CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage motie 16 De begraafplaats van de toekomst van hoofd naar hart.pdf

Raadsvergadering 11 november 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Begroting 202213.873 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

•

Hierop aansluitend is het logisch om de mogelijkheden voor asbestemming volop aandacht te geven op je website, in je folders, op het informatiebord op je begraafplaats, et cetera. Denk altijd inclusief: het gaat op een begraafplaats over begraven én asbijzettingen. Straal dat uit in al je uitingen. Als iedere begraafplaats dat consequent enige jaren blijft doen, denken mensen op den duur nooit meer dat een begraafplaats enkel voor begraven is.

Volgens de geïnterviewde uitvaartondernemers hebben zij nauwelijks invloed op de keuze van nabestaanden voor het begraven of cremeren van hun dierbare. Wat zij wel kunnen doen, is informatie geven over mogelijkheden voor asbestemmingen op begraafplaatsen. Hierbij zijn twee momenten van belang: het moment onmiddellijk nadat de as mag worden opgehaald bij het crematorium, en het moment waarop nabestaanden na verloop van tijd de behoefte voelen om de urn, die tot dan toe thuis werd bewaard, op een begraafplaats te plaatsen. De moraal van het verhaal is dat een begraafplaats ook in beeld moet komen na een crematie. Een uitdaging is nog om een andere term voor asbestemming te vinden. De naam asbestemming wordt in ons onderzoek als zakelijk ervaren, en roept dus geen warm of liefdevol gevoel op. Alternatieven als asbijzetting of urnbijzetting doen dat misschien wat meer.

Idee Maak van bijzettingen een tweede uitvaart. Hier zit voor begraafplaatsen ruimte voor een uitbreiding van diensten. Gebruik een warme term als: Liefdevolle bijzetting Bied hiervoor rituelen aan. Schakel bijvoorbeeld ritueelbegeleiders of bevlogen uitvaartondernemers in.

7.10. Inzet van derden en samenwerking “Ik probeer win-winsituaties te creëren in samenwerking met andere mensen.”- Beheerder

Op vele manieren kunnen begraafplaatsen samenwerken met derden. We noemen een aantal opties:

33

•

•

•

•

•

•

•

•

34

Zet lokale of regionale ambassadeurs in: mensen die enthousiast zijn over je begraafplaatsen. Of noem het ‘vrienden van’. Zij kunnen de begraafplaats, waar nodig en/of mogelijk, promoten in de media. Zet vrijwilligers in. Maak gebruik van ‘de grijze golf’: er zijn steeds meer ouderen, steeds meer eenzamen. We leven langer in relatief gezonde staat; mensen willen graag bezig blijven, zodat ze zich nuttig te voelen. Bied daarvoor mogelijkheden aan, denk aan: onderhoud, rondleidingen leiden, koffieochtenden draaien et cetera. Maak gebruik van scholieren die (verplichte) stages moeten lopen en/of op zoek zijn naar afstudeeropdrachten. Dit geldt bijvoorbeeld voor ROC’s en HBO-opleidingen. Voor studenten marketing, communicatie of groenbeheer heeft iedere begraafplaats genoeg te doen. Denk ook aan de maatschappelijke stages die vanuit het voortgezet onderwijs worden georganiseerd. Groot voordeel van de inzet van scholieren en studenten is dat het een win-win situatie is: zij hebben bijvoorbeeld een mooi afstudeerproject of een (maatschappelijke) stageplek, jij krijgt – los van de eigen tijd die je in begeleiding moet stoppen – gratis hulp bij relevante werkzaamheden waarvoor je anders waarschijnlijk geen tijd had gehad. Zoek contact met onderwijsinstellingen uit jouw omgeving om hierover te praten. Als het gaat om burgerparticipatie, denk dan niet alleen aan groenonderhoud.

