Bijlage motie 16 De begraafplaats van de toekomst van hoofd naar hart.pdf
Tekst van het document
De begraafplaats van de toekomst Van hoofd naar hart
Voorwoord Voor u ligt het rapport ‘De begraafplaats van de toekomst’. Het rapport is in opdracht van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen opgesteld. De opdracht luidde: onderzoek hoe begraafplaatsen er over een aantal decennia idealiter uitzien, en baseer dit op een analyse van de huidige stand van zaken en een aantal verwachte, toekomstige ontwikkelingen. De ondertitel – Van hoofd naar hart – verwijst naar de verschillende achtergronden, die bij de keuze van burgers voor begraven of cremeren horen. De keuze voor cremeren is vaak een rationele keuze, blijkt uit een onderzoek dat de LOB in 2015 heeft laten uitvoeren (het is goedkoop, er is geen omkijken naar een graf), terwijl de keuze voor begraven vaak vanuit het hart wordt gemaakt (er komt een plek om bij te herdenken). Het verwijst echter ook naar de aansturing van begraafplaatsen. Daar waar de ratio heerst, zou het hart misschien meer ruimte moeten krijgen om het voortleven van de begraafplaatsbranche veilig te stellen. Ook in de PR mag het hart en het gevoel meer ruimte krijgen. Niet in de laatste plaats om de trots die veel begraafplaatsbeheerders over hun vak voelen, zichtbaarder te maken. De afgelopen maanden hebben we ons verdiept in de wereld van de begraafplaatsen. We spraken tientallen mensen en deden het nodige aan research. De gesprekken en de research waren gericht op de toekomst van de begraafplaats.
We kunnen alvast in dit voorwoord verklappen dat er veel liefde is voor de begraafplaats, en enorm veel hoop op een gezonde toekomst. Maar er is ook kritiek, en vrees voor een slechte afloop als er geen maatregelen worden genomen. Beide kanten van het verhaal hebben we omgezet in een heldere visie, met concrete handvatten, die gericht is op een gezonde toekomst voor de Nederlandse begraafplaatsen. Wij hopen van harte dat begraafplaatsbeheerders de handvatten oppakken. Niet ergens in de toekomst, maar nu. Want vergeet niet, de begraafplaats van de toekomst is niet de begraafplaats die later gecreëerd moet worden, de begraafplaats van de toekomst begint nu. Vandaag. Mariska Overman & Rob Bruntink Bureau MORBidee September, 2020
2
Inhoudsopgave
Bladzijde
1.Verantwoording 2.Opdracht 3.Resultaten analyse 3.1.SWOT 3.2.Relatie tussen de zwaktes, sterktes, bedreigingen en kansen 3.3.Wat valt op in deze SWOT? 3.4.Kanttekening 4.De enquête 4.1.Infographic 5.Aanzet naar de definitie 5.1.Verbinding leidt naar zichtbaarheid 5.2.De bibliotheek 5.3.Trends/verwachtingen bij andere vormen van lijkbezorging dan begraven 5.3.1.Natuurbegraven 5.3.2.Cremeren en toekomstige vormen van lijkbezorging 6.De begraafplaats van de toekomst 6.1.Definitie 6.2.Toelichting 6.3.De beheerders en hun veranderende rol 6.3.1.Scholing 7.Aanbevelingen 7.1.Ligging 7.2.Samenwerken 7.3.Communicatie 7.4.Klantvriendelijkheid 7.5.Financiën 7.6.Social media en website 7.7.Groen en biodiversiteit 7.8.Omgaan met maatschappelijke ontwikkelingen 7.9.Asbestemmingen 7.10.Inzet van derden en samenwerking 7.11.De kosten van een begrafenis 7.12.Herdenken 7.13.De rol in het normaliseren van de dood 7.14.Andere culturen 7.15.Public Relations 8.Samenvatting ‘De begraafplaats van de toekomst’ 9.Nawoord Bijlage: Toelichting op de infographic van de enquête
4 5 7 7 7 8 8 9 10 11 11 12 14 15 15 17 17 17 20 22 23 24 25 26 27 29 29 30 31 32 33 36 37 38 39 41 42 45 46 3
1.Verantwoording Een begraafplaats van de toekomst ontwerpen op basis van de kennis en de mogelijkheden anno 2019 en 2020, leidt natuurlijk altijd tot een wankele voorspelling. We weten niet hoe de samenleving er over enkele decennia uitziet. Concreet gezegd: we kunnen nu bijvoorbeeld zeggen dat het een goed idee is om QR-codes te integreren op de begraafplaats (bijvoorbeeld om te koppelen aan een website met achtergrondinformatie over een bepaald graf, of aan een online herdenkingspagina), maar wie zegt dat die QR-codes over een paar decennia nog bestaan? Technologische ontwikkelingen gaan immers snel. Soms komt iets op en dat blijft, soms komt iets op en dat verdwijnt weer. Weet u nog dat we naar videotheken gingen? Of recenter, dat we dvd’s kochten? De rommelmarkten liggen er nu vol mee, want Netflix en Videoland zijn in een groot deel van de huishoudens geïntegreerd. Het is verleidelijk een toekomst te schetsen met, vanuit huidig perspectief, futuristische mogelijkheden, of opties waar we nu nog niet aan durven denken omdat het te gevoelig ligt (reclame bij een uitvaart bijvoorbeeld). Even onaardig gezegd: de uitvaartbranche, inclusief de wereld van de begraafplaatsen, is nooit de meest vooruitstrevende branche geweest, en dat zal ze ook niet snel worden. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, en die zullen blijven, en dat is goed.
Maar een toekomstige begraafplaats baseren op een werkelijkheid die ver afstaat van de huidige praktijk, zal alleen op weerstand en weigering tot verandering botsen. En dan? Dan is er geen toekomst. Een structurele verandering is nodig, onontkoombaar. En die verandering bouwt voort op een basis die voor een groot deel gaat over zaken die altijd toekomstbestendig zullen zijn. Zaken als verbondenheid, liefde, zorgzaamheid en historie. We hebben in opdracht van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen getracht een realistische, haalbare toekomst te schetsen, waarin, bovenop die basis, ruimte is of wordt gecreëerd voor de ontwikkelingen die op dat moment relevant gaan zijn. Want dat is de crux: houd de ogen open, wees als begraafplaats geen buitenstaander, maar onderdeel van de wereld waarin je leeft. Alleen dan is de toekomst een onderdeel van het nu.
4
2.Opdracht De opdracht die ons gegeven was door de LOB, was drieledig: -
Het maken van een relevante en compacte analyse van de informatie die we verkregen uit interviews en research (online en offline) Het formuleren van de begraafplaats van de toekomst zoals deze idealiter vorm zou kunnen krijgen, of misschien zelfs zou moéten krijgen Het uitwerken van een advies waarin op basis van de geschetste begraafplaats van de toekomst verwoord wordt welke PR zinvol is en waarmee zoveel mogelijk aandacht en interesse voor het begraven (en voor de begraafplaatsen) gewekt wordt bij het publiek
Het eerste onderdeel, de analyse, vraagt onderzoek. Daarbij is gekozen voor twee vormen: (diepte)interviews en research (zowel online als offline). De resultaten uit dat onderzoek zijn verwerkt in een zogenaamde SWOT-analyse: een praktische manier om in kaart te brengen wat de kracht, de zwakte, de bedreigingen en de kansen van een begraafplaats zijn. SWOT verwijst naar die vier aspecten, want het staat voor Strenght, Weakness, Opportunity en Threath. Kanttekening hierbij is dat een SWOT-analyse doorgaans binnen een bedrijf of organisatie wordt uitgevoerd, en in dit geval gaat het in feite over vele verschillende ‘bedrijven’ (begraafplaatsen) die dezelfde taak hebben: het begraven van overledenen. De resultaten van de interviews en research zijn geanalyseerd en teruggebracht tot een top vijf van de vier SWOT-onderdelen. De keuze voor interviewkandidaten is hoofdzakelijk ingegeven door de functie die zij bekleden. We spraken mensen uit drie groepen: men was begraafplaatsbeheerder, men was uitvaartondernemer of men was anderszins betrokken (als onderzoeker bijvoorbeeld). Er is getracht om vanuit verschillende perspectieven een visie op begraafplaatsen naar boven te halen. Geïnterviewde begraafplaatsbeheerders waren bijvoorbeeld betrokken bij gemeentelijke en bijzondere begraafplaatsen, van grote steden of kleine dorpen.
De geografische werkomgeving van de kandidaten speelde ook een rol, hoewel een kleinere. Om een vrijelijke meningsuiting te borgen, is alle interviewkandidaten toegezegd hun namen buiten het rapport te houden. De quotes die door het rapport heen te lezen zijn, zijn derhalve geanonimiseerd. In de research is hoofdzakelijk naar ontwikkelingen in de Nederlandse markt gekeken, maar ter inspiratie keken we ook naar enkele andere landen, zoals Duitsland, Engeland en Amerika. Er zijn opvallend veel parallellen te ontdekken met de situatie in Nederland. Overal is het probleem dat de LOB constateerde, en een aanleiding was dit onderzoek te laten uitvoeren, in grote lijnen hetzelfde: begraven neemt af, en begraafplaatsen zijn over het
5
algemeen te laat gestart met activiteiten om te pogen het tij te keren, af te remmen of te stoppen. Een volledig vergelijkend onderzoek tussen de landen is geen onderdeel van dit rapport, maar in de aanbevelingen zijn ideeën terug te vinden die geïnspireerd zijn op dit deel van de research. In het onderzoek is niet ingezoomd op de specifieke verschillen tussen kerkelijke en gemeentelijke begraafplaatsen en het effect daarvan op het (toekomstige) begraafplaatsbeheer. Veel van de concrete aanbevelingen zijn geschikt voor beide varianten, evenals de geformuleerde definitie. Het inzoomen op de specifieke verschillen tussen kerkelijke en gemeentelijke begraafplaatsen, en de consequenties daarvan, vraagt om een andersoortig onderzoek dan het onderzoek dat nu uitgevoerd is. Vanuit een groeiende nieuwsgierigheid, die tijdens het onderzoek ontstond, besloten we een korte enquête via Google Docs op te stellen, en deze via onze eigen social mediakanalen te delen. Hoewel het een spontaan en niet volledig onderzoek is, waren er interessante resultaten uit te halen. De enquête is door 376 mensen ingevuld, waarbij er sprake is van een mengeling van particulieren en professionals. De resultaten zijn niet in de SWOT-analyse meegenomen, maar hebben ons denken over de begraafplaats van de toekomst, de aanbevelingen en benodigde PR-werkzaamheden wel beïnvloed en bevestigd.
Een korte impressie van de enquête is opgenomen in dit rapport.
6
3.Resultaten analyse 3.1.SWOT (Strenght, Weakness, Opportunity, Threats) Er is aan de hand van de interviews en de research een lange lijst samengesteld met de vier onderdelen van een SWOT-analyse: wat valt er te zeggen over de sterktes, de zwaktes, de kansen en de bedreigingen van begraafplaatsen? Uit die lange lijst met punten is een top vijf samengesteld van alle vier de onderdelen. Deze zijn verwerkt in onderstaand schema. Nummer 1 is daarbij de meest voorkomende factor, aflopend naar nummer 5.
1 2
3
4 5
Kracht Gedenkplek Het is een fysieke plek (je kunt er naartoe) Groen
Rust en contemplatie Normaliseert dood
SWOT Zwakte Bedreiging Weinig klantgericht Weinig klantgericht Kostbaar (voor de Cremeren klant) Onderhoud (voor de klant) (Verouderde) Regels en statuten Doet denken aan dood
Houding gemeenten (niet meewerken, zien het belang niet) Natuurbegraven Onderhoudskosten (voor de beheerder)
Kansen Meer klantgericht zijn Buit de plek uit
Asbestemmingen
Integreer (vorm van) natuurbegraven Meer PR, meer ondernemer zijn, commerciëler zijn
3.2.Relatie tussen de zwaktes, sterktes en bedreigingen en kansen Bij een SWOT-analyse zijn Kracht en Zwakte de interne factoren; zij zeggen iets over de begraafplaatsen zelf, over de eigen kracht en de eigen zwakte. Bedreigingen en kansen liggen buiten de begraafplaats. Ten dele is daar invloed op uit te oefenen, ten dele niet. De invloed ligt echter in die Zwakte en Kracht: die moeten versterkt respectievelijk ingezet worden om bedreigingen te weren en kansen te vergroten. Met andere woorden: wijzen naar bedreigingen van buiten is zinloos. Er rest niets anders dan eigen kracht uitbuiten, zwaktes waar mogelijk versterken, en kansen waar mogelijk aanpakken. “Ik heb geprobeerd om vanuit de begraafplaats een soort community te vormen op Facebook. Daarin ben ik teruggefloten door de gemeente. Men was bang dat er negatieve of verkeerde reacties zouden komen op posts.” – Beheerder/directeur
Een SWOT-analyse leidt in feite tot niets anders dan een (urgente) oproep: Versterk Kracht 7
Verbeter Zwakte Benut Kansen Anticipeer op de Bedreiging 3.3.Wat valt op in deze SWOT? Het meest opvallende in deze SWOT-analyse is dat de bedreiging meestal een factor van buiten is, terwijl uit onze analyse blijkt dat die juist grotendeels van binnenuit komt: het gebrek aan klantgerichtheid1 van de begraafplaatsen. Opvallend is ook de overeenkomst ‘Weinig klantgericht’ bij Zwakte en Bedreiging. In de bedrijfsvoering is een overeenkomst in deze punten normaal gesproken reden voor onmiddellijke actie. De overeenkomst komt ook naar voren in onze analyse, want het gebrek aan klantgerichtheid is zowel de grootse Bedreiging als de grootste Zwakte. Een derde punt dat opvalt is dat natuurbegraven als een bedreiging wordt gezien, maar ook als een kans (al dan niet in een aangepaste vorm). Hetzelfde geldt voor cremeren: dit wordt gezien als een bedreiging, maar in de vorm van het aanbieden van asbestemmingen ziet men het ook als een kans. “Er wordt zoveel voor cremeren gekozen. Als je daar als begraafplaats je omzet wilt uithalen, moet je mogelijkheden voor asbestemmingen kunnen bieden.”- Beheerder
Bovengenoemde top vijf is gebaseerd op de meest genoemde punten. Dat wil niet zeggen dat de overige uit de research geanalyseerde punten geen waardevolle informatie opleverden. De zinvolle informatie uit die volledige lijst is meegenomen in de verdere concrete advisering. 3.4.Kanttekening Een SWOT-analyse wordt normaalgesproken uitgevoerd in één onderneming. De begraafplaats is niet één onderneming, maar een verzameling van ruim vierduizend ‘ondernemingen’. Het beeld dat uit de SWOT-analyse komt is een algemeen beeld, waarop uiteraard uitzonderingen zijn. Er zijn begraafplaatsen die zich niet zullen herkennen in het algemene beeld, gelukkig maar. Dat neemt niet weg dat dit beeld wél het resultaat is van het onderzoek, en in vele gevallen wel geheel of ten dele zal kloppen. “De klantvriendelijkheid is compleet zoek. Richting uitvaartondernemers, maar ook richting consumenten.”- Uitvaartondernemer
1 In de SWOT-analyse valt meerdere malen het woord ‘klantgericht(heid)’. Welke punten we daaronder scharen, staat
uitgewerkt in bijlage 1 van het deelrapport ‘De rol van de LOB/Adviezen in PR en communicatie’.
8
4.De enquête We hebben, zoals eerder geschreven, een enquête gehouden onder professionals in de uitvaartbranche en burgers. In die enquête hebben we diverse vragen opgenomen over de begraafplaats, zoals Wat mis je op een begraafplaats, Welke activiteiten vind je passen bij een begraafplaats en Welke informatie wil je tegenkomen op een website van een begraafplaats? 376 Mensen vulden de enquête in, in een tijdspanne van twee weken. De mensen werden bereikt via social media. Een klein aantal vulde de enquête in nadat we een linkje naar de enquête hadden opgenomen in de nieuwsbrief van Bureau MORBidee. De resultaten van de enquête zijn niet meegenomen in de SWOT om twee redenen: 1. De enquête is niet volgens onderzoeksmethodieken opgesteld; 2. We hebben geen scheidslijn aangebracht in de antwoorden van professionals en particulieren. De vragen waren overigens gericht op de particuliere gebruiker, niet op de professionals. Desalniettemin kwamen er opvallende resultaten uit de enquête die de moeite waard zijn om te delen. De opvallendste resultaten hebben we in de vorm van een infographic verwerkt (zie ook de bijlage op pagina 46).
9
4.1.Infographic
10
5.Aanzet naar een definitie Een definiëring van de begraafplaats van de toekomst is niet relevant als er geen aanbevelingen zijn die aangeven hoe die toekomst bereikt kan worden. De definitie konden we baseren op de SWOT-analyse, dat spreekt vanzelf, maar dat is niet genoeg. Een SWOTanalyse is interessant en spoort aan tot denken in concrete activiteiten, maar nog interessanter is de vraag: welke overstijgende visie lazen en hoorden we tussen de regels door? Voordat we de definitie presenteren, is het van belang vast te stellen dat er tal van begraafplaatsen zijn die al heel dichtbij ‘de begraafplaats van de toekomst’ staan. Dat zijn de begraafplaatsen die in onze ogen het goede voorbeeld geven. Zij zijn de pioniers. Zij proberen op allerlei manieren hun begraafplaats weer op de kaart te krijgen of te houden. Er worden daar geweldige initiatieven ontplooid, klantvriendelijke veranderingen doorgevoerd in voorheen starre regels en nieuwe evenementen uitgeprobeerd. Laat dat gedrag zich als een olievlek verspreiden, is onze hoop. Zien wat mogelijk is, en zien hoe anderen het doen, stimuleert. Waarbij gezegd moet worden dat er in onze ogen geen ruimte meer is voor ‘ja maar’-denken. Dus niet ‘Heel leuk plan/idee/initiatief/voorstel hoor, maar bij mijn begraafplaats kan dat niet want… (vul een argument in)’.
Alle argumenten die dan genoemd worden, beschouwen wij als excuus om niets te doen. Elke ‘ja maar’-gedachte die opkomt, moet onmiddellijk vervangen worden door een vervolggedachte: ‘hoe kan het wel?’ “Beheerders zijn geneigd bang te zijn om regels te overtreden, dus zeggen ze snel ‘nee’ tegen iets nieuws. Dat kan vast niet, zeggen ze dan. Of: we hebben het nog nooit zo gedaan. Ik heb na mijn aanstelling een nieuwe regel ingesteld, en die luidde: ‘Alles is ja’.”- Directeur begraafplaats
Kijkend naar de analyse, naar alle gevoerde gesprekken en alle gelezen research, sprong er een woord uit dat misschien wel de kern is van de toekomst van de begraafplaats, een woord dat onder de definitie ligt, niet letterlijk benoemd, maar absoluut aanwezig: verbinding. 5.1.Verbinding leidt naar zichtbaarheid Verbinding is een kernwoord, het gaat door alle lagen en alle vormen van relaties heen: ✓ Van begraafplaats naar nabestaanden, naar de stad/dorp, naar andere organisaties die een link met begraven of begraafplaatsen hebben (rouwgroepen, hospice, historische kring, natuurliefhebbers etc.). ✓ Begraafplaatsbeheerders onderling (via databank, Facebook, kijk-eens-bij-elkaardagen) ✓ Van LOB naar begraafplaatsbeheerders: voorlichting, het delen van kennis, een verbindende rol
11
✓ Van LOB naar gemeenten en kerken ✓ Van LOB naar andere koepelorganisaties, denk aan de BGNU, Terebinth Door de verbinding aan te gaan en/of te versterken, door relaties met anderen te onderhouden, word je zichtbaarder in het geheel. Die verbinding leg je ook met degenen die je niet direct ontmoet of spreekt, via mail en/of social media.
Uitvaart Historische
gemeenten
kring
Natuur-
Kerken
liefhebbers
Begraaf plaats
Scholen
Nabestaanden
Kunstenaars
Hospices
Verbinding werkt van twee kanten: ✓ Versterk je kracht door gebruik te maken van de kracht van de ander (denk aan andere professionals en vrijwilligers) ✓ Biedt anderen jouw kracht aan (de ruimte, de faciliteiten, de expertise) en versterk elkaar. In de aanbevelingen (vanaf bladzijde 23) zijn diverse concrete voorbeelden te vinden van de wijze waarop verbinding vorm kan krijgen. Termen die gelieerd zijn aan verbinding, zijn bijvoorbeeld: relatie, community. Deze invalshoek is bepalend voor de uiteindelijke definitie. Dit is ten dele gestimuleerd door opvallende parallellen met een hele andere sector: de sector van de bibliotheken. “Een band aangaan met nabestaanden, omwonenden, bedrijven en verenigingen en maatschappelijke organisaties in de stad is heel belangrijk. Het kan helpen om van de begraafplaats iets meer te maken dan alleen een plek met graven.”- Directeur begraafplaats
5.2.De bibliotheek Een belangrijke reden om dit rapport over ‘De begraafplaats van de toekomst’ te maken, is gelegen in het feit dat steeds minder mensen – verhoudingsgewijs – voor begraven kiezen, 12
en steeds meer voor cremeren. Deze ontwikkeling is al enige decennia gaande. Externe ontwikkelingen zijn hier debet aan. In de samenleving is er één andere voorziening aan te wijzen die ook door afname in populariteit ernstig bedreigd werd: de bibliotheken. Bibliotheken waren ooit plekken waar boeken uitgeleend werden. Niets meer en niets minder. In de afgelopen decennia nam de ontlezing toe. Bibliotheken kregen te maken met een afnemend ledenaantal. Her en der sloten vestigingen en dependances. Zij zijn in die zin vergelijkbaar met begraafplaatsen omdat zij net als begraafplaatsen te maken kregen met een afname van hun corebusiness. Daar valt iets van te leren. Want wat deden bibliotheken? Zij wijzigden langzaam maar zeker hun functie. Van een plek waar je boeken leent, naar een multifunctionele plek in de gemeente waar thema’s als educatie en leesbevordering ruimte kregen. Er werden activiteiten georganiseerd: taalcafe’s, lezingen, debatten, et cetera. Vrijwel alles heeft een link met boeken of taal in het algemeen, maar ze zijn al lang niet meer alleen met de uitleen van boeken bezig. Elementen die juist als bedreiging van het lezen van papieren boeken werden gezien, werden omarmd: zo begonnen ze naast boeken ook cd’s, dvd’s en e-books uit te lenen. Sommige bibliotheken gingen hun gebouw letterlijk delen, bijvoorbeeld met de lokale media, met de plaatselijke VVV.
Zo veranderden zij in korte tijd van uitleencentrum naar plaatselijk relevante community met een brede culturele functie: er werden verbindingen gelegd met de wereld om hen heen. Kijk maar eens rond in een bibliotheek. Het is een plek vol leven: er wordt koffie gedronken, (gratis) kranten gelezen (hoofdzakelijk door ouderen) en er zijn jongeren die met laptops in de weer zijn.
Functie en focus van de bibliotheek is in een decennium tijd enorm veranderd
13
Deze tweets geven de kern mooi weer: het gaat niet om boeken, maar om verhalen.
De begraafplaats van de toekomst is als de bibliotheek van de dood en de rouw. Dat klinkt misschien raar, maar het maakt de kern wel duidelijk: zoals de bibliotheek van een enkele dienst (uitlenen van boeken) naar een multifunctionele community rondom taal en verhalen bewoog, moet de begraafplaats van de plek waar het enkel om begraven van lichamen ging, naar een multifunctionele community rondom dood en rouw gaan. En waar bibliotheken potentiële concurrenten omarmd hebben (zoals dvd’s en e-books), kan de begraafplaats hetzelfde doen, bijvoorbeeld in de vorm van het integreren van asbestemmingen als volwaardig onderdeel van de begraafplaats. Natuurlijk zijn taal en boeken toegankelijker dan thema’s als dood en rouw. Desalniettemin zal een bredere kijk op de functie van begraafplaatsen, inclusief bijbehorende activiteiten, meer mensen aanspreken dan nu het geval is. Bovendien biedt een bredere kijk handvatten om gemeenten en kerken met een andere bril te laten kijken naar die plek die nu nog veelal als een geld kostende bijzaak gezien wordt. “Begraafplaatsbeheerders moeten inzien dat het bij een begraafplaats niet alleen om begraven draait. Een begraafplaats heeft meer functies. Als groene long in een stad, de historische functie, de mogelijkheid van rust en stilte, de mogelijkheid van wandelen.”- Directeur begraafplaats
5.3.Trends/verwachtingen bij andere vormen van lijkbezorging dan begraven De SWOT-analyse leidde tevens tot gedachten over toekomstige ontwikkelingen van huidige trends, zoals de opkomst van natuurbegraafplaatsen en de mogelijke komst van nieuwe vormen van lijkbezorging. Die worden veelal als bedreiging gezien, maar wij zien vooral kansen, mits er goed ingespeeld en geanticipeerd wordt op de te verwachten ontwikkelingen.
14
5.3.1.Natuurbegraven Natuurbegraven wordt ruimhartig omarmd door de maatschappij, los van het verzet van een kleine minderheid die vindt dat dode lichamen niet in de natuur thuishoren. Maar ook sijpelt er mondjesmaat kritiek op het natuurbegraven zelf door. Enkele kritiekpunten die uit de research naar voren gekomen zijn: • Natuurbegraven is minder persoonlijk (er ligt geen steen met naam, of anderszins persoonlijke zichtbare kenmerken op of nabij het graf). De wens van nabestaanden om de overledene te herdenken en te herinneren is groot, evenals de behoefte om daar uiting aan te geven door het plaatsen van een steen of ander object dat de plek van begraven aangeeft. Ook het plaatsen van kaarsjes of andere voorwerpen is belangrijk voor nabestaanden. Aan deze wensen kunnen natuurbegraafplaatsen niet tegemoet komen; • Natuurbegraven kent geen historische of sociale waarde; • Natuurbegraven werpt een drempel op voor mensen die graven willen bezoeken maar niet tot de intieme kring behoren. Immers: hoe vind je het graf? Niet iedereen heeft de GPS-coördinaten van het graf of kan/wil daarom vragen bij de directe nabestaande. Op de traditionele begraafplaatsen kan meer ruimte komen voor de wens om natuurlijker te begraven. De traditionele begraafplaatsen hebben het voordeel dat zij wel ruimte kunnen geven aan de gangbare, gewenste rituelen.
Door het beste van de twee werelden te bieden, kan de begraafplaats het natuurbegraven inpassen. Mogelijk is een ontwikkeling andersom ook mogelijk: natuurbegraafplaatsen die een beweging maken richting traditionele begraafplaatsen, waardoor de wens tot persoonlijk herdenken vorm kan krijgen, passend binnen het concept van natuurbegraven. “Het is wel bijzonder dat de grootste innovatie in de begraafplaatswereld juist van buiten komt: de natuurbegraafplaatsen. Die ontwikkeling komt niet vanuit de traditionele begraafplaatsen. Ik mis die innovatie enorm.”- Uitvaartondernemer 5.3.2.Cremeren en toekomstige vormen van lijkbezorging Cremeren is, zoals later beschreven zal worden, vooral het resultaat van een rationele keuze. Er kleven nadelen aan cremeren, die nu ook af en toe in de media verschijnen. Denk aan berichten over urnen die in kringloopwinkels opduiken. En wat te denken van situaties waarin mensen een huis leegruimen van een overleden ouder, en één of meerdere urnen vinden. Wat doen die nabestaanden met urnen die de as bevatten van mensen die zij nauwelijks gekend hebben? Een nadeel is ook: een urn in huis (of sieraad, of vergelijkbare asbestemming) is niet toegankelijk voor iedereen. Alleen degene die de urn in bezit heeft, heeft er iets aan.
15
Komende decennia valt te verwachten dat mensen ‘vanzelf’ tegen dit soort nadelen aanlopen. Begraafplaatsen moeten klaar zijn voor het opvangen daarvan en zorgen dat mensen op de hoogte zijn van de opties die zij bieden: voldoende (variabele) mogelijkheden voor asbestemming bijvoorbeeld. Niet alleen direct na de crematie, maar ook voor een later moment, als na jaren de nadelen van het urnbezit zwaarder gaan wegen dan de voordelen, en mensen een alternatief zoeken. Of als mensen een urn via een erfenis verkrijgen die ze niet in huis willen, maar ook niet willen weggooien: de begraafplaats is dan de aangewezen plek. Burgers zullen dat moeten weten. Begraafplaatsen dienen dus daarover te communiceren, zowel richting uitvaartondernemers als burgers. Over toekomstige vormen van lijkbezorging als resomeren (alkalische hydrolyse), cryomeren en composteren (of opties die nu nog niet eens bekend zijn) valt op dit moment nog niet veel te zeggen. Eén en ander hangt ook af van politieke beslissingen over de Wet op de Lijkbezorging. Wat voor begraafplaatsen vooral belangrijk is, is dat zij de ontwikkelingen nauwgezet volgen en er op anticiperen, in plaats van af te wachten en achter de feiten aan te lopen. Concreet betekent dat: je voortdurend afvragen hoe die nieuwe vorm van lijkbezorging ingepast kan worden in de begraafplaats.
Is er een restproduct na resomeren? Bied ruimte daarvoor, zoals er ruimte geboden wordt voor asbestemmingen. “Relatief vaak komt het voor dat hier iemand voor een graf kiest, en daarbij vraagt of er een urn bijgezet kan worden. Dat is dan meestal de gecremeerde partner. Ook als de urn niet bij iemand ‘mee-begraven’ wordt, zie ik de behoefte om ‘iets’ met de urn te doen na een jaar of vijf, zes. Anders staat-ie daar maar te staan. Dus dan kiest men alsnog voor het begraven ervan.”- Beheerder natuurbegraafplaats
16
6.Begraafplaats van de toekomst 6.1.Definitie Op basis van alle geanalyseerde informatie uit de research, en de gedachten die daaruit voortkwamen, zijn we gekomen tot de volgende definitie van de begraafplaats van de toekomst:
De begraafplaats van de toekomst is een uitnodigende, multifunctionele omgeving. Hier worden overledenen begraven of wordt hun as bijgezet. Deze plek wordt bezocht door mensen die overledenen herdenken, genieten van de natuur- en/of historische waarden, deelnemen aan activiteiten die in het teken staan van herdenken en/of het bespreekbaar maken van de dood en rouw. Alle blauwe woorden worden hieronder toegelicht. 6.2.Toelichting Uitnodigende omgeving wil zeggen: zowel offline (‘in real life’) als online is een begraafplaats laagdrempelig en toegankelijk. Een begraafplaats geeft de bezoeker (zowel consument als professional) een welkom gevoel. Dat betekent onder meer: - Waar mogelijk is er een gastheer of -vrouw aanwezig, of vervult een begraafplaatsbeheerder die functie. Bij afwezigheid is er op de begraafplaats duidelijk zichtbaar een verwijzing naar een 06-nummer en online contact (mail, social media, website).
De gastheer, gastvrouw en de persoon die het 06-nummer bemant zijn deskundig, vakbekwaam en verstaan de kunst van effectieve, niet-normatieve communicatie; - Voor professionals kent een begraafplaats een dusdanige bereikbaarheid dat diens vragen over de beschikbaarheid van de begraafplaats voor een uitvaart altijd binnen één werkdag kunnen worden beantwoord; - Er is een goed toegankelijke WC; - Er is (een ruimte voor) koffie/thee (afhankelijk van de locatie kan dat een uitgebreide voorziening zijn, of kan het heel basic aangeboden worden: denk aan thermoskannen met koffie en thee, of een automaat); - Er is voldoende parkeerruimte (ook voor fietsen); - Er zijn rolstoelen te huur of te leen; - De paden zijn goed begaanbaar; - Er is geen achterstallig onderhoud; - De ingang heet bezoekers welkom; er hangen geen borden met regels en verboden;
17
-
De informatie op de informatieborden is actueel en klopt; Er is een website, met duidelijke informatie over de tarieven van de graven, de bereikbaarheid, een plattegrond, een activiteitenagenda, een nieuwsbrief en een overzicht van de mensen die er werken (foto’s en functionele informatie).
Multifunctioneel wil zeggen: De begraafplaats is niet slechts een plek waar doden begraven- of bijgezet worden, maar een plek waar een verbinding wordt gelegd en waar dus relaties worden aangegaan, met: - Nabestaanden; - Uitvaartondernemers; - Buurtgenoten; - Geïnteresseerden; - Kunstenaars; - Scholieren; - Vrijwilligers; - Aan begraafplaatsen gelieerde organisaties en bedrijven (van hoveniers tot grafsteenhouwerijen, van rouwgroepen tot historische kring, van zorginstellingen tot opleidingen). De begraafplaats van de toekomst is daarmee een plek die door gemeenten en kerken en overige uitbaters beschouwd wordt als een waardevol en onmisbaar onderdeel van de samenleving. Het is een plek om te herdenken en samen te komen. Het staat gelijk aan een historisch archief. Het is een plek met groen en natuur, een plaats voor rust en bezinning, en soms heeft het een parkfunctie. Niet iedere begraafplaats heeft dezelfde ruimtelijke mogelijkheden, of dezelfde middelen. Maar in alle gevallen is het mogelijk om te bekijken hoe en waar winst te behalen valt in vergelijk met de huidige situatie. De kerngedachte is dat een verbinding aangaan met een diversiteit aan mensen en groeperingen cruciaal is voor het voortbestaan. Zonder mensen geen begraafplaats. Zonder betrokkenheid van diverse partijen geen begraafplaats.
De relaties centraal stellen is nodig voor het voortbestaan: samen moet het gedaan worden, niemand redt het alleen. Bij het herdenken van overledenen gaat het om: -
18
Het bezoeken van mensen die er begraven liggen; Het bezoeken van mensen van wie de as daar bijgezet of verstrooid is; Het herdenken van mensen die elders begraven zijn, of waarvan de as elders verstrooid of bewaard wordt;
-
-
Het bezoeken van herdenkingsbijeenkomsten, zoals bij voorbeeld rondom Allerzielen, Moederdag, Vaderdag, Weekend van de Begraafplaats, Halloween en Valentijnsdag; Het vormen van een (offline en/of online) community van nabestaanden, die elkaar al dan niet in georganiseerd verband treffen in een daartoe aanwezige ruimte.
Bij het genieten van de bijzondere natuur- en/of historische waarden gaat het om: - Genieten en/of mijmeren in een sfeer die gekenmerkt wordt door rust en stilte; - Deelname aan rondleidingen over flora en fauna; - Deelname aan rondleidingen over historische grafmonumenten, historische personen of historische gebeurtenissen; - Bewustzijn van de historische waarde van een begraafplaats voor een stad (‘een stenen archief’). Bij het deelnemen aan activiteiten gaat het om: -
-
Het bezoeken van lezingen en workshops of andersoortige bijeenkomsten over onderwerpen die de breedte van het thema ‘dood’ omvatten (uitvaartcultuur, rouw, palliatieve zorg, sterven, et cetera); Het bezoeken van kunstzinnige dan wel filosofische bijeenkomsten (muziek, fototentoonstelling, dans e.d.); Deelnemen aan activiteiten gericht op de thema’s flora en fauna, en historie.
De activiteiten kunnen educatief zijn, maar ook belevingsgericht, met actieve of passieve deelname van bezoekers. Activiteiten kunnen worden gehouden in het kader van bijvoorbeeld het Weekend van de Begraafplaats of rondom herdenkingsmomenten als de Dodenherdenking of Allerzielen. Bij het bespreekbaar maken van de dood en rouw gaat het om: -
-
Ruimte bieden aan lotgenotencontact van rouwenden; Ruimte bieden aan bijeenkomsten als Death Cafés of Cafés Doodgewoon: bijeenkomsten die gericht zijn op informatie- en ervaringuitwisseling rondom het thema ‘dood’; Aanwezigheid van de begraafplaats op informatiemarkten van scholen (stageplek), vrijwilligerswerk (aanbod) e.d.; Op een actieve en positieve wijze aandacht schenken aan het thema dood en/of rouw in activiteiten en voorlichting, en in contacten met derden (inclusief de media)
“Dat inzetten op ecologisch groenbeheer én het organiseren van zoveel mogelijk activiteiten zal de begraafplaats moeten redden van de ondergang. Zal begraafplaatsen een toekomst geven. In de
19
maatschappij is de dood niet weg te denken. Daar heb je als begraafplaats een rol in te spelen.”Directeur begraafplaats
De begraafplaats van de toekomst is uitnodigend en multifunctioneel
6.3.De beheerders en hun veranderende rol Als we kijken naar de definiëring van de begraafplaats van de toekomst, ontkomen we niet aan een korte blik op de rol van de beheerder. Die rol moet veranderen, daar waar die verandering nog niet in gang gezet is. Een probleem is dat de huidige tijd en de geschetste toekomst om capaciteiten vraagt die bijna niet in één persoon te verenigen zijn. De functieeisen die soms in de huidige vacatures voor begraafplaatsbeheerders staan, zijn een bonte mengeling van eisen: men vraagt iemand met een opleiding in de groensector (veelal mboopgeleid), die daarnaast communicatief vaardig is, mensen kan begeleiden rondom de uitvaart, deels uitvaartbezigheden kan uitvoeren en empathisch kan communiceren met mensen in rouw. Sommigen zijn misschien in staat al die competenties in meer of mindere mate te beheersen, maar lang niet iedereen. En dat is ook niet vreemd: het zijn eisen die in feite bij verschillende functies horen.
20
Het zou niet onverstandig zijn de functie-eisen voor begraafplaatsbeheer aan te passen, en de competenties die nodig zijn te verdelen over verschillende functies. Kortom: een groenbeheerder beheert het groen, en is niet per se degene die mede een uitvaart uitvoert of voorlichting geeft aan klanten. Een groot deel van de competenties die vereist zijn om begraafplaatsen een kans in de toekomst te geven, horen bij een commerciëlere vacature. Dat kan een mbo-er of een hbo-er zijn. Gemeenten (en kerken) moeten het belang van een nieuwe koers zien, en inzien dat die koers enkel succesvol kan zijn als zij andere eisen aan begraafplaatsbeheer stellen. De definitie van de begraafplaats van de toekomst laat duidelijk zien hoe veelzijdig de taken op een begraafplaats zijn en welke eisen gesteld worden aan goed beheer. Ons advies zou zijn: leg de focus wat meer op de sociale en communicatieve competenties, en niet uitsluitend op het groenbeheer. Beheer vanuit het hart, vanuit passie en vanuit trots is een vereiste. Als de beheerder die kant niet (voldoende) in zich heeft, hoe moet dan het publiek een warm en positief gevoel krijgen bij een begraafplaats? Kritisch kijken naar het functieprofiel van de beheerder is dus onvermijdelijk. Als de functie van een bedrijf (lees: begraafplaats) verandert, veranderen de functie-eisen van de personeelsleden die er werken ook.
Vergelijk het opnieuw met de bibliotheken. Naast de aloude functie van bibliotheekmedewerker bevolken nu diverse functies deze bibliotheken, zoals ‘doelgroepspecialist’, ‘adviseur persoonlijke ontwikkeling’ en ‘leesconsulent’. Dat gebeurt nu eenmaal als je, zoals bibliotheken hebben gedaan, met je tijd meegaat.
De functie van de bibliothecaris is veranderd
“Ik zie bij de beheerders zoveel passie en betrokkenheid, maar het vak is natuurlijk de laatste jaren wel enorm uitgebreid.”- Professional in de begraafplaatsbranche
Een functieprofiel op basis van benodigde competenties kan door de LOB vastgesteld en geadviseerd worden aan gemeenten en kerken. Het functieprofiel mag uitnodigend zijn: beheerder worden is een prachtige kans, een uitdagend beroep. Een beroep om trots op te zijn.
21
6.3.1.Scholing Een eerste stap die gezet moet worden om deze omslag te kunnen maken, is het aanbieden van gerichte omscholingsmogelijkheden aan beheerders die zich die sociale en communicatieve competenties eigen willen maken, om zichzelf zodoende klaar te stomen voor de begraafplaats van de toekomst. Als het gaat om de scholing is het nodig om te inventariseren wat nog nodig is om de beheerder van de toekomst goed uit te rusten met adequate kennis en vaardigheden. Welke scholingen bestaan er die al gericht zijn op de eisen die aan de beheerders gesteld worden? Wat mist er nog aan scholing? Wie gaat een sterk onderwijsprogramma opzetten en aanbieden? Er zal een inventariserend onderzoek verricht moeten worden naar dergelijke vragen. Hier ligt een grote uitdaging waarin met name de LOB een rol zal moeten spelen. Speciale studiedagen zoals ze nu al geïnitieerd worden door de LOB, kunnen een eerste aanzet zijn om op korte termijn al te starten met de benodigde scholingen.
22
7.Aanbevelingen Iedere begraafplaats is uniek. Er is niet één pakket van aanbevelingen te formuleren dat voor alle begraafplaatsen zinvol is. De toekomst is maatwerk: wat kan en past bij jouw begraafplaats? Sommige aanbevelingen die we hier noemen zullen nieuw zijn. Andere aanbevelingen zullen door bepaalde begraafplaatsen al gepraktiseerd worden. Wat ons betreft is er één vaste stelregel: géén ‘Ja maar’ meer, want dat is – om maar in de sfeer te blijven – de dood in de pot. Zegt of denkt er iemand toch ‘Ja maar’, dan is dat alleen maar een extra uitnodiging om te kijken hoe iets wél gerealiseerd kan worden, ondanks de bedenkingen. Iedereen kan iets doen, hoe klein ook. Elke stap is een stap.
De aanbevelingen die we geven zijn zoveel mogelijk gerangschikt op thema. Sommige aanbevelingen zijn snel en relatief simpel uit te voeren, sommige vragen tijd en meer moeite (financieel en/of beleidsmatig). We willen begraafplaatsbeheerders en -bestuurders uitnodigen alle aanbevelingen langs te lopen. Bekijk welke op korte termijn te realiseren zijn. Begin daarmee. Denk in mogelijkheden, niet in beperkingen. “Onze begraafplaats is uitgebreid met een deel ‘natuurbegraven’. De uitbreiding is het gevolg van een LOB-bijeenkomst die we in 2016 bezochten over natuurbegraafplaatsen. Drie dagen later ging de eerste schop daarvoor de grond in.”- Beheerder bijzondere begraafplaats
Voor we starten met de aanbevelingen, nog één opmerking: in de SWOT-analyse worden cremeren en natuurbegraven als Bedreiging genoemd. Dit lijken factoren te zijn waarop begraafplaatsen geen invloed hebben, maar dat is niet waar. Door de eigen kracht in te zetten en de eigen zwaktes zoveel mogelijk te reduceren, is invloed mogelijk op deze ‘bedreigingen’. Geen invloed die zal zorgen voor een radicale ommekeer in de verhouding begraven-cremeren, maar wel invloed die begraafplaatsen helpen zichzelf te verbeteren en aantrekkelijker te maken voor burgers. Dit is geen invloed die op korte termijn zichtbaar zal 23
zijn, maar wel op korte termijn vraagt om een verandering in denken en mentaliteit. Met andere woorden: de tijd van wijzen naar cremeren en recenter naar natuurbegraven als bedreigingen voor de begraafplaatsen is voorbij. De tijd om actie te nemen is nu. Liever gisteren dan vandaag. 7.1 Ligging •
Bekijk de beschikbare panden op de begraafplaats. Zijn ze te verhuren? Zit er vergaderruimte bij? Is een bepaald deel van een pand geschikt als een ontmoetingsplek voor nabestaanden of andere groepen burgers? Wie weet kun je er maatschappelijke organisaties uit je stad blij mee maken. Denk in eerste instanties aan vrijwilligersorganisaties die actief zijn rondom rouw en terminale zorg, maar denk ook aan koren die een oefenruimte kunnen gebruiken. • Kent de begraafplaats slechts één gezicht? Dat kan mooi zijn. Maar wie weet is iets meer variatie nóg mooier? Overweeg de introductie van sfeer- of themavelden: delen van een begraafplaats met een specifieke uitstraling en/of een eigen karakter, dankzij de inzet van specifieke begroeiing, speciale grafmonumenten, een kunstwerk, et cetera. Denk aan een sprookjesachtig sfeerveld. Of een sfeerveld dat een ‘Happinez’-uitstraling heeft (veel windgongen, veel kleuren). Pas als mensen het zien kunnen ze ervoor kiezen. Bedenk hierbij: niemand wist dat hij een smartphone wilde, tot ze bestonden. Zo kan het ook met sfeervelden gaan. • Is er een bosachtig gebied op je begraafplaats? Speel in op de populariteit van natuurbegraven en creëer ruimte voor ‘natuurlijk begraven’. Kleine waarschuwing: gebruik niet te gemakkelijk het woord ‘natuurbegraafplaats’.
Als het deel waarin je de regels van het natuurbegraven navolgt een onderdeel is van je begraafplaats, kun je het aanprijzen als ‘natuurlijk begraven’ of ‘groen begraven’. Daarmee voorkom je verwarring of verkeerde verwachtingen. Net als bij de introductie van sfeervelden, geldt ook hier: wacht niet op de vraag, maar creëer vraag door zelf het initiatief te nemen. • Denk na over de optie van bovengronds begraven. Net als bij de sfeer/themavelden of het natuurlijk begraven, gaat het erom dat de beheerder een persoonlijke aanpak (wat wil de klant?) combineert met de mogelijkheden die er zijn, qua ruimte en budget. Denk creatief en denk niet in onmogelijkheden. • Staan er bijzondere bomen op je begraafplaats? Maak er een wandelroute langs, en zet informatiebordjes bij die bijzondere bomen. Wil je niet alleen bomen onder de aandacht brengen? Maak er een ‘natuurpad’ van, met informatie over specifieke bomen, struiken, planten e.d. • Bekijk de mogelijkheden voor een andere indeling van de ruimte op je begraafplaats. Stap af van de vanzelfsprekende rijtjes en de standaardisatie. Die standaardisatie staat misschien niet altijd gelijk aan de wensen van de klanten. Denk vanuit een
24
•
persoonlijk perspectief, niet vanuit het idee dat alles grootschalig en uniform moet zijn. In het onderzoek kwam af en toe de optie voorbij om dieren op de traditionele begraafplaatsen te begraven. Dat gebeurde in diverse varianten: bied de mogelijkheid aan om een huisdier bij ‘het baasje’ te begraven of stel een apart deel van je begraafplaats open om huisdieren te begraven. Het is het waard om te bekijken of die combinatie – mens en dier – een optie op je begraafplaats is. Mocht je ermee willen ‘experimenteren’, probeer het allereerst gefaseerd uit en communiceer bijtijds en duidelijk naar de bezoekers en/of nabestaanden.
7.2. Samenwerken •
•
Begraafplaatsen bij elkaar in de regio of begraafplaatsen die eenzelfde visie en/of werkwijze hebben, kunnen samenwerking zoeken. Denk daarbij bijvoorbeeld aan samen een website opzetten, folders maken of activiteiten organiseren. Of deel informatie en materialen met elkaar. Ook bij het afnemen van diensten (steeds vaker worden diensten uitbesteed, zoals bijvoorbeeld groenonderhoud) kun je kijken of je korting kunt krijgen als je een bepaalde dienst (grafdelving, inkoop machines, grafadministratie) voor meer begraafplaatsen ergens wilt onderbrengen. Vorm een collectief van begraafplaatsen die bij elkaar passen. Dat kan zijn omdat de begraafplaatsen in dezelfde regio zitten, maar het kan ook op andere niveaus: zelfde aanpak of denkwijze, zelfde idealen, zelfde ruimtelijke indeling, zelfde visie op groen op de begraafplaats, zelfde visie op historie op de begraafplaats, zelfde sfeer-of themavelden, etc. Er valt zelfs te overwegen dit in de naamvoering en de communicatie terug te laten komen (zelfde uitstraling, zichtbaar door gebruik van een zelfde opmaak van communicatiemiddelen, zoals brochures, flyers, nieuwsbrief e.d.).
“Gemeentelijke begraafplaatsen ontberen ondernemerschap. Hoe je het ook wendt of keert… een ondernemer kijkt anders dan een ambtenaar. Een ondernemer ziet wat vaker kansen in plaats van bedreigingen.”- Beheerder
25
Concreet (imaginair) voorbeeld Begraafplaatsen met dezelfde visie op biodiversiteit verbinden zich in een collectief met de naam ‘Natuurlijk! Groen’. Hun websites en promotiemateriaal (informatiefolders, persberichten etc.) krijgen dezelfde layout, met eenzelfde logo. Onderling kan kennis en ervaring gedeeld worden. Ook het inhuren van bijvoorbeeld een websitemaker kan in een collectief goedkoper: een lay-out die door alle deelnemende begraafplaatsen gebruikt kan worden, is goedkoper dan wanneer iedere begraafplaats een lay-out voor zichzelf laat ontwerpen. 7.3. Communicatie •
•
•
26
Bij alles wat je doet op of rondom je begraafplaats(beleid): communiceer dit naar je team en vooral naar de nabestaanden. Waar mogelijk inclusief argumenten voor de wijziging, verandering, aanpassing of toevoeging die je wilt doorvoeren. Dit kan op een informatiebord, via je website, via social media en via e-mail. Schakel indien mogelijk altijd de lokale pers in (kranten, huis-aan-huisbladen, RTV-zenders en websites). Betrek bij alles wat je doet zoveel mogelijk anderen, zoals buurtbewoners, nabestaanden of de al eerdergenoemde pers. Dat levert aandacht op. Dat kan behalve de gewenste positieve aandacht natuurlijk ook ongewenste negatieve aandacht zijn. Bedenk bij die negatieve aandacht dat er altijd azijnpissers zullen zijn. Met andere woorden: je kunt het nooit voor iedereen goed doen. Heldere en tijdige communicatie kan echter veel negatieve aandacht voorkomen. Zorg dat je altijd kunt uitleggen waarom je doet wat je doet. Maak mensen deelgenoot van redenen voor sommige veranderingen (bijvoorbeeld: een wetswijziging vraagt aandacht voor biodiversiteit waardoor het groenbeheer wijzigt, of denk aan het verbod op gebruik van gif voor onkruid, zodat je je groenbeheer moet aanpassen). Zorg voor een duidelijke plattegrond bij de entree van de begraafplaats, en/of gebruik wegwijzers. En qua benaming: een strooiveld klinkt mooier als het bijvoorbeeld ‘Hof van herinnering’ heet.
Zorg dan wel dat op de plattegrond geduid wordt dat dit het strooiveld betreft. De kern is: maak alles in woord en beeld aantrekkelijk. Grijp elke kans aan om (wethouders van) de gemeente of (bestuurders van) de kerk te laten zien dat de begraafplaats méér is dan een kostenpost. Voer – als het moet: tot in den treure – argumenten aan die tot andere inzichten kunnen leiden. Denk aan de functies van begraafplaatsen ten aanzien van: o Sociale cohesie o Burgerparticipatie o Biodiversiteit
o Historisch archief o Wandelen en ontspannen (parkfunctie) “Wil je ‘iets’ met je begraafplaats doen wat verder gaat dan het begraven, dan moet je dat vooraf uitleggen en bespreken met de mensen die met de begraafplaats te maken hebben: nabestaanden vooral, maar ook omwonenden en/of andere bezoekers. Doe je dat, dan kan er heel veel. Je moet in een open verbinding staan met je omgeving. Dat is cruciaal.”- Directeur begraafplaats
7.4. Klantvriendelijkheid •
•
•
•
•
Plaats informatiebordjes op de begraafplaats. Denk daarbij aan dierentuinen, waar altijd bordjes staan met informatie over de dieren die er leven. Er kan informatie op staan over bijvoorbeeld de aanwezige natuur, de historische graven of over de vraag wat er gebeurt met een lichaam na het begraven (eventueel in een afgeschermd deel van de begraafplaats zodat alleen degenen die er voor kiezen ernaar kunnen kijken). Of plaats bordjes bij een proefopstelling, waar de diverse mogelijkheden die er zijn op de begraafplaats (qua begraven, asbestemming en herdenken) weergegeven worden. Of maak bordjes met ‘Wist je dat?’ Bijvoorbeeld: Wist je dat… deze boom hier al honderd jaar staat? Wist je dat… in 1932 het eerste graf op deze begraafplaats werd gegraven? Vraag je af: hoeveel ruimte is er voor de bezoekers om zelf iets te doen? In de uitvaartbranche groeit gestaag de behoefte aan het zelf regelen van delen van een uitvaart. Welke ruimte kan de begraafplaats daarin geven? Mogen nabestaanden zelf een grafmonument maken? Beweeg mee met wensen, zolang het binnen de wettelijke ruimte valt. Die ruimte is er in veel gevallen. Zeg geen ‘nee’ tegen wensen omdat je ze niet snapt, of er geen zin in hebt. De begraafplaats is van de bezoekers, niet van de beheerder.
Toch? Iedere keer als je denkt of zegