaamheid in het coalitieakkoord van toepassing. Loon op Zand is een gemeente waar het duurzaam wonen, recreëren en werken is. In 2030 leveren we een belangrijke bijdrage aan de Global Goals van de Verenigde Naties voor een duurzamere en leefbaardere wereld.

1.5

Duurzaamheidsvisie Loon op Zand

De Duurzaamheidsvisie Loon op Zand die door het College is vastgesteld zet in op een gemeente waar

het duurzaam wonen, recreëren en werken is. De gemeente wil in 2050 energieneutraal, groen, klimaatbestendig, schoon en circulair zijn. “Energieneutraal, omdat woningen, kantoren, bedrijven en installaties dan bij voorkeur lokaal of in de regio hun eigen duurzame energie opwekken. Circulair, omdat afval niet meer bestaat en alle gebruikte grondstoffen en goederen de basis zijn voor nieuwe producten. Schoon, omdat we genieten van een leefomgeving zonder zwerfafval. Groen en klimaatbestendig, omdat zowel in het buitengebied als in de dorpen zelf we duurzaam wonen met voldoende groen en biodiversiteit. Met dit in het achterhoofd is de inrichting van de openbare ruimte van essentieel belang. De openbare ruimte moet dusdanig worden ingericht dat er voldoende mogelijkheden zijn om duurzaam om te gaan met de materialen en de omgeving. De openbare verlichting is onderdeel van de openbare ruimte en haar uitstraling. Verlichting kan tevens een sfeer verhogende functie hebben. Specifiek voor de openbare verlichting wordt middels, de door de gemeenteraad omarmde, The Global Goals 7 en 11 omschreven dat de gemeente bezig is met het verduurzamen van de verlichting door alle niet-LED lampen te vervangen door LED lampen. En bij nieuwe projecten wordt altijd energiezuinige LED verlichting in combinatie met dimmen toegepast. Ook de lampen in de verkeersregelinstallaties zijn of worden LED.

1.6

Integraal beleidsplan openbare ruimte

In het Integraal Beleidsplan Openbare Ruimte (IBOR) is het beleid vast gesteld voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. Dit beleid is gericht op doelmatig beheer van de openbare ruimte en op de toenemende samenwerking met bewoners en ondernemers. Het IBOR is ook een vertaling van de Structuurvisie aangaande de ruimtelijke ontwikkelingen van de openbare ruimte. . Voor de inrichting van de openbare ruimte wordt gebruik gemaakt van de IBOR (Integraal Beleidsplan Openbare Ruimte). Hierin staan beleidsuitgangspunten die voor de gemeente Loon op Zand belangrijk zijn bij het inrichten van de openbare ruimte. In 4 pijlers wordt het beleid voor de openbare ruimte Pagina 11 van 41

uitgewerkt. Hierbij gaat het om ruimtelijke zonering van functies (bijvoorbeeld woongebieden, hoofdwegen, centra en dorpskernen). Door middel van keuzes in het beheer ontstaat een gedifferentieerd beheer waarbij de beeldbepalende plekken een hoger kwaliteitsniveau krijgen dan de extensief gebruikte plekken zoals het buitengebied. Verder kijken we naar de mogelijkheden voor participatie voor bewoners en ondernemers en zijn we transparant over de uitwerking van de kaders in projecten. Een nadere uitwerking van het beleid in de IBOR wordt gegeven in de HIWOR (handboek inrichting en werken openbare ruimte), waar de inrichting van en werken in de openbare ruimte wordt verwoord. Hierin is gedetailleerd vastgelegd hoe de inrichting van de openbare ruimte dient te zijn. Voor verlichting kan gedacht worden aan type lichtmasten, plaatsing van verlichting nabij bomen, de fundering van de mast en het opstellen van een verlichtingsplan. Algemene en veelgebruikte richtlijnen / handboeken zijn diverse publicaties van het CROW en de standaard lichtmasten van de gemeente Loon op Zand. Hierin zijn technische bepalingen opgenomen m.b.t. verlichting en verkeersregelinstallaties. Deze handboeken worden niet verder toegelicht vanwege hun gedetailleerde inhoud.

Pagina 12 van 41

2

Verlichting in de openbare ruimte

Het doel van openbare verlichting is het verhogen van de sociale- en verkeersveiligheid. Dit is een historisch doel wat nu nog altijd het actuele en overkoepelende doel is. Mensen willen iets kunnen waarnemen als zij ergens lopen of rijden en daarvoor is, net als in huis of op het werk, verlichting een middel. Veel gemeenten in Nederland zijn bezig met het besparen op energie. Er wordt daarom steeds vaker gekeken naar het doel van verlichten, en nut en noodzaak van verlichting. Met name in het buitengebied wordt er steeds vaker nagedacht om verlichting te verminderen of te verwijderen. Met openbare verlichting wordt eigenlijk geprobeerd om de situatie bij daglicht te creëren op plekken waar dit nodig is. In de onderstaande afbeelding staat aangegeven wat de diverse functies van de openbare verlichting zijn. Eigenlijk is dit te vergelijken met een thuissituatie: bij werkzaamheden is meer licht nodig met een witte kleur, bij ontspanning is het licht vaak gedimd en wordt er een warmere kleur toegepast. Dit geld ook voor de functies van de openbare verlichting.

Functies van de openbare verlichting Sociale veiligheid

Verkeersveiligheid

Veilig gevoel bij burgers

Vlotte en veilige afwikkeling verkeer. Lage risico aansprakelijkheid.