Zet mensen in voor gastheerschap, rondleidingen, informatievoorziening, koffiemogelijkheden of promotie. Kijk wat mensen goed kunnen en willen, en maak daar gebruik van. Sinds 2015 bestaat in Nederland de participatiewet, een wet die ervoor moet zorgen dat mensen met een arbeidsbeperking werk vinden. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering. Wijs gemeenten op de begraafplaats als potentiële werkplek. Veel steden/dorpen hebben een historische kring of museum. Betrek hen erbij; de begraafplaats maakt deel uit van de historie van een stad/dorp, en dus van de identiteit van een stad. Zij kunnen bijvoorbeeld lezingen geven. Werk mee aan schoolprojecten, met bijvoorbeeld de biologiedocenten. Doe iets rondom bijen, vogels, groen, biodiversiteit. Nodig een imker uit, of een ornitholoog om te vertellen over de flaura en/of fauna op de begraafplaats. Zoek naar mogelijke samenwerkingsvormen met crematoria. Crematoria geven mensen na een crematie allerlei opties voor een asbestemming. Aangezien die as ook bijgezet kan worden op een begraafplaats, is het van belang dat crematoria op de hoogte zijn van de mogelijkheden. Werk samen met ritueelbegeleiders, een opkomende beroepsgroep in de uitvaartbranche met veel creatieve ideeën rondom het herdenken en het stilstaan bij dood, rouw en verlies.

Zij vallen nog steeds een beetje buiten de boot door onbekendheid en/of weerstand bij uitvaartondernemingen, en zijn doorgaans op zoek naar collega’s uit de uitvaartbranche met wie ze kunnen samenwerken. De begraafplaats kan voor hen een goede samenwerkingspartner zijn.

• •

Ritueelbegeleiders kunnen begraafplaatsen wellicht ook helpen met het invullen en organiseren van speciale (herdenkings)dagen. Zoek samenwerking met de organisatie van de Avondvierdaagse. Wie weet kan op een avond de route langs of over de begraafplaats gaan? Onderzoek de mogelijkheden voor samenwerking met de zzp’ers in de uitvaartbranche. Het aantal zzp’ers is de laatste jaren enorm gegroeid, en zal ook nog wel even blijven groeien. Zzp’ers zijn meestal op zoek naar wegen om zich te onderscheiden van anderen. In een samenwerking met begraafplaatsen zou zo’n weg gevonden kunnen worden.

Bron: Vakblad Uitvaart, februari 2020

• •

•

•

Denk eens aan het houden van een nabestaandencafé, of een rouwcafé. Zoek samenwerking met migrantenorganisaties. Organiseer voorlichtingsavonden over de mogelijkheid van islamitisch begraven. Werk samen met die organisaties om via hen de moslimburger (of mensen met een andere religieuze achtergrond) te bereiken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de plaatselijke moskee. Notarissen vertellen graag over erfrecht, (levens)testamenten en aanverwante zaken. Zij zijn bij uitstek een geschikte partij om een gezamenlijke bijeenkomst te organiseren over dergelijke onderwerpen. Indien mogelijk kan deze in een ruimte op of bij de begraafplaats gehouden worden. In het kader van verbinding én een sterkere klantgerichtheid, is het instellen van een nabestaandenraad een aanrader. Vergelijk het met de ouderraad die middelbare scholen kennen. Het mes snijdt daarbij aan meerdere kanten. Op deze wijze is er bijvoorbeeld meer ruimte voor de klant om inspraak te hebben en is er voor beide partijen een mogelijkheid om een relatie op te bouwen. Er kan ook directer gecommuniceerd worden over wijzigingen, vernieuwingen en andere initiatieven op de begraafplaats. Onderdeel zijn van een nabestaandenraad nodigt mensen uit om praktische hulp als vrijwilliger te verlenen. De nabestaandenraad is vanuit het

35

perspectief van een begraafplaatsbeheerder een ideale bron om de behoeften rondom het herdenken te monitoren. Immers: deze behoeften kunnen veranderen naarmate het overlijden van de dierbare langer geleden is. “Ikzelf vind het bijvoorbeeld jammer dat *naam begraafplaats* nooit iets aan mij vraagt. Opeens waren een keer wat paden verbreed, waardoor plantjes op mijn moeders graf waren verdwenen. Dat is toch vreemd?”- Nabestaande en professional

7.11. De kosten van een begrafenis De burger let op de kosten en zoekt zelf naar informatie. Dat merkt niet alleen de uitvaartondernemer, maar ook de begraafplaats. De burger wil van een begraafplaats weten wat een graf kost. Zorg dat die informatie er is, zowel offline als online, en ook eenvoudig te vinden is. De informatie moet overzichtelijk en actueel zijn. Op een website van een niet nader te noemen begraafplaats is een document te vinden over de tarieven van begraven. Het is een document van acht pagina’s, vol kolommen en prijzen. Acht pagina’s! Daar zit geen enkele burger op te wachten. Stutten van een graf wordt bijvoorbeeld apart geprijsd, legt het document uit. Dergelijke transparantie slaat door. Een klant hoeft niet te weten welke handelingen nodig zijn en wat die per stuk kost. Een klant wil een graf. Maak het prijsoverzicht zo eenvoudig mogelijk. Natuurlijk speelt de graftermijn, de keuze voor een familiegraf of algemeen graf en de ligging van het graf een rol, maar maak het niet bonter dan dat. Uitvaartondernemers lopen dikwijls tegen een brij van posten en bedragen aan als zij voor een klant een uitvaartofferte moeten opstellen. Zoekt hij naar informatie over de kosten van een crematie, dan is hij snel klaar. Bij de kosten van een begrafenis is dat momenteel niet het geval.

Dit werkt een advies van de uitvaartondernemer aan de klant om te kiezen voor een crematie in de hand. Dus: • •

• •

36

Zorg voor transparante en snel vindbare prijsoverzichten van de grafkosten. Bied overzichtelijke prijspakketten aan, inclusief en exclusief onderhoud. Definieer onderhoud duidelijk. Communiceer wat men kan verwachten voor het geld. Zo concreet mogelijk. Gebruik eventueel een flowchart om mensen te helpen het juiste pakket te vinden. Werk bij het maken van pakketten met prijzenpsychologie. Denk daarbij aan: een duurdere variant toevoegen zodat de meest gekozen optie minder duur lijkt. Presenteer bijvoorbeeld visueel drie pakketten, waarvan een pakket nauwelijks duurder is dan de goedkoopste, maar betere voorwaarden heeft.

Drie pakketten en prijsstelling, mensen kiezen het vaakst voor het middelste pakket. Bron: www.frankwatching.nl en www.usabilla.com

•

•

• •

In plaats van verschillende pakketten kan ook gekozen worden voor een ‘all inclusive’ pakket: één prijs voor alles, zodat de klant er geen omkijken meer naar heeft. Daar is een markt voor. Ontzorg de klant. Daarmee wordt bedoeld: maak het hem makkelijk, maak het overzichtelijk en duidelijk. Gebruik rondom de kosten van een graf nooit terminologie als ‘prijs op aanvraag’, of vage omschrijvingen als ‘betaalbaar’. Dat wordt altijd geïnterpreteerd als ‘zal wel duur zijn’. Bied de optie om een graf van te voren te reserveren. Zet verkoopstrategieën in: schaarse graven (mooie plek etc.) zijn het meest gewild. Dan is de prijs in mindere mate een belemmering voor de klant.

In de recente initiatiefnota ‘Naar een moderne Uitvaartwet’ van D66 wordt melding gemaakt van de uiteenlopende tarieven van gemeentelijke begraafplaatsen en dat dit onderwerp van discussie mag worden. Grote verschillen dienen vermeden te worden. Dat is niet van de een op de andere dag te realiseren, en ligt niet in handen van de beheerder. Het enige wezenlijke dat nu moet gebeuren is dat begraafplaatsen transparant moeten zijn over de tarieven zoals ze nu zijn. Ze moeten zo inzichtelijk en overzichtelijk mogelijk gemaakt worden. In dezelfde nota staat dat er behoefte is aan meer flexibiliteit in grafverlengingsrechten. Biedt verlenging per jaar aan, of per twee jaar. Als beheerder kun je hierover in gesprek gaan met gemeenten en kerken. Je hoeft niet te wachten tot de landelijke politiek actie onderneemt. “Ik chargeer wat hoor, maar als je informatie wilt over tarieven, mag je van geluk spreken als je een penningmeester treft die jou een word-document uit 1993 kan toesturen.”- Uitvaartondernemer

7.12. Herdenken

37

Het herdenken van overledenen biedt enorm veel kansen voor begraafplaatsen, op vele manieren. Enkele aanbevelingen: •

•

•

• •

•

•

Speel in op de groeiende behoefte aan collectief herdenken. Uit een Engels onderzoek bleek dat herdenkingsgedrag aangeleerd gedrag is, mede door het bezoeken van begraafplaatsen. Grijp elke kans aan om iets te doen met herdenken, óók voor mensen die geen dierbare op je begraafplaats hebben liggen. Dagen als Moederdag en Vaderdag lenen zich goed daarvoor. Organiseer een themabijeenkomst waarin ruimte is voor collectief herdenken. Ga samenwerken met ritueelbegeleiders. Zij vechten nog steeds om een podium in de uitvaartbranche, omdat het een relatief jonge beroepsgroep is. Samenwerken met ritueelbegeleiders, maar ook met uitvaartondernemers uit de eigen omgeving, levert bovendien een bundeling van krachten en ideeën op. Groot voordeel voor de begraafplaats: je verbindt je telkens met de samenleving, met je stad/dorp. Denk vooral breed als het om herdenken gaat. Heb je oorlogsgraven op je begraafplaats? Overweeg iets te organiseren rondom de Dodenherdenking en/of de Bevrijdingsdag. Is er een evenement als de ‘Samenloop voor hoop’ in de stad? Vele doden op de begraafplaats zijn overleden aan kanker. Doe daar iets mee, voor de nabestaanden van de mensen die aan kanker zijn overleden. Bied mensen de mogelijkheid een bijzondere grafkaars bij het graf te zetten. Laat je sociale gezicht zien. Laat op die manier zien dat het leven ertoe doet, ook op de begraafplaats.

Maak ruimte op de website van je begraafplaats voor virtueel herdenken. Probeer het eens uit. Als het niet loopt na een tijd, kan het altijd weer stopgezet worden. Organiseer herdenkingsdagen voor nabestaanden, zoals uitvaartcentra, zorginstellingen en kerken dat ook doen. Dat kan bijvoorbeeld een keer per jaar. Daarmee doelen we op een herdenkingsbijeenkomst voor alle overledenen van dat jaar. Dat kan iets toevoegen aan de herdenkingen die gekoppeld zijn aan een dag als Allerzielen of Moederdag/Vaderdag. Bied creatieve manieren aan voor het uiten van emotie op de begraafplaats. Denk aan een schoolbord waarop mensen een boodschap kunnen schrijven voor naasten, een wensboom waar briefjes in opgehangen kunnen worden, een muur waar bloemen of papieren hartjes aangehangen kunnen worden. Laat dit soort initiatieven niet stranden op angst voor misbruik. Maak ruimte voor gedenkplaatjes voor overledenen die niet op je begraafplaats liggen als optie voor mensen die wel bij jou in de stad wonen. Zodat zij toch een plek hebben, om bijvoorbeeld een kaarsje te branden of een bloemetje te leggen. In het kader van ‘zo vaak zoveel mogelijk’ mensen proberen aan te spreken, is dit een zinvolle optie.

“Op een begraafplaats in Enschede je ouders kunnen herdenken die in Groningen zijn begraven, en dan bijvoorbeeld een kaarsje kunnen aansteken in een stiltecentrum of ander speciaal plekje? Een

38

plekje waar ook een naamkaartje hangt van je ouders? Ik vind dat een geniaal idee. Mensen steken over de hele wereld kaarsjes aan voor overleden mensen, dus waarom zouden ze dat niet in hun eigen dorp of stad willen doen? Dat doen ze over de hele wereld in kerken, dus waarom niet in een herdenkingsplek op een nabijgelegen begraafplaats? Goed plan dus. Daarmee geven ze extra inhoud aan het ‘Gedenkpark’ zijn.”- Directeur uitvaartonderneming

•

•

Ook het plaatsen van herdenkingsmonumentjes of herdenkingsmonumenten voor lokale gebeurtenissen/rampen zijn zinvol. Als een gemeente ervoor kiest een dergelijke plek creëren buiten de begraafplaats te creëren, dan is dat eigenlijk een gemiste kans. Begraafplaatsen zijn vaak, al vanuit vroegere tijden, sterk verbonden met een stad of dorp. Dit is een krachtig kenmerk van een begraafplaats. Belangrijk: nodig iedere keer, bij wat je ook organiseert rondom het thema ‘herdenken’, de (lokale) pers uit. Creëer goodwill, en bouw op die manier aan je netwerk.

7.13. De rol in het normaliseren van de dood In de SWOT-analyse werd de confrontatie met de dood als een zwakte genoemd van begraafplaatsen. Maar het werd ook een kracht genoemd; het bestaan van een begraafplaats ‘normaliseert de dood’. Versterk die kracht, en draai de zwakte om naar een kracht door op positieve wijze aandacht aan ‘de dood’ te besteden. • Mensen kunnen op een begraafplaats als het ware een ‘huis en tuin’ voor hun overledene inrichten, een plek om te koesteren en te verzorgen. Die handelingen geven mensen grip op hun verlies en hun verdriet, en in die zin op het grote abstracte fenomeen dat ‘dood’ heet. • Alles wat je als begraafplaats doet op het gebied van activiteiten rondom herdenken en voorlichting, helpt mee in het normaliseren. Zie dat als een extra reden om regelmatig iets te organiseren. • Kun je goed teksten schrijven? Bied een lokale krant aan af en toe een column te schrijven over de begraafplaats. Er zijn zoveel mooie verhalen die gedeeld kunnen worden. Verhalen die ontroeren en raken, verhalen van liefde. Laat iets van je eigen werkzaamheden zien, betrek je eigen mensen daarbij. • Creëer als dat mogelijk is meer ingangen op de begraafplaats, zodat mensen een begraafplaats kunnen gebruiken als doorgaande route. Dit draagt bij aan het normaliseren van de dood, en maakt mensen vertrouwder met begraafplaatsen. 7.14.

Andere culturen In de Islam is begraven met eeuwige grafrust belangrijk. Sommige begraafplaatsen hebben een Islamitisch deel. Niet al die begraafplaatsen zijn voldoende gericht op het faciliteren van wensen die moslims hebben als het gaat om grafrust en grafbezoek. Er moet steeds verlengd worden, met alle kosten van dien. Er is vaak geen watertap-mogelijkheid vlakbij, en dat 39

wordt door islamitische grafbezoekers als gemis ervaren; men wil zichzelf graag wassen in verband met het rein zijn voor het grafbezoek. Een aanduiding waar het Oosten is, daar waar Mekka ligt, wordt ook gewaardeerd. Zo zijn er wellicht nog meer specifieke wensen van moslimbezoekers. Ga daarom in gesprek met de nabestaanden uit de moslimgemeenschap: wat is belangrijk voor hen? Wat kun je voor hen betekenen? In de moslimcultuur is men over het algemeen niet gewend om openlijk over de dood te praten. De begraafplaats kan ook deze rol wat meer op zich nemen, zoals beschreven bij de paragraaf hierboven, over De rol in het normaliseren van de dood. Het houden van informatiebijeenkomsten gericht op de moslimcultuur in relatie tot begraven en/of de dood, in samenwerking met bijvoorbeeld een moskee, is daarom zinvol. Zoals er op begraafplaatsen speciale sfeervelden ingericht kunnen worden, zo kan ook een speciaal vak voor moslims ingericht worden. Enkele aanbevelingen hierbij zijn: • Noem het een tuin. Het begrip tuin is gelinkt aan het paradijs, en dat past bij begraven. • Ommuur, of kader het vak af. Het is een voorschrift dat een islamitische begraafplek afgescheiden is. • Maak door middel van een teken of iets dergelijks duidelijk waar Mekka ligt. • Zorg voor een watervoorziening.

• Verheerlijking van het menselijke hoort niet bij een islamitische begraafplaats, men verheerlijkt het goddelijke. Concreet betekent dat voor de aankleding van dit begraafplaatsdeel: geen toeters en bellen, maar soberheid en vredigheid. “Als begraafplaatsen in Nederland willen dat moslims zich hier gaan begraven, in plaats van in hun thuisland, moeten ze daar werk van maken. Laat zien dat je een inclusieve begraafplaats wilt zijn.”Intercultureel expert

•

•

Voor Joodse groeperingen geldt in grote lijn hetzelfde: ook zij wensen eeuwige grafrust. Ga in gesprek met groeperingen en/of verenigingen na: wat zijn de wensen qua inrichting van een veld of vak bijvoorbeeld, en wat kun jij daarin betekenen? Is er in je stad of dorp een Antilliaanse/Surinaamse/Portugese/Syrische gemeenschap (of andere niet genoemde nationaliteit)? Ga ermee in gesprek om te kijken wat je voor hen kunt betekenen. Niet alleen qua begraven, maar ook in het kader van de rol in het normaliseren van de houding omtrent de dood. Denk onder meer aan bijeenkomsten/voorlichting.

7.15. Public Relations We weten: een begraafplaats is niet gespecialiseerd in PR en communicatie. Dit is niet voor niets een apart vakgebied. Dat betekent echter niet dat je zelf niet veel kunt doen, al dan

40

niet met ondersteuning van de gemeente of het kerk(bestuur). Ook de LOB heeft een rol in de advisering rondom een te voeren PR-beleid. Win advies in en neem het serieus: zonder sterke communicatie kom je niet veel verder. Zorg dat publiek ziet wat je in huis hebt: • Organiseer open dagen, bijeenkomsten en ander activiteiten, zo vaak als mogelijk is • Zorg dat je social media en website op orde zijn. En vergeet niet de ‘social’ in social media: reageer op reacties, neem initiatief en post op regelmatige basis iets. • Creëer een open en welkom gevoel. Zorg dat de begraafplaats zelf op orde is, en goed onderhouden. • Wees waar mogelijk zichtbaar in lokale media (huis-aan-huisbladen et cetera). • Actief en structureel promoten van jezelf is nodig. Het één keer per jaar een open dag organiseren of het houden een Lichtjestocht is niet voldoende. • In al je uitingen kies je een herkenbare steeds terugkerende layout: logo, kleurgebruik en lettertype. Laat dit overal terugkomen. • Focus in je uitingen vooral op de positieve waarden die een begraafplaats heeft. Wijs op de rust, de ruimte, de waarde van die emotioneel geladen plek voor het herinneren en herdenken van een dierbare. Let wel: benoem alleen wat ook echt waar is. Zeg niet dat nabestaanden rust op de begraafplaats kunnen vinden als je begraafplaats ingesloten ligt tussen vier drukke wegen.

• Als het gaat om de PR en marketing van begraafplaatsen, is ook structurele aandacht voor asbestemming nodig. Betrek de mogelijkheid voor asbestemmingen in al je uitingen. • Raak de waarden van mensen: beïnvloed de emotie, niet de ratio. • Stop met weerleggen van argumenten die anderen tegen begraven aandragen, en werk met positieve frames: de begraafplaats is een plek van liefde, een plek van herdenken en samenzijn. Gebruik de juiste positieve terminologie: gebruik woorden die de gevoels-laag van mensen raakt. • Je communicatie dient altijd eenduidig te zijn: al je uitingen passen bij elkaar en spreken elkaar niet tegen. Herhaal je boodschap zo vaak mogelijk, en gedurende lange tijd. Anders valt het kwartje niet.

41

8.Samenvatting

De begraafplaats van de toekomst Van hoofd naar hart

De begraafplaats van de toekomst is een uitnodigende, multifunctionele omgeving. Hier worden overledenen begraven of wordt hun as bijgezet. Deze plek wordt bezocht door mensen die overledenen herdenken, genieten van de natuur- en/of historische waarden, deelnemen aan activiteiten die in het teken staan van herdenken en/of het bespreekbaar maken van de dood en rouw. Deze definitie is voortgekomen uit de SWOT-analyse, die met behulp van interviews en research tot stand is gekomen.

Kracht Gedenkplek Het is een fysieke plek (je kunt er naartoe) Groen

1 2

3

4

Rust & contemplatie Normaliseert dood

5

SWOT Zwakte Bedreiging Weinig klantgericht Weinig klantgericht Kostbaar (voor Cremeren klant) Onderhoud (voor klant) (Verouderde)Regels en statuten Doet denken aan dood

Houding gemeenten (niet meewerken, zien belang niet) Natuurbegraven Onderhoudskosten (voor beheerder)

Kansen Meer klantgericht zijn Buit de plek uit

Asbestemmingen

Integreer (vorm van) natuurbegraven Meer PR, meer ondernemer zijn, commerciëler zijn

Uit het onderzoek en de analyse is een kernwoord gedestilleerd dat het hart van de definitie is: verbinding. Verbinding is het kernwoord, het gaat door alle lagen en alle vormen van relaties heen: ✓ Van begraafplaats naar nabestaanden, naar de stad/dorp, naar andere organisaties (rouw, hospice, historische kring, natuurliefhebbers etc.); 42

✓ Begraafplaatsbeheerders onderling (via databank, facebook, kijk-eens-bij-elkaardagen); ✓ Van LOB naar begraafplaatsbeheerders: voorlichting, delen kennis, verbindende rol; ✓ Van LOB naar gemeenten en kerken en overige belangenbehartigers van begraafplaatsen. Verbinding werkt van twee kanten: ✓ Versterk je kracht door gebruik te maken van de kracht van de ander; ✓ Bied anderen jouw kracht aan (de ruimte, de faciliteiten, de expertise) en versterk elkaar.

Aanbevelingen Uit het onderzoek en de analyse komen vele aanbevelingen naar voren, de belangrijkste zijn: ✓ Omarm asbestemmingen, geef er meer ruimte aan, letterlijk en figuurlijk; ✓ Geen ‘ja, maar’-denken meer; ✓ Faseer, werk modulair maar doe iets: kleine stapjes, maar altijd stapjes; ✓ Werk samen, verbind, versterk elkaar; ✓ Deel je kennis, deel je relaties; ✓ Welkom-gevoel voor bezoekers zoveel mogelijk concretiseren in zo breed mogelijke zin; ✓ Maak kosten overzichtelijk en transparant; ✓ Wees altijd snel bereikbaar, voor professional en publiek; ✓ Denk als een ondernemer, denk commercieel, denk in mogelijkheden; ✓ Trek onophoudelijk aan gemeenten en kerken: er is een nieuwe rol voor begraafplaatsen; ✓ Stap af van de gedachte dat alles kostendekkend moet zijn; ✓ Wees actief: organiseer zoveel mogelijk: wees zichtbaar, online en offline; ✓ Betrek altijd (lokale) pers.

PR en communicatie ✓ Raak de waarden van mensen: beïnvloed de emotie, niet de ratio; ✓ Stop met weerleggen van argumenten en werk met positieve frames: de begraafplaats is een plek van liefde, een plek van herdenken en samenzijn; ✓ Je communicatie is altijd eenduidig, al je uitingen passen bij elkaar en spreken elkaar niet tegen. Herhaal je boodschap zo vaak mogelijk, en gedurende lange tijd; ✓ Promoot jezelf actief en structureel: er is meer nodig dan af en toe een open dag; ✓ Win indien nodig advies in en neem PR en communicatie serieus.

43

44

9.Nawoord En toen was het klaar. Een half jaar onderzoek is vertaald in deze notitie. Dat betekent niet dat het werk hiermee gedaan is. Het echte werk begint nu pas. Het is belangrijk om te realiseren dat je nooit klaar bent met het voorbereiden op de toekomst. Het is een doorgaand proces, waaraan constant aandacht besteed moet worden. Blij alert, blijf kritisch, en vooral: blijf optimistisch. Het is zinnig om een onderzoek zoals nu gedaan is over bijvoorbeeld tien jaar te herhalen. Waar staat de begraafplaatswereld dan? Wat is er waargemaakt, veranderd, verbeterd? Wat bleek waardevol, en wat niet? Veranderen en leren kan niet zonder reflectie en evaluatie, om vervolgens verder te kunnen. Wij danken de LOB voor het gestelde vertrouwen, en wij danken alle personen die wij spraken voor hun tijd en vooral voor de gedeelde gedachten en ideeën. Op naar een mooie toekomst! Mariska Overman en Rob Bruntink Bureau MORBidee September 2020

45

Bijlage Toelichting op de infographic van de enquête: Op de vraag ‘Wat mis je op een begraafplaats?’ (ingevuld door 315 mensen), waren de volgende antwoorden opvallend: Een toilet: 33,3% Een koffie- en theegelegenheid: 34,6% Een overdekte stilteplek om bijvoorbeeld kaarsjes te branden: 36,5% Bankjes of andere zitplekken: 40,3% De conclusie die hieruit getrokken kan worden is dat men vooral voorzieningen mist die samen een duidelijke behoefte aantonen: men wil méér tijd doorbrengen op de begraafplaats. Op de vraag ‘Welke activiteiten vind je passen bij een begraafplaats?’ (ingevuld door 330 mensen), sprongen de volgende antwoorden eruit: Herdenkingen rondom speciale dagen: 83,9% Themabijeenkomsten en/of gespreksgroepen: 56,4% Rondleidingen: 44,2% Open dag: 42,4% Lotgenotencontact: 34,2% Zowel lotgenotencontact als themabijeenkomsten bestaan niet of nauwelijks in het huidige aanbod, terwijl die behoefte duidelijk leeft. Ook het aantal herdenkingen op speciale dagen is veelal beperkt tot een dag als Allerzielen, terwijl er veel meer mogelijkheden liggen. Open dagen vinden nauwelijks plaats, los van het Weekend van de Begraafplaats (waaraan overigens ook maar een fractie van de begraafplaatsen meedoet).

Op de vraag ‘Welke informatie wil je tegenkomen op de website van een begraafplaats?’ (ingevuld door 350 mensen), viel op, naast de voor de hand liggende wensen rondom informatie over openingstijden, tarieven, agenda: Informatie over uitvaarten en begraven: 43,4% Foto’s van de begraafplaats: 41,1% Wat er met het lichaam gebeurt nadat het begraven is: 18% Er valt vast te stellen dat lang niet alle websites aan deze wensen voldoen. Sterker nog: lang niet iedere begraafplaats heeft een website (al dan niet gekoppeld aan de website van de

46

LOB). In veel gevallen is een summiere vermelding op de website van de betreffende gemeente alles wat er te vinden is. “We hebben een keer tijdens een open dag aandacht besteed aan de vraag: wat gebeurt er onder de grond? Vooraf dachten we: dat vinden mensen misschien luguber, maar nee, er was erg veel interesse. We lieten stukjes van een kist zien na een jaar onder de grond te hebben gelegen, botjes van eerder geruimde graven, hoe hengsels er na een jaar uitzien, et cetera.”- Directeur begraafplaats

Op de vraag ‘Wat zou een passende, alternatieve benaming zijn voor een begraafplaats?’ (ingevuld door 369 mensen), antwoordde maar liefst 62,6% dat het woord begraafplaats een prima benaming is die niet veranderd hoeft te worden. Bij de verschillende alternatieven scoorde de naam ‘Gedenkpark’ met 23% het hoogst, op de voet gevolgd door ‘Tuin van herinnering’ (22,2%) en ‘Gedenktuin’ (20,3%). Interessant was ook het volgende: van alle deelnemers aan de enquête kiest 37,1% voor begraven. In een vervolgvraag vroegen we aan degenen die niet voor begraven kozen, wat ervoor zou kunnen zorgen dat ze dat alsnog wel zouden doen. Bij de analyse van de antwoorden bleek dat de meerderheid aangaf dat niets hun mening zou kunnen veranderen. Van de 210 antwoorden gaven echter 44 mensen antwoorden die duidelijk maakten dat er wel degelijk ruimte zit in een verandering van hun visie. De antwoorden die genoemd werden waren als volgt (in volgorde van meest naar minst genoemd): • Als begraven een meer natuurlijk vorm krijgt; • Als familie of naasten het willen; • Als de kosten lager zijn; • Als het onderhoud geen probleem is voor nabestaanden. Hier valt op in te spelen door begraafplaatsen. Bij de aanbevelingen hebben we de nodige mogelijkheden genoemd. Mensen vullen voor nabestaanden soms in dat onderhoud een last is, terwijl nabestaanden dat niet altijd vinden.

Belangrijk is dus dat er tijdig gesproken wordt over de uitvaart. Dit past bij de maatschappelijke rol die begraafplaatsen zouden mogen hebben als het gaat om het bespreekbaar maken van de dood. Ook hieraan besteedden we aandacht in de aanbevelingen, zoals in het deel over het normaliseren van de dood.

47

Afbeelding uit de enquête bij de vraag naar de eigen wens: begraven, cremeren of andere opties

48

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=9d4117e4-8d60-4164-9d95-d572e527453e