OUD 797303 Bijlage 1 Beleidskader energietransitie
Tekst van het document
3.2. Doel
3.2.1. Het doel in het beleidskader 2020: elektriciteitsneutraal in 2030 Lingewaard heeft in het beleidskader energietransitie 2020 voor de pijler opwek als doel aangenomen om in 2030 100% van de elektriciteitsvraag duurzaam op te wekken en dus elektriciteitsneutraal te zijn. Dat betekent dat er in Lingewaard evenveel elektriciteit duurzaam wordt opgewekt als dat er aan elektriciteit wordt afgenomen. Daarmee is de gemeente in 2030 nog lang niet energieneutraal, want energie ten behoeve van warmte en transport valt daar nog grotendeels buiten. In het beleidskader 2020 is het doel elektriciteitsneutraal niet SMART genoeg uitgewerkt door een target te stellen voor de hoeveelheid op te wekken energie. Het beleidskader geeft wel een SMART opdracht om een aantal maatregelen te realiseren: het realiseren van acht windturbines, 140.000 zonnepanelen op daken en 42 ha zonneveld voor 2030. In de komende paragrafen evalueert Over Morgen eerst het doel om in 2030 elektriciteits-neutraal te zijn. Het is verstandig om dit doel vast te houden, maar ook SMART te maken. Daarom beginnen we met een analyse wat de opgave om elektriciteitsneutraal te worden in 2030 naar de huidige inzichten aan SMART opgave betekent.
3.2.2. Herijking van het doel elektriciteitsneutraal in 2030 naar de hoeveelheid op te wekken energie Het doel voor elektriciteitsneutraal in 2030 blijft hetzelfde, maar we weten ook dat het elektriciteitsverbruik de komende jaren fors gaat stijgen. De opgave voor elektriciteitsneutraal wordt dus hoger dan de referentie 2020 (en 2015). Door de toename van elektrificatie in vervoer, elektrisch verwarmen én het achterblijven op de doelstelling besparing.
Over Morgen ziet landelijk, en dus ook in gemeente Lingewaard, vier redenen waardoor het elektriciteitsverbruik tussen nu en 2030 gaat stijgen. En geeft een inschatting wat daardoor de toename van het elektriciteitsverbruik zal zijn. 14 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
1. De snelheid van uitrol van collectieve warmtenetten; Het opzetten van een collectief warmtenet kan vragen om meer elektriciteit. Het verwarmen van huizen en bedrijven gebeurt nu nog vooral door fossiele brandstoffen. Als er een collectief warmtenet op midden- of hoge temperatuur wordt gerealiseerd kán het zo zijn dat bij gebruik van lage temperatuurbronnen, zoals de Linge of de buitenlucht, de bron met warmtepompen moet worden opgewerkt naar een hogere temperatuur. Dat vergt méér elektriciteit. 2. De adoptiegraad van individuele en industriële warmtepompen bij huishoudens en bedrijven; Hetzelfde geldt voor individuele warmteoplossingen. Een woning of een bedrijf installeren een eigen warmtepomp om warmte uit de bodem of uit de lucht te onttrekken. Ook deze oplossing vergt méér elektriciteit. 3. De snelheid waarin, met name in landelijk verband, elektrisch vervoer gemeengoed wordt; De transitie van fossiel naar elektrisch in de mobiliteit gaat snel, denk aan meer elektrisch vervoer en laadpalen. Ook dit vergt méér elektriciteit.
4. Het aantal zonnepanelen dat wordt gerealiseerd in kleinschalige (< 15kWp) (dak)installaties. Het opwekken van elektriciteit met kleinschalig zon op dak verkleint daarentegen de noodzaak om meer elektriciteit grootschalig op te wekken en is in die zin een tegenwerkende kracht ten opzichte van de eerste drie trends.
Het elektriciteitsverbruik in referentiejaar 2020 in Lingewaard was 562 TJ. Daarvan werd in 2020 23,6% duurzaam opgewekt. Het Nederlandse gemiddelde was 26,8%. 8
Bij een energieneutraal Lingewaard in 2050 wordt een elektriciteitsverbruik van 1500 TJ voorzien. Dat is bijna een verdriedubbeling van het elektriciteitsverbruik. Het is dan ook logisch dat er groei te verwachten is in het elektriciteitsgebruik in 2030. Het effect van de hiervoor genoemde ontwikkelingen op het elektriciteitsverbruik in 2030 schatten we als volgt in:
1. De gemeente voorziet als gasloze warmteoplossing voor de Wijk van de Toekomst Zilverkamp een collectief warmtenet, met als mogelijke bron aquathermie. Deze warmte uit de Nederrijn wordt opgewaardeerd met een elektrische warmtepomp. Lingewaard heeft zich als doel gesteld om 4.000 woningequivalenten collectief te verwarmen in 2030 (Beleidskader 2020). Afhankelijk van de mate waarin elektriciteit nodig is om omgevingswarmte op te krikken resulteert dit in een extra vraag van 28-38 TJ. 2. In het beleidskader warmte heeft Lingewaard zich als doel gesteld om 3.000 woningen (en equivalenten daaraan, WEQ) individueel te verwarmen met (hybride) warmtepompen in 2030. Afhankelijk van de verhouding tussen hybride en all-electric en de adoptiegraad in de industrie resulteert dit in een groei van 72167 TJ. 3. Voor de adoptiegraad van elektrisch vervoer moeten we leunen op nationale trends en ontwikkelingen. Daarvoor gebruiken we de prognoses van ELaadNL en de Klimaat- en Energieverkenning van het PBL. In Nederland verwachten we in 2030 ten minste 2 miljoen elektrische auto’s en duizenden vrachtauto’s elektrisch. Dit veroorzaakt in Lingewaard een extra vraag naar elektriciteit van 49-105 TJ. 4. Overige ontwikkelingen zoals koken op inductie en elektrisch koelen vraagt nog eens 25-100 TJ elektriciteit.
Bovenstaand resulteert in een stijging van de elektriciteitsvraag met een bandbreedte tussen 174-409 TJ. Opgeteld bij de huidige elektriciteitsvraag van 562 TJ groeit de elektriciteitsvraag naar 736 - 971 TJ in 2030. Het doel van elektriciteitsneutraliteit in 2030 handhaven we, maar herijken we naar de opgave om in 2030 tussen 736 en 971 TJ elektriciteit op te wekken met duurzame elektriciteitsbronnen.
8 2020 is het laatste volledige jaar waarover we cijfers hebben bin het opstellen van deze evaluatie. Sindsdien zijn natuurlijk weer een aantal stappen gezet.
15 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
De opgave voor wind en grootschalig zon op land wordt verminderd door de opwek van zon op daken. Als tussen 30-50% van de potentie benut wordt, wekt dat in 2030 tussen de 45-100 TJ extra op. Nu wordt er 15,5% benut. Een uitgebreidere beschrijving van deze berekening staat in bijlage 5.
3.3. Maatregelen 3.3.1.
Evaluatie maatregelen uit beleidskader 2020
In het beleidskader 2020 zijn de volgende maatregelen voorzien, te realiseren voor 2030:
Acht windturbines 140.000 zonnepanelen op daken 42 ha zonneveld voor zonPV
Hiervoor worden de volgende projecten te realiseren tussen 2020 en 2022 genoemd: Twee windturbines bij Caprice Besluitvorming over windpark NextGarden Zon op dak bij bedrijven stimuleren Faciliteren initiatiefnemers bij opwek Stand van zaken mei 2023:
Voor twee turbines van 7 MW is vergunning verleend (Caprice). Realisering verwacht voor 2030, zodra vergunning onherroepelijk is. De planning voor de overige turbines moet nog starten. Turbines bij NEXTGarden worden vooralsnog niet door de provincie geaccepteerd In de zoekzone NEXTgarden is inmiddels 20,6 ha zon gerealiseerd (19 ha Kronos Lingewal, 1,6 ha drijvend zonnepark). 15 ha is binnen de zoekzone NEXTgarden in planning en wordt naar verwachting voor 2030 gerealiseerd.