Leefbaarheid Beleving / esthetica Sfeer: Lichtkleur Vormgeving

Kwaliteit van de openbare verlichting. Prioriteit

Relatie functie en kwaliteit openbare verlichting

Gezamenlijk bepalen deze aspecten de kwaliteit van de openbare verlichting. Deze kwaliteit verschilt per gemeente/dorp omdat iedereen andere eisen heeft waaraan de openbare verlichting moet voldoen.

2.1

Sociale veiligheid

De sociale veiligheid is het meest van toepassing in verblijfsgebieden (woonwijken en straten). Mensen voelen zich veilig als zij goed kunnen waarnemen wat er gebeurt op straat (waaronder dus ook fietspaden en voetpaden). Wanneer er voldoende verlichting aanwezig is, is men minder bang voor vandalisme en geweld. Om goed te kunnen waarnemen waar wat gebeurd, is de lichtkleur (bij voorkeur wit licht) en het verlichtingsniveau van belang. De gemeente Loon op Zand past in de verblijfsgebieden altijd wit licht toe i.v.m. de sociale veiligheid. De gemeente Loon op Zand verlicht Pagina 13 van 41

geen achterpaden. Het verlichten van achterpaden levert vaak “problemen” op omdat bewoners hinder ondervinden van licht in tuinen e.d. Wel draagt het bij aan het gevoel van sociale veiligheid.

2.2

Verkeersveiligheid

Bij verkeersveiligheid wordt de veiligheid op (hoofd)ontsluitingswegen en doorgaande wegen met een verkeersfunctie bedoeld. Hier bevindt de weggebruiker zich vaak “veilig” in een motorvoertuig en is de sociale veiligheid niet het meest belangrijk. Veel belangrijker is echter het veilig verplaatsen van locatie A naar locatie B. Verlichting wordt dan vaak zodanig geplaatst dat daaraan kan worden opgemerkt dat er bijvoorbeeld een rotonde of een bocht nadert (discontinuïteit). Openbare verlichting heeft een bewezen gunstige invloed op de verkeersveiligheid. Uit nationaal en internationaal onderzoek blijkt dat het aantal nachtelijke ongevallen met zo'n 25 tot 35 procent daalt door het aanbrengen van (goede) openbare verlichting. Lichtmasten kunnen echter ook een obstakel zijn waar men juist tegen aan kan rijden en waardoor er letsel kan ontstaan. Om parkeerschade aan lichtmasten te voorkomen kan voor stalen masten gekozen worden (steviger) maar om letsel te voorkomen is een aluminium mast beter (wegen waar harder gereden kan worden). Plaatsbepaling en materiaalkeuze zijn dus belangrijke aspecten. De gemeente Loon op Zand heeft in het HIWOR meerdere aspecten benoemd m.b.t. plaatsbepaling van lichtmasten om zoveel mogelijk rekening te houden met de verkeersveiligheid en aanrijdingen.

2.3

Beleving

Leefbaarheid is een moeilijk te omschrijven begrip en wordt veelal uitgedrukt in sfeer, comfort en veiligheid. Dit kan voor elke persoon anders zijn. Het is een combinatie van meerdere factoren. Vooral in centrumgebieden zijn de bovengenoemde aspecten van belang. Een lichtmast mag er fraai uitzien maar moet ook haar functie behouden ten aanzien van veiligheid. Daarom wordt in een centrum vaak een lichtmast toegepast die decoratief is (hoge esthetische waarde) met daarbij een goed armatuur en lichtbron welke zorgen voor de juiste sfeer in combinatie met het juiste veiligheidsgevoel. Ook het aanlichten van historische panden of bijzondere monumenten speelt daarbij een rol. Het bijzondere karakter van een plek kan geaccentueerd worden met verlichting en zo een trekpleister vormen voor bezoekers.

2.4

Slimme verlichting (smart city)

Door de komst van LED verlichting zijn er allerlei nieuwe technieken ontwikkeld. Eén van de eerste ontwikkelingen was het (statisch) dimmen van verlichting in de nachtelijke uren. De gedachte hierbij is dat er in de nachtelijke uren weinig activiteit is op straat en dus de verlichting niet volop hoeft de branden. In veel gevallen wordt de verlichting gedimd naar 50% van het normale niveau. Dit wordt ook wel statisch dimmen genoemd. De gemeente Loon op Zand past dimregime 4A toe. Dit levert een extra besparing op van 34% ten opzichte van niet dimmen.

Pagina 14 van 41

Een volgende ontwikkeling is het dynamisch dimmen van armaturen en het melden van storingen. Via een chip/sim-kaart in het armatuur kunnen armaturen communiceren met een centrale unit. Afhankelijk van het systeem moet het armatuur binnen een bepaalde afstand van de centrale unit geplaatst worden. De centrale unit wordt aangesloten op internet. Vanaf een tablet of laptop kan op een afstand het dimregime worden aangepast. Ook kan het systeem melden als de verlichting niet brandt (storing melden). Deze systemen zijn relatief prijzig omdat tevens software moet worden aangeschaft voorzien van abonnementen.

Momenteel is er een ontwikkeling gaande rondom “Internet of things”. Steeds meer elektrische apparaten zijn verbonden met het internet en versturen data. Lichtmasten zijn voorzien van elektriciteit en zouden hiermee een dekkend wifi netwerk kunnen creëren. Door midden van een “low range wide area network” kan op een lage frequentie eenvoudige data verstuurd worden. Hiermee wordt een Smart City gecreëerd. Door lichtmasten met sensoren uit te rusten kan er verschillende informatie vergaard worden. Hierbij kan gedacht worden aan meting van luchtkwaliteit, vervoersbewegingen, bewegingsdetectie, opladen elektrische auto’s, opladen telefoons. Deze ontwikkelingen staan nog in de kinderschoenen. Het zal nog enkele jaren duren voordat dit echt vorm gaat krijgen. Een groot obstakel is bijvoorbeeld het bestaande laagspanningsnetwerk. Deze is niet gebouwd op de enorme hoeveelheden stroom die wordt gevraagd door bijv. elektrische auto’s.

Pagina 15 van 41

Daarnaast staat er overdag geen spanning op het laagspanningsnetwerk. Het is dus simpelweg niet mogelijk om overdag stroom van een lichtmast te gebruiken. Daarnaast komen er ook veiligheidsaspecten kijken wanneer er wel continu spanning op een lichtmast komt te staan. De netbeheerder stelt dan bijvoorbeeld andere eisen aan de aarding van de lichtmast.

Pagina 16 van 41

3

Beleid 2021-2031

In dit hoofdstuk wordt het te volgen beleid voor de aankomende jaren toegelicht. Het beleid en de doelstellingen worden eerst kort weergegeven, een aantal aspecten worden hierna nader toegelicht. Genoemd beleid en doelstellingen worden opgenomen in de HIWOR zodat voor iedereen de kaders en doelstellingen voor de komende jaren helder zijn.

3.1

Beleid en doelstellingen 2021-2031

Het beleid voor de komende periode is als volgt: 1. Nieuwe armaturen zijn voorzien van een standaard dimregime om energie te besparen en worden voorzien van een dimmer voor extra besparing. 2. We passen voor openbare verlichting NPR13201 (meest actuele versie) toe indien mogelijk. 3. Donkerte is een belangrijk aandachtspunt. We verlichten niet in het buitengebied, tenzij. 4. Achterpaden bij woningen verlichten we niet. Aanwonenden zorgen voor de verlichting via lichtpunten aan gevel of erfafscheiding. 5. Voetpaden en solitaire fietspaden in parken en het buitengebied verlichten we niet als er een alternatieve route is. 6. Snelheid remmende maatregelen zijn altijd verlicht. 7. In de basis passen we wit licht toe. Dit in verband met herkenbaarheid van kleuren. 8. Licht heeft invloed op de flora en fauna. Om die reden is er altijd aandacht voor flora en fauna bij plaatsing van nieuwe verlichting. Donkerte of andere kleuren licht worden beoordeeld op basis van aanwezigheid van flora en fauna. 9. Verlichting is meer dan functionele straatverlichting, bijzondere straatverlichting heeft effect op de beleving van de openbare ruimte. 10. Nieuwe lichtmasten voorzien we van een connector bij ombouw naar LED-verlichting, hiermee zijn we toekomstbestendig. 11. We voeren standaardisatie door in de gebruikte materialen om hiermee de onderhoudskosten te beperken. 12.

We behouden het functioneren en houden de kwaliteit van de lichtmasten op peil door tijdige vervanging op basis van technische staat. We maken hierbij gebruik van visuele inspecties en metingen. 13. Bij het vervangen van verlichtingsonderdelen is de sociale- en verkeersveiligheid een belangrijk aandachtspunt. 14. Beeldkwaliteit is alleen leidend in de centrumgebieden, hier is beeldkwaliteit A van toepassing op het gebied van stickers op masten. 15. Verkeersregelinstallaties passen we niet toe tenzij. Een oplossing in de doorstroming wordt waar mogelijk gezocht in een inrichting van de openbare ruimte zonder installaties. 16. Bij vervanging van besturingskasten van verkeersregelinstallaties worden de meest moderne technieken toegepast in de vorm van besturing op afstand, detectie verkeer, regendetectie (voetgangers en fietsers kunnen bij regen eerder door), aftellen naar groen enz. Pagina 17 van 41

3.2

Donkerte

Ondanks de geplande vervangingen wil de gemeente ook inzetten op donkerte in de gemeente. In het buitengebied wordt daarom geen verlichting bijgeplaatst. De verlichting in het buitengebied geldt vaak als orientatieverlichting. Dit is met name op kruisingen en in scherpe bochten. Hier worden dan enkele masten geplaatst zodat voor weggebruikers duidelijk wordt dat men iets naderd (kruising, bocht of verkeersremmer.). Op de afbeelding is een voorbeeld te zien van orientatieverlichting in het buitengebied, een kruising die wordt verlicht met twee lichtmasten. Op dergelijke locaties is de NPR13201 niet van toepassing. Voor het buitengebied geldt het basisprincipe: “Verlichten? Nee, tenzij er goede redenen zijn om wel verlichting te plaatsen”. De volgende stappen worden doorlopen bij het bepalen of wegen wel of niet verlicht worden: 

Is verlichting noodzakelijk op grond van beleid of richtlijnen?



Zijn aanpassingen in het wegontwerp mogelijk?



Zijn er alternatieven voor lichtmasten mogelijk? Bijvoorbeeld: o Plaatsen van bebording/schrikhekken; o Toepassen van actieve/passieve wegmarkering. Als het toch noodzakelijk is om nieuwe verlichting te plaatsen, wordt dit in LED uitgevoerd. Hiermee komt er minimaal strooilicht in de natuur en is het energieverbruik laag. Het toepassen van één van bovenstaande maatregelen gebeurd altijd in overleg met de wegbeheerder.

3.3

Lichtkleuren

De bijzondere lichtkleuren in voorgaande paragraaf worden niet op grote schaal toegepast. Voor het overgrote deel van de openbare verlichting wordt wit licht toegepast. Zoals eerder toegelicht is het idee achter het toepassen van verlichting om de situatie bij daglicht na te bootsen. Hiervoor is wit licht het meest geschikt. In het verleden zijn er in Nederland (ook Loon op Zand) veel armaturen geplaatst met oranje lampen. Deze lampen waren op dat moment zeer efficiënt (lichtopbrengst in verhouding tot energieverbruik). Het nadeel van oranje licht is dat er geen kleuren meer herkend kunnen worden. Op de afbeelding is dit weergegeven met behulp van gekleurde bakjes. Bij de oranje verlichting (SOX / SON / SON-T lampen) verdwijnt de kleurherkenning en lijken alle donkere kleuren erg op elkaar. De onderste twee afbeeldingen zijn van wit licht. Deze kleuren worden o.a. toegepast bij PLL lampen en LED verlichting.

Pagina 18 van 41

De gemeente Loon op Zand past hoofdzakelijk 4000 Kelvin toe in de gemeente. Deze witte kleur wordt ook wel “neutraal wit” genoemd. Incidenteel wordt ook 3000 Kelvin toegepast. 3000 Kelvin wordt ook “warm wit” genoemd en is dus iets warmer dan 4000 Kelvin. De warmere kleur draagt bij aan het gevoel van leefbaarheid, en zorgt voor iets meer sfeer. Op onderstaande afbeelding is een voorbeeld te zien van een proefopstelling met LED verlichting (4000K) en met oude SON-T verlichting. Het verschil in lichtkleuren is hier goed in te zien.

Voorbeeld proefopstelling SON-T en LED (gemeente Ede).

3.4

Ecologie

Waar mensen veel voordelen ervaren van openbare verlichting is dit bij de natuur niet altijd het geval. Bepaalde (nacht)dieren ondervinden hinder van verlichting. Vanuit deze gedachte wordt er o.a. veel minder verlichting in het buitengebied geplaatst. Daarnaast zijn er ook verschillende mogelijkheden om met de kleur van het licht de hinder voor (nacht)dieren te verminderen. Er zijn op moment van schrijven nog diverse onderzoeken gaande die dieper ingaan op het effect van lichtkleuren op dieren. Door de komst van LED verlichting zijn er wel diverse ontwikkelingen in lichtkleuren die “meer” rekening houden met de natuur. Voor iedereen is de groene en amberkleurige (rood/oranje) verlichting in het buitgebied en langs provinciale wegen wel herkenbaar. Dit zijn lichtkleuren die een positief effect lijken te hebben op bepaalde dieren. Indien dit van toepassing is houdt de gemeente Loon op Zand rekening met het type verlichting wat toegepast zal worden. Er zijn in de gemeente Loon op Zand al enkele projecten gedaan waarbij op deze wijze rekening is gehouden met de ecologie (amberkleurige verlichting aan de Kasteellaan en Finantiën). Onderstaand een korte toelichting op de lichtkleuren en functies daarvan.

Met betrekking tot aanlichting van openbaar groen (bomen) door middel van grondspots heeft de gemeente Loon op Zand het standpunt dat deze wijze van verlichting niet wenselijk is in het kader van ecologie. Aanwezige spots voor aanlichting van openbaar groen worden niet vervangen en in projecten worden geen nieuwe grondspots gerealiseerd om openbaar groen aan te lichten. Grondspots voor aanlichting van gebouwen worden wel toegepast en vervangen. Pagina 19 van 41

3.4.1

Groene verlichting

Groene LED verlichting is ontstaan vanuit boorplatforms op de Noordzee. Vogels die de Noordzee oversteken worden hierdoor niet richting een boorplatform getrokken omdat ze denken dat ze het vaste land hebben bereikt. Met deze gedachte wordt ook vaak groene verlichting in het buitengebied toegepast. De groene verlichting beïnvloed vogels in mindere mate dan wit licht.

3.4.2

Amberkleurige verlichting

Voor vleermuizen geldt een vergelijkbare theorie. Echter ondervinden vleermuizen hinder van andere kleuren in het spectrum dan vogels. Amber kleurige (rood/oranje) verlichting wordt ook wel vleermuisvriendelijke verlichting genoemd. Bij herinrichting en nieuwbouw ontstaat er een nieuwe situatie wat soms invloed heeft op de natuur. Met behulp van flora en fauna onderzoek wordt duidelijk of er bijv. een vliegroute van vleermuizen aanwezig is. Indien dit het geval is wil de overheid de invloed van de mens op de natuur zoveel mogelijk beperken. Wit licht kan de orientatie van vleermuizen beinvloeden waardoor hun vliegroute Amber kleurige verlichting woonwijk wordt verstoord. Amber kleurige verlichting is een optie om de invloed van licht op vleermuizen zo laag mogelijk te houden. Er zijn nog onderzoeken gaande om verder te kijken wat de invloed van licht is op de natuur (deze onderzoeken duren nog enkele jaren). Behalve lichtkleuren kan ook de intensiteit, aantal en uitstralingshoek van een armatuur veel invloed hebben.

3.5

Bijzondere objecten

Het overgrote deel van de openbare verlichting staat in woonwijken en doorgaande wegen en staat er hoofdzakelijk voor de functionele eigenschappen (licht op straat). Zoals al is toegelicht komt in een centrum ook meer sfeer, uitstraling, beleving en karakter kijken bij verlichting. Ook bij daglicht moet een lichtmast iets meer uitstraling hebben dan doelmatige verlichting in een woonwijk. Naast bijzondere lichtmasten of armaturen kan er ook meer sfeer en karakter worden gecreëerd door het aanlichten van bijzondere panden of kerken. Op onderstaande afbeeldingen staan enkele lichtmasten van het centrum van Loon op Zand en Kaatsheuvel.

Oranjeplein Loon op Zand

Hoofdstraat Kaatsheuvel

Pagina 20 van 41

De gemeente heeft ook enkele bijzondere objecten en gebieden op een speciale manier verlicht. Zo staan op het Anton Pieckplein in Kaatsheuvel bijzondere lichtmasten en op ditzelfde plein zijn ook grondspots geplaatst. Dit geheel geeft het plein een bijzondere uitstraling. Het bedrijvenpark Kaatsheuvel wordt gekenmerkt door verlichte zuilen bij 7 entrees van het bedrijvenpark. Op onderstaande afbeeldingen zijn foto’s te zien van deze locaties.

Hoge lichtmasten op Anton Pieckplein

Zuilen bij bedrijventerrein Kaatsheuvel

De gemeente Loon op Zand maakt geen specifiek budget vrij voor het aanlichten van kunstwerken/kerken of panden. Wanneer er projecten gaan spelen waarbij het aanlichten een rol kan spelen dan wordt er maatwerk geleverd. Dit wordt op dat moment gefinancierd uit het projectbudget. De gemeente staat open voor initiatieven van burgers en bedrijven. Ook hiervoor geldt dat de er geen specifiek budget voor wordt opgenomen. De gemeente wil hierin wel faciliteren. Dit kan bijvoorbeeld door de connecties met de markt (aannemers en leveranciers). Dit dient altijd in overleg te gebeuren zodat de gemeente inspraak heeft en kan zorgen voor een degelijke en veilige installatie. Hiermee wordt voorkomen dat er allerlei kabels en snoeren aan wanden worden gemonteerd en er een onveilige situatie wordt gecreëerd.

3.5.1

Hanging baskets

Een regelmatig terugkerend verzoek vanuit burgers en bedrijven is het toepassen van hanging baskets aan lichtmasten. Hierbij wordt een bloembak aan een lichtmast gehangen als decoratie. Op de rechter afbeelding is een voorbeeld te zien van de Hoofdstraat in Kaatsheuvel. Er zit veel verschil in de omvang en het gewicht van zo’n hanging basket. Tevens zit er veel verschil in de kwaliteit en leeftijd van lichtmasten. Niet aan elke lichtmast kan een zware en omvangrijke hanging basket hangen. Door teveel gewicht aan een lichtmast zou deze kunnen omvallen. Voor de gemeente Loon op Zand geldt dat de lichtmast eerst onderzocht moet worden voordat er een hanging basket wordt geplaatst aan een Pagina 21 van 41

lichtmast. Eerst wordt een visuele inspectie uitgevoerd. Mocht er na die visuele inspectie geen duidelijk uitsluitsel gegeven kunnen worden dan kan een meting worden uitgevoerd. De kosten hiervoor worden gedragen door de initiatiefnemer. De uitslag van de meting is bepalend of een hanging basket zal worden toegepast. Bij hanging baskets die geplaatst zijn, wordt jaarlijks beoordeeld of deze nog kunnen blijven hangen. Dit is afhankelijk van diverse aspecten zoals de omvang van de bloemen, gewicht en kwaliteit lichtmast. Overall geldt dat voor alle onderdelen die aan de lichtmasten komen te hangen vooraf goedkeuring van de gemeente nodig is.

3.5.2

Feestverlichting

Momenteel kennen we op twee plaatsen zogenaamde feestverlichting. Het gaat hierbij om het kern winkelgebied Kaatsheuvel en het Oranjeplein in Loon op Zand. De verlichting op het Oranjeplein voldoet aan de voorschriften. Die in het kern winkelgebied, wordt met de herinrichting van dit gebied op peil gebracht. Dit vraagt om een investering in deugdelijke stekkers en bevestigingsbeugels aan de lichtmasten. De feestverlichting is eigendom van de winkeliersvereniging. In de Willem de Zwijgerlaan in Kaatsheuvel is er feestverlichting ontstaan vanuit een burger initiatief. De gemeente faciliteert in extra energie en veilige stekkers. Ophangen en verwijderen is voor rekening van de buurt. De feestverlichting is eigendom van de buurt. Zoals u zult begrijpen draagt feestverlichting niet bij in het besparen van energie.

3.6

Slimme verlichting

De gemeente Loon op Zand is momenteel niet op grote schaal actief op het gebied van Smart City en dynamisch dimmen. Het is een relatief dure optie die niet direct iets bijdraagt bij de belangrijkste functies van openbare verlichting. In de toekomst zal hier zeker verandering in komen aangezien de kosten voor deze systemen steeds lager worden. Zo kunnen bepaalde onderdelen bijvoorbeeld toegepast worden aan doorgaande wegen. Hier wonen vaak geen bewoners aan waardoor storingen niet worden gemeld. Een meldsysteem in het armatuur kan hier een oplossing zijn. Alle nieuwe LED armaturen die nu worden toegepast zijn voorzien van Zhaga connectoren. Hierdoor zijn deze armaturen uit te breiden met slimme technieken/sensoren. Er loopt op dit moment een pilot project aan het Oranjeplein in Loon op Zand. De snelfietsroute van Waalwijk naar Tilburg is momenteel in uitvoering en wordt deels met sensoren voor detectie uitgerust. Alle nieuwe armaturen in de gemeente worden uitgerust met dimregime 4A. Ook dit levert een besparing op.

Pagina 22 van 41

3.7

Verlichting derden

Behalve openbare verlichting van de gemeente Loon op Zand is er ook andere verlichting aanwezig. Zo hebben woningbouwverenigingen vaak lichtmasten staan in achterpaden wat hun eigendom is. Ook aan provinciale wegen binnen de gemeente Loon op Zand staat verlichting. Deze verlichting is vaak aangesloten op een eigen net van de provincie. In een enkel geval is de verlichting aangesloten op het openbare verlichtingsnetwerk van de gemeente. De gemeente Loon op Zand heeft zowel met de woningbouwverenigingen als met de provincie afspraken gemaakt over de uitvoering van het onderhoud en de verrekening van energiekosten van lichtmasten op het net van de netbeheerder. De netbeheerder brengt jaarlijks de energiekosten van de openbare verlichting in rekening bij de gemeente. In Abri’s is ook verlichting aanwezig (verlicht reclamebord). Vanuit het verleden is soms een verlicht reclamebord gemonteerd aan de lichtmast. Dit reclamebord krijgt ook voeding via het net van de openbare verlichting. Dit wordt nu niet meer toegepast/toegestaan door de gemeente. Tevens is dit een uitstervend beleid wat inhoudt dat bestaande contracten niet worden verlengd. De gemeente betaald voor de abri’s energiekosten, maar heeft verder geen kosten aan de abri’s.

3.8

Energie

Eén van de doelstelling van het huidige beleid is energiebesparing. Door de overgang van conventionele verlichting naar LED verlichting en door nieuwe verlichting standaard te dimmen kan er bespaard worden op energie. Vanuit het energieakkoord is vastgelegd dat er 20% energie bespaard moet zijn in 2020 t.o.v. 2013. En in 2030 moet een energiebesparing van 50% t.o.v. 2013 zijn behaald. Zoals eerder in dit plan verwoord, kan de gemeente Loon op Zand deze percentages niet halen. Dit vanwege het grote percentage PLL spaarlampen, waarmee we al tientallen jaren energie besparen. Wel verbeteren we verder, door het toepassen van LED lampen. PLL lampen zijn behoorlijk zuinig, meest verbruiken deze tussen de 18 en 36 Watt. Als we deze lampen vervangen door LED levert dat maar een beperkte besparing op. Vergelijkbare LED lampen verbruiken tussen de 12 en 20 Watt. Wel levert LED een voordeel in onderhoud op. In het SER energieakkoord is ook opgenomen dat 40% van de openbare verlichting energiezuinig is in 2020. Onder energiezuinige verlichting wordt LED verlichting verstaan. Op dit moment zijn er circa 1.800 LED armaturen in de gemeente. Dit is circa 30% van het complete areaal. Komend jaar wordt dit verder uitgebreid met circa 250 LED armaturen. We komen daarmee op circa 34%. De doelstelling van het SER energieakkoord wordt hiermee niet gehaald.

Pagina 23 van 41

DEEL B Beheerplan openbare verlichting en verkeersregelinstallaties 2021-2026

Pagina 24 van 41

1 1.1

Kaders en richtlijnen Wat is verlichting

Wanneer er dieper in wordt gegaan op openbare verlichting is het belangrijk dat er een visie wordt neergezet van wat verlichting in houdt. In deze paragraaf wordt kort toegelicht hoe verlichting technisch gezien in elkaar zit. In grote lijnen bestaat de verlichtingsinstallatie uit: 

Een voeding van de netbeheerder (het kabelnet);



De voeding komt in de lichtmast (de paal zelf);



In de mast wordt dit omgezet richting het armatuur;



Het armatuur bevat de nodige elektronica om te zorgen dat de lamp (lichtbron) gaat branden en er licht op straat komt. De lamp bevindt zich in het armatuur.

Het kabelnet wordt onderhouden door de netbeheerder, in Loon op Zand is de netbeheerder Enexis. Als er een storing in de voedingskabel zit, verzorgt de netbeheerder de reparatie. Hiervoor hanteert Enexis zelf doorlooptijden a.d.h.v. de omvang van de storing. Alle werkzaamheden aan het netwerk (uitbreidingen, vervangingen, aan- en afkoppelen lichtmasten, in- en uitschakelen) van de openbare verlichting is tevens de verantwoordelijkheid van Enexis. Op een enkele plaats is het net van de gemeente. De meest bekende benaming voor straatverlichting is lantaarnpaal. Deze benaming komt vooral uit vroegere jaren toen de verlichting bestond uit een paal met een lantaarn er bovenop. Deze lantaarn werd voor het donker worden aangestoken door een lantaarnopsteker. Tegenwoordig wordt er meer gesproken over een lichtmast met een armatuur.

1.2

Installatie verantwoordelijkheid

De gemeente is als eigenaar van de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties verantwoordelijk voor een veilige installatie. De wettelijke grondslag hiervan ligt in het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit). In Artikel 3.2 van het Arbobesluit staat dat de werkgever de veiligheidsvoorzieningen regelmatig dient te controleren op adequaat functioneren en dat de geconstateerde gebreken zo snel mogelijk opgelost dienen te worden. Dit is van toepassing op alle installaties die de werkgever in zijn bezit heeft. Oftewel openbare verlichting, verkeersregelinstallaties, gemalen, markt- kermis en evenementenkasten enz. Al deze installaties staan in de openbare ruimte en de veiligheidsvoorzieningen van deze installaties dienen regelmatig gecontroleerd te worden op het juist functioneren. Dit om de veiligheid van medewerkers, leken en burgers die in de nabijheid komen van deze installaties te waarborgen. Het Arbobesluit is niet specifiek in hoe bovenstaande zaken in de praktijk geregeld dienen te worden. Daarvoor is de NEN3140 in het leven geroepen, de NEN3140 is een procedure-norm die beschrijft hoe

Pagina 25 van 41

de zaken die vanuit het Arbobesluit worden voorgeschreven in de praktijk vorm gegeven dienen te worden. Hierbij valt te denken aan: 

Inspectiebeleid;



Inspectiefrequentie;



Sleutelbeheer;



Opleidingsplan voor medewerkers.

Vanuit de NEN3140 is de Installatieverantwoordelijke de persoon die bovenstaande zaken vorm dient te geven. Wanneer de gemeente geen installatieverantwoordelijke heeft benoemd, valt deze taak toe aan de hoogste functionaris binnen de gemeente, de gemeentesecretaris. Hij of zij is persoonlijk aansprakelijk indien aan de installatie een onveilige situatie ontstaat of wanneer werkzaamheden onveilig worden uitgevoerd door eigen personeel. Elke gemeente dient te zorgen voor beleid m.b.t. installatieverantwoordelijkheid. Afhankelijk van diverse factoren moet het e.e.a. geregeld en afgedekt worden. Wanneer de gemeente het IV-schap goed heeft geregeld is aantoonbaar dat de gemeente zorgvuldig omgaat met deze verantwoordelijkheid en daardoor niet laakbaar handelt. De werkgever blijft uiteindelijk eindverantwoordelijk voor zijn personeel en de werking van zijn installaties.

Pagina 26 van 41

2 2.1

Organisatie Interne organisatie

De gemeente Loon op Zand is eigenaar van de verlichtingsinstallatie en verkeersregelinstallaties en zorgt ervoor dat deze in stand worden gehouden. Op verschillende plaatsen in de organisatie worden taken uitgevoerd en producten gerealiseerd, die bijdragen aan het juist (zowel technisch als kwalitatief) uitvoeren van het beheer en onderhoud. De medewerkers binnen de organisatie bereiden projecten voor, handelen klachten af en houden toezicht op de aannemer. Op dit moment heeft de gemeente Loon op Zand een dienstverleningsovereenkomst met de gemeente Dongen aangaande het beheer en onderhoud van de openbare verlichting. Naast het beheren van de openbare verlichting is de gemeente Dongen het kennis- en adviescentrum voor de gemeente Loon op Zand en levert de benodigde input voor het opstellen van beleid- en beheerplannen. In het algemeen bestaat het dienstverleningspakket uit het beheren van de installaties van de openbare verlichting van de gemeente Loon op Zand, het coördineren van en directievoeren over de door de aannemer uit te voeren onderhoudswerkzaamheden, alsmede het toezicht houden op de uitvoering van vervangingsprojecten, renovaties en reconstructies aan de openbare verlichting. Voor de verkeersregelinstallaties (incl. wisselstroken) aan de Europalaan is een langlopend onderhoudscontract afgesloten met een beperkte inzet vanuit de eigen organisatie.

Om de openbare verlichting van een dergelijke gemeente als Loon op Zand op een juiste manier te beheren en het onderhouden is 0,8 fte benodigd. Op dit moment gebruikt de beheerder van Loon op Zand 0,2 fte en de beheerder van de gemeente Dongen zet 0,4 fte in voor Loon op Zand. Komende periode onderzoeken we hoe we meer op de regie kunnen sturen. Zodat we binnen de beschikbare 0,6 FTE blijven. Dit kan door taken extern te zetten bij bijvoorbeeld de leverancier van het beheerpakket of dingen slimmer te doen. We onderzoeken hierbij hoe we dit eventueel gaan financieren.

2.2

Belangen burgers

Burgers hebben veel belang bij het juist functioneren van openbare verlichting. Wanneer er iets aan de hand is met de openbare verlichting in de buurt/straat van burgers maakt men hier vaak melding van. Dit wordt gedaan via de BuitenBeter-app. Alle meldingen in de openbare ruimte worden hierin gedaan. Het programma biedt eigenlijk te weinig functionaliteiten voor de verlichting. Voor meldingen m.b.t. verlichting wordt altijd gesproken over het nummer van de lichtmast. Er staan namelijk erg veel lichtmasten en door het nummer te benoemen is altijd duidelijk om welke lichtmast het gaat. In de BuitenBeter-app is het niet verplicht om dit nummer in te vullen. Vaak komen meldingen binnen zonder lichtmastnummer. Hierdoor kan het zijn dat er een misverstand ontstaat. Tevens moet de

Pagina 27 van 41

beheerder van de openbare verlichting alle meldingen handmatig overzetten naar een systeem wat speciaal voor de verlichting is gebouwd. Via dit systeem wordt de aannemer ook aangestuurd en betaald. We onderzoeken komende periode de mogelijkheid om de BuitenBeter-app te koppelen aan het beheerpakket van de openbare verlichting. Hiermee komen er minder dubbelmeldingen binnen en zijn er minder handelingen nodig bij herstel van een storing. Bij vervangingsplannen e.d. worden burgers beperkt betrokken bij de planvorming rondom verlichting. Lichtmasten blijven namelijk waar mogelijk op de bestaande locaties staan en de uitstraling ligt veelal vast. Hierbij werken we ook aan standaardisatie om sneller storingen te verhelpen. De wegen verlichten we conform de richtlijnen van de NPR 13201. Hierdoor is er nauwelijks een keuze voor de burgers mogelijk. Bij nieuwe verlichting of bij verplaatsingen stemmen we de exacte locatie van de lichtmasten af met de burgers. Dit om bijvoorbeeld het hinderlijk binnen schijnen te voorkomen.

2.3

Uitvoerend aannemer

Het fysiek onderhouden van de openbare verlichting wordt door de gemeente uitbesteedt aan een aannemer. De aannemer heeft technisch personeel in dienst, die gecertificeerd zijn om aan een elektrische installatie te mogen werken. De uitvoerend aannemer kan wijzigen op het moment dat er een nieuwe aanbesteding plaats vindt, dit is meestal eens per twee tot vier jaar. Het huidige contract loopt vanaf 1 oktober 2019. Voor de verkeersregelinstallaties (incl. wisselstroken) aan de Europalaan is een langlopend onderhoudscontract afgesloten met een onderhoudsbedrijf tot en met medio 2033.

2.4

Installatie verantwoordelijkheid

In paragraaf 1.2 is kort stilgestaan bij de wettelijk verplichtingen rondom installatie verantwoordelijkheid. Op dit moment is er niets vastgelegd rondom installatie verantwoordelijkheid en is er dus geen installatie verantwoordelijke aangewezen binnen de gemeente. Daardoor is de gemeentesecretaris persoonlijk aansprakelijk indien de installatie onveilig is, of wanneer werkzaamheden onveilig worden uitgevoerd. De gemeente heeft enkele voedingskasten met energienetten in eigen onderhoud en beheer. Het aantal kasten en de kwaliteit hiervan is op dit moment niet bekend. Er zal geïnventariseerd moeten worden wat eigendom van de gemeente is en wat de staat hiervan is. Er zullen keuringen plaats moeten vinden om zo de kwaliteit en veiligheid te waarborgen. Op basis van de keuringen zijn eventueel vervolgacties voor herstel noodzakelijk. Op dit moment is de gemeente maar heel beperkt bezig met installatie verantwoordelijkheid. Hier zijn nog belangrijke stappen in te nemen en dit moet ook vastgelegd worden. Wat nog vastgelegd moet worden is bijvoorbeeld inspectiefrequentie, sleutelbeheer en opleidingen. Door alles goed vast te leggen laat de gemeente zien verantwoordelijk te handelen. We pakken dit samen op met andere disciplines. Dit speelt namelijk ook bij gemalen en pompen en evenementenkasten.

Pagina 28 van 41

2.5

Stabiliteitsmetingen

Om de kwaliteit van lichtmasten te controleren laat de gemeente Loon op Zand incidenteel stabiliteitsmetingen uitvoeren aan bestaande lichtmasten. Een gespecialiseerd bedrijf controleert de stabiliteit van lichtmasten. Dit wordt ook wel “masten schudden” genoemd. Met behulp van deze meting kan de restlevensduur van de lichtmast bij benadering worden bepaald. De gemeente Loon op Zand voert de stabiliteitsmetingen uit op het moment dat bij visuele inspectie wordt getwijfeld aan de kwaliteit. Wanneer de lichtmasten worden afgekeurd worden ze vervangen voor nieuwe masten

2.6

Ingehuurde kennis en advies

Naast de fysieke werkzaamheden die worden uitgevoerd door een (externe) aannemer met technisch personeel wordt er door de gemeente Loon op Zand ook kennis en advies extern ingehuurd bij marktpartijen. Dit wordt gedaan op het moment dat de er onvoldoende kennis en/of tijd ter beschikking is bij de gemeente. Hierbij kan gedacht worden aan kennis en advies op het gebied van lichtplannen, opstellen bestekken/aanbestedingen en beleidsplannen. Tevens wordt de afhandeling van schades gedaan door een extern bureau. Deze zorgt ervoor dat schades worden geclaimd bij de veroorzaker of bij het Waarborgfonds voor Motorverkeer.

Pagina 29 van 41

3

Huidige installatie

De belangrijkste onderdelen van de openbare verlichting zijn de lichtmast, armatuur en de lamp. De gemeente Loon op Zand kent in totaal ruim 5.700 masten, 5.800 armaturen en 6.000 lampen. Er zit een verschil in de aantallen omdat een lichtmast soms meerdere armaturen kan bevatten en een armatuur soms meerdere lampen. Het gegevensbestand is niet helemaal op orde. Komende periode werken we eraan om betrouwbare gegevens te krijgen met een acceptabele afwijking. In paragraaf 3.5 gaan we in op de verkeersregelinstallaties.