Rekenkamerrapport woonbeleid gemeente Lingewaard
Tekst van het document
Bouwbeleid van de gemeente Lingewaard
Rekenkamer Lingewaard Vastgesteld rapport ___________________________________________________________________________________________________
Onderzoeksrapportage
Bouwbeleid van de gemeente Lingewaard
Vastgesteld door de Rekenkamer Lingewaard op 21 oktober 2024
Inhoudsopgave
Inleiding .................................................................................................................................... 3 Hoofdvraag en deelvragen ........................................................................................................ 4 Conclusies .................................................................................................................................. 4 Aanbevelingen ........................................................................................................................... 5 Bestuurlijke reactie van het College van B&W .................................................................. 6 en 7 Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W ............................... 8 bijlage 1 Rapport van bevindingen onderzoek Stecgroep
2
Inleiding In de eerste helft van 2024 heeft de Rekenkamer Lingewaard onderzoek laten doen naar het woonbeleid van de gemeente. Voor dit onderzoek werd een onderhandse aanbestedingsprocedure gestart. Twee partijen zijn gevraagd een offerte in te dienen. Na gesprekken met deze twee partijen is uiteindelijk de Stec Groep gekozen om het onderzoek uit te voeren. De Stec Groep is expert op het terrein van wonen, werken en leefomgeving en is bekend met de uitvoering van rekenkameronderzoek. Het rapport werd na oplevering voorgelegd aan de ambtelijke organisatie voor feitelijk wederhoor. Op basis hiervan zijn enkele feitelijke punten aangepast. Omdat het om feitelijke verbeteringen gaat, maakt de Rekenkamer niet bekend welke punten zijn aangepast. Hoofd en deelvragen De centrale onderzoeksvraag was; Dragen de vele specifieke, lokaal geformuleerde woonambities van de gemeente Lingewaard bij aan de realisatie van nieuwe woningen of zitten die ambities de realisatie juist in de weg?
-
De rekenkamer splitste deze vraag uit in de volgende deelvragen; Welke specifieke ambities heeft de gemeente geformuleerd? Op welke wijze dragen deze ambities bij aan de realisatie van nieuwe woningen of zitten zij die realisatie juist in de weg? Lokaal geformuleerde ambities zijn politieke keuzes van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders. Rekenkamers gaan niet over de vraag of een politieke keuze wel of niet gemaakt moet worden, dat is geheel aan de gemeenteraad en het college. De rekenkamer kan wél inzicht geven in de (mogelijke) gevolgen van politieke keuzes. Behalve gebruikelijke onderzoeksmethoden als documentstudie, interviews met betrokken ambtenaren, wethouder en marktpartijen is een rondetafelgesprek over de voorlopige conclusies met (de) leden van de gemeenteraad onderdeel geweest van dit onderzoek. Dit rondetafelgesprek had een tweeledig doel:
-
Inzicht krijgen in de redenen waarom bepaalde lokale ambities in het woonbeleid zijn geschreven. Raadsleden kunnen de argumenten voor de door hen vastgestelde ambities verrijken met hun politieke motieven. Kennis van achterliggende motieven kan het onderzoeksbureau helpen eventuele alternatieve wijzen te formuleren om doelstellingen te halen, of om scherper te adviseren waarom een doelstelling wel of niet behaald kan worden.
3
Conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer De rekenkamer heeft vastgesteld dat het opgeleverde rapport antwoord geeft op de hoofdvraag en deelvragen. Voor het antwoord op deze vragen verwijzen wij kortheidshalve naar het rapport van bevindingen. Op basis daarvan heeft de rekenkamer onderstaande conclusies en aanbevelingen geformuleerd. Op basis van het door de Stec Groep uitgevoerde onderzoek concludeert de rekenkamer dat er op het gebied van woonbeleid in de gemeente Lingewaard veel positiefs te melden is. Als centrale conclusie citeert de rekenkamer daarom de volgende alinea uit het onderzoeksrapport: De gemeente Lingewaard is goed op weg om het merendeel van haar volkshuisvestelijke doelen te halen. Ondanks dat zijn er ook nog een aantal thema’s die extra aandacht vragen. In onderstaande conclusies en aanbevelingen geeft de rekenkamer aanknopingspunten waarvoor extra aandacht nodig is in het woonbeleid zodat dit verder ontwikkelend en bestendigd kan worden.
1. De gemeente Lingewaard is volgens de onderzoekers goed op weg om het merendeel van haar volkshuisvestingsdoelen te halen. Ondanks dat zijn er nog doelen die nog aandacht en/of bijsturing nodig hebben: a. +1710 woningen in de periode ’20-’30 door het opharden van bouwplannen. b. Energieneutraal in 2050 en circulair en natuurinclusief c. + 200 tot 250 sociale huurwoningen in de periode ’20-’30 door het concreet opharden van bouwplannen. d. Gelijke slaagkansen voor verschillende doelgroepen zoals het extra betaalbare koopwoningen toevoegen om slaagkansen middeninkomens gelijk te houden e. Zo lang mogelijk zelfstandig thuiswonen door concreet invulling te geven aan innovatieve tussenvormen 2. De gemeente Lingewaard is door zijn kleine omvang wendbaar en toegankelijk voor partners volgens de onderzoekers. a. De samenwerking met de markt is vooral goed maar verschil in ambitie tussen de gemeente en markt zorgt soms voor wrijving. b. Woningcorporaties wensen meer ambtelijke samenwerking en kaderstellende rol van de gemeenteraad. 3. Marktomstandigheden en veranderend beleid hebben invloed op het bouwtempo. a. De intaketafel als gerichte en lichte werkwijze scheelt ambtenaren veel tijd. b. Beperkte ambtelijke capaciteit blijft wel een belangrijke factor in het niet hard kunnen maken van bouwplannen. 4.
Lokale en regionale ambities zitten nieuwbouwproductie niet in de weg maar stimuleren juist. Het vasthouden aan vooraf gecommuniceerde ambities is een randvoorwaarde voor een succesvolle uitvoering. 5. Het stapelen en wisselen van ambities op projectniveau werkt wel vertragend waarbij het vooral gaat om mobiliteits en parkeervraagstukken. 6. Er is niet of nauwelijks sprake van kwalitatieve monitoring van het woningbouwprogramma. 7. Belemmering in het bijsturen en actualiseren van beleidsdoelstellingen door het ontbreken van integraal inzicht in de bestaande woonvoorraad.
4
Aanbevelingen 1. Zorg voor een duidelijke en integrale informatievoorziening voor Raadsleden. Keuzes voor woningbouw hebben een wederzijdse invloed op economisch beleid, duurzaamheid, mobiliteit, etc. Om een afgewogen beslissing te kunnen maken als raadslid moet de effecten van keuzes helder zijn. 2. Versnel met het omzetten van zachte plannen in harde plannen. 3. Behoud de focus op de vijf prioritaire woningbouwplannen zodat dit haalbaar blijft voor de beperkte ambtelijke capaciteit en hou vast aan werkwijze intake en omgevingstafel. 4. Zet instrumenten in om betaalbare huur en koopwoningen te bouwen en betaalbaar te houden. 5. Creëer inzicht door monitoring van niet alleen kwantitatieve doelen maar ook het type woning, omvang en het aantal geclusterde woningen. Inzicht in de doelen rondom doorstroming, meer woningen voor kleine huishoudens en zo lang mogelijk thuis wonen worden zo helder.
5
Bestuurlijke reactie van het College van B&W
Aan de rekenkamer
Uw brief van
Behandeld door
B. Zweerink
Uw kenmerk
Telefoonnu mmer
(026) 32 60 111
Onderwerp
Bestuurlijke reactie rapport rekenkamer woonbeleid
Zaaknummer
ZS-
1037086 Bijlage(n) Datum
15 oktober 2024
Beste rekenkamer,
Met interesse hebben wij uw rapportage woonbeleid van de gemeente Lingewaard gelezen. Wij willen u bedanken voor het onderzoek en uw aanbevelingen. In deze brief geven wij u graag een reactie. Wij zien dat de Stec Groep een gedegen onderzoek naar het woonbeleid in onze gemeente heeft uitgevoerd. Het is dan ook goed om te lezen dat wij hard op weg zijn om het merendeel van onze volkshuisvestelijke doelen te halen. Hier wordt ambtelijk en bestuurlijk hard aan gewerkt. We herkennen ook de conclusies en aanbevelingen die worden gedaan in de rapportage. Met een aantal aanbevelingen zijn we ook al aan de slag. Aanbevelingen In het rapport doet u vier aanbevelingen voor woonbeleid in Lingewaard. Hieronder vindt u onze reactie op deze aanbevelingen. 1. Zorg voor een duidelijke en integrale informatievoorziening voor raadsleden. Keuzes voor woningbouw hebben een wederzijdse invloed op economisch beleid, duurzaamheid, mobiliteit, etc. Om als raadslid een afgewogen beslissing te kunnen nemen, moeten de effecten van keuzes helder zijn. Reactie: Ons college is zich ervan bewust dat woningbouw niet op zichzelf staat. Met de locatiescan voor toekomstige woningbouwlocaties worden deze aspecten meegenomen. In het eerste kwartaal van 2025 willen we met de gemeenteraad hierover in gesprek om te komen tot een integrale strategie. 2.
Versnel met het omzetten van zachte plannen in harde plannen door middel van het concretiseren van uitvoeringsplannen op basis van het afgesproken beleid. Behoud de focus op de vijf prioritaire woningbouwplannen zodat dit haalbaar blijft voor de beperkte ambtelijke capaciteit en houd vast aan werkwijze intake en omgevingstafel.
6
Reactie: Ook deze aanbeveling kunnen we onderschrijven. Doorvoeren van gewijzigd beleid in lopende afspraken met ontwikkelaars werkt zeer vertragend op het moment dat dit een extra opgave betreft. Dit hebben we gezien bij de invoering van Woondeal 2.0, waarin het aangescherpt rijksbeleid was opgenomen. Op dit moment is alles erop gericht om plannen in het woningbouwprogramma tot realisatiefase te brengen, waarbij het vastgestelde beleid leidend dient te zijn Met de verdere ontwikkeling van de intake en omgevingstafel creëren we meer mogelijkheden om te sturen in de prioritering en in de kwaliteit van nieuwe plannen. Dit draagt ook bij aan een effectievere inzet van de beperkte ambtelijk capaciteit. 3. Zet instrumenten in om betaalbare huur- en koopwoningen te bouwen en betaalbaar te houden. Betaalbaar bouwen gaat niet vanzelf. Het is daarom belangrijk hier actief op te sturen. Het voorschrijven (en vastleggen) van percentages woningbouwcategorieën is een effectief middel om betaalbare woningen te realiseren. In het omgevingsplan mogen percentages opgenomen worden voor: sociale huurwoningen, sociale koopwoningen (tot NHG-grens), middenhuurwoningen en vrije kavels (zelf of samenbouwen). Gemeenten kunnen in het omgevingsplan percentages vaststellen voor een bepaalde locatie, een bepaald gebied of de hele gemeente.
Reactie: Met de doelgroepenverordening hebben we in Lingewaard al een instrument om actief te sturen op percentages betaalbare huur en koopwoningen in plannen en de instandhoudingstermijnen. Ook kan gestuurd worden op inkomens. In recente bestemmingsplannen is dit reeds toegepast. Op pagina 42 van het Stec rapport wordt dit ook aangegeven. In omgevingsplannen gaan we dit ook opnemen. Overige instrumenten die we in 2023 ingevoerd hebben om woningen betaalbaar te houden zijn antispeculatiebeding en zelfbewoningsplicht. Deze worden in het Stec rapport ook genoemd als aanbeveling (pag 19). 4. Creëer inzicht door monitoring van niet alleen de kwantitatieve doelen, maar ook van het type woning, omvang en het aantal geclusterde woningen. Inzicht in de doelen rondom doorstroming, meer woningen voor kleine huishoudens en zo lang mogelijk thuis wonen worden zo helder. Reactie: Deze aanbeveling nemen we over en wordt al deels toegepast bij nieuwbouw. Naast kwalitatieve aspecten als prijscategorieën huur en koop, eengezinswoningen en appartementen gaan we ook type woningen monitoren zoals: nultreden, geclusterd of woonzorggeschikte woningen. In de Woonzorgvisie, die in voorbereiding is, nemen we hier ambities voor op. Door deze te monitoren kunnen we zien of we onze doelen halen.
Zoals Stec al aangeeft vindt het monitoren van de bestaande woningvoorraad naar toekomstbestendigheid, fragmentarisch plaats. De wens om hier meer lijn in aan te brengen is er zeker. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zien het definitieve rapport graag tegemoet. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van de gemeente Lingewaard, de secretaris, de burgemeester,
drs. I.P. van der Valk dr. P.T.A.M. Kalfs
7
Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W De rekenkamer heeft in haar vergadering van 21 oktober 2024 kennisgenomen van de reactie van het college en daarop onderstaande reactie geformuleerd. De rekenkamer is verheugd te constateren dat het college zich grotendeels in de rapportage herkent en bereid is de aanbevelingen op te volgen. De rekenkamer wenst u daar veel succes bij.
Voorzitter J.H. van Oort
8
Secretaris-Onderzoeker A. Boin
Bijlage 1 Rapport van bevindingen door de Stec Groep Op de volgende bladzijden treft u het rapport van bevindingen dat in opdracht en onder verantwoordelijkheid van de rekenkamercommissie is opgesteld door de Stec Groep. De rekenkamer baseert zijn conclusies en aanbevelingen op basis van dit rapport.
resultaat
2
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Inhoudsopgave 1.
2.
Inleiding
3
1.1 1.2 1.3
4 4 4
Conclusies 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8
3.
4.
Uw situatie en vragen Onze aanpak Leeswijzer
Prognoses, hoge marktdruk en nieuwe wet- en regelgeving beïnvloeden uitvoering volkshuisvestingsbeleid Lingewaard heeft 60% van haar doelen gehaald Sommige doelen vragen om extra aandacht Kleine omvang gemeente maakt Lingewaard wendbaar en toegankelijk voor partners Belemmering in uitvoering vooral door beperkte capaciteit en veranderend(e) markt, beleid en afspraken Lokale en regionale ambities zitten nieuwbouwproductie niet in de weg, maar stimuleren juist… … het stapelen en wisselen van ambities op projectniveau werkt wel vertragend Monitoring vooral kwantitatief, kwalitatieve inzichten (over bestaande voorraad) ontbreken grotendeels
5 6 7 8 9 10 11 12 12
Aanbevelingen
14
Aanbeveling 1: Voorkom stapeling én wisseling van ambities Aanbeveling 2: Versnel met voldoende harde plannen Aanbeveling 3: Focus op plannen die snel uitgevoerd kunnen worden Aanbeveling 4: Blijf aandacht houden voor de nieuwe ‘streepjescode’ Aanbeveling 5: Maak meer werk van structurele monitoring realisaties en toekomstbestendigheid voorraad
15 16 17 18
Onderzoeksresultaten
21
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6
22 23 26 30 39 44
Tijdlijn woonbeleid gemeente Lingewaard Marktontwikkelingen in het volkshuisvestingsbeleid Speerpunt 1 – Nieuwbouw: versneld meer woningen Speerpunt 2 – Aanpak bestaande woningvoorraad Speerpunt 3 – Beschikbaarheid (sociale) huursector Speerpunt 4 – Specifieke doelgroepen
19
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
1. Inleiding
3
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
1.1 Uw situatie en vragen Het speelveld van wonen is breed en dynamisch. Er spelen veel opgaven zoals woningtekorten, betaalbaarheid, verduurzaming, et cetera. Daarbij zijn er verschillende partijen betrokken die in deze opgaven elk een eigen rol hebben. De gemeente Lingewaard heeft – door het opstellen van visies en beleid – een sturende rol op het gebied van wonen en volkshuisvesting. Als rekenkamer Lingewaard doet u een onderzoek naar de invloed van lokale woonambities op de realisatie van woningen. Het onderzoek richt zich op de geformuleerde ambities en de woningopgaven die voortkomen uit de Nota Wonen 2020-2025 en de Woondeals 1.0 en 2.0 van de regio Arnhem-Nijmegen. Deze kaders zijn een weergave van keuzes die door de gemeente(raad) gemaakt zijn en waar de gemeente zelf ook de meeste invloed op heeft.
1.2 Onze aanpak U heeft voor dit onderzoek de volgende hoofdvraag geformuleerd:
Dragen de vele specifieke, lokaal geformuleerde woonambities van de gemeente Lingewaard bij aan de realisatie van nieuwe woningen of zitten die ambities de realisatie juist in de weg? Daarbij zijn er drie deelvragen geformuleerd: 1. Welke specifieke ambities heeft de gemeente geformuleerd? (hoofdstuk 4) 2. Op welke wijze dragen deze ambities bij aan de realisatie van nieuwe woningen, of zitten zij de realisatie juist in de weg? (hoofdstuk 2) 3. Welke ambities of keuzes kunnen (aanvullend) bijdragen aan de realisatie van nieuwe woningen? (hoofdstuk 3) Om deze vragen te beantwoorden hebben we deskresearch verricht naar gemeentelijk beleid, verordeningen, moties, evaluaties, et cetera. Daarnaast zijn diepte-interviews gehouden met een in Lingewaard actieve marktpartij, de woningcorporaties en de planeconoom, programma manager wonen, stedenbouwkundige, projectleider en beleidsmedewerker wonen van de gemeente Lingewaard.
1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 leest u de belangrijkste conclusies over de doeltreffendheid van het volkshuisvestigingsbeleid van de gemeente Lingewaard (onderzoeksvraag 2). In hoofdstuk 3 zijn, ter onderbouwing hiervan, onze bevindingen beschreven. In dit hoofdstuk staan we uitgebreid stil bij de totstandkoming van het volkshuisvestingsbeleid en actuele inzichten omtrent huishoudensontwikkeling en prognoses. In dit hoofdstuk zetten we ook de lokale ambities uiteen aan de hand van de vier speerpunten uit de Nota Wonen 2020-2025 en reflecteren we op de doelstellingen en ambities uit het beleid (onderzoeksvraag 1). De aanbevelingen voor het vervolg (onderzoeksvraag 3) zijn in hoofdstuk 3 opgesteld na het ambtelijke en bestuurlijke hoor en wederhoor en het rondetafelgesprek met de gemeenteraad. Deze heeft eind juni plaatsgevonden.
4
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
2. Conclusies
5
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
2.1 Prognoses, hoge marktdruk en nieuwe wet en regelgeving beïnvloeden uitvoering volkshuisvestingsbeleid Verwachte groei huishoudens fluctueert jaarlijks: van grote invloed op woningbouwopgave Naar de toekomst toe laten huishoudensprognoses voor de gemeente Lingewaard fluctuerende voorspellingen zien. Tussen 2020 (moment opstellen Nota Wonen 2020-2025) en 2040 gaan de ABF-ramingen – Primos 2020, 2021, 2022 en 2023 – uit van een groei van respectievelijk 1.420, 2.040, 3.545 en 3.980 huishoudens. De huishoudensprognoses worden dus telkens naar boven bijgesteld. Deze fluctuaties in de prognoses worden voor het grootste deel verklaard door buitenlandse migratie. Deze neemt steeds verder toe, maar wordt in prognoses telkens onderschat. Dit leidt ertoe dat de bandbreedte voor de woningbouwbehoefte waarbinnen de gemeente moet opereren groot is. Tussen de hoogste (Primos 2023) en laagste (Primos 2020) prognose zit 2.560 huishoudens (en dus woningen) verschil. Deze fluctuaties vragen van gemeenten dat zij telkens schakelen tussen prognoses en woningbouwprogramma. Gestegen prijzen, beperkt aanbod en stokkende doorstroming zetten doelen onder druk De gemeente Lingewaard heeft in haar volkshuisvestingsbeleid veel aandacht voor starters, middeninkomens en ouderen.
Betaalbaarheid en beschikbaarheid, zowel in koop als huur, waren in 2020 al een belangrijk thema in de gemeente (vooruitlopend op de woondeals en nieuwe wetgeving die op komst is (Wet versterking regie volkshuisvesting). In de afgelopen jaren zijn de woningprijzen daarentegen verder gestegen. In 2020 bedroeg de gemiddeld WOZ-waarde van een woning in Lingewaard nog € 273.000. In 2023 was dit € 372.000. Een stijging van € 100.000. Hierdoor is betaalbaar aanbod schaarser geworden en stokt de doorstroming. Hoewel dit een landelijke trend en probleem is, heeft dit wel degelijk invloed in de mate waarin de gemeente Lingewaard haar beleidsdoelstellingen ten aanzien van betaalbaarheid en beschikbaarheid heeft kunnen halen.
Veranderend ( landelijk e n w e t t e l i j k ) k a d e r b e ï n v l o e d e n u i t v o e r i n g v o l k s h u i s v e s t i n g s d o e l e n De gemeente Lingewaard heeft haar lokale woonambities vastgelegd in de Nota Wonen 2020- 2025. De uitvoering (en daarmee de doelmatig- en doeltreffendheid) van dit beleidsstuk wordt daarentegen beïnvloed door andere (regionale en nationale) beleidsstukken, die later zijn opgesteld. Zo is de Nota Wonen 2020-2025 opgesteld na, en op basis van, de Woondeal 1.0 (2020). Inmiddels zijn er, op basis van de aantallen en kwalitatieve opgaven uit de Nationale Woon- en Bouwagenda (2022) nieuwe regionale samenwerkingsafspraken gemaakt. Deze zijn begin 2023 vastgelegd in de Woondeal 2.0 en vormen het kader waaraan de woonambities van de gemeente Lingewaard de komende jaren in ieder geval moeten voldoen. Deze komen niet op elk thema 1-op-1 overeen met de eerder opgestelde lokale ambities en overrulen deze. Zo zijn de betaalbaarheidseisen bijvoorbeeld strenger geworden (67% betaalbaar in plaats van 50%). Dit soort koerswijzigingen kunnen invloed hebben op de uitvoering van doelen en ambities. Om te voldoen aan deze aangepaste eisen in de Woondeal 2.0 is er een koersdocument opgesteld.
6
7
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
2.2 Lingewaard heeft 60% van haar doelen gehaald In onderstaande tabel zijn alle kwantitatieve en kwalitatieve doelen die geformuleerd zijn voor de vier speerpunten uit de Nota Wonen 2020-2025: nieuwbouw: versneld meer woningen, aanpak bestaande w o n i n g v o o r r a a d , b e s c h i k b a a r h e i d ( sociale) h u u r s e c t o r e n s p e c i f i e k e d o e l g r o e p e n opgesomd. In de kolom ‘resultaat’ is aangegeven in hoeverre een doel wel/niet behaald is. Een uitgebreide onderbouwing en toelichting hierop is voor ieder subdoel afzonderlijk te vinden in hoofdstuk 3. Hierin wordt uitgebreid ingegaan op de doelen en resultaten per hoofdthema.
GROEN: Een groene kleur betekent dat de gemeente het doel al behaald heeft of de komende periode gaat behalen. ORANJE: Een oranje kleur betekent dat de gemeente (vaak) goed op weg is, maar dat het doel nog aandacht en/of bijsturing vraagt. ROOD: Een rode kleur betekent dat de gemeente het doel niet behaald heeft en de komende periode ook niet gaat behalen.
Tabel 1: Resultaten volkshuisvestingsbeleid gemeente Lingewaard 2020-2024 Speerpunt
Doel
Nieuwbouw: versneld meer woningen
+1.710 woningen in periode ‘20-‘30 50% nieuwbouwprogramma in sociaal, middenhuur en betaalbare koop segment +50 flexibele huurwoningen op korte termijn
Aanpak bestaande woningvoorraad
Op gang brengen optimale doorstroming Meer woningen voor kleine huishoudens Inclusieve wijken en kernen creëren Energieneutraal in 2050 en circulair en natuurinclusief
Beschikbaarheid (sociale) huursector
+200 tot 250 sociale huurwoningen in periode ‘20-‘30 +100 middenhuur woningen in periode ‘20-‘30 Gelijke slaagkansen voor verschillende doelgroepen
Specifieke doelgroepen
Zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen Jonge starters een kans geven Uitstroom uit beschermd thuis en MO realiseren Initiatieven huisvesting arbeidsmigranten faciliteren Beleid woonwagenbewoners opstellen
Resultaat
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
2.3 Sommige doelen vragen om extra aandacht De gemeente Lingewaard is goed op weg om het merendeel van haar volkshuisvestelijke doelen te halen. Ondanks dat zijn er ook nog een aantal thema’s die extra aandacht vragen. Opharden woningbouwplannen nodig om kwantitatieve doelen tot 2030 te behalen De gemeente beschikt over voldoende plannen om in 2030 ruim 1.700 extra woningen bijgebouwd te hebben. Een groot deel van deze woningen zit alleen nog in zachte plannen en worden daarom niet op korte termijn gebouwd. Het opharden van plannen is dan ook nodig om het doel van +1.700 woningen ook daadwerkelijk te halen. Hetzelfde geldt voor het Lingewaardse doel uit de Woondeal 2.0 (1.410 woningen in periode 2022 t/m 2030). Meer sociale huur nodig in (harde) plannen om bruto 700 tot 750 woningen toe te voegen Binnen het sociale huursegment zijn nog minimaal 30 tot 80 extra woningen in plannen nodig. Wanneer alle bestaande plannen tot 2030 worden gerealiseerd (geen rekening houdend met planuitval en vertraging) worden er bruto 670 sociale huurwoning toegevoegd. Dit zijn er 30 tot 80 minder dan het berekende aantal van bruto 700 tot 750 extra sociale huurwoningen uit de Nota Wonen 2020-2025 om te komen tot 4.110 woningen. Belangrijk hierbij is dat als er minder gesloopt, omgezet of verkocht wordt, het aantal te bouwen woningen lager wordt om de kernvoorraad van 4.110 te behalen.
Het doel uit de Woondeal 2.0 (440 extra sociale huurwoningen in de periode 2022 t/m 2030) wordt wel gehaald in dit tempo. Ook wanneer rekening wordt gehouden met enige planuitval en vertraging. Extra betaalbare koop toevoegen nodig om slaagkansen middeninkomens gelijk te houden In het middenhuur segment bestaat, op papier, nog een grote opgave. De afgelopen jaren zijn slechts 18 middenhuur woningen toegevoegd. Dit terwijl het doel is +100 in de periode 2020-2030 (en +110 in de periode 2022 t/m 2030). De gemeente heeft dit doel echter losgelaten omdat marktpartijen aangaven dat middenhuur woningen moeilijk worden afgezet en omdat uit het laatste woningbehoefteonderzoek bleek dat er naar dit type woning in Lingewaard weinig vraag is. De gemeente stuurt hier dus niet meer actief op en monitort de bouw van dit type woning ook niet meer. De middenhuur woningen die al in plannen waren opgenomen vallen in het woningbouwprogramma nu onder de categorie betaalbare koop (omdat dit dezelfde type woningen zijn). Om de slaagskansen van middeninkomens gelijk te houden (doel gemeente) is het wel belangrijk deze 100 woningen niet te vergeten en ook daadwerkelijk toe te voegen als betaalbare koopwoningen. Dit betekent dus een extra opgave van 100 woningen voor dit prijssegment. Zonder dit segment kan er namelijk maar beperkt doorstroming plaatsvinden vanuit de sociale huur.
Realisatie innovatieve (tussen)vormen vraagt om concretisering De gemeente wil innovatieve (tussen)vormen realiseren om een goede huisvesting en zorg voor mensen met dementie, somatische aandoeningen en fysieke beperkingen waar te maken. De intentie is er om geclusterde woonvormen een plek te geven in nog te realiseren projecten, maar om dit daadwerkelijk te realiseren zal hier concreet invulling aangegeven moeten worden.
8
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Op meerdere thema’s is extra beleid gemaakt, resultaten hiervan nog niet altijd zichtbaar Voor sommige doelen zijn (nog) geen harde resultaten zichtbaar of meetbaar. Dit komt deels omdat er nog tussenstappen gezet moesten worden. In veel gevallen in de vorm van nieuw beleid. Het opstellen hiervan kost tijd. Helemaal wanneer dit in samenspraak gebeurt met woningmarktpartners. In 2021, 2022 en 2023 heeft de gemeente onder andere de startnotitie circulariteit, het addendum bij de nota Groenfonds, de doelgroepenverordening, de opstapregeling, het beleidskader huisvesting tijdelijke internationale werknemers en het plan van aanpak woonwagens en standplaatsen opgesteld. Dit beleid ligt er nu en de uitvoering hiervan vindt momenteel plaats. De doelgroepenverordening is bijvoorbeeld al een aantal keer in nieuwe bestemmingsplannen opgenomen en ook voor extra standplaatsen zijn locaties aangewezen.
In onderstaande paragrafen gaan we in op de elementen die van invloed zijn geweest op de uitvoering en het (niet) behalen van de hierboven beschreven doelen. Op hoofdlijn zijn dat: samenwerking met partners, belemmeringen in de uitvoering en de gemeentelijke ambities.
2.4 Kleine omvang gemeente maakt Lingewaard wendbaar en toegankelijk voor partners Kleine ambtelijke organisatie zorgt voor korte lijntjes en goede interne afstemming Doordat de gemeente Lingewaard een relatief kleine ambtelijke organisatie heeft zijn de lijnen tussen team wonen en andere beleidsvelden kort. Dit komt de onderlinge samenwerking en afstemming ten goede. Er is bijvoorbeeld een structureel overleg tussen de projectleiders en de beleidsmedewerker wonen. Ook is er elke zes weken een breder afstemmingsmoment waarbij collega’s vanuit verschillende disciplines aanschuiven om te bespreken wat er op dat moment allemaal speelt. Dit overleg is vooral bedoeld om op te halen, te brainstormen en af te stemmen. Deze overlegstructuur zorgt ervoor dat er snel geschakeld kan worden. Mede hierdoor beschikt de gemeente momenteel over een woningbouwprogramma dat voldoet aan de uitgangspunten van de Woondeal 2.0. Samenwerking met markt over algemeen goed, verschil in ambities zorgt soms voor wrijving Om woningbouwplannen te realiseren werkt de gemeente samen met verschillende marktpartijen. Voor hen zijn de projectleider en wethouder de belangrijkste ingangen bij de gemeente. Zij moeten ervoor zorgen dat hetgeen besproken is met marktpartijen verder uitgerold wordt in de gemeentelijke organisatie. Dit gaat over het algemeen goed.
De gesproken marktpartij geeft aan dat zowel de projectleider als wethouder constructief mee wil denken over woningbouwplannen. Ook als deze op bepaalde thema’s niet 1-op-1 aansluiten op het geldende gemeentelijke beleid. Dit is voor de beleidsambtenaren die zelf gaan over dit thema soms lastiger. Ondanks dat komt de gemeente hier vrijwel altijd intern uit. Wel merkt de marktpartij op dat de ambities die in de Woondeal 2.0 zijn opgenomen (en nu leidend zijn), voornamelijk vanuit en door publieke partijen zijn geschreven. Deze ambities moeten echter uitgevoerd worden door marktpartijen. Zij moeten zich dus nu committeren aan beleid waar zij zelf geen invloed op hebben gehad. Toen de woondeals net waren getekend leverde dit veel wrijving en discussie op. Nu gaat dit beter. Woningcorporaties wensen meer ambtelijke samenwerking en kaderstellende r o l gemeenteraad Naast met marktpartijen werkt de gemeente ook veel samen met de twee woningcorporaties die actief zijn in Lingwaard: Waardwonen en WOONstichting Gendt. Er vindt samenwerking op twee verschillende niveaus plaats: ambtelijk en bestuurlijk. De samenwerking op ambtelijk niveau gaat
9
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
goed. Men weet elkaar (zowel in het fysieke als sociale domein) goed te vinden. Wel geven de woningcorporaties aan dat er nu veel sprake is van heen en weer ‘pingpongen’. Zij zouden liever als één gezamenlijk team en direct vanaf de start van een project samenwerken met de gemeente, als partners. Nu worden de woningcorporaties soms pas betrokken bij een plan als deze al vergevorderd is. Zij zijn dan vooral (en alleen) afnemer. Een voorbeeld waarbij de samenwerking op deze manier heel goed is gegaan is het project van de flexwoningen in Haalderen. Op bestuurlijk niveau loopt de samenwerking soms moeizamer. De politieke kleur van de gemeenteraad bepaalt sterk wat er besproken wordt op de bestuurlijke tafel met woningcorporaties. Dit is soms contrair aan de lange termijnvisie van de corporaties. Ook gaat de gemeenteraad soms op de stoel van de woningcorporaties zitten. Doordat de raad wil meebepalen over de invulling van woningbouwplannen. De woningcorporaties zouden willen dat de gemeenteraad meer kaderstellend optreedt en dat zij de woningbouwplannen binnen deze kaders, en samen met het college en ambtelijk team van de gemeente, in kunnen vullen.
2.5 Belemmering in uitvoering vooral door beperkte capaciteit en veranderend(e) markt, beleid en afspraken Beperkte ambtelijke capaciteit belangrijke bottleneck bij hard maken woningbouwplannen De gemeente Lingewaard is goed op weg haar kwantitatieve woningbouwambities te halen. Toch lijkt dit niet te gaan lukken. Dit komt doordat een groot deel van de geplande woningen nog niet in harde plannen is opgenomen. Slechts 23% van de woningen in plannen voor de periode 20242030 heeft een harde planstatus. De overige 77% van de woningbouwplannen moet dus nog verder (door)ontwikkeld worden en/of in procedure gebracht worden. Dit kost tijd en capaciteit. De gemeente Lingewaard heeft, zoals veel gemeenten in Nederland, te maken met beperkte ambtelijke capaciteit. Ook wordt er veel gewerkt met inhuur. Hierdoor is de kennis en kunde van deze mensen maar tijdelijk aanwezig in de gemeente. Dit samen belemmert de doelmatig- en doeltreffendheid van de gemeentelijke inzet. Aan goede wil ontbreekt het echter niet!
Lingewaard heeft intaketafel ingevoerd als nieuw instrument Het integraal beoordelen van woningbouwplannen wordt (mede door de Omgevingswet) steeds belangrijker. Zowel marktpartijen als woningcorporaties geven aan dat dit in het verleden in Lingewaard niet altijd op een goede manier is gedaan. Woningbouwplannen werden sectoraal en beleidsdomein na beleidsdomein beoordeeld. Hierdoor was het moeilijk een plan te ontwikkeling waar iedereen het mee eens was (doordat ieder domein zijn eigen beleid het belangrijkste vond) en ging er veel tijd verloren. Om dit in de toekomst te voorkomen en om ambtelijke capaciteit efficiënter in te zetten werkt de gemeente Lingewaard sinds kort met de intaketafel. Hierop worden nieuwe (kleinere) woningbouwprojecten in twee stappen behandeld. Op de eerste intaketafel wordt de kansrijkheid van een initiatief beoordeeld. Er wordt dus eerst gekeken of een plan bijdraagt aan de gemeentelijke doelstellingen en het woningbouwprogramma. Zodra een plan groen licht krijgt wordt pas op de inhoud ingegaan (in plaats van bij ieder nieuw plan). Tijdens de tweede intaketafel worden vanuit een integraal perspectief kaders meegegeven waar het plan aan moet voldoen. Dit betekent dus ook dat niet alle beleidsvelden een 10 kunnen scoren. Werken volgens deze lichte en gerichte werkwijze scheelt gemeenteambtenaren veel (kostbare) tijd.
Bovendien wordt er op deze manier alleen tijd besteed aan goede plannen. Dit betekent echter ook dat niet alle plannen altijd direct kunnen worden opgepakt. Sommige projecten worden uitgesteld, om capaciteit te gebruiken voor prioritaire projecten.
10
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Marktomstandigheden en veranderend beleid hebben invloed op bouwtempo Gemeenten hebben de woningbouwproductie niet volledig zelf in de hand. Ze bouwen immers zelf geen woningen. Ze zijn daardoor afhankelijk van partners (marktpartijen en woningcorporaties). Ook macro economische marktomstandigheden hebben invloed op de woningmarkt. Zo hebben de afgelopen jaren de stijging van de bouwkosten, het teruglopen van de koopmarkt, nieuwe stikstofregels, netcongestie problemen en procedures een negatieve invloed gehad op de woningbouwproductie. Ook koerswijzigingen zoals die als gevolg van de Woondeal 2.0 hebben tijd gekost. Om deze door te voeren moest een aantal (grotere) woningbouwplannen namelijk terug naar de tekentafel. Ondanks deze tegenslagen is de gemeente Lingwaard goed op weg met het realiseren van haar kwantitatieve en kwalitatieve nieuwbouw doelen.
De gemeente Lingewaard is haar ambtelijke inzet sinds kort gaan prioriteren. Niet alle plannen worden meer direct opgepakt. Er wordt gefocust op vijf prioritaire woningbouwplannen. Rondom deze plannen wordt een team gebouwd en capaciteit georganiseerd. Omvang en betaalbaarheid zijn de belangrijkste criteria voor het bepalen van de prioritering. In principe worden alle plannen bestaan of op een uitzonderingslocatie liggen. Dit omdat kleine plannen net zoveel tijd kosten als grote plannen, terwijl ze maar een kleine bijdrage leveren aan de woningbouwopgave. Het is dus belangrijk hier focus op te houden en niet toch kleine woningbouwplannen te gaan behandelen. Hiermee gaat veel capaciteit en tijd verloren. Daarnaast wordt op deze manier nadrukkelijk gestuurd op en gewerkt aan de doelen uit de Woondeal 2.0.
2.6 Lokale en regionale ambities zitten nieuwbouwproductie niet in de weg, maar stimuleren juist… Gemeente Lingewaard schakelt snel om en zorgt dat (nieuwe) ambities gehaald worden De lokaal geformuleerde ambities uit de Nota Wonen 2020-2025 zitten de woningbouwproductie niet in de weg, zo stellen de (woon)partners van de gemeente Lingewaard. Het opgeleverde aantal woningen onderschrijft deze conclusie. Een deel van de gemeentelijke ambities is bovendien overruled en strenger geworden door de Woondeal 2.0. Met name de ambities op het gebied van betaalbaarheid en duurzaamheid zijn hoger geworden. Hier heeft de gemeente snel en adequaat op gereageerd. Het woningbouwprogramma voldoet inmiddels aan de uitgangspunten van de Woondeal 2.0 (dit is in lang niet alle gemeenten het geval!) en er ligt bijvoorbeeld een startnotitie circulariteit. Het hebben van hoge ambities ansicht werkt daarmee in Lingewaard niet vertragend maar juist aanjagend. (Woon)partners geven ook aan dat zij het goed vinden dat er (in de regio) gestreefd wordt naar een hoog ambitieniveau. Wel is het belangrijk dat deze op lokaal niveau niet abstract blijven en ook goed geoperationaliseerd worden.
Welke mogelijkheden zijn er bijvoorbeeld om een bepaald doel te halen? En hoe gaan we die inzetten? Ook is vasthouden aan vooraf gecommuniceerde ambities een belangrijke randvoorwaarde voor succesvolle uitvoering (zie hierna).
11
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
2.7 … het stapelen en wisselen van ambities op projectniveau werkt wel vertragend Hoge ambities ansicht werken niet vertragend, het stapelen van ambities op projectniveau wel Het hebben van hoge ambities an sich werkt dus niet vertragend. Het is wel belangrijk dat deze niet (te veel) gestapeld worden. In de Lingewaardse praktijk werkte dit tot voorkort echter vaak anders en vond deze stapeling van ambities wel plaats. Deze stapeling ontstond doordat er (tot voorkort) niet integraal naar projecten werd gekeken. Iedereen vindt dan zijn of haar eigen beleidsveld het belangrijkst en niemand neemt genoegen met een 7. De intaketafel moet de gemeente gaan helpen met het maken van meer integrale afwegingen en zo ambities minder te stapelen en vertragingen te voorkomen. Wisselen van ambities zorgt voor vertraging, net als sturen op detailniveau Naast het niet stapelen van (te veel) ambities is het ook belangrijk dat ambities aan de voorkant van een project duidelijk zijn en niet meer veranderen. Het wisselen van ambities zorgt namelijk voor veel vertraging. Dit omdat hierdoor plannen meerdere keren terug naar de tekentafel moeten en ook andere stappen opnieuw moeten worden gezet. De afgelopen jaren kwam het echter wel voor dat de gemeenteraad, naast inhoudelijk te sturen (zie paragraaf 2.4), ambities tussentijds bijschaafde. Dit zorgde voor vertraging.
Het moet daarom aan de voorkant duidelijk zijn welke kaders en ambitieniveaus leidend zijn en hier moet in de looptijd van het hele project aan vastgehouden worden. De projecten zelf zijn niet de plek om discussie te voeren over ambitiesniveaus. Hetzelfde geldt voor het bestemmingsplan. Dat moet aan de voorkant gebeuren.
Naast het stapelen en wisselen van ambities zijn er twee specifieke thema’s die binnen het huidige woningbouwprogramma zorgen voor vertraging. Het gaat om mobiliteitsvraagstukken en discussies rondom parkeren. De strenger geworden betaalbaarheidseisen (conform Woondeal 2.0) zorgen er namelijk voor dat marktpartijen meer woningen willen bouwen. Om hiermee het hogere aandeel betaalbaar te kunnen compenseren met meer dure woningbouw. Dit leidt tot mobiliteitsvraagstukken en deze zorgen op dit moment voor substantiële vertragingen van woningbouwplannen rondom Huissen. Het gaat hier om de projecten Driegaarden II en III en Bordbusters. In deze woningbouwprojecten zijn relatief veel woningen opgenomen. In totaal betreft dit zo’n 575 woningen, waarvan wordt verwacht dat dit aantal op basis van de verkeerskundige mogelijkheden in Huissen nog wordt bijgesteld. Op dit moment staan deze projecten in pauzestand. Daarnaast bestaat er veel discussie over de manier waarop parkeren wordt opgelost en de parkeernorm. Er vindt daarom nu een onderzoek plaats naar een reëel parkeernorm voor Lingewaard.
2.8 Monitoring vooral kwantitatief, kwalitatieve inzichten (over bestaande voorraad) ontbreken grotendeels Halfjaarlijkse monitoring woningbouwprogramma geeft kwantitatieve inzichten De gemeente Lingewaard koppelt de voortgang van het woningbouwprogramma ieder half jaar terug aan de gemeenteraad. Vaak met een informatienota daarbij. Hierin wordt de gemeenteraad schriftelijk geïnformeerd over de laatste stand van zaken. Hoe staan bestaande plannen er bijvoorbeeld voor? Mocht het nodig zijn wordt het programma op dat moment (of eerder) ook
12
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
bijgesteld. Als bijvoorbeeld blijkt dat meer, andere of snellere plannen nodig zijn om de beleidsdoelen te halen. Daarnaast vindt monitoring plaats via de evaluatie van prestatieafspraken met woningcorporaties en een halfjaarlijks vastgoedoverleg. Kwalitatieve monitoring w o n i n g b o u w p r o g r a m m a bleef afgelopen jaren achter Het woningbouwprogramma wordt vooral kwantitatief gemonitord. Dit betekent dat de nadruk sterk ligt op gerealiseerde aantallen. Dit komt omdat één van de doelen uit de Nota Wonen 2020-2025 is: ‘versneld meer wonen’. Daarnaast ligt de focus van de voortgang van het woningbouwprogramma nadrukkelijk op betaalbaarheid. Dit vanuit de afspraken die gemaakt zijn in de Woondeal 2.0. Kwalitatieve kenmerken van gerealiseerde woningen (zoals type en omvang) werden daarentegen de afgelopen jaren minder goed en gedetailleerd in beeld gebracht. Ook is bijvoorbeeld niet duidelijk welke woningbouwplannen bestaan uit geclusterde woningen. Dit terwijl dit wel belangrijke inzichten zijn voor bijvoorbeeld de doelen: doorstroming op gang brengen, meer woningen voor kleine huishoudens en zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen. Sinds dit jaar wordt er gemonitord of geplande woningen geschikt zijn voor ouderen. Dit wordt meegenomen in de woningbouwmonitor van de regio (GMR).
Inzichten in toekomstbestendigheid bestaande voorraad zijn beperkt Ook voor de bestaande voorraad missen integrale inzichten. Zo is er bijvoorbeeld wel inzicht in de Wmo-aanvragen voor woningaanpassingen en zijn er voor de duurzaamheidsambities (landelijke) dashboards beschikbaar waarop de resultaten van uitgevoerde duurzaamheidsmaatregelen terug te vinden zijn. Ook houdt de gemeente in een overzicht de aangevraagde ‘toekomst bestendig wonen leningen’ bij. Deze is de afgelopen jaren 500 keer aangevraagd en 250 keer verleend. Er wordt bijgehouden of het aan energiemaatregelen, asbestverwijdering of funderingsmaatregelen wordt besteed. Levensloopbestendig maakt hier soms deel van uit, maar komt minder voor en wordt dan ook niet expliciet bijgehouden. Er zijn daarnaast geen crossings tussen het fysieke en sociale beleidsveld en over woningen waar niets voor wordt aangevraagd is weinig kennis beschikbaar. Hierdoor is het inzicht in de toekomstbestendigheid van de bestaande voorraad beperkt. Dit belemmert het bijsturen en actualiseren van beleidsdoelstellingen.
13
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
3. Aanbevelingen
14
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
3.1 Aanbeveling 1: Voorkom stapeling én wisseling van ambities Niet alles kan in elk plan: bepaal welke kaders prioriteit hebben Geef aan de voorkant van een woningbouwproject duidelijk mee welke kaders belangrijk zijn. De ervaring leert dat bij heldere kaders vaak voldoende mogelijkheden bestaan voor een passende invulling, zeker bij grotere locaties. Hierbij is het belangrijk om niet alles aan de voorkant dicht te timmeren. Kaders moeten voldoende ruimte bieden om ook een invulling mogelijk te maken. Het is daarbij belangrijk om te beseffen dat niet alles altijd overal kan. Voorkom dus stapeling van ambities. Kies bijvoorbeeld twee of drie beleidsvelden waarop een plan moet excelleren. Op de overige beleidsvelden mag het plan een voldoende scoren. Bij ieder plan kunnen de prioriteiten weer elders liggen. Op deze manier vervult de gemeenteraad haar kaderstellende rol en krijgen initiatiefnemers ook de ruimte om een haalbare invulling te vinden voor hun project. Zorg bij gemeenteraad voor inzicht in samenhang beleidsdoelstellingen woningbouw Integraal keuzes kunnen maken tussen verschillende beleidsvelden is niet alleen ambtelijk maar ook bestuurlijk van groot belang. Colleges en gemeenteraden maken constant afwegingen over beleidsvelden die elkaar beïnvloeden.
Keuzes voor woningbouw hebben wederzijdse invloed op bijvoorbeeld economisch beleid, duurzaamheid, mobiliteit, et cetera. Het is daarom belangrijk om de gemeenteraad mee te nemen in keuzes en hun effecten, zodat zij de dilemma’s en samenhang hiervan goed begrijpen. Alleen als zij duidelijk en integraal geïnformeerd worden, en kennisnemen van de consequenties voor andere doelen, kunnen zij afgewogen keuzes maken.
Inspiratievoorbeeld: Ambitie web gemeente Veldhoven Om versnelling te realiseren prioriteert de gemeente Veldhoven woningbouwprojecten aan de hand van vijf criteria. De omvang van een project is het belangrijkste criteria. Projecten met meer dan 40 woningen hebben een groter effect en krijgen prioriteit. Projecten met minder dan 40 woningen hebben een minder groot effect en dienen extra meerwaarde te genereren om hoger geprioriteerd te worden. Dit kan bijvoorbeeld door nadrukkelijk in te zetten op de gewenste segmentering en kwaliteit. Om de snelheid van prioritaire plannen te garanderen wordt een aanjaagteam aangesteld dat als doel heeft om in 100 dagen de businesscase van een plan gezamenlijk met de ontwikkelende partij haalbaar te maken en overeenstemming te bereiken over de uitgangspunten. Om de kwaliteit van de (versnelde) woningbouwproductie te bewaken heeft Veldhoven een aantal basis-kwaliteitsprincipes opgesteld waaraan ieder project moet voldoen. Daar bovenop moet elk project op één of twee extra ambities bovengemiddeld presteren. Welke extra ambities dit zijn, mogen de partijen zelf bepalen. Op deze manier worden de marktpartijen uitgedaagd om een bijzondere bijdrage te leveren. Het kwaliteitsteam ziet toe op het daadwerkelijk realiseren van zowel de basis- als de extra ambities per project.
15
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Houd vast aan kaders bij ontwikkelen van plannen Het ontwikkelen van woningbouwplannen duurt gemiddeld zeven tot tien jaar, van eerste initiatief tot oplevering. In deze periode wisselen bestuurlijke ambities regelmatig. Dit leidt dikwijls tot vertraging, omdat zowel intern bij de gemeente als extern bij marktpartijen stappen herhaald moeten worden. Om snelheid in de planontwikkeling te houden is het daarom belangrijk om aan de voorkant project specifieke ambities en kaders vast te stellen en deze tussentijds niet te wijzigen. Zo is voor de gemeente en initiatiefnemers het speelveld duidelijk en worden herhaaldelijke onderhandelingsrondes voorkomen. Naast het aan de voorkant bepalen van ambities is het dus belangrijk om – bij lopende of prioritaire plannen – hieraan vast te houden en niet telkens te wisselen of te stapelen. Marktpartijen en woningcorporaties geven namelijk aan dat de kaders zelf geen probleem vormen, mits deze niet steeds aangepast worden.
Denk na over werken met gemandateerde ontwikkelorganisatie en projectleiders die keuzes mogen maken Eén van de belangrijkste versnellers voor bestemmingsplanprocessen is werken met een gemandateerde ontwikkelingsorganisatie. Zodra de bestuurlijke visie en ambities duidelijk zijn kan voor verdere invulling van plannen mandatering van gemeenteraad naar het college en bestuurlijk opdrachtgever plaatsvinden. Vervolgens kan de bestuurlijk opdrachtgever op een spreekwoordelijke tandem het mandaat weer doorgeven aan een ambtelijk projectleider, die in het omgevingsplanproces keuzes mag maken. Dit gaat verder dan een projectleider als ‘doorgeefluik’ naar bestuurders, maar met echte doorzettingsmacht. Het is belangrijk om deze werkwijze ook te borgen met het college en de gemeenteraad. Vooral in middelgrote en grote gemeenten zijn vaak meerdere ambtenaren betrokken bij planvorming, vanuit verschillende disciplines (wonen, ruimte, stedenbouw, groen, verkeer, et cetera). Het speelveld is daarmee complex. Alle disciplines hebben namelijk hun eigen beleid, kaders en ambities. Het lukt niet om op alle disciplines een tien te scoren. Ook vanwege personele wisselingen worden uitgangspunten regelmatig weer ter discussie gesteld. Om niet eindeloos te onderhandelen en snelheid te behouden moet er een projectleider zijn met doorzettingsmacht om keuzes te maken.
Iemand die lef toont en zegt: we hebben aan de voorkant met elkaar deze kaders vastgesteld, daar houden we nu aan vast. Het maken van deze keuzes is alleen mogelijk wanneer gemeentelijke en project specifieke kaders duidelijk zijn. Hiermee beschikt het team dat het omgevingsplan opstelt over een goede leidraad wat belangrijk is in het plan en welke doelstellingen leidend zijn. Het belang hiervan kan niet overschat worden, maar toch komt het werken met een gemandateerde ontwikkelorganisatie nog maar weinig voor. Dit is ook vooral een vertrouwenskwestie. Het college en gemeenteraad moeten het vertrouwen hebben dat ambtenaren handelen in overeenstemming met hun ambities en belangen. Hierover kan gewaakt worden door als gemeenteraad de juiste kaders mee te geven. Dit vanuit de kaderstellende rol die de gemeenteraad heeft.
3.2 Aanbeveling 2: Versnel met voldoende harde plannen 350 woningen opgenomen in harde plannen, opharden essentieel om door te kunnen bouwen De gemeente Lingewaard heeft de ambitie om in de periode 2020-2030 1.710 extra woningen toe te voegen aan de voorraad. Om dit te realiseren is doorbouwen noodzakelijk. Alleen zo kunt u uw gemeentelijke en regionale (woondeal) ambities waarmaken. In de periode 2020-2023 zijn er circa 615 woningen opgeleverd. Momenteel zijn er nog 1.520 woningen opgenomen in plannen. Hiermee beschikt de gemeente in principe over voldoende plannen om de ambitie te behalen.
16
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Het behalen van deze ambitie is echter absoluut nog geen zekerheid. Het overgrote deel van de plannen heeft namelijk nog een zachte planstatus. Dit leidt tot veel onzekerheden en vetraging. Slechts 350 woningen zijn opgenomen in harde plannen (met vastgestelde of onherroepelijke status). Dit betekent dat circa 1.170 woningen de planologische procedures nog moeten doorlopen. Het is daarom zaak de zachte plannen snel om te zetten in harde plannen, zodat deze woningen ook daadwerkelijk gebouwd worden. Houd daarbij rekening met mogelijke vertraging en uitval van plannen. Zet daarom in op een planvoorraad die uitgaat van 130% (hard en zacht samen) van de woningbehoefte.
3.3 Aanbeveling 3: Focus op plannen die snel uitgevoerd kunnen worden Focus op plannen die bijdragen aan gemeentelijke ambitie ‘versneld meer woningen bouwen’ De ambtelijke capaciteit in de gemeente Lingewaard is beperkt. Het in de lucht houden van alle projecten die binnenkomen vraagt veel van de ambtelijke capaciteit en is dan ook onmogelijk. Alles een beetje doen betekent eigenlijk net niks goed doen. Keuzes maken, prioriteren en focus behouden is daarom cruciaal. Dit geldt niet alleen voor het ambitieniveau (zie aanbeveling 1), maar ook voor het aantal projecten dat opgepakt wordt. De gemeente Lingewaard focust zich sinds kort op vijf prioritaire woningbouwplannen tegelijk en prioriteert haar capaciteit hierop. Belangrijk is om dit te blijven doen en in te blijven zetten op plannen die aansluiten bij de gemeentelijke prioriteiten. Denk aan ‘versneld meer woningen bouwen’. Concreet betekent dit dus ook: geen kleine woningbouwplannen tussendoor behandelen. Hiermee gaat veel capaciteit en tijd verloren. Kleine plannen kosten net zoveel tijd als grotere plannen, maar leveren een (veel) kleinere bijdrage aan de gemeentelijke woningbouwopgave. Houd vast aan werkwijze intake en omgevingstafel De gemeente Lingewaard werkt sinds kort met een intake- en omgevingstafel. Hierop worden nieuwe woningbouwprojecten in twee stappen behandeld.
Op de eerste intaketafel wordt gekeken naar de kansrijkheid van het initiatief en of het plan bijdraagt aan de gemeentelijke doelen. Tijdens de tweede intaketafel worden er kaders meegegeven waaraan het plan moet voldoen. Werken volgens deze gerichte werkwijze geeft de mogelijkheid om prioriteit te geven aan de meest aantrekkelijke projecten, zowel kwantitatief als kwalitatief. We adviseren dan ook om vast te houden aan de werkwijze van de intaketafel. Aanvullend hierop adviseren we de werkwijze van de intake- en omgevingstafel en (integrale) afwegingen die hier gemaakt worden op papier te zetten in de vorm van een afwegingskader. Dit helpt ambtenaren, maar zeker ook de gemeenteraad om zichzelf hieraan te committeren (grote projecten blijven prioriteit houden)
Een afwegingskader kan handvatten bieden om de wenselijkheid en prioritering van plannen in beeld te brengen. Dit helpt gemeenten om met de juiste projecten aan de slag te gaan. Hiermee wordt het ook naar initiatiefnemers direct duidelijk waarop het ingediende plan beoordeeld wordt (kaders zijn aan de voorkant helder). Denk aan criteria zoals de kwantitatieve- en kwalitatieve woonbehoefte (woningtype/betaalbaarheid), mobiliteitsoplossingen, nabijheid van voorzieningen (in het bijzonder voor ouderen) en een vernieuwend concept. De prioriteit van de gemeente komt vervolgens te liggen bij de plannen die volgens het afwegingskader het beste scoren. Werk bij de prioritaire plannen met het ‘up or out’ principe. Doe dit aan de voor- én achterkant van het proces van een woningbouwplan. Dus zowel in de initiatieffase (planontwikkeling) als de realisatiefase (bouwen). Het ‘up or out’ principe is gebaseerd op het maken en borgen van zoveel mogelijk voortgang. In de initiatieffase is het nakomen van afspraken één van de belangrijkste
17
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
punten om te versnellen. Dit betekent (conform het ‘up or out’ principe) dat als afspraken in de planontwikkelingsfase niet nagekomen worden er vanuit de gemeente minder (of geen) prioriteit en capaciteit meer gegeven wordt aan een woningbouwplan. Dit zorgt voor commitment. Het niet nakomen van afspraken zorgt namelijk automatisch voor minder voortgang en dit kost ontwikkelde partijen geld. Daarnaast is het ook belangrijk om na het verlenen van een vergunning de snelheid erin te houden (realisatiefase). Neem daarom altijd een bouwplicht op in de afspraken die gemaakt worden met ontwikkelende partijen. Zo kan gestuurd worden op de uitvoering van woningbouwplannen. Mochten de woningen na de opgenomen realisatieperiode (bijvoorbeeld 3 jaar) niet gebouwd zijn, wordt het woningbouwplan uit de gemeentelijke woningbouwprogrammering gehaald. Op basis van ons onderzoek naar ongebruikte grondposities blijkt dat het inzetten van dit instrument heel effectief is om tot realisatie te komen. Van de grote gemeenten met een bouwplicht werd 65% van de plannen gerealiseerd binnen de afgesproken termijn, bij kleine gemeenten zelfs 100%. Bij plannen zonder bouwplicht ligt dit aandeel een heel stuk lager.
3.4 Aanbeveling 4: Blijf aandacht houden voor de nieuwe ‘streepjescode’ Te weinig sociale huur en middensegment (huur en/of betaalbare koop) in plannen Nieuwe (in de maak zijnde) wetgeving en regionale afspraken (Woondeal 2.0) verplichten de gemeente Lingewaard om 2/3 van haar woningbouwprogrammering te realiseren in het betaalbare segment (sociale huur, middenhuur en betaalbare koop). Lingewaard heeft haar woningbouwprogramma hier inmiddels zo goed als mee in lijn gebracht. Het woningbouwprogramma voor 2023 t/m 2030 bestaat voor 64% uit betaalbare woningen (waarvan 35% sociale huur). De gemeente Lingewaard wil hiermee optimaal inspelen op het huisvesten van starters, ouderen en middeninkomens. De slaagkansen dienen hierbij zo gelijk mogelijk te zijn. Dit vraagt alleen nog wel iets extra’s. Uitgaande van de ambities uit de Nota Wonen 2020-2025 moeten er binnen het sociale huursegment nog minimaal 30 tot 80 extra woningen in plannen opgenomen worden. Ook in het betaalbare koopsegment moeten nog zo’n 100 woningen extra toegevoegd worden (ter vervanging van de middenhuur die niet meer gerealiseerd wordt). Zonder dit segment kan er namelijk maar beperkt doorstroming plaatsvinden vanuit de sociale huur. Zet instrumenten in om betaalbare woningen te bouwen… Betaalbaar bouwen gaat niet vanzelf. Het is daarom belangrijk hier actief op te sturen.
Het voorschrijven (en vastleggen) van percentages woningbouwcategorieën is een effectief middel om betaalbare woningen te realiseren. In het Omgevingsplan mogen percentages opgenomen worden voor: sociale huurwoningen, sociale koopwoningen (tot NHG-grens), middenhuurwoningen en vrije kavels (zelf of samenbouwen). Gemeenten kunnen in het omgevingsplan percentages vaststellen voor een bepaalde locatie, een bepaald gebied of de hele gemeente. Om snelheid en flexibiliteit te behouden is het vereveningsfonds een belangrijk aanvullend instrument. Niet overal is namelijk altijd precies dezelfde prijssegmentering gewenst. Denk bijvoorbeeld aan plekken waar al veel sociale huur staat. Daar kan (vanuit draagkracht) juist meer behoefte zijn aan een groter aandeel midden en/of hoog segment. Ook bij kleinere woningbouwaantallen is het lastiger om een groot betaalbaar programma rond te rekenen. Om toch betaalbaar te (blijven) bouwen is een alternatief nodig. Het vereveningsfonds biedt deze. Hiermee wordt gewerkt aan betaalbaar bouwen, met behoud van flexibiliteit en snelheid (zie kader).
18
Met goede (be)sturing naar gewenst resultaat
Snelheid en flexibiliteit op projectniveau behouden Als aanvulling op het voorschrijven van percentages voor woningbouwcategorieën is een vereveningsfonds gewenst. Hiermee kan onderbouwd worden afgeweken van de voorgeschreven woningbouwcategorieën (zoals 30% sociale huur). Dit om snelheid en flexibiliteit te behouden. Ons advies is om dit alleen toe te staan als gezekerd is dat de opgave elders in de gemeente wordt ingevuld. Hiervoor is een vereveningsfonds nodig. Via een vereveningsfonds kan er zowel ruimtelijk worden verevend (tussen plannen) als door een financiële compensatie: • Ruimtelijke verevening: hierbij wordt bekeken of de initiatiefnemer een andere woningbouwlocatie bezit waar het tekort van het voorgeschreven programma kan worden opgevangen. Het principe hierbij is: ‘hier een beetje meer, daar een beetje minder’. Over deze uitwisseling moeten afspraken vastgelegd worden. Op deze manier wordt gemiddeld genomen alsnog gebouwd volgens de gewenste (betaalbare) woningbouwsegmentering. Het is echter niet voor iedere locatie wenselijk om een hoger aandeel betaalbare woningen te realiseren. Daarom is deze manier niet altijd een mogelijkheid. • Financiële verevening: hierbij wordt een storting gedaan in het vereveningsfonds.
Als een ontwikkelaar minder sociale huurwoningen, midden huurwoningen of betaalbare koopwoningen bouwt dan voorgeschreven, is deze een afdracht in het fonds verschuldigd. Wanneer een woningcorporatie of ontwikkelaar meer sociale huurwoningen, midden huurwoningen of betaalbare koopwoningen bouwt dan is voorgeschreven, kan een aanspraak worden gedaan op een bijdrage uit het fonds. De hoogte van de afdracht/uitname is gelijk aan het verschil in de grondwaarde van het beoogde programma en het programma dat daadwerkelijk gerealiseerd wordt. De gemeente legt afspraken over de afdracht/uitname vast in een overeenkomst met de initiatiefnemer. Hierin wordt altijd aandacht besteed aan de termijn waarop verevening plaatsvindt. Door het vereveningsfonds goed in te richten geeft de flexibiliteit op projectniveau zodat snelheid behouden blijft. Tegelijkertijd verzekert het de bouw van (onder de streep) evenveel betaalbare woningen. Er moet een aparte verordening opgesteld worden voor het vereveningsfonds.
… én deze ook betaalbaar te houden Ook het betaalbaar houden van (nieuwbouw)woningen gaat niet vanzelf. Zet daarom ook hier instrumenten voor in. Denk bijvoorbeeld aan een zelfbewoningsplicht of antispeculatiebeding. Beide worden via contractuele voorwaarden vastgelegd. Bij een zelfbewoningsplicht moet de eigenaar zelf in het huis gaan wonen wanneer hij het koopt. Met andere woorden, als je een huis koopt met een zelfbewoningsplicht, dan mag je dat huis niet direct verhuren of doorverkopen aan iemand die van plan is het huis te verhuren. Bij een antispeculatiebeding moet de koper verplicht de gekochte woning een aantal jaren zelf bewonen voordat hij deze mag doorverkopen. Beide contractuele voorwaarden voorkomen prijsopdrijvende effecten en zorgen ervoor dat woningen (langer) in het betaalbare segment blijft.
3.5 Aanbeveling 5: Maak meer werk van structurele monitoring realisaties en toekomstbestendigheid voorraad Scherp woningbouwmonitor aan zodat deze beter past bij de doelen uit het woonbeleid We constateren dat de gemeente Lingewaard de afgelopen jaren veel inzet heeft gepleegd op de doelstellingen rondom nieuwbouw. De gemeente koppelt de voortgang van het woningbouwprogramma ieder half jaar terug aan de gemeenteraad. We zien daarentegen dat kwalitatieve