16 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
In het beleid is daarnaast ruimte voor 3 kleinere verspreide zonneparken van maximaal 3 ha. 2 ha is in planning bij RWZI Gendt, 2 ha in planning bij Overbetuwe, en 3,5 ha Vliegerweide bij Zilverkamp. Deze kunnen naar verwachting voor 2030 worden gerealiseerd. 100.000 zonnepanelen op daken. Er ligt 165.000 m² aan zonnepanelen op 5.450 daken in Lingewaards grondgebied. Met een gemiddelde grootte per paneel van 1,6 m² zijn dat er ongeveer 100.000 panelen. Met een verwachte groei van 30% tot 50% is de doelstelling van 140.000 stuks binnen handbereik. Op 33% van de woningen liggen zonnepanelen, dat is een groei van 8% ten opzichte van 2020.
3.3.2.
Toets: voldoen de voorziene maatregelen om het herijkte doel te halen?
Over Morgen toetst de opwekpotentie van deze maatregelen aan het herijkte doel voor 2030: opwek tussen 736 en 971 TJ:
Vergund wind 176 TJ Gerealiseerd zon op dak 93 TJ Gepland zon op dak 64 TJ Prognose groei zon op dak 45 – 100 TJ Gerealiseerd zon op land 62 TJ Ruimte in gebieden aangewezen voor zon op veld 113 TJ9
Dat betekent dat de gemeente nu plannen gerealiseerd en in de pijplijn heeft voor in totaal 553 - 608 TJ. Zowel de gerealiseerde als de projecten in de pijplijn zijn samen onvoldoende om 736 – 971 TJ op te wekken. Er moet dus, om het herijkte doel te halen nog grootschalige opwekpotentieel worden gevonden voor 183 – 364 TJ. 3.3.3.
Overweging: blijf aan de bovenkant van de marge
Er is een bandbreedte voor de opwek met zon en wind in 2030 736-971 TJ. De bandbreedte vloeit voort uit de onzekerheid hoe snel de energietransitie, en met name de elektrificatie doorzet. Zeker is dat de elektrificatie ook na 2030 verder door zal zetten. Daardoor wordt de voorspelde elektriciteitsconsumptie in Lingewaard in 2050 geschat op 1500 TJ. Het is daarom aan te bevelen meer de boven- dan de onderkant van de marge op te zoeken. De doorgroei van de elektriciteitsbehoefte na 2030 maakt het een “no regret” investering, om mogelijk iets vooruit te lopen op die toekomstige behoefte. Het benodigde opwekpotentieel aan de bovenkant van deze bandbreedte is 228 – 364 TJ. 3.3.4.
Herijking: 3 of 4 turbines toevoegen voor 2030
De opgave om het herijkte doel te halen kan gehaald worden met wind en zon. Volgens de maatregelen die in het beleidskader zijn voorzien zouden er nog 6 windturbines moeten worden toegevoegd om het beoogde aantal van 8 turbines te halen. Inmiddels zijn windturbines groter en krachtiger geworden. Met moderne turbines van 240-280 meter hoogte kan per turbine per jaar circa 88 TJ worden opgewekt. En dus zijn er minder windmolens nodig dan gedacht.
Voor het herijkte doel moet nog opwekcapaciteit worden gevonden van 228 – 364 TJ. Dit kan worden ingevuld met 3 tot 4 turbines van 240-280 meter hoogte. Deze wekken 264-352 TJ op. Eerder zijn door de gemeenteraad als potentiële locaties voor deze turbines NEXTgarden en de A15 corridor genoemd. Nu de provincie het voorstel van de gemeente voor turbines in het zoekgebied wind NEXTgarden heeft verworpen, is het logisch deze opgave eerst te onderzoeken in de A15 corridor.
9 Zoekgebied Lingewal en 3x3 ha daarbuiten
17 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Daarom leidt deze herijking tot de opgave om niet 6 maar 3 of 4 aanvullende turbines te realiseren langs de A15. . Omdat deze turbines volgens het beleidskader in 2030 gereed moeten zijn, is een doortastende aanpak nodig om deze tijdig te realiseren.
3.3.5.
Herijking: wind in NEXTgarden
Met de keuze voor wind langs de A15 is wind op NEXTgarden nu vooralsnog niet meer aan de orde. Mocht in de toekomst de ontwikkeling van de glastuinbouw vragen om fors meer elektriciteit, bijvoorbeeld voor de opwek van warmte, dan zal deze extra capaciteit binnen NEXTgarden worden gezocht. Rekening houdend met het eerdere standpunt van de provincie kan dan binnen NEXTgarden worden gezocht naar locaties voor turbines die voor de provincie (en gemeente) wél acceptabel zijn. 3.3.6. Overweging: zon is een minder passend alternatief voor wind
Een alternatief voor de opwek met windturbines is opwek met zon op land, ervan uitgaande dat de mogelijkheden voor zon op dak al maximaal benut worden. Deze oplossing is minder gewenst omdat:
Het afwijkt van de richting die in het Beleidskader 2020 is gekozen om aanvullende wind te realiseren Het verlies van landbouwgrond veroorzaakt Het niet voldoet aan de ideale verhouding 20% zonne-energie – 80% windenergie. Bij deze verhouding wordt het elektriciteitsnet het meest efficiënt gebruikt, en is de balans zomer-winter het meest in evenwicht. De kosten voor de hele maatschappij zijn daardoor het laagst. Een teveel aan zonne-energie brengt grote energie-opslagproblemen en -kosten met zich mee. De A15 corridor is geschikt om wind te combineren met grootschalige infrastructuur. Om de ideale verhouding 80% wind en 20% zonne-energie te bereiken zou in de A15 zone 1 turbine kunnen worden vervangen door 20 ha zon in hetzelfde gebied.
18 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Als de bestaande zonnevelden bij NEXTgarden hun kabels zouden delen (cable pooling) met wind langs A15 wordt ook een goede verhouding zon/wind bereikt. Dan is het logischer om langs de A15 alleen wind te realiseren. 3.3.7. Overweging: randvoorwaarden voor zonnevelden
Het huidige beleidskader kent een zoekzone van 100 ha voor grootschalige zon bij NEXTgarden. Daarbinnen kan 50 ha zon worden gerealiseerd. Dit is bijna gerealiseerd.
Daarnaast kent het beleidskader de mogelijkheid om op lokaal initiatief 3 kleine zonneparken te realiseren van max 3 ha. Binnen deze categorie zijn initiatieven tot stand gekomen bij RWZI Gendt, Overbetuwe en Vliegerweide. Daarmee is de ruimte die het beleidskader 2020 gaf voor kleine zonneparken ingevuld. Bij RWZI Gendt blijkt dat dit soort kleine parken lastig aan te sluiten zijn. Overbetuwe kent dit probleem niet, want het is gekoppeld aan een groter park in de buurgemeente.
Bovendien zijn kleinere zonneparken op grond potentiële verrommelingen in het landschap. Dit uitgangspunt herijkend is het logisch om niet meer mee te werken aan nieuwe kleinere zonneparken verspreid in het landschap. Maar (juist) om wel mee te werken aan zonneparken binnen het zoekgebied bij NEXTgarden (tot 50 ha). Daarbij in de uitwerking van de A15 zone te onderzoeken of in die zone een logische combinatie van zon en wind kan worden ingepast gericht op een zo evenwichtige en efficiënt mogelijke benutting van het net. 3.3.8. Herijking: randvoorwaarden voor kleinschalige en grootschalige zonnevelden
Zon op land wordt in Lingewaard tot 2030 ofwel gesitueerd in de zoekzone NEXTgarden, tot de beoogde 50 ha zon in de zoekzone is bereikt, of wordt gesitueerd in de A15 zone mits cable pooling plaatsvindt, en mits rekening wordt gehouden met de ideale verhouding zon en wind. Er is dan ruimte voor maximaal 20 ha zon in de A15 zone. Het advies is om niet meer mee te werken aan nieuwe verspreide initiatieven voor kleinere zonneparken (<3 ha). Lopende plannen worden afgerond 2 ha zon in Overbetuwe, 2 ha zon bij RWZI Gend En 3,5 ha bij Vliegerweide. 3.3.9 Evaluatie: mede-eigendom en delen lusten en lasten
De gemeente maakt zelf kosten voor het tot ontwikkeling brengen van een project voor het opwekken van duurzame energie. In principe kan het grootste deel van die kosten verhaald worden op de initiatiefnemer. Daarvoor worden afspraken gemaakt, bijvoorbeeld in een “anterieure overeenkomst”. Bij windpark Caprice werd de samenwerking tussen gemeente en initiatiefnemer zo opgezet. Op den duur bleek dat er toch onduidelijkheden waren over kosten en afspraken.
In het beleidskader wind is opgenomen dat er bij het ontwikkelen van zon -en windprojecten 50% mede-eigendom van bewoners moet zijn. Bij de projecten die tot nu toe zijn gerealiseerd of in ontwikkeling zijn is dit uitgangspunt niet nagekomen, maar is gekozen voor een andere manier van bijdragen aan maatschappelijke doelen. Bij windpark Caprice is in het begin van het proces gekozen om 50% van de winst naar de gemeente te laten vloeien. De gemeenteraad heeft een motie aangenomen om dit geld in te zetten voor duurzaamheid. Bij het zonnepark RWZI is gekozen om geen 50% mede-eigendom toe te passen omdat het park door een nutsbedrijf is opgezet. Bij windpark Caprice vloeien de inkomsten voor het beschikbaar stellen van de grond (opstalrecht) naar de grondeigenaar. Er is geen regeling getroffen om de inkomsten te delen in een groter plangebied. Bij windpark Caprice is ook een omwonenden-regeling opgesteld waarbij een bedrag volgens een verdeelsleutel gedeeld wordt onder de inwoners tot maximaal 1000 meter van de turbines. De klankbordgroep is betrokken bij het tot stand komen van deze afspraak. 3.3.9.
Herijking: mede-eigendom, verdeling van lusten en lasten, kosten
Bij nieuwe projecten zal als randvoorwaarde voor medewerking, aan de voorkant, worden meegegeven: 19 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
50% lokaal mede-eigendom via een coöperatie is randvoorwaarde voor medewerking. Er wordt een omgevingsfonds in het leven geroepen waarbij tenminste € 0,50 per opgewekte MWh energie wordt gestort. Dit bedrag wordt ter beschikking gesteld aan de gemeenschap. Als alternatief kan worden afgesproken dat 50% van de operationele winst wordt afgedragen aan de gemeente ten behoeve van maatschappelijke doelen. Vooraf wordt een “anterieure overeenkomst” gesloten waarin is vastgelegd dat de initiatiefnemer de plankosten vergoedt aan de gemeente. Voor het opstellen van de anterieure overeenkomst moet voldoende tijd en deskundigheid worden ingeruimd, en het nakomen van de overeenkomst moet blijvend worden bewaakt.
Bij wind initiatieven:
De vergoeding voor het opstalrecht wordt volgens een nader te bepalen verdeelsleutel gedeeld onder alle grondeigenaren in het plangebied. Er wordt een omwonendenregeling in het leven geroepen die omwonenden tot een nader te bepalen afstand van de turbines een billijke compensatie biedt. 3.3.10.
Evaluatie: communicatie en participatie
Bij windpark Caprice blijkt dat de gemeente bij de start van het project met haar rol worstelde. In eerste aanleg koos de gemeente om de initiatiefnemers zelf met de omgeving te laten communiceren over het plan. Dat werd door inwoners als onduidelijk ervaren, want wat is dan de mening van de gemeente? Gaandeweg is de gemeente actiever gaan communiceren.
Uit de evaluatie van windpark Caprice bleek ook dat het lastig is om in het brede palet van voor- en tegenstanders iedereen zijn geluid te laten horen. Bovendien bereikte de gemeente met de gekozen communicatiemiddelen de minder uitgesproken middengroep maar moeilijk. Achteraf bleek onevenredig veel energie gestoken te zijn in communicatie met de groep die bezwaren uitte, terwijl de communicatie met andere minder uitgesproken groepen veel minder aandacht kreeg. De informatie naar, en participatie van andere groepen, is daardoor minder uit de verf gekomen.
De communicatie kende door het lange proces ook lange stiltes naar bewoners en naar de klankbordgroep toe. Ook de participatie via de klankbordgroep is stil komen te liggen, terwijl deze een belangrijke rol in het proces moest spelen. Corona heeft hier ook mede een rol in gespeeld. 3.3.11.
Herijking: communicatie en participatie
Als geleerde les kan worden geformuleerd dat de gemeente bij grootschalige windprojecten vanaf het begin het voortouw moet nemen in de communicatie, en aan de bewoners moet uitleggen hoe de gemeente staat ten opzichte van het plan. Dat betekent dat er eerst een principe uitspraak van het college moet zijn of en waarom men wellicht mee wil werken aan een initiatief. Proces en communicatie van een grootschalig plan moet in handen van de gemeente liggen, de gemeente is de afzender van de communicatie naar de burgers. De aanbeveling is om de verschillende doelgroepen gerichter te benaderen en de inspanningen gelijkmatiger te verdelen over voorstanders, tegenstanders en neutralen. Het is noodzakelijk dat bij een vervolgproject planmatig en continu wordt gecommuniceerd met alle betrokkenen over de voortgang. 3.3.12.
Overweging: netcongestie & innovaties
Er is congestie op het elektriciteitsnet, in een aantal gevallen kunnen opwekkers én afnemers van stroom nu niet aangesloten worden. De oorzaak van de netcongestie zit in de veel te trage investeringen in de uitbreiding van het net en door de onstuimige groei van de opwek én afname van elektriciteit. Er wordt nu alsnog fors geïnvesteerd in het net om deze achterstand in te halen en over enkele jaren weer capaciteit beschikbaar te hebben voor de energietransitie. Het Rijk vraagt de regio’s dan ook om uitbreidingsprojecten niet te vertragen omdat de 20 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
capaciteitsgroei in en kort na 2030 de huidige problemen in combinatie met innovaties beheersbaar zou moeten maken. Mogelijk wijzigt ook de wetgeving waardoor op innovatieve wijze netcongestie die soms enkel op papier/contractmatig aanwezig alsnog in te zetten voor het transport van duurzame energie.
De huidige netcongestie is aanleiding om na te denken over een zo efficiënt mogelijke benutting van het net, en over de inzet van innovaties. De gemeente kan de mogelijkheden verkennen en daarbij gesprekspartner zijn van Liander, provincie, regio en bedrijven. Een juiste verdeling tussen zon en wind helpt al veel om de behoefte aan nieuwe capaciteit te verminderen en drukt de maatschappelijke kosten van aanpassing van het net. Daarnaast zijn er interessante innovatieve ontwikkelingen waarbij de gemeente een faciliterende of makelende rol zou kunnen spelen:
Opwek en afname bij elkaar brengen en rechtsreeks aan elkaar verbinden, buiten het net om. Zo zou windenergie direct geleverd kunnen worden aan de industrie of glastuinbouw. Bufferen in de vorm van buurtbatterijen of auto- of vrachtwagenbatterijen. De gemeente zou kunnen aansturen op het realiseren van oplaadpleinen voor e-auto’s, die tevens leveranciers van energie zijn in piekuren. Conversie naar andere energiedragers. Bekend is de conversie naar waterstof, maar deze is met 45% rendement erg inefficiënt en bovendien niet ongevaarlijk. Er zijn innovaties om energie op te slaan in andere media zoals bijvoorbeeld zouten. Deze kunnen zonder gevaar en verlies van energie bewaard worden en worden ingezet op momenten van piekvraag.
De provincie heeft een rol gekregen bij aanpak van netcongestie en vult deze in met de aanpak Gelderse Energie Infrastructuur (GEIS). Daarin legt de provincie haar rol en houding vast ten aanzien van programmeren, afwegen en uitvoeren. De gemeente moet samenwerken met de provincie en andere gemeenten om enerzijds samen de best mogelijk aanpak van netcongestie te bepalen en deze af te stemmen op lokale initiatieven en vragen. Anderzijds is deze samenwerking belangrijk om tot de beste energie infrastructuur te komen in relatie tot de andere ontwikkelingen in de (RES)regio. Tot slot, de gemeente kan er ook voor kiezen om -in samenwerking met de Groene Metropool regio en met de Provincie- een pro-actieve rol te pakken in het verkennen van lokale kansen en deze partijen en bedrijven te verbinden en hierin ook de (regionale) samenwerking voor initiëren.
21 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
4. Pijler 3: Warmtetransitie Nederland gaat van het gas af. De manier waarop dat gebeurt heeft impact op het halen van de energieneutraliteit in 2050. Toename in elektrisch koken en de manier waarop we huizen verwarmen (en koelen) houden verband met de elektriciteitsvraag en kansen voor energiebesparing. In dit hoofdstuk vatten we kort de Strategie Warmte samen, waarbij we teruggrijpen op de evaluatie die al een jaar eerder heeft plaatsgevonden. De strategie is in zijn geheel toegevoegd in bijlage 4. 4.1. Samenvatting Strategie Warmte
De gemeente Lingewaard heeft ambitieuze doelen gesteld voor de energietransitie. De focus ligt op de overgang naar duurzame verwarming als onderdeel van de bredere energietransitie (energiebesparing en duurzame energieproductie). Het doel is om gebouwen klaar te maken voor de overstap naar gasvrije verwarming in 2050. Dit kan door energiebesparende maatregelen te nemen, zoals isolatie en ventilatie. De gemeenteraad heeft de volgende doelen vastgesteld voor de warmtetransitie in 2030:
Aansluiten van 20% van het gebouwenbestand (4.000 woningequivalenten) op het warmtenet 80% van het warmtenet voorzien met duurzame bronnen
Om deze doelen te behalen zijn er vier sporen geïdentificeerd. De belangrijkste twee zijn (1) een collectieve aanpak met de uitbreiding van het warmtenet op NEXTgarden en (2) een individuele aanpak waarbij inwoners worden gestimuleerd om stappen te zetten in de verduurzaming van hun woning. De gemeente maakt strategische keuzes om de koers van de warmtetransitie voor de komende jaren vast te stellen en betrekt inwoners en samenwerkingspartners bij dit proces. Hierin heeft de gemeente op communicatiegebied een voortrekkersrol. Om de warmtetransitie in Lingewaard te realiseren, heeft de gemeente een implementatieplan met de volgende onderdelen:
beleid en strategie; regelgevingsruimte; risicodekking en financiële middelen; en samenwerking..
Ook heeft de gemeente de wens geuit een communicatieplan op te willen stellen. Het implementatieplan heeft als doelen om (1) te voorkomen dat kennis en projectmatig werken versnippert, en (2) het gelijktijdig benutten van waarden en kansen te realiseren. Daarnaast stelt de strategie vast:
Elke twee jaar de warmtestrategie bij te werken en zo nodig aan te scherpen; Aanvullend warmtebeleid op te stellen; De routekaart bij te blijven werken (vanwege de impact van projecten op CO2-reductie en het worden van aardgasvrij); De voortgang wordt jaarlijks in een monitoringrapport aan de gemeenteraad gecommuniceerd.
De strategie geeft ruimte voor hoge-temperatuuropslag en zonthermische opwek. Andere opgaven zijn de risicodekking, onderzoeken van de financiële middelen en werken aan de toewijzing van nationale fondsen en subsidies, de uitbreiding van het budget en de dekking van de onrendabele top voor het warmtenet voor bestaande woningen.
22 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
5. Algemene aanbevelingen 5.1. Noodzaak en samenwerking De klimaatverandering is voor Nederland en ook voor Lingewaard een grote bedreiging. De ligging aan de grote rivieren maakt Lingewaard al op korte termijn extra kwetsbaar voor klimaatextremen. Het doorschuiven van de oplossing naar volgende generaties kan niet meer. Bovendien blijft de deken van CO2, die we nu veroorzaken en die nu al de aarde opwarmt vele generaties aanwezig en blijft ook dan zorgen voor blijvende opwarming. Lingewaard wil een deel van de oplossing zijn, maar dan wel in samenwerking met andere partijen. Duurzame energie opwekken betekent samenwerken met netbeheerders, want de energie moet via het net verdeeld worden. Investeringen in het noodzakelijke netwerk kunnen alleen vanuit een groter perspectief, want het net moet regionaal en landelijk worden aangepast aan de toekomst. Daarom moete ook met andere gemeenten en regio’s worden samengewerkt, om samen af te stemmen wat wanneer gebeurt, hoe we dat het meest efficiënt doen en hoe we dat ook samen goed ruimtelijk inpassen. Het Rijk heeft een belangrijke regisserende rol om te zorgen dat er evenwicht komt tussen opwek, afname en opslag of conversie. Actieve afstemming met RES regio, groene Metropool regio, provincie, net beheerders en het Rijk is absolute noodzaak.
Energietransitie werkt alleen als het gehele systeem in harmonie door deze transitie heen loopt. We zitten al bijna op het punt dat de anderhalve graad opwarming wordt bereikt. Klimaatwetenschappers waarschuwen dat bij twee graden opwarming een onbeheersbaar, zichzelf steeds verder versterkend effect van doorgaande opwarming kan optreden dat de mens dan niet meer kan beheersen of stoppen. De urgentie om maatregelen te nemen is dus groot. Onze aanbeveling is dan ook om de doelen van het beleidskader uiterst serieus tot uitvoering te brengen, zelfs als daarvoor lokale niet-hier-weerstand moet worden doorbroken. 5.2. Keuzes maken
Het beleidskader energietransitie 2020 kent een groot aantal maatregelen die uitgevoerd zijn of die nog lopen. Per maatregel en activiteit verschilt het (waargenomen) effect. Waar meer energie ingestoken is, is over het algemeen meer impact geweest. Vanuit strategisch oogpunt is het daarom aan te raden om meer focus aan te brengen in de herijking van het beleidskader energietransitie. Door keuzes te maken wat er wel en niet gedaan wordt, wordt de koers van de gemeente scherper. Dit geeft tegelijkertijd duidelijkheid aan inwoners en bedrijven, maar ook aan de gemeenteraad. In het kader van de inzet van de gemeentelijke capaciteit is het essentieel om keuzes te maken over de rolneming van de gemeente. Welke rol wil gemeente Lingewaard invullen ten aanzien van de verschillende doelgroepen? Door dit te verduidelijken, is de vertaling naar de benodigde capaciteit beter te maken. We adviseren om keuzes te maken welke extra personele capaciteit noodzakelijk is, en om de benodigde menskracht daadwerkelijk beschikbaar te stellen. De beschikbare klimaatgelden kunnen voor een deel voor dekking zorgen.
Daarom doen we de aanbeveling om bij het schrijven van een nieuw beleidskader duidelijke focus te kiezen: wat kan en wil de gemeente zeker realiseren, wat is “nice to have” en wat kan de gemeente laten vallen of aan anderen overlaten? De centrale opgave is dan: selecteer, prioriteer en bepaal welke rol je als gemeente wil en kan invullen. 5.3. Rol en doelgroep
Het is ook zinvol gebleken de vraag te stellen waar een rol van de gemeente nodig is, waar de gemeente trekker moet zijn en waar de gemeente het voortouw aan anderen kan laten. Het is evident dat de gemeente de inwoners die minder zelfredzaam zijn actief moet helpen om door de energietransitie te komen. Dat geldt zowel bij energiebesparing als bij het kiezen van individuele of collectieve warmteoplossingen. Groepen en organisaties met meer zelf-organiserend vermogen kan de gemeente uitdagen en -op afstand- faciliteren. De gemeente kan er ook voor kiezen om het voortouw helemaal bij bepaalde groepen of bedrijven te laten en hooguit te controleren of aan wettelijke vereisten wordt voldaan. Bij energiebesparing bij bedrijven kan de 23 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
verantwoordelijkheid bijvoorbeeld primair bij de bedrijven zelf gelegd worden, met een controlerende rol voor de gemeente voor wat betreft de wettelijke verplichtingen. Daarom doen we de aanbeveling om steeds de vraag te stellen: welke rol wil en kan de gemeente Lingewaard innemen en hoe ziet dit eruit? Wat doen de gemeente zelf en welke rol leggen wordt ingevuld door andere stakeholders? 5.4. Lokale initiatieven
Het is van belang dat de gemeente op de hoogte is van de verschillende initiatieven die spelen. Lokale duurzaamheidsinitiatieven, zowel vanuit inwoners als vanuit het bedrijfsleven, kunnen een belangrijke partner zijn in de uitvoering van de opgaven. Tegelijkertijd kan een lokaal initiatief en samenwerking daarmee ook een ingang bieden voor lastig te bereiken doelgroepen. Het is aan te raden om voor de uitvoering van het nieuwe beleidskader de afweging te maken over welke ondersteuning er geboden kan worden aan (nieuwe) initiatieven. Het opstellen van een zogenaamde menukaart helpt hierbij. De menukaart bevat het selectieproces en gaat in op voorwaarden met betrekking tot:
Kennismaking met de gemeente Wat is het initiatief? (zoals doel, plan van aanpak, aantal betrokkenen) Hoe draagt het initiatief bij aan de opgave? Welke financiële middelen zijn er beschikbaar? Wat zijn de verwachtingen over en weer? (rollen, capaciteit en tijdspad)
We doen daarom de aanbeveling lokale initiatieven te verwerken in het nieuwe beleidskader en hier bijvoorbeeld een menukaart voor te gebruiken. Kanttekening is dat dit maatwerk blijft en dit toetsingskader ruimte biedt en niet dichtgetimmerd wordt. Wanneer de gemeente signaleert dat het algemeen belang in het geding komt en overheidsinterventie dus nut en noodzaak heeft, moet zij een sturende rol pakken. 5.5. Communicatie en activatie
Een belangrijke conclusie uit de evaluatie is dat er behoefte is aan een brede communicatie-paraplu voor duurzaamheid en energietransitie. Veel inwoners en bedrijven zijn nu – door o.a. de hoge energieprijzen – bezig met verduurzaming van hun woningen en gebouwen. Het is verstandig om in te spelen op dit momentum. De frequentie van communicatie-uitingen mag dan ook omhoog. In de evaluatie is daarnaast benoemd dat communicatie nog meer kan inspelen op behoeften: mensen willen wel, maar weten gewoon niet altijd hoe. De toon kan – wanneer dit passend is – ook steviger aangezet worden: meer gericht op noodzaak en minder vrijblijvend. Uiteindelijk is de gemeente in grote mate afhankelijk van de welwillendheid van haar inwoners, in het bijzonder woning- en vastgoedeigenaren. Door deze afhankelijkheid is het van groot belang te verkennen hoe de gemeente doelgroepen het best kan bereiken en activeren en dit vervolgens als een fundament in de communicatiestrategie te hanteren. Kijk hierbij bijvoorbeeld ook naar de inhoud van de communicatieboodschappen en verschillende communicatie- en activatievormen. Inzichten uit de gedragspsychologie kunnen helpen om dit verder vorm te geven. Ook is geconcludeerd dat de afstemming en samenwerking tussen afdeling Communicatie, Energieloket Lingewaard en team Duurzaamheid beter kan.
Een concrete maatregel voor het nieuwe beleid is het opstellen van een strategische overkoepelende communicatiestrategie op het gebied van energiebesparing en verduurzaming. We bevelen daarom aan om bij het opstellen en uitvoeren van het nieuwe beleidskader ook de samenwerking te zoeken met Energieloket Lingewaard, het REE en andere initiatieven. 5.6. Monitoren, evalueren en waar nodig herijken
We adviseren om – waar mogelijk – tussentijds te monitoren. Door te monitoren wordt de voortgang en het tempo inzichtelijk en wordt duidelijk welke maatregelen wel of niet werken. Bijlage 1 bevat een voorstel van indicatoren 24 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
die gemonitord kunnen worden. Kijk hierbij naar cijfers, maar ook kwalitatieve veranderingen (wanneer dit niet kwantitatief uit te drukken is).
Daarnaast adviseren we om over ruim twee jaar opnieuw te evalueren en te herijken. Indien gekozen wordt voor een evaluatie en herijking die gereed is in het voorjaar 2026, kunnen de resultaten daarvan worden meegewogen bij het opstellen van het coalitieprogramma 2026-2030. Bij een volgende evaluatie en herijking kan de horizon voor de plannen acties verschuiven voorbij 2030. 5.7. Specifieke kansen en mogelijkheden opzoeken
In dit rapport evalueren en doen we voorstellen voor de herijking van het Beleidskader Energietransitie. Maar er is meer. De regio heeft een aantal specifieke kenmerken die wellicht ook naar regionaal-specifieke kansen te vertalen te zijn. We bevelen aan om samen met de regio deze kansen te verkennen. We noemen een paar voorbeelden:
Het rivierenland heeft -uit de aard van zijn ligging- meer dan andere regio’s kansen voor het gebruik van riothermie. Bij het opzetten van een regionaal warmtenet, maar ook bij het lokale warmtenet kan dit een bron van warmte opleveren. De regio heeft nu en in de toekomst een concentratie van windturbines. Daarin is de regio niet uniek. Maar wel bijzonder is dat deze concentratie van opwek in de onmiddellijke nabijheid van grote energieverbruikers is gelegen. Dat geeft kansen om opwek en afname te koppelen, en zelfs om te denken aan off grid oplossingen, waarbij rechtstreeks wordt geleverd en het “gewone” netwerk niet wordt belast. Er is in Nederland een grote onbekendheid met collectieve warmtenetten. Het algemene beeld van warmtenetten is bovendien niet onverdeeld positief. Het is in algemeenheid lastig om draagvlak te vinden voor warmtenetten. In de regio is echter al een groot warmtenet actief (Duiven/Westervoort), en met Next Garden wordt actueel gewerkt aan een nieuw grootschalig net voor tuinbouw. Daardoor is er regionale bekendheid met warmtenetten is en de acceptatie vanwege het voorbeeld mogelijk groter. Dat kan een reden zijn om juist voor de regio te kiezen als geschikte regio om een aantal pilotprojecten op te zetten met warmteoplossingen.
Met kennisinstituten als Universiteit Wageningen en Nijmegen is er een potentieel draagvlak voor innovatieve oplossingen en het uitdragen van kennis en inzicht in de noodzaak van de energietransitie. Wellicht kunnen beide instituten nog meer betroken worden bij het maatschappelijk debat in Lingewaard en de rest van de regio over de uitrol van de transitie, maar ook andere vormen van duurzaamheid/circulariteit. Zonnepanelen en windturbines bevatten waardevolle grondstoffen die beter teruggewonnen moeten worden. Aangezien grondstoffen steeds schaarser worden, zorgt dit steeds vaker tot onzekerheden in levering en tekorten. Verschillende organisaties – bedrijven, netwerken en overheden – zijn momenteel al aan het verkennen hoe duurzame energie ook circulair kan worden. Advies is om deze ontwikkelingen in de gaten te houden en daar waar mogelijk op aan te haken.
25 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
6. Reflectie over de pijlers heen Het beleidskader werkt met drie pijlers: besparing, opwek en warmtetransitie. Voor elke pijler zijn doelen geformuleerd binnen het overkoepelende doel van de energietransitie. Dat zou de suggestie kunnen wekken dat de pijlers onafhankelijk van elkaar zijn. Maar dat is niet zo, er is een grote mate van afhankelijkheid. En ontwikkelingen in de ene pijler kunnen doorwerken in de andere pijler.
Een voorbeeld: indien de resultaten bij besparing achterlopen valt de energievraag hoger uit en moet er dus meer worden opgewekt. Andersom werkt het ook zo: als de resultaten bij besparing de doelen overtreffen kan de doelstelling voor opwek worden afgeschaald. Er zit ook een onvoorspelbare component in die niet te beïnvloeden is door de gemeente: als de energieprijzen fors stijgen daalt de energieconsumptie, wordt een besparingsdoel gehaald en daalt ook de behoefte aan opwek. Maar als de energieprijzen weer dalen, dan kan het effect omgekeerd zijn. Nog sterker speelt onzekerheid en de onderlinge afhankelijkheid tussen pijlers bij de warmtetransitie. Warmte is de grootste energievrager: de mate waarin een warmtenet wordt uitgerold en de mate waarin dat warmtenet gevoed kan worden met duurzame warmtebronnen is zeer bepalend voor de mate waarin de energiedoelen worden gehaald. Juist bij warmte zijn de businesscases problematisch, en is het moeizaam om projecten sluitend te krijgen en tot realisering te brengen. Als een duurzaam warmtenet of een duurzame warmtebron niet te realiseren valt, zal de energieconsumptie direct aanzienlijk hoger uitvallen, en leidt de hogere vraag tot de opdracht om ook meer (elektrische energie) op te wekken. Dus platweg: minder warmtenet, meer turbines. Ook binnen de warmtewereld spelen grote onzekerheden.
Een geothermische bron met temperaturen van 60-80 graden vergt weinig aanvullende energie om het temperatuurniveau te verhogen. Maar als gekozen wordt voor aquathermie (oppervlaktewater) als warmtebron, dan vergt dit meer elektrische energie om met warmtepompen de gewonnen warmte naar hogere temperaturen te brengen. Kortom: de keuze voor de warmtebron werkt door in de opgave om op te wekken. Er zit dus een grote mate van onzekerheid én onderlinge afhankelijkheid tussen de pijlers. Dat is geen reden om te aarzelen met maatregelen, maar wel een reden om te monitoren, regelmatig te evalueren en bij te sturen waar nodig. Het vizier moet steeds opnieuw worden scherp gesteld aan de hand van de actuele ontwikkelingen. Daarom doen we ook de aanbeveling om goed te monitoren en het beleidskader energietransitie tweejaarlijks te evalueren, de doelen te herijken en de te realiseren maatregelen steeds te actualiseren.
26 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Bijlage 1: Monitoring van gestelde doelen Beleidskader Onderstaand overzicht bevat een voorstel van indicatoren waarop gemonitord kan worden. Monitoren is belangrijk om inzicht te hebben in de voortgang. Besparing
Opwek
Warmte
Totaal energieverbruik van alle sectoren
Pijplijn en gerealiseerde grootschalige opwek wind, zon op land en zon op dak (>15 kWp)*
Totaal energieverbruik gebouwde omgeving
Vergunde en resterende hectaren zoekzone NEXTgarden***
Percentage v/d woningen zonder/laag aardgasverbruik zonder warmtenetaansluiting (indicator (hybride) warmtepomp)
Aantal uitgevoerde EMLcontroles**
Voortgang op zoekzone A15 (landschap, verdeling lusten/lasten, MER, vergunningen etc.)***
Aantal slechte (DEFG) labels in Lingewaard
Aantal uitgevoerde maatregelen in Operatie Isolatie*** Aantal kantoren/gebouwen die niet voldoen aan label C-eis**
Resterende en benutte potentie zon op dak (klein en grootschalig)*
Totale opwek van duurzame energie (% elektriciteits- en energieneutraal)
Totaal aardgasverbruik *monitoring via RES ** via ODRA *** via projectleider(s)
27 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Aantal woningen / WEQ op warmtenet
Voortgang realisatie warmtenet NEXTgarden (voorlopig ontwerp, business case, investeringsbeslissing etc.)***
Bijlage 2: Projecten opwek Gerealiseerd:
Zonnepark Lingewal 19 ha (13 MW) Drijvend zonnepark Bergerden
Vergund:
Windpark Caprice
Lopende initiatieven <3 ha, in verschillende fases:
Zonnepark Sunvest A15 (<3 ha, merendeel in gemeente Overbetuwe) Zonnepark RWZI Gendt Zonnepark Vliegerweide
Zonnepark Bemmel (Ventolines, LE): minimale verbinding/betrokkenheid met directe omgeving.
28 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Bijlage 3: Routekaart – formatie Het beleidskader Energietransitie is toe aan een personele herijking n.a.v. de uitgevoerde evaluatie en herijking van het beleidskader en eveneens de extra gemeentelijke uitvoeringstaken komend uit het Klimaatakkoord. De gemeente Lingewaard heeft afgelopen periode ingezet op een veelvoud van duurzaamheidsmaatregelen. Het toenemende werkpakket heeft er ook toe geleid dat het team dat aan duurzaamheid werkt gegroeid is. Momenteel is de personele inzet niet altijd van structurele aard. In het kader van efficiëntie, continuïteit van de werkzaamheden en kennisbehoud is het aan te bevelen dat team Duurzaamheid met vaste krachten bezet wordt.
Vergroting van de bestaande gemeentelijke formatie werkend aan het thema energietransitie is tevens erkend door de kabinetten Rutte III en Rutte IV met bijbehorende uitvoeringsgelden onder de noemer ‘Uitvoeringskosten Klimaatakkoord’. De hoogte van deze uitkeringen zijn gebaseerd op een eerder onderzoek uitgevoerd door de Raad van Openbaar Bestuur10. Deze studie geeft richting per gemeente hoe groot de formatie(last) is bij volledige uitvoering van de gemeentelijke taken van het Klimaatakkoord. De gemeente Lingewaard ontvangt in 2023, 2024 en 2025 circa €775.000,- per jaar om de formatie te bekostigen. Lingewaard kan zich daar grotendeels op berusten, echter is de transitie in de landbouw niet begroot in het onderzoek van de ROB en is Lingewaard ambitieuzer dan het Klimaatakkoord op verschillende vlakken (m.n. in de pijlers warmte, opwek en het verduurzamen van de glastuinbouw).
De centrale vraag die beantwoord wordt: “Hoeveel mensen zijn nodig om de verschillende rollen, functies en activiteiten te vervullen om uitvoering te geven aan het herijkte beleidskader energietransitie, wat zijn de jaarlijkse uitgaven daarvoor en zijn deze dekkend te krijgen?” Uitgangspunten:
In deze notitie maken we gebruik van een aantal uitgangspunten die richting geven om antwoord te geven op de vraag.
We bekijken enkel de formatie opgave van het beleidskader energietransitie voor 2023-2025; Werknemers die slechts een deel van hun werkzaamheden nu besteden aan het onderwerp energietransitie zien we als onderdeel van reeds begrootte formatie en worden derhalve niet meegenomen; Voor het beleidskader energietransitie zijn op moment van schrijven 5-7 FTE werkzaam, waarvan 1,72 FTE als onderdeel van de vaste formatie en 3,5-5 FTE op basis van inhuur; Eén werknemer in voltijdsdienst (1 FTE) kost gemiddeld €120.000 per jaar incl. overhead; We gaan uit van een ‘bottom-up’ behoefte vanuit de pijlers zoals uitgewerkt in de volgende paragraaf; We gebruik het ROB-rapport en uitwerking bij collega-gemeenten als referentiekader; Projectgebonden menskracht en middelen die direct verhaald kunnen worden bij projectontwikkelaars (enkel van toepassing bij opwek-projecten) wordt niet meegenomen in de overzichten. Eventueel voorbereidend werk zal door de gemeente voorgefinancierd moeten worden.
10 https://www.raadopenbaarbestuur.nl/actueel/nieuws/2021/01/25/van-parijs-naar-praktijk-18-miljard-euro-nodig-voor-lokale-uitvoering-klimaatakkoord
29 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Samenvattend zijn onderstaande rollen en projecten gedefinieerd n.a.v. de herijking met een inschatting van de hoeveelheid werk: Algemeen
Algemeen programmanagement en ondersteuning 1,2 FTE Participatie en communicatie 2 FTE Monitoring 0,2 FTE Kwartiermaker energietransitie 0,25 FTE Besparing Opwek* Programmamanager besparing 0,25 FTE Energie-armoede 0,25 FTE Isolatieprogramma 0,75 FTE
Afstemming met ODRA over energiebesparingsplicht 0,2 FTE Energieloket inwoners en bedrijven 0,3 FTE Gebiedsgerichte aanpak Zilverkamp 0,25 FTE
Totaal pijler besparing 2,2 FTE
Projecten zoekgebied NEXTgarden en kleine initiatieven zon en wind 0,5 FTE* A15 zoekzone wind 2,0 FTE* Regionale Energie Strategie, energiesysteem en netcongestie 0,45 FTE Afhandeling Caprice 0,20 FTE
Zonthermie Zilverkamp 0,25 FTE Algemeen programmamanagement, landschap, omgeving en juridica 2,25 FTE
Totaal pijler opwek 3,0 FTE*
Warmte Programmamanagement: 1,1 FTE NEXTgarden 1,2 FTE Wijk v.d. Toekomst Zilverkamp 1,1 FTE
Lokale Bewonersinitiatieven 0,8 FTE Bedrijfsinitiatieven 0,5 FTE Stimulering (hybride) warmtepompen 0,2 FTE
Totaal pijler warmte 4,9 FTE
Totaal beleidskader energietransitie: 13,75 FTE *A15, Caprice en kleine projecten worden niet meegenomen conform uitgangspunt: verhaalbaarheid op initiatiefnemers
Tabel B.1: Omvang formatie bijbehorend bij de gedefinieerde rollen en projecten van de verschillende pijlers
In totaal is er dus 13,75 FTE nodig om het beleidskader uit te voeren. Dat is een groei van 10 FTE ten opzichte van de huidige formatie. Huidig FTE beleidskader energietransitie 2020
Huidige FTE beleidskader flexibel ingezet
Vergelijking gelijkwaardige omvang ROB11
1,72 FTE
3,5 FTE
10,2 – 13,5 FTE
Nieuw FTE herijkt beleidskader energietransitie
13,75 FTE
Met bovenstaande tabel en de gehanteerde uitgangspunten betekent dat er €1.650.000 per jaar gereserveerd moet worden t.b.v. de (vaste) formatie voor het beleidskader energietransitie.
11 O.b.v. relevante taken voor het beleidskader Energietransitie: opwek, warmte en besparen; overige activiteiten zoals mobiliteit, eigen vastgoed en
landgebruik zijn nog eens 4,35-5,82 extra FTE. In totaal dus 14,45-19,32 FTE Uitgangspunten: Lingewaard is een middelgrote gemeente, circa 2 wijkuitvoeringsplannen tegelijkertijd in uitvoering/planning, 2 zonneparken en één windpark in uitvoering of planning tegelijkertijd.
30 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Conclusie De gewenste regierol van de gemeente in de energietransitie vraagt een forse uitbreiding van menskracht. Door die forse groei van menskracht zal de formatie van 3,5 naar circa 14 FTE moeten groeien. Met een verwachte formatielasten van €1,65 miljoen per jaar betekent dat een verschil van bijna €1 miljoen met de toegezegde middelen vanuit de CDOKE ‘Uitvoeringskosten Klimaatakkoord’. Voor nu betekent dat starten met een ingroeimodel en tevens onderzoeken welke middelen er beschikbaar gesteld kunnen worden. Advies voor mogelijke maatregelen voor extra budgettaire ruimte in begroting:
Bij opwekprojecten is het mogelijk om anterieure overeenkomst (afwenteling van kosten tot uitvoer brengen van duurzame energie) in te zetten voor begroting; Meeropbrengst van WOZ-waarde grootschalige opwek kan worden ingezet voor begroting; Warmte en besparing zijn (waarschijnlijk) ‘verlieslatend’ zonder de inkomsten uitvoeringskosten klimaatakkoord; Extra budgettaire ruimte in de begroting is essentieel voor uitvoering beleidskader n.a.v. herijking en routekaarten.
31 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Bijlage 4: Strategie Warmte en routekaart – warmte
Strategie warmtetransitie Lingewaard Auteur: Tomas Mathijsen Opdrachtgever: Jody Andernach Versie: augustus 2022
32 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Inhoud 1.
Waarom? ................................................................................................................................................. 34
1.1 De warmtetransitie binnen de bredere energietransitie ......................................................................... 34 1.2 Doelen .................................................................................................................................................... 35
2.
Wat? ........................................................................................................................................................ 36 2.1 Strategisch kader ................................................................................................................................... 36 2.2 Sporen en activiteiten............................................................................................................................. 37 2.3 Projecten en activiteiten per spoor ......................................................................................................... 40
3.
Hoe? ......................................................................................................................................................... 41 3.1 Uitvoeringsprogramma ........................................................................................................................... 41 3.2 Beleid en strategie ................................................................................................................................. 42 3.3 Regelruimte, risicoafdekking en financiële middelen ............................................................................. 42 3.4 Samenwerking en communicatie ........................................................................................................... 42
33 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
1. Waarom? De gemeente Lingewaard is ambitieus als het gaat om de warmtetransitie. Deze strategie heeft als doel om te stroomlijnen wat er al gebeurt, maar biedt ook houvast voor de verdere ontwikkeling van de warmtetransitie om keuzes te maken, omdat we niet alles tegelijk kunnen doen met beperkte middelen en inzet.
1.1 De warmtetransitie binnen de bredere energietransitie De warmtetransitie is onderdeel van de bredere energietransitie en in Lingewaard ingebed als één van de drie pijlers naast Energiebesparing en Duurzame opwek. De focus ligt in deze strategie op de warmtetransitie, maar heeft een duidelijke link met de andere pijlers (zie tekstkaders). 1. Relatie tot pijler 1 - energiebesparing: Energiebesparing is essentieel als het gaat om het terugbrengen van energiearmoede. Daarnaast is energiebesparing de eerste stap in het transitiegereed maken van gebouwen. Met transitiegereed bedoelen we dat in een gebouw de maatregelen zijn genomen die in ieder geval nodig zijn om de stap naar aardasvrij te zetten. Het gaat dan om isoleren, ventileren, elektrisch koken en in sommige gevallen het aanpassen van de binneninstallatie. Met deze maatregelen besparen we energie, vergroten we het wooncomfort én bereiden we de woning voor op verwarmen zonder aardgas. Het transitiegereed maken van gebouwen is de voorfase van het daadwerkelijk aardasvrij maken van gebouwen. Daarom zullen de keuzes voor transitiegereed en dus energiebesparing - met name als het gaat om de focus op gebied of doelgroep en het tempo – in lijn moeten liggen met de keuzes in de warmtetransitie. 2.
Relatie tot pijler 2 - duurzame opwek: of het nou gaat om een warmtenet, all electric of een hybride warmtepomp, er zal elektrificatie plaatsvinden in de warmtetransitie. Efficiënte inzet van duurzame elektriciteit is vanwege schaarste en netcongestie van belang. Ook is het nodig om de juiste verwachtingen te blijven houden over waar welke warmteoptie het beste past in de gebouwde omgeving, om de infrastructuur daar zo goed mogelijk op aan te passen.
Figuur 1 de pijler Warmtetransitie als onderdeel van het bredere beleidskader Energietransitie
34 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
1.2 Doelen Voor de pijler Warmtetransitie hebben we doelstellingen geformuleerd voor 2030. Met deze doelstellingen worden belangrijke tussenstappen gezet om het uiteindelijke doel voor 2050 dichterbij te brengen: een energieneutrale en aardgasvrije gemeente Lingewaard. In 2030 is een CO2-reductie van 55% het doel voor de drie pijlers in de energietransitie van Lingewaard (GEA, Beleidskader energietransitie nov 2020, TVW april 2021). De keuze voor de focus op 2030 is gemaakt om enerzijds de opgave dichterbij te brengen en concreet te worden in hoe we de doelen moeten gaan realiseren. Anderzijds zien we het risico van een onnauwkeurige doorkijk na 2030 vanwege snelle ontwikkelingen rondom techniek, beleid en financiering. Onderstaande tabel toont de subdoelen voor de pijler Warmtetransitie tot 2030 en beschrijft hoe we ons inzetten deze te halen.
Doelstellingen warmtetransitie
Wat doen wij als gemeente?
1.
In 2030: - zijn 4.000 woningequivalenten aangesloten op het warmtenet (20% van de gebouwvoorraad); - is het warmtenet voor 80% gevoed met duurzame bronnen (o.a. zonthermie en aquathermie).
1.
We zijn co-financier van diverse projecten die de uitbreiding en verduurzaming van het bestaande warmtenet op NEXTgarden naar de omliggende gebouwde omgeving mogelijk maakt. We laten onderzoek doen naar de haalbaarheid en betaalbaarheid van verschillende alternatieven en bereiden businesscases voor waarmee marktpartijen aan de slag kunnen gaan.
2.
In 2030 is 25% energiebesparing in de gebouwde omgeving gerealiseerd ten opzichte van 2015
2.
We verduurzamen ons eigen vastgoed en brengen het thema energiebesparing op verschillende manieren bij drie doelgroepen onder de aandacht: (1) inwoners, (2) bewonersinitiatieven, en (3) bedrijven. Samen met onze partners, waaronder het Energieloket, energiecoöperatie Lingewaard Energie, woningcorporaties, bewonersinitiatieven en de Omgevingsdienst, zetten we in op energiebesparing bij bewoners en bedrijven. Wij zorgen voor een volledige en betrouwbare informatievoorziening voor bedrijven en bewoners die energie willen besparen en zetten rolmodellen in het zonnetje.
3.
In 2030 zijn 3.000 woningequivalenten voorzien van individuele duurzame warmteoplossingen
3.
4.
NEXTgarden is in 2030 energieneutraal op gebiedsniveau
4.
5.
De wijk Zilverkamp is in 2028 aardgasvrij
5.
De gemeente werkt samen met de onder 3. genoemde partners aan het stimuleren van woningisolatie en de overgang naar (hybride) warmtepompen. Focus ligt hierbij op de gebouwen waar een collectieve oplossing niet voor de hand ligt. Gezien de uitdagingen rondom netcongestie, geniet een collectieve oplossing de voorkeur in gebieden waar dit haalbaar en betaalbaar is. We sturen aan op een 735 hectare groot energieneutraal (glas)tuinbouwgebied, uiterlijk in 2030. We hebben in 2020 al een warmte-infrabedrijf opgericht waarvan de gemeente 50% aandeelhouder is en meerdere projecten uitgevoerd die zorgen voor duurzame warmte en elektriciteit op NEXTgarden. Nu zetten we in op extra warmtebronnen waarmee het warmtenet op NEXTgarden kan worden verduurzaamd en uitgebreid. Daarbij verbinden we warmteproducenten, -leveranciers en -afnemers met elkaar en organiseren dat voldoende afnemers bereid zijn om de warmte tegen de aangeboden voorwaarden af te nemen. We onderhouden contact met de projectorganisatie van Wijk van de Toekomst Zilverkamp, die met hulp van PAW-subsidie toewerkt naar een aardgasvrije wijk in 2028.
35 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
2. Wat? Om de gestelde doelen te behalen moeten we goed gefundeerde keuzes maken die passen bij Lingewaard. Daarom hebben we strategische uitgangspunten opgesteld die zijn te vinden in het strategisch kader (2.1). Het strategisch kader ligt ten grondslag aan de vier sporen voor de warmtetransitie (2.2). Per spoor geven we een verdieping van de strategische keuzes om tot concrete activiteiten te komen. Met een beperkte hoeveelheid middelen kunnen we niet even ambitieus inzetten op alle sporen tegelijkertijd. We maken daarom strategische keuzes voor de koers van de warmtetransitie voor de komende jaren (2.3).
2.1 Strategisch- kader Randvoorwaarden
We werken vanuit de bedoeling en vanuit integraliteit. In lijn met het akkoord van Parijs heeft het Rijk gesteld dat Nederland in 2050 aardgasvrij en CO2 neutraal moet zijn. Om dat te halen willen wij als lokale gemeente de handen uit de mouwen steken en onze kansen optimaal benutten. Duit doen we door concrete stappen te zetten. Dit draagt bij aan het toekomstbestendig maken van onze gemeente. We stellen een gezonde en prettige leefomgeving centraal. De gemeente Lingewaard toont lef in de warmtetransitie. Dat komt tot uiting in de vorm van doen. In de warmtetransitie zorgen we voor betaalbaarheid. Duurzame warmte is voor iedereen in Lingewaard bereikbaar (financieel en technisch). Daarmee willen we energiearmoede tegengaan en sluiten we niemand uit. We betrekken inwoners en -collectieven door blijvend te communiceren, informeren, activeren en faciliteren om zelf aan de slag te kunnen. We blijven voortdurend in gesprek met onze samenwerkingspartners en bedrijven om in gezamenlijkheid te transitie te kunnen doormaken. We geven ruimte aan initiatiefnemers door kaders te stellen over wanneer en hoe we deze initiatieven faciliteren.
Collectieve aanpak
We breiden het warmtenet op NEXTgarden uit naar andere tuinders, bedrijven en uiteindelijk wijken en zoeken daarbij naar geschikte duurzame bronnen. We nemen daarbij een duidelijke positie en regierol in volgens het strategisch kader warmtenetten. De warmtetransitie past binnen de bredere energie- en klimaattransitie. Keuzes in de warmtetransitie sluiten nauw aan bij pijlers 1 en 2. We nemen de interne organisatie mee om de warmtetransitie onderdeel te maken van de bredere opgave, zowel op beleidsniveau als op projectniveau. We werken projectmatig en stellen bij elk project duidelijke duurzame kaders. In de communicatie naar inwoners communiceren we niet vanuit losse thema’s maar vanuit hun beleving op gezond en prettig leven, met de warmtetransitie als één van de onderdelen. We werken stapsgewijs met duidelijke go/no-go momenten. Want als blijkt dat een bron of kansgebied (nog) niet geschikt is, moeten we dat vroegtijdig signaleren om desinvesteringen te voorkomen. Door klein en stapsgewijs te starten, kunnen we wedden op meerdere paarden; het verkennen van meerdere kansgebieden en bronnen zorgt ervoor dat de kans groter is dat er ook meerdere zaadjes ontpoppen. De gemeente kan, maar hoeft niet altijd eigenaar te zijn van deze projecten. We leren van projecten, de lessen gebruiken we in andere projecten en schalen succesvolle projecten op.
Innovatie zit bij ons niet zozeer in te techniek, maar in de integrale, lokale aanpak en oplossing
36 Bijlage 1 | Beleidskader energietransitie 2023 - 2025
Individuele aanpak •
•
Op andere plekken starten we klein en behapbaar om snel aan de slag te kunnen. Nieuwe gebiedsontwikkelingen kunnen een goede kick-start zijn om ook de bestaande bouw mee te nemen in de verduurzaming. Naast deze collectieve kansen verliezen we de individuele kansen niet uit het oog. Samen met het Energieloket en in relatie met pijler 1 (besparing) faciliteren we inwoners om stappen te zetten bij het isoleren en de overstap naar een (hybride) warmtepomp.
2.2 Sporen en activiteiten We onderscheiden vier sporen in de warmtetransitie: één spoor gericht op organisatie en drie sporen gericht op uitvoering. Organisatie 1. Beleid, strategie en samenwerking Uitvoering 2. Uitbreiding en verduurzaming bestaand warmtenet 3. Lokale initiatieven en uitvoeringsplannen 4. Individuele kansen - isolatie en (hybride) warmtepompen 1. Beleid, strategie en samenwerking
Doel Duidelijke koers in de warmtetransitie, gericht op samenwerking, uitvoering en inbedding in de gemeentelijke organisatie.
Toelichting In de warmtetransitie zien we een regierol voor de gemeente weggelegd die op verschillende manieren gestalte krijgt (zie kader). We zien het als taak om duidelijk de koers te bepalen voor Lingewaard, met bijpassend beleid en strategie. Bovendien zien we als gemeente dat we het niet alleen kunnen en zijn we onderdeel van een sterke regio met vergelijkbare ambities. Samenwerking staat daarom ook centraal om met elkaar de gestelde doelen waar te kunnen maken. Maar ook lokaal zien we samenwerking met inwoners en organisaties, en binnen onze eigen organisatie als essentieel onderdeel om gezamenlijk stappen te maken in de warmtetransitie (zie ook paragraaf 3.2 Samenwerking).