Kadernota 2026

Kadernota 2026

2

3

INHOUDSOPGAVE Kadernota 2026 ....................................................................................................................................... 1 Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 4 Aanbiedingsbrief ...................................................................................................................................... 5 Inleiding ................................................................................................................................................... 7 Hoofdstuk 1 Thema Klimaat en energie .................................................................................................. 9 Hoofdstuk 2 Thema Gezond en vitaal leven ......................................................................................... 14 Hoofdstuk 3 Thema Leefbare kernen .................................................................................................... 17 Hoofdstuk 4 Nieuwe activiteiten , Ontwikkelingen en Ombuigingen ..................................................... 21 0. Bestuur en ondersteuning ............................................................................................................. 22 1.

Veiligheid ....................................................................................................................................... 25 2. Verkeer, vervoer en waterstaat ..................................................................................................... 27 3. Economie ....................................................................................................................................... 33 4. Onderwijs ....................................................................................................................................... 38 5. Sport, cultuur en recreatie ............................................................................................................. 40 6. Sociaal Domein ............................................................................................................................. 49 7. Volksgezondheid en milieu ............................................................................................................ 60 8. Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing ................................................. 63 Overig ................................................................................................................................................

66 Hoofdstuk 5 Financieel kader ................................................................................................................ 72 Hoofdstuk 6 Beslispunten ...................................................................................................................... 83 Bijlagen .................................................................................................................................................. 84 Bijlage 1: Toelichting Werelddoelen .................................................................................................. 85 Bijlage 2: Was – wordt overzicht “wat willen we bereiken” ................................................................ 86 Bijlage 3: Dekkingsplan ..................................................................................................................... 88

4

AANBIEDINGSBRIEF Voor u ligt de Kadernota 2026. Deze staat noodgedwongen in het teken van ombuigingen. Want ook de gemeente Lochem staat voor de uitdaging om ondanks de financiële korting van het Rijk een sluitende Begroting 2026 op te leveren. Daarom zetten we in oktober 2024 een proces in gang om de financiële tegenvallers vanaf het ravijnjaar 2026 op te vangen. Doelstelling is ervoor te zorgen dat de gemeente Lochem nu en in de toekomst financieel gezond blijft. We doorlopen daarvoor een zorgvuldig proces met ruimte voor keuzes door uw raad. Het college zocht naar mogelijkheden waarbij voorzieningen in stand blijven. Onderstaande afbeelding geeft het proces op hoofdlijnen weer. De donkergroene pijl geeft aan waar wij ons op dit moment bevinden in dit proces. In dit ombuigingsproces anticiperen we op actuele ontwikkelingen. Zo maakte het kabinet op vrijdag 18 april 2025 de Voorjaarsnota 2025 bekend. Voor 2026 en 2027 betekent deze Voorjaarsnota van het Rijk een verlichting van onze ombuigingsopgave. Echter niet voldoende om het ‘ravijn’ te dempen. Voor 2028 en verder is er geen structurele financiële ruimte en blijft de financiële toekomst ongewis. Structureel bezuinigen vanaf volgend jaar blijft nodig. De financiële uitkomst van deze Voorjaarsnota nemen wij mee in de voorstellen in deze kadernota.

De definitieve financiële doorwerking van deze Voorjaarsnota en overige mutaties binnen het Gemeentefonds vindt plaats in de meicirculaire 2025. Die verwachten we niet eerder dan 31 mei 2025. We informeren u hierover zo spoedig mogelijk zodat u de uitkomsten kunt meewegen bij de vaststelling van de Kadernota 2026.

Ontwikkelingen op het wereldtoneel Op 11 maart vroeg u ook aandacht voor geopolitieke ontwikkelingen en de financiële ruimte om hier indien nodig op in te kunnen spelen als onze inwoners hierdoor geraakt worden. Wij delen uw zorgen over de ontwikkelingen in de wereldpolitiek. Door internationale spanningen en verschuivingen in handelsrelaties kunnen bijvoorbeeld de kosten voor grondstoffen en energie stijgen. We kunnen op dit moment moeilijk inschatten welke weerslag dat op Lochem heeft en wat dat mogelijk financieel van ons vraagt. We volgen de ontwikkelingen uiteraard op de voet en met de gezonde Algemene Reserve kunnen we zo nodig handelen op het moment dat de situatie daarom vraagt. We kiezen er in deze kadernota niet voor hierop vooruit te lopen. Als overheid is het immers ook onze taak om in te spelen op (acute) maatschappelijke ontwikkelingen en crises. Duurzaam financieel gezond Bezuinigen doet altijd pijn. Maar het is nodig, en we nemen onze verantwoordelijkheid. Daarom hebben we alle ombuigingen om een duurzaam financieel evenwicht te realiseren in beeld gebracht en beoordeeld. Dit leidt tot ombuigingsmaatregelen met het karakter van versoberen, anders doen, lucht uit de begroting halen en inkomsten verhogen. Dat betekent dat ombuigingen omkeerbaar zijn, maar ook dat we erop inzetten taken anders te doen.

De bedoeling is in alle gevallen te kijken wat nodig is om een taak uit te voeren; sober en doelmatig. De ombuigingsmaatregelen kunnen daarmee op alle beleidsvelden binnen de gemeente Lochem betrekking hebben.

5

We zorgen ervoor dat Lochem structureel financieel gezond blijft en tegelijkertijd investeert in een sterke en leefbare gemeente De prioriteiten en zorgen van onze inwoners hebben we nadrukkelijk meegenomen: we hebben de voorstellen getoetst aan de uitkomsten van een brede inwonersraadpleging. Over de uitkomsten gingen we met u op 4 en 11 maart jongstleden in gesprek. Doel was om te horen wat u belangrijk vindt en wat uw adviezen zijn met betrekking tot de voorgestelde maatregelen. Lasten verdelen U heeft uw zorg uitgesproken over ombuigingsmaatregen in het sociaal domein en aandacht gevraagd voor het verdelen van de zwaarste lasten over de sterkste schouders. Dat leidt ertoe dat we de keuze hebben gemaakt om enkele eerder voorgestelde maatregelen te laten vervallen (OZB voor scholen) of af te zwakken (welzijnswerk). De dekking die hiervoor nodig is vullen we onder andere in door het aframen van budgetten op basis van de jaarrekening 2024 en het vergroten van onze inkomsten. Dit zijn mogelijkheden die u tijdens de adviserende tafel van 11 maart ook naar voren bracht. Het verhogen van de inkomsten zoals toeristenbelasting, forensenbelasting en OZB past wat ons betreft in het uitgangspunt om de zwaarste lasten over de sterkste schouders te verdelen. Daarnaast voorkomt het dat we andere maatregelen moeten nemen die minder wenselijk zijn.

Bijvoorbeeld omdat de negatieve gevolgen daarvan voor onze inwoners groter zijn of de maatregelen onomkeerbaar. Organisatie/ formatie De gevolgen voor de personeelsformatie zijn afhankelijk van de keuzes door de gemeenteraad in het niet uitvoeren van taken. Na besluitvorming over de Kadernota 2026 beoordelen wij wat de gevolgen voor de formatie zijn in samenhang met hetgeen strategisch wenselijk is. In 2024 heeft BMC op verzoek van de gemeenteraad onderzocht of de formatie en de gekozen structuur passen bij de huidige taken en ambities en of de formatie op de juiste wijze is doorvertaald naar de loonkosten. Dit bleek het geval. Waarbij de kanttekening is geplaatst dat voor de middellange termijn uitbreiding dan wel andere formatie nodig is als gevolg van bijvoorbeeld de woningbouwopgave en bevolkingsgroei. Op basis van de uitkomsten heeft u vervolgens gevraagd een arbeidsmarktstrategie op te stellen. Deze is opgesteld. Met deze arbeidsmarktstrategie speIen we in op veranderingen op de arbeidsmarkt door meer focus aan te brengen op het behouden en aantrekken van personeel dat flexibel en breed inzetbaar is. Een strategische benadering van de arbeidsmarkt en personeelsplanning is belangrijk om de juiste balans te vinden tussen een veranderende omgeving, groeiende opgaven en het behoud van kwaliteit en continuïteit in de dienstverlening.

De arbeidsmarktstrategie wordt u binnenkort ter informatie aangeboden. Tot slot Met deze Kadernota doen wij u een voorstel hoe naar onze overtuiging de gemeente Lochem kiest voor het behoud van leefbaarheid en de voorzieningen, en financieel gezond kan blijven. In het ravijnjaar 2026, maar ook de jaren daarna. Wij denken op een goede manier invulling te hebben gegeven aan de adviezen die u ons op 11 maart gaf. Hoewel bezuinigen altijd pijn doet, kiezen we indachtig uw advies voor het dragen van de zwaarste lasten door de sterkste schouders. We stellen geen onomkeerbare besluiten voor. We kijken uit naar uw reactie op deze kadernota en bouwen graag met u verder aan de toekomst van de mooie gemeente Lochem.

6

INLEIDING De Kadernota 2026 staat voor een groot deel in het teken van de ombuigingsmaatregelen die we als college met de raad bespraken op 4 en 11 maart 2025. Als college luisterden we naar de adviezen die de raad ons meegaf. Ook ontvingen we een brief van de Adviesraad Sociaal Domein. Zij gaven daarin advies op de in maart gepresenteerde bezuinigingsvoorstellen. In dit advies gaven zij aan het sociaal domein breed te willen ontzien bij de ombuigingen. Dit advies hebben wij betrokken bij het opstellen van de Kadernota 2026. Het advies van de Adviesraad Sociaal Domein ligt in lijn met de adviezen die wij van de raadsfracties ontvingen. Daarnaast verbinden wij nieuwe activiteiten aan de thema's en programma's. We werken met thema’s om richting te geven aan onze ambities. De thema’s ‘Klimaat en Energie’, ‘Leefbare Kernen’ en ‘Gezond en Vitaal Leven’ geven meerjarig richting. Veel van wat we inzetten is immers ook over de bestuursperiode heen bepalend. De gekozen thema’s helpen om meerjarig samenhang aan te brengen en sturing mogelijk te maken. In deze kadernota nemen we alleen onvermijdelijke en onuitstelbare nieuwe activiteiten op. Bijvoorbeeld omdat het wettelijk verplicht is. Onderstaand overzicht met activiteiten geeft in 1 oogopslag, wat de financiële gevolgen zijn van onze voorstellen.

In het financieel kader betrekken we ook de financiële uitkomsten van de Voorjaarsnota van het Rijk. Tenslotte actualiseerden we de 'wat willen we bereiken' vraag bij vier taakvelden. In bijlage 2 staat de toelichting op de gewijzigde tekst in 'was-wordt'-vorm.

7

Nieuwe activiteiten Kadernota 2026 Bedragen in €

S = structureel I = incidenteel r + a = rente + afschrijving (kapitaallasten)

Nr.

Programma

Activiteit

Investering

Afschr. termijn

2026

2027

2028

2029

S/I

1

0

Kroonbenoemde burgemeester

2

0

Tablets raadsperiode 2026-2030

3

2

Netwerkstudie toevoerroute F348 en omgeving Epse

4

2

Epse - A1

5.000.000

I

- Dekking Algemene Reserve

-5.000.000

I

Programma 0 Bestuur en ondersteuning 10.000 31.000

4

15.000 8.000

I 8.000

8.000

r+a

Programma 2 Verkeer, vervoer en waterstaat

5

2

6

5

7

5

8

6

Aanbesteding ICT Sociaal Domein

9

6

Implementeren basisdienstverlening schuldhulpverlening

25.000

Verbreden onverharde fietspaden

I

150.000

150.000

I

Continueren extra bijdrage aan de lokale publieke omroep

30.000

30.000

I

Versterking bibliotheekwerk

103.000

Programma 5 Sport, cultuur en recreatie I

Programma 6 Sociaal Domein 550.000

225.000

I

Formatie schuldhulpverlening

75.000

75.000

75.000

75.000

S

Werkbudget preventie

16.000

16.000

16.000

16.000

S

150.000

150.000

150.000

S

Overhead 10

Overhead

Deelname Datalab GO

150.000

11

Overhead

Aanbesteding personeelsinformatiesysteem

45.000

TOTAAL nieuwe activiteiten

31.000

1.154.000

I 669.000

249.000

249.000

8

HOOFDSTUK 1 THEMA KLIMAAT EN ENERGIE Inleiding Klimaat en Energie raken iedereen. Onze inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Toenemende beperkingen op het elektriciteitsnet (netcongestie) en wisselende energieprijzen maken dat het onderwerp energie leeft in de maatschappij. De afgelopen periodes van droogte en wateroverlast maken ook het bewustzijn groter dat we onze openbare ruimte klimaatbestendig moeten inrichten. Het thema Klimaat en Energie strekt zich uit over bijna alle beleidsvelden. Bijvoorbeeld duurzame opwek raakt de gebouwde omgeving, industrie en bedrijfsleven, landbouw en mobiliteit. Op deze onderwerpen is de invloed van de gemeente heel wisselend. De gemeente is bij al deze onderwerpen voor het Rijk een belangrijke partner. Daarom ondersteunt het Rijk de gemeenten in ieder geval tot 2030 met extra geld om capaciteit in te huren of onderzoeken door adviesbureaus te laten uitvoeren. Deze zogenaamde 'CDOKE-gelden' mogen we breed inzetten voor deze werkzaamheden Wij hebben ons aangesloten bij de doelstelling om energieneutraal te zijn in 2050. De route naar energieneutraliteit kan langs verschillende paden lopen. Duurzame opwek is één van die paden. Bij energieneutraliteit wekken we evenveel duurzame energie op als we verbruiken. We kijken opnieuw naar de uitgangspunten voor de Regionale Energie Strategie (RES) 1.0.

Door netcongestie en de beschermde status van de wespendief op de Veluwe, maar ook doordat zon op landbouwgrond slechts onder bepaalde voorwaarden nog mag, vertraagt de realisatie. Voor de RES 2.0, die inmiddels de naam Regionaal Programma Energievoorziening (RPE) draagt, kijken we daarom ook naar andere vormen van opwek dan alleen grootschalige zon en wind. Ook het beperken van emissies van broeikasgassen is van belang op weg naar een duurzame toekomst. Dit kan door aanpassingen in de bedrijfsvoering van de industrie, vermindering van de uitstoot van broeikasgassen in de landbouw en het landgebruik en het besparen van energie en grondstoffen. Regels van het Rijk en vanuit Europa geven hier sturing aan. Ook circulariteit is hierin een belangrijk onderwerp.

Trends 1. Wisselende energieprijzen en een warme winter Tijdens de piek van de energieprijzen was de belangstelling voor de verlaging van het energieverbruik en de verduurzaming van woningen hoog. Intussen dalen de energietarieven en zien we de belangstelling afnemen. Ook de warmtetransitie (we gaan over van aardgas naar duurzame alternatieven) lijkt te vertragen. In onze gemeente zijn de buurtinitiatieven nog steeds volop bezig; wel moeten zij meer moeite doen om deelnemers te trekken. Daarnaast zorgen de terugleverkosten op zonnepanelen bij particulieren ervoor dat inwoners minder enthousiast zijn om zon op dak te plaatsen. 2. Elektrificatie van de warmte gaat door Met name in het duurdere woningsegment en in het bedrijfsleven zien we een autonome ontwikkeling (los van door de gemeente gestuurde collectieve projecten) naar (hybride) warmtepompen. Dit maakt de belasting op het elektriciteitsnet groter. 3. Groeiende weerstand tegen grootschalige duurzame opwek Onder inwoners groeit de weerstand tegen de grootschalige duurzame opwek via zonneparken of windturbineparken door het effect hiervan op de leefomgeving. Dit uit zich onder meer door het grote aantal insprekers tijdens politieke avonden. We hebben wel meer duurzame opwek nodig; dit vraagt om aandacht hoe we deze weerstand kunnen verminderen. 4.

Veranderend weerbeeld Er is sprake van een veranderend weerbeeld door langere periodes die juist heel droog of heel nat zijn. In de zomer is er meer behoefte aan koeling in de gebouwde omgeving. 5. Innovatie krijgt meer kans Door de netcongestie willen bedrijven eerder samenwerken en zoeken naar alternatieve oplossingen voor de beperkingen op het stroomnetwerk. Dit bevordert de innovatie.

9

Ontwikkelingen 1. Netcongestie zorgt voor beperkingen in stroomlevering en stroom afname Netcongestie betekent dat er file is op het stroomnet: er moet tegelijkertijd teveel stroom door de kabels. Dit heeft effect op stroomlevering: eigenaren van zonnepanelen en windturbines kunnen niet altijd stroom leveren aan het net. En op de afname van stroom: er kunnen geen nieuwe grootverbruiksaansluitingen worden gemaakt en ook nieuwbouwwoningen kunnen niet zomaar worden gebouwd. Ook het verduurzamen van de warmtevraag wordt door netcongestie lastig, want bij duurzaam verwarmen (bijvoorbeeld door middel van een warmtepomp) neemt het stroomverbruik juist toe. We blijven in de toekomst tegen beperkingen op het stroomnet aanlopen. Bijvoorbeeld de wachtlijst voor grootverbruikers is zo groot, dat ruimte die vrijkomt meteen weer wordt opgevuld. Om netcongestie te verbeteren is een combinatie van opslag, energiedelen en uitbreidingen van het stroomnet nodig. Voor de uitbreidingen van het stroomnet moeten er aanpassingen gedaan worden aan het hoog-, midden- en laagspanningsnet. Dit kan niet allemaal tegelijk. Daardoor zijn niet alle problemen in 2030 al opgelost. Netcongestie belemmert ook de ontwikkeling van nieuwbouw. Liander heeft aangekondigd dat nieuwbouw in de geplande aantallen tot 2030 niet mogelijk is zonder aanvullende maatregelen die zorgen voor een lagere stroomvraag.

De uitdaging is dan ook om manieren te zoeken waarbij het gevraagde vermogen van nieuwe woonwijken omlaag kan. Dit kan door de introductie van duurzame opwek, buffering en een collectieve aanpak binnen het nieuwbouwplan. Het gaat daarbij zowel om warmte als om elektriciteit. Geplande nieuwbouw op de korte termijn krijgt ook geen grote stroomaansluiting en vraagt daarmee een ander voorbereidingstraject van projectontwikkelaars om de stroomvraag te verlagen. 2. Pieken vermijden met slimme oplossingen en het gedrag aanpassen Er wordt een toenemend beroep gedaan op onze inwoners om bepaalde piektijden te vermijden. Direct bij thuiskomst de elektrische auto opladen zorgt bijvoorbeeld voor een piek in het verbruik. Een gedifferentieerd stroomtarief kan mensen stimuleren om hun gedrag aan te passen. Om sturing te geven aan het tijdstip waarop energie verbruikt wordt, is innovatie in het programmeerbaar stroomverbruik nodig. Dat geldt voor besturingssoftware maar ook voor slimme koppelingen tussen apparaten. LochemEnergie voert hiermee, gesteund door de gemeente, de eerste pilotprojecten uit in Lochem, onder het project Local4Local. 3.

We willen stroom niet verloren laten gaan: hiervoor kijken we naar opslag, omzetten van stroom, warmte-opwek en buffering Bedrijven maar ook particuliere consumenten gaan steeds vaker over naar opslag van de energie die anders niet op het netwerk kan worden teruggeleverd en daardoor verloren gaat. Want zodra de spanning op het stroomnet toeneemt tot een onaanvaardbaar niveau worden bijvoorbeeld de omvormers van zonnepanelen automatisch afgeschakeld. Het bufferen van deze stroom in een batterij is hiervoor een oplossing die meer en meer zal worden toegepast. Bij de aanleg van een groot opwekproject is inmiddels het faciliteren van opslag verplicht. In de toekomst is op grotere schaal omzetting van energie naar waterstof of warmte ook een denkbare ontwikkeling. Omdat ook de warmtetransitie hinder ondervindt van de netcongestie zal de opwek van warmte via PVT-panelen gaan toenemen. Met deze panelen wek je elektriciteit op en verzamel je tegelijkertijd warmte. Als deze in de zomer opgewekte warmte gebufferd kan worden naar de winter helpt dit om het energienetwerk te ontlasten. Individuele en collectieve trajecten zullen moeten leiden tot een vermindering van de netcongestie. 4. Groen in nieuwbouw Er zijn meer eisen voor groen in nieuwbouw. In het uitvoeringsplan klimaatadaptatie staan normen voor de hoeveelheid groen in nieuwbouwwijken. Daarnaast zijn water en bodem sturend.

Doelen Het college heeft het doel energieneutraal 2050 ook opgenomen in het Pluspuntenakkoord van de nieuwe coalitie. In de routeplanner naar energieneutraliteit maken we concreter hoe we dit doel gaan realiseren.

10

Voor Klimaatadaptatie zijn er normen voor de hoeveelheid groen in nieuwbouwprojecten. Daarnaast zijn water en bodem sturend, om ook in een veranderend klimaat prettig te kunnen blijven leven, wonen en werken in Lochem. Aandacht voor klimaat, energie en milieuaspecten bevordert de gezondheid Projecten voor lokaal eigendom en de subsidies voor verduurzaming van slecht geïsoleerde woningen moeten energie meer betaalbaar maken en duurzame opwek stimuleren. Daarbij komen de winsten ten goede van de lokale bevolking. De huidige schaarste op de energiemarkt stimuleert innovatie. Deze innovatie zal van betekenis zijn voor individuele woningen, voor wijken. voor bedrijventerreinen en de industrie. Partnerschappen om doelstellingen behalen zijn hierbij noodzakelijk. Aandacht voor circulariteit moet leiden tot een bewustere consumptie en hergebruik van goederen.

Lopende activiteiten Voor het verduurzamen van onze gemeente zetten we verschillende stappen. Dit doen we vooral samen met inwoners, LochemEnergie en de regio. Voor duurzame opwek werken we aan de herijking van de Regionale Energie Strategie in de RPE (voorheen RES2.0) en het beleidskader grootschalig duurzame opwek. Ook op kleinere schaal zijn we aan de slag via de BuurtEnergieStrategieën (BES) en Buurtaanpak. We helpen inwoners met energie besparen en het daadwerkelijk verduurzamen van de woning met verschillende subsidieregelingen en het Energieloket Lochem. Daarnaast werken we aan een warmteprogramma op weg naar het duurzaam verwarmen van onze woningen. Om woningen op een natuurvriendelijke manier te kunnen isoleren, werken we aan een SoortenManagementPlan (SMP). Ook op het bedrijventerrein zijn er diverse onderzoeken om te bepalen welke mogelijkheden daar liggen. Anticiperend op het energienetwerk van de toekomst moet in nieuwbouwplannen meer aandacht zijn voor maatregelen om pieken in het elektriciteitsverbruik te voorkomen. Dit kan door collectiviteit van warmteoplossingen of door de stimuleren dat energie gebruikt wordt op het moment dat het wordt opgewekt. Het Klimaatadaptatieplan Lochem is met een strategie van 5 leidende principes de basis voor klimaatadaptief handelen door de gemeente.

Eén daarvan is dat we nieuwbouw, vervangende nieuwbouw, reconstructies en herstructureringen direct klimaatbestendig uitvoeren. Sinds 2022 vergroten we met de jaarlijkse Klimaatcampagne op een praktische manier de bewustwording over de weersextremen en wat je daar als inwoner en bedrijf zelf aan kunt doen. In 2025 breiden we de campagne uit met een of twee buurtacties, samen met Lochem Weet van Water & Groen, de Woningcorporaties, Welzijn Lochem, LochemEnergie, Circulus en Stichting Steenbreek. Dit jaar begint de nieuwe ronde klimaatstresstesten. De resultaten zijn de basis om medio 2026 de acceptatiedialoog (zgn. risicodialoog) te voeren met de lokale en regionale stakeholders. Dit leidt tot een lokaal en regionaal Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie. Recent heeft het college ingestemd met voortzetting van de bestuurlijke samenwerking Aanpak Droogte en Wateroverlast Achterhoek & Liemers, voor de gezamenlijke ontwikkeling van een klimaatbestendige regio. Het programmaplan 2025-2026 geeft inzicht in de acties die de samenwerkende partijen in deze periode oppakken. De lopende vertaling van het landelijke kader Water en Bodem Sturend naar een regionaal toegespitst kader zal in de 2e helft van 2025 een integrale signaleringskaart opleveren. Deze is zeer bruikbaar voor de te nemen afwegingen in welke planontwikkeling dan ook.

Wat willen we bereiken? We willen in Lochem doen wat goed is voor de inwoners, het klimaat, bodem, water en biodiversiteit. Voor energie opwek heeft de coalitie in het pluspuntenakkoord toegevoegd dat Lochem energieneutraal wordt in 2050. Wij voeren dat akkoord zo goed mogelijk uit, startpunt hiervoor is de RPE met ambities voor duurzame opwek uiterlijk in 2035. In de routeplanner naar energieneutraliteit maken we de weg naar 2050 concreter. We willen dat iedereen kan meedoen aan de energietransitie. Projecten voor lokaal eigendom en het subsidiepakket voor de verduurzaming van slecht geïsoleerde woningen moeten de energierekening 11

betaalbaar maken en de duurzame opwek stimuleren. Daarbij komen de winsten ten goede van de lokale bevolking. We streven naar een circulaire samenleving. De rol voor circulair bouwen en ontwikkelen wordt steeds groter. Aandacht voor circulariteit moet leiden tot een bewustere consumptie en hergebruik van goederen zodat afvalstoffen tot het minimum beperkt worden. Het doel van klimaatadaptatie is minimale maatschappelijke schade door klimaatverandering. Onze ambitie is een klimaatadaptieve inrichting in 2050. Dit betekent dat we in een veranderend klimaat prettig kunnen blijven leven, wonen en werken in Lochem. In het klimaatadaptatieplan zijn maatregelen opgenomen waarmee we stappen zetten om deze ambitie te halen. Aandacht voor klimaat, energie en milieuaspecten bevordert de gezondheid van onze inwoners. Draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

Ombuigingen

29. Verduurzaming en modernisering De Beemd (scenario 4) Korte toelichting De verduurzaming en modernisering van De Beemd ronden we in 2027 af in plaats van in 2026. De afschrijving van de investering start daarmee in 2028. Het begrote bedrag aan afschrijvingslasten in 2027 van € 350.000 valt vrij. Effect Door de verduurzaming en modernisering wèl uit te voeren, ontstaat voor de inwoners een sportcomplex dat én up-to date is én voor de gemeenschap voordeliger in de exploitatie is. Bedrag Incidenteel in 2027 € 350.000.

62. Buurt Energie Strategie - aan de slag Korte toelichting In samenwerking met LochemEnergie en de gemeente zijn diverse buurten en wijken actief om verduurzamingsinitiatieven op te starten. De initiatieven kennen een grote variatie en kunnen gericht zijn op individuele verduurzamingstrajecten, collectieve inkoop van isolatiemaatregelen tot initiatieven op het gebied van warmtevoorzieningen, landschapsherstel of de waterhuishouding. De gemeente ontvangt uitvoeringsgelden van de Rijksoverheid (SPUK CDOKE) voor activiteiten gerelateerd aan duurzaamheid. Ook deze initiatieven worden gedekt door de CDOKE gelden. Hierdoor kan het reguliere budget vervallen. De CDOKE-gelden zijn toegezegd tot en met 2030, daarna is de continuering nog onzeker. Indien het kabinet besluit de regeling aan te passen, dient er gezocht te worden naar een nieuwe dekking voor deze uitgaven. 12

Effect We snijden niet in de uitgaven, de huidige activiteiten voeren we uit zoals in de bestaande situatie. Inwoners ondervinden geen effect van deze maatregel. Bedrag Het gaat om een structurele ombuiging van € 30.000.

63. Duurzaamheid Korte toelichting De gemeente heeft als doelstelling om energieneutraal te zijn in 2050. Hiervoor maken we gebruik van technische inhuur voor projecten/initiatieven, verkrijgen we informatie en kunnen we monitoren middels abonnementen. De gemeente ontvangt uitvoeringsgelden van de Rijksoverheid (SPUK CDOKE) voor activiteiten gerelateerd aan duurzaamheid. Ook de technische inhuur wordt gedekt door de CDOKE gelden. Hierdoor kunnen reguliere budgetten (deels) vervallen. De CDOKE-gelden zijn toegezegd tot en met 2030, daarna is de continuering nog onzeker. Indien het kabinet besluit de regeling aan te passen, dient er gezocht te worden naar een nieuwe dekking voor deze uitgaven. Effect We snijden niet in de uitgaven, de huidige activiteiten voeren we uit zoals in de bestaande situatie. Inwoners ondervinden geen effect van deze maatregel. Bedrag Het gaat om een structurele verlaging vanaf 2026 met € 43.226.

64. Verlenging coördinatie energiecoaches Korte toelichting Samen met LochemEnergie heeft de gemeente een dienstverleningsovereenkomst afgesloten voor de coördinatie van de vrijwillige energiecoaches. De energiecoaches geven advies aan inwoners over energiebesparing. Voor hun werkzaamheden is studie, materiaal maar ook professionele begeleiding noodzakelijk. De gemeente ontvangt uitvoeringsgelden van de Rijksoverheid (SPUK CDOKE) voor activiteiten gerelateerd aan duurzaamheid. Ook deze initiatieven worden gedekt door de CDOKE gelden. Hierdoor kan het reguliere budget vervallen. De CDOKE-gelden toegezegd tot en met 2030, daarna is de continuïteit nog onzeker. Indien het kabinet besluit de regeling aan te passen, dient er gezocht te worden naar een nieuwe dekking voor deze uitgaven. Effect We snijden niet in de uitgaven, de huidige activiteiten voeren we uit zoals in de bestaande situatie. Inwoners ondervinden geen effect van deze maatregel. Bedrag Het gaat om een structurele ombuiging vanaf 2026 van € 30.000.

13

HOOFDSTUK 2 THEMA GEZOND EN VITAAL LEVEN Inleiding Gezondheid is ons belangrijkste bezit, zowel als mens en als samenleving. Gezondheid betekent meer dan alleen niet ziek zijn. Het voorkomen van gezondheidsproblemen helpt ons om vitaal te blijven en de kwaliteit van leven te verbeteren. We willen een gezond en vitaal leven makkelijker maken. Verschillende acties op het gebied van leefstijl zijn belangrijk om de kwaliteit, toegankelijkheid en duurzaamheid van de Nederlandse zorg in de toekomst te garanderen. We werken aan een sterke en veerkrachtige samenleving in Lochem, met goede netwerken en een sterke sociale basis. De Sociaal Economische Raad (SER) benadrukt in haar rapport 'Gezond opgroeien, wonen en werken'(SER, december 2023) het belang van gezondheidsbevordering. Door in te zetten op gezondheidsbevordering worden inwoners veerkrachtiger. Dit stelt hen in staat meer bij te dragen aan de samenleving en de arbeidsmarkt, nu en in de toekomst. Een brede blik op gezondheid en het bevorderen van gezondheid noemen we 'Gezondheid in alle beleidsdomeinen'. Vanuit verschillende invalshoeken, zoals de gezondheidszorg, het sociaal domein of de fysieke leefomgeving, werken we aan gezondheid en vitaliteit.

Trends 1.Vergrijzing Lochemse samenleving De gemeente Lochem is meer dan gemiddeld vergrijsd vergeleken met de rest van Nederland en zelfs ten opzichte van de provincie Gelderland. Daarnaast ligt er nog een sterke toename van de vergrijzing in het vooruitzicht van de huidige inwoners tussen de 50-75 jaar. De Lochemse inwoners in de leeftijdsgroep van 20 - 50 jaar zijn daarentegen flink ondervertegenwoordigd. Lochemse ouderen hebben meestal een hogere economische status dan ouderen in omliggende gemeenten. Zij zijn over het algemeen iets gezonder en vitaler dan leeftijdsgenoten met een lagere sociaaleconomische status. 2.Toegankelijkheid, kwaliteit, beschikbaarheid en betaalbaarheid van de zorg staat landelijk en ook op lokaal niveau onder grote druk Met een toenemend aantal ouderen, die ook steeds langer leven, stijgt het beroep op de zorg. Terwijl er steeds minder beschikbare arbeidskrachten in de zorg zijn. Landelijk, maar zeker ook in de gemeente Lochem staat de toegankelijkheid van de zorg voor iedereen die dat nodig heeft steeds meer onder druk. 3.Individualisering blijft stijgen Individualisering binnen de samenleving is niet nieuw. Maar de gevolgen worden wel steeds meer zichtbaar. Veel sportverenigingen krijgen minder leden, ook in de gemeente Lochem. Vrijwilligerswerk verandert. Traditionele sociale verbanden verdwijnen.

Jongeren en ouderen zijn steeds meer op zichzelf aangewezen. Digitalisering (gesloten loketten, online boodschappen doen) biedt innovatieve oplossingen, maar zorgt ook voor minder persoonlijke contacten. 4.Toename laaggeletterdheid, afname basisvaardigheden In Nederland zijn 2,5 miljoen mensen van 16 jaar en ouder laaggeletterd. In Lochem gaat het om ongeveer 3.000 inwoners. Laaggeletterdheid komt meer voor onder laagopgeleiden, ouderen en migranten. Wie kan lezen, schrijven, rekenen en digitaal vaardig is, kan meedoen in de samenleving. Deze basisvaardigheden zijn heel belangrijk als het gaat om bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezond leven. 5.Meer aandacht voor mentaal welzijn In de afgelopen jaren, met name na de corona-jaren, is er meer aandacht voor mentaal welzijn van zowel jongeren als volwassenen. Bij mentaal welzijn gaat het om tevredenheid, geluk,

14

kwaliteit van het leven etc. 6.Opkomst innovatieve oplossingen (e-health) De schaarste op de arbeidsmarkt dwingt tot innovatieve oplossingen, onder andere in de zorg. In Lochem is de pilot met robot-stofzuigers afgerond. De uitkomsten van de evaluatie zijn positief. De intentie is om door te gaan met de inzet van robot-stofzuigers. Ook in andere sectoren van de zorg wordt geëxperimenteerd met de inzet van digitale oplossingen. 7.Groei van aanbod duurzaam, gezond en lokaal voedsel Een groeiende groep mensen in Nederland richt zich om verschillende redenen op het zelf telen, verwerken en vermarkten van lokaal voedsel. Met respect voor de mens, de natuur en het landschap. Een aantal van deze nieuwe initiatieven zoekt een directe verbinding met inwoners. Voor bijvoorbeeld financiële participatie, als vrijwilliger op het land of als afnemer van producten. Voedsel raakt een groot aantal Werelddoelen en sluit daarmee aan op het gezond en vitaal leven van onze Lochemse inwoners.

Ontwikkelingen 1.Zorg voor iedereen in de samenleving organiseren (IZA); onzekerheid over financiering na 2026 In 2023 is het Integraal Zorgakkoord (IZA) getekend. Het doel is dat de zorg in 2040 optimaal bijdraagt aan het gezond samenleven van alle mensen in Nederland. Dit moet gebeuren met dezelfde hoeveelheid mensen en middelen als nu, en met zo min mogelijk impact op klimaat en milieu. In het IZA staat dat we de samenwerking tussen verschillende partners in onze regio moeten bevorderen. Er is een regiobeeld, een regioplan en een werkagenda opgesteld. Tijdens het opstellen van de werkagenda bleek dat de effecten van de IZA-plannen op het sociaal domein groter zijn dan gedacht. Gemeenten moeten veel betalen, maar krijgen hiervoor niet genoeg geld. Dit is een onderwerp van gesprek tussen de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en het ministerie, maar er is nog geen oplossing. Het is nog onduidelijk of en hoe de IZA-plannen na 2026 worden uitgevoerd. 2. Inwoners leven gezond en er is een sterke sociale basis (GALA); onzekerheid over financiering na 2026 Op 3 februari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) opgesteld. Het doel is een gezonde generatie in 2040, met weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde omgeving met een sterke sociale basis.

Partijen werken samen aan de doelen, wat bijdraagt aan de beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en preventie. Dit akkoord biedt de basis voor een samenhangend gezondheidsbeleid, met een lokale en regionale aanpak van preventie, gezondheid en een sociale basis. Het GALA geeft invulling aan de afspraken in het IZA over regionale samenwerking tussen zorgverzekeraars en gemeenten. De lokale agenda bestaat deels uit al ingezette activiteiten. Nieuwe activiteiten worden gefinancierd uit GALA middelen en indien nodig aangevuld met bestaande budgetten. Het is nog onduidelijk of en hoe GALA na 2026 wordt ingevuld, zowel financieel als de rol van de gemeenten. 3. Betaalbare en beschikbare Jeugdzorg De Hervormingsagenda Jeugd bevat afspraken om de jeugdzorg te verbeteren en financieel houdbaar te maken. Gemeenten en het rijk gaan investeren in de kwaliteit en effectiviteit van jeugdhulp. Het doel is dat deze zorg beter beschikbaar blijft. Er wordt ingezet op minder papierwerk en administratie, zodat medewerkers hier minder tijd aan kwijt zijn. Ook worden wijkteams versterkt en samenwerking met bijvoorbeeld het onderwijs verbeterd. Uithuisplaatsingen worden zoveel mogelijk voorkomen. Deze ontwikkeling vraagt extra inzet van jeugdconsulenten. 4. De GGD Noord- en Oost Gelderland (NOG) staat onder druk GGD- NOG staat onder grote druk.

Zowel vanuit gemeenten als vanuit de centrale overheid krijgen zij te maken met bezuinigingen. Het is nog onduidelijk wat de precieze gevolgen zijn voor de bedrijfsvoering en dienstverlening van de GGD. 5. Meer aandacht voor mentaal welzijn In 2024 is het initiatiefvoorstel suïcidepreventie aangenomen. Mentaal welzijn is hierin een belangrijk thema. Gemeenten moeten een aanpak ontwikkelen voor suïcidepreventie. Samen met drie andere 15

gemeenten zijn we in 2024 gestart met een brede aanpak suïcidepreventie. Tot en met 2026 wordt dit betaald vanuit middelen voor maatschappelijke opvang-begeleid wonen (MOBW) en GALA-gelden. Wanneer de wettelijke kaders en middelen bekend zijn, komen we met een voorstel voor een structurele aanpak suïcidepreventie. 6. Groei van lokale voedselinitiatieven In Lochem groeit het aantal lokale voedselinitiatieven. Inclusie is hierbij belangrijk: iedereen mag meedoen. Voedselinitiatieven dragen bij aan bewustwording van een gezonde leefstijl en waar je voedsel vandaan komt. Inwoners voelen zich hierdoor meer verbonden met de omgeving. Met het toenemen van lokale initiatieven raken meer inwoners betrokken. In het bedrijfsrestaurant wordt inmiddels duurzaam, lokaal geproduceerd en gezond voedsel aangeboden.

Doelen Een samenleving waarin iedereen mee kan doen We willen een samenleving waarin iedereen zelf de regie heeft en houdt, zolang als het kan, op een manier die bij hen past. Naoberschap, omzien naar elkaar, is hierbij heel belangrijk. Jongeren en ouderen moeten zo lang mogelijk prettig, veilig, zelfstandig en samen kunnen wonen en meedoen. Initiatieven vanuit de samenleving om dit te behouden of te bevorderen, steunen we als gemeente van harte. Zelf invulling geven aan je leven gaat beter als je dat samen met je directe omgeving kunt doen, bij voorkeur in goede gezondheid. Als gemeente willen we bijdragen aan de best mogelijke zorg die toegankelijk is voor jong en oud. Lukt dat niet meer? Dan kijken we als gemeente naar passende ondersteuning, met oog voor de menselijke maat. Onze doelen zijn: • Het blijvend versterken van de sociale basis, voor een veerkrachtige Lochemse samenleving. • Sport en bewegen stimuleren. • Het preventief bevorderen van gezondheid.

Lopende activiteiten -

Draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

16

HOOFDSTUK 3 THEMA LEEFBARE KERNEN Inleiding Leefbare kernen zijn belangrijk voor het welzijn van de mensen die er wonen en werken . De identiteit van onze gemeente kenmerkt zich door naoberschap. Naoberschap houdt in dat men naar elkaar omkijkt, voor elkaar klaarstaat en elkaar bijstaat met raad en daad. Dit vormt ook een belangrijk onderdeel van de leefbaarheid in de kernen. De leefbaarheid van kernen staat echter onder druk. Ook vanuit de Rijksoverheid is de aandacht voor leefbaarheid voor kernen op het platteland toegenomen. Uit onderzoek van de Wageningen Universiteit, dat is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van LNV (During, 2022), is gebleken dat de overheid meer verantwoordelijkheid moet nemen om de leefbaarheid op het platteland te waarborgen. Het gaat om het stimuleren van economische ontwikkeling, behoud van voorzieningen, het stimuleren van sociale cohesie, te zorgen voor een voldoende gevarieerd woningaanbod en groei in balans. Belangrijke aanbeveling van het onderzoek van de WUR is om bewoners meer te betrekken bij de opgaven. Dit sluit aan bij onze ambities om vanuit participatie en verbinding te werken. Op deze manier zorgen we ervoor dat onze dorpen en het omliggend buitengebied leefbaar blijven voor toekomstige generaties.

Trends Een trend is een langdurige, blijvende verandering in een bepaalde richting waarop wij geen invloed hebben. 1.Steeds meer ouderen en minder jongeren De groep vijftigers en zestigers is zeer groot in de gemeente, terwijl het aandeel jonge mensen tussen de 20 en 40 relatief klein is. De komende decennia zal het aantal ouderen toenemen. Dit heeft impact op de leefbaarheid van de kernen. Jongeren die in de verschillende kernen willen blijven hebben moeite om een geschikte woning te vinden. Om jongeren te kunnen behouden is het noodzakelijk dat er meer betaalbare woningen komen. 2.Kleinere huishoudens Door de sterke toename van het aantal eenpersoonshuishoudens en – in mindere mateeen toename van het aantal eenoudergezinnen is sprake van gezinsverdunning. Daardoor neemt het aantal huishoudens toe. Eenpersoonshuishoudens zijn voornamelijk ouderen en jongvolwassenen. De komende twintig jaar wordt een sterke stijging voorzien in het aandeel alleenstaande 75plussers. 3.Individualisering van de samenleving Individualisering van de samenleving is van invloed op de sociale cohesie in de dorpen. Daar tegenover staat het naoberschap, naar elkaar omzien en voor elkaar klaarstaan. Dat is een belangrijke kwaliteit die we moeten koesteren.

4.Voorzieningen in de kernen staan onder druk De afname van met name commerciële voorzieningen wordt beïnvloed door schaalvergroting, toegenomen mobiliteit en verandering in consumentengedrag. Verlies aan voorzieningen, zoals winkels en horeca treft vooral de niet mobiele en oudere mensen die geen (niet meer) autorijden. Verder is meer aandacht nodig voor de negatieve spiraal die het verlies aan voorzieningen met zich mee kan brengen voor de leefbaarheid en de impact die dat weer heeft op bijvoorbeeld sportverenigingen, scholen etc. 5.Klimaatverandering Klimaatverandering zoals meer heftige regenbuien en soms hete dagen betekent dat we onze buitenruimte hierop in moeten richten. Dit noemen we klimaatadaptatie. Dit biedt kansen om meer groen toe te voegen en aantrekkelijke plekken te creëren om elkaar te ontmoeten.

Ontwikkelingen Een ontwikkeling is een verandering waarop wij wel invloed hebben.

17

1. De betaalbaarheid van onze woningvoorraad staat onder druk De woningvoorraad in de gemeente bestaat voornamelijk uit grondgebonden koopwoningen, waarvan een groot gedeelte bestaat uit relatief grote vrijstaande woningen. Circa 12 % van de woningvoorraad bestaat uit appartementen. Het aandeel sociale huurwoningen van de woningcorporaties is met 17 % erg bescheiden . We zetten actief in op het realiseren van een gevarieerd woningaanbod in de kernen. Met specifiek aandacht voor het realiseren van sociale huur en betaalbare koopwoningen en middenhuur. In het programma Volkshuisvesting wordt dit verder uitgewerkt. 2. Behoud levendig centrum of een levendig dorpshart We hebben aandacht voor de zorg die vanuit verschillende kernen wordt geuit over ontwikkelingen in de centra en of die passen bij ‘leefbare kernen’ in de toekomst. Nadruk ligt op invulling van panden en locaties na het vertrek van winkels, horeca en andere voorzieningen. De vraag die op speelt is of de bestaande regelgeving, vanuit bestemmingsplannen, nog wel aansluit bij de ontwikkeling van deze tijd en de wensen die we met elkaar voor de toekomst hebben. Hierbij kijken we met een integrale blik naar de kernen, waarbij de omgevingsvisie de kapstok vormt. In 2025 zijn we gestart met een centrum aanpak in de kernen Laren en Lochem en volgt ook Gorssel. 3.

Beeldkwaliteit kernen Door losse ontwikkelingen en aanvragen staan de beeldkwaliteit en de identiteit van de verschillende kernen soms onder druk. In aanvulling op de kwaliteiten en kenmerken van de verschillende dorpen en de stad Lochem zoals opgenomen in de omgevingsvisie, zien we kansen om de stedenbouwkundige en landschappelijke en cultuurhistorische kenmerken, kwaliteiten en kansen verder uit te werken. We willen de beeldkwaliteit en identiteit van onze kernen behouden en te versterken. 4. Regionale woningbouwopgave na 2030 Naast onze woningbouwopgave tot en met 2030, zoals vastgelegd in de omgevingsvisie, kijken we ook alvast vooruit naar de woningbouwopgave in de periode daarna. Om te groeien naar 40.000 inwoners in 2040, is het van belang ook in de periode na 2030 extra woningen toe te voegen. Gemeente Lochem wil de stad Lochem laten groeien en bij alle dorpen zorgen voor een gevarieerd woningaanbod. Dat is belangrijk voor het behoud van de voorzieningen en de leefbaarheid. Samen met de Regio Stedendriehoek wordt gewerkt aan een Ontwikkelperspectief 2050 om de landelijke woningbouwopgave te onderzoeken. Hierbij zijn bereikbaarheid, leefbaarheid en identiteit van de verschillende gebieden belangrijke uitgangspunten. Groei in balans. Dit sluit aan bij de ambitie uit de omgevingsvisie om als gemeente te groeien naar 40.000 inwoners. 5.

Dorpendeal De provincie Gelderland biedt kernen/wijken de mogelijkheid om samen met inwoners, de gemeente, ondernemers en maatschappelijke organisaties afspraken te maken om samen te werken aan de (sociale) verbondenheid van een wijk of dorp. De subsidie van de provincie is gebaseerd op cofinanciering. Verschillende kernen zijn bezig met een dorpendeal. Er is geen structureel budget beschikbaar voor financiële ondersteuning van wijken- en dorpendeals. De aanvrager zal eerst op zoek moet naar cofinanciering bij subsidieverstrekkers zoals fondsen, particulieren, lokale partijen of bedrijven etc. Per aanvraag wordt afgewogen of hiervoor incidenteel middelen vrijgemaakt kunnen worden. Voor dit maatwerk zijn de uitgangspunten vastgelegd. Wanneer een Dorpendeal meer concreet is uitgewerkt en de provincie ook haar medewerking toezegt, komen we met een raadsvoorstel.

Doelen De doelen bij het thema leefbare kernen hebben een directe relatie met de zes hoofdambities uit de omgevingsvisie. 1. In Lochem is het fijn wonen en leven Om de leefbaarheid op peil te houden zetten we in de verschillende kernen in op woningbouw. We zorgen voor een gevarieerd woningaanbod, in onze kernen, wijken en buurten. Hierdoor kunnen jongeren blijven wonen en terugkeren in de dorpen waar ze zijn opgegroeid en iedereen oud kan worden in zijn eigen omgeving. Dit is ook belangrijk om de voorzieningen in stand te houden en de sociale cohesie te versterken. Als voorzieningen in een kern niet in stand gehouden kunnen worden zorgen we voor nabijheid en bereikbaarheid van voorzieningen in andere kernen. 18

2. Lochem is aantrekkelijk en groen Lochem heeft een groene leefomgeving die door veel mensen wordt gewaardeerd. Dit draagt bij aan leefbare kernen, waar het fijn wonen is. Ook de vele cultuurhistorische elementen dragen bij aan de identiteit en herkenbaarheid. 3. Lochem is ondernemend en uitnodigend We zetten in op een levendig centrum of levendig dorpshart met ruimte voor lokale evenementen en het versterken van de lokale bedrijvigheid met een sociaal en economische binding aan een kern. 4. Lochem is klimaatadaptief en klimaatbestendig Levendige kernen zijn klimaatadaptief ingericht en bewoners zijn betrokken bij lokale energiestrategieën. 5. Lochem is veilig, gezond en inclusief Leefbare kernen zijn kernen die voor iedereen toegankelijk zijn en waar iedereen mee kan doen en waar de openbare ruimte veilig is en uitnodigt om te bewegen. 6. Lochem is bereikbaar en zet in op duurzame mobiliteit Een goede bereikbaarheid is belangrijk om wonen, werken, voorzieningen, recreatie en onderwijs toegankelijk te houden of te maken voor iedereen.

Lopende activiteiten -

Wat willen we bereiken? Leefbare kernen met voldoende groen, ruimte om te bewegen en bereikbare voorzieningen voor een goede gezondheid en welzijn van inwoners. Inzetten op een gevarieerd woningaanbod, waarin verschillende leeftijden en doelgroepen naast elkaar wonen. Dit biedt een basis voor versterken van het naoberschap. Veel opgaven kunnen we als gemeente niet alleen oplossen. Samenwerken met maatschappelijke partners is hierbij noodzakelijk. Denk aan woningbouwcorporaties, onderwijsinstellingen, zorgverzekeraars, dorpsraden, lokale ondernemersverenigingen, maar ook de regio Stedendriehoek, provincie etc. Draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

Ombuigingen

30. MFA Gorssel Korte toelichting Op grond van het raadsbesluit van 18 december 2023 werken wij aan de ontwikkeling van de MFA in Gorssel. Het voorlopig ontwerp voor dit gebouw is in de maak. In dit proces is ruimte ingebouwd voor een zorgvuldig participatietraject. De oorspronkelijke planning van oplevering ging uit van medio 2027. Een realistische blik op deze planning, naar de situatie van nu, leert dat meer tijd moet worden ingeruimd voor participatie en eventuele bezwaartermijnen. De geplande realisatie schuift daarmee op naar 2028. De jaarlijkse lasten worden dan in het opvolgend jaar genomen, in 2029. 19

Effect Het effect van de maatregel op de inwoners van Gorssel is marginaal. Het voordeel is dat er meer ruimte kan worden ingebouwd voor opvang van onvoorziene vertragingen door planprocedures èn er is meer ruimte voor een optimaal participatieproces. Bedrag Incidenteel in 2028 € 722.000.

106. MFA Gorssel realisatie; parkeerkelder Korte toelichting Voor de ontwikkeling van de MFA in Gorssel is, op grond van het raadsbesluit van 18 december 2023, in principe gekozen voor een variant die uitgaat van de aanleg van een half ondergrondse parkeergarage. Vanuit het perspectief van bezuinigingen èn met het oog op een kwalitatief optimaal ontwerp van het gebouw komen we tot de volgende inzichten: - Het niet realiseren van de half ondergrondse parkeergarage levert een besparing op in de investering en in de exploitatie van de MFA; - Het niet realiseren van de parkeergarage geeft mogelijkheden tot een betere verbinding van de MFA met de openbare ruimte. Daarbij zien wij kansen voor goede parkeeralternatieven op maaiveldniveau. Dit in overleg met aangrenzende eigenaren. Effect Het effect van de beoogde maatregel is de realisatie van een multifunctioneel gebouw dat een optimalere verbinding heeft met de omgeving/openbare ruimte. In het participatietraject voor inwoners zal dit uitgebreid aan bod komen. Bedrag Het niet realiseren van de half ondergrondse parkeergarage levert een besparing op in de investering van netto ongeveer € 1.000.000 (incidenteel). In de exploitatie (kapitaallasten en onderhoudslasten) betekent het een structureel voordeel van ongeveer € 25.000. Te rekenen vanaf het jaar na realisatie. Structureel vanaf 2029 € 25.000

20

HOOFDSTUK 4 NIEUWE ACTIVITEITEN , ONTWIKKELINGEN EN OMBUIGINGEN

21

0. Bestuur en ondersteuning 0.1 Bestuur - Nieuwe activiteiten Wat willen we bereiken? Wij willen een krachtige en betrokken samenleving. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen?

Kroonbenoemde burgemeester Wat doen we al? In maart 2025 heeft de commissaris van de Koning een waarnemend burgemeester benoemd voor Lochem. De waarneming duurt tot de installatie van de nieuwe kroonbenoemde burgemeester. Wat gaan we (extra) doen? De installatie van een nieuwe kroonbenoemde burgemeester voor Lochem is voorzien in het voorjaar van 2027. De raad dient hiervoor een voordracht vast te stellen. Het proces om tot deze voordracht te komen duurt circa 9 maanden en bestaat uit het opstellen van een profielschets en het selecteren van een kandidaat. Voor dit proces wordt externe begeleiding ingehuurd. De kosten betreffen voornamelijk de begeleiding van het proces, het betrekken van de samenleving en daarnaast extra facilitaire kosten zoals het huren van (externe) locaties.

Hoe betrekken we inwoners en organisaties? De samenleving kan betrokken worden bij het opstellen van de profielschets voor een nieuwe burgemeester. De mate waarin en wijze waarop dit gebeurt, is nu niet nog bekend. Het is aan de nieuwe raad om hierover een besluit te nemen. Wat kost het? Incidenteel: 2026 € 10.000 2027 € 15.000 2028 € 2029 € -

Tablets raadsperiode 2026 - 2030 Wat doen we al? Conform artikel 3.3.2. Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers dient het college voor raadsleden informatie- en communicatievoorzieningen ter beschikking te stellen. Daar horen ook de bijbehorende abonnementen bij. In Lochem wordt dit ook voor fractievertegenwoordigers ter beschikking gesteld. Wat gaan we (extra) doen? In 2026 zijn er gemeenteraadsverkiezingen en zijn de huidige middelen afgeschreven. De nieuwe raadsleden en fractievertegenwoordigers krijgen nieuwe apparatuur ter beschikking gesteld.

22

Hoe betrekken we inwoners en organisaties? Niet van toepassing. Wat kost het? Investering € 31.000. De structurele kapitaallasten bedragen vanaf 2027 € 8.000.

0.1 Bestuur - Ombuigingen

3. College van B. en W. representatie Korte toelichting We steken de representatiekosten van het college soberder in. We stellen ons ten doel 10% op jaarbasis minder uit te geven. Effect Inwoners/organisaties waar wij op bezoek gaan, die wij aandacht schenken of door wie wij worden uitgenodigd krijgen een bescheidener cadeau. Bedrag Structureel vanaf 2026 € 2.000.

4. Eenvoudig schrijven, doen Korte toelichting Het was de afgelopen jaren een extra budget om medewerkers te ondersteunen in het eenvoudig schrijven, B1 niveau. Feitelijk is het opleidingsbudget. Dit extra budget vervalt. Effect Daar waar nodig kan een beroep gedaan worden op het opleidingsbudget om een training/cursus "eenvoudig schrijven" te volgen. Bedrag Structureel vanaf 2026 € 6.417.

0.2 Burgerzaken Wat willen we bereiken? Wij willen een klantgerichte en dienstverlenende organisatie zijn. Voor inwoners, bedrijven en instellingen zijn we de toegang naar de overheid. Zij merken dat wij klantgericht werken en goed toegankelijk zijn, zowel fysiek als digitaal. We hebben kennis van zaken en werken doeltreffend. Als gemeente zijn we voor iedereen duidelijk herkenbaar. We werken verder aan een organisatie die snel handelt en die dichtbij de inwoners staat. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

23

0.3 Beheer overige gebouwen en gronden Wat willen we bereiken? Binnen de portefeuille ‘Overige gronden en gebouwen’ bevinden zich eigendommen die we vaak vanuit strategische overwegingen in bezit houden. Als het bezit niet langer nodig is, onderzoeken we of we eigendom kunnen verkopen. We onderhouden onze eigendommen en verhuren of verpachten deze. Zo houden ze hun waarde. Dat is gunstig als we ze later toch verkopen. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

24

1. Veiligheid 1.1 Crisisbeheersing en brandweer Wat willen we bereiken? Een veilige woon- en leefomgeving. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

1.2 Openbare orde en veiligheid Wat willen we bereiken? Wij willen een zo veilig mogelijke leef- en werkomgeving voor inwoners en bedrijven. Veiligheid is een relatief en moeilijk begrip. Relatief, omdat iemand een onveilig gevoel kan hebben terwijl het wel veilig is, of omgekeerd. Moeilijk, omdat er veel zaken zijn die een veilige omgeving en een veilig gevoel kunnen beïnvloeden. Om een zo veilig mogelijke gemeente te kunnen zijn, werken we samen. Vaste partners zijn Politie, Openbaar ministerie, buurgemeenten, Veiligheidshuis, Veilig Thuis, Halt, Stichting Welzijn Lochem, ‘t Baken, Viverion, IJsseldal Wonen, Habion, GGD en de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG). Met de VNOG werken we vooral samen op het gebied van de fysieke veiligheid en crisisbeheersing. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen? We voeren onze reguliere werkzaamheden uit.

1.2 Openbare orde en veiligheid - Ombuigingen

6. Alcoholwet Korte toelichting We nemen de jaarlijkse opbrengsten voor leges Alcoholwet op in de begroting. Deze opbrengsten zijn niet nieuw en worden ook niet groter, maar werden voorheen niet opgenomen in de begroting. Effect Deze maatregel heeft geen effect op inwoners. Bedrag Structureel vanaf 2026 € 5.000. 25

26

2. Verkeer, vervoer en waterstaat 2.1 Verkeer en vervoer - Nieuwe activiteiten Wat willen we bereiken? In 2025 vallen door verkeersveiligheidsmaatregelen minder verkeersslachtoffers. Het onnodig gebruik van auto’s dringen we terug. Fietsverkeer (zowel woon-werk als recreatief) stimuleren we. Weggebruikers voelen zich veilig en/of zijn zich bewust van een onveilige situatie. Dat doen we door een goede weginrichting die past bij de functie van de weg. Er is een goede afwikkeling van lokaal en regionaal verkeer op gemeentelijke en provinciale wegen, met minimale belemmeringen. We hebben verkeersveilige wegen, met bruggen, tunnels en viaducten. Het onderhoud past bij de intensiteit van het weggebruik en de snelheden die gereden mogen worden. De openbare verlichting voldoet aan het digitale beleidsplan ‘Licht in de openbare ruimte’. Dit draagt bij aan de volgende werelddoelen:

Wat gaan we daarvoor doen?

Netwerkstudie toevoerroute F348 en omgeving Epse Wat doen we al? Samen met de provincie Gelderland en de gemeenten Deventer en Zutphen werken we aan de realisatie van de doorfietsroute, de F348. Onderdeel van het verbeteren van de route tussen Zutphen en Deventer is het maken van een nieuwe fietstunnel ten zuiden van Epse. Deze tunnel wordt aangelegd voor het verbeteren en versnellen van de doorgaande fietsroute. Onderdeel van de opgave F348 is het aanleggen of verbeteren van de toevoerroutes richting de F348. Lochem wil de fietsverbindingen vanuit Epse naar de doorfietsroute F348 en Deventer via het A1 Bedrijvenpark verbeteren. In het uitvoeringsprogramma van het Fietsplan Lochem is hiervoor een netwerkstudie opgenomen om te verkennen hoe deze routes het beste kunnen worden ingepast en vormgegeven. Wat gaan we (extra) doen? De netwerkstudie naar de toevoerroutes gaan we doen om de fietsverbindingen van en naar Epse beter aan te laten sluiten op het hoofdfietsnetwerk en belangrijke bestemmingen in de omgeving. Met een netwerkstudie analyseren we diverse fietsroutes met als doel om ze beter op mekaar aan te laten sluiten. Eerst kijken we naar de bestaande fietsroutes en bestemmingen. Als uitkomst komen mogelijk nieuwe verbindingen of benodigde aanpassingen aan bestaande wegen of paden.

Met een netwerkstudie kijken we naar de routes en bepalen we of er in het routenetwerk stukken ontbreken of verbeterd moeten worden. Daarnaast maken we inzichtelijk wat de verschillende onderdelen kosten. Hiermee kan de doelmatigheid van de mogelijke investeringen goed worden afgewogen. Hoe betrekken we inwoners en organisaties? Bij deze verkenning informeren en raadplegen we stakeholders zoals dorpsraad Epse-Joppe, de Fietsersbond, A1 bedrijvenpark, projectgroep FN348 en de inwoners van Epse en ruime omgeving. De genoemde organisaties zijn ook nauw betrokken bij de provinciale projecten naar de FN348 en de verbetering van de N348 Epse-A1. Wat kost het? Incidenteel in 2026 € 25.000.

27

Epse - A1 Wat doen we al? Samen met de gemeente Deventer en de provincie Gelderland is een verkenning uitgevoerd naar de beste oplossing voor een vlottere en veilige doorstroming van de N348 tussen Epse en de aansluiting van de A1. Hier wordt ook de nieuwe aansluiting van het A1 Bedrijvenpark en de doorfietsroute F348 ingepast. Wat gaan we (extra) doen? De verkenning heeft de urgentie duidelijk gemaakt voor de problematiek op het wegvak en heeft na uitgebreide gesprekken met de omgeving een voorkeursvariant opgeleverd. De voorkeursvariant zorgt voor een vlotte en veilige doorstroming en zorgt voor een goede landschappelijke inpassing en verbetering van de leefbaarheid. Voor de realisatie van dit project hanteren we als verantwoordelijke wegbeheerders van de verschillende wegen de poten-theorie. Hierbij is het principe dat iedere wegbeheerder verantwoordelijk is voor zijn eigen onderdeel van de aansluiting en van zijn eigen wegvak. Als afronding van de verkenning gaan we een samenwerkingsovereenkomst aan met de provincie Gelderland en de gemeente Deventer over de volgende stap in het proces. In de volgende stappen wordt het project nader uitgewerkt tot uiteindelijk een definitief ontwerp en inpassingsplan. Op dat moment zijn ook de precieze kosten (verdeling) in beeld. Met het ondertekenen van de samenwerkingsovereenkomst conformeren wij ons aan de realisatie van dit project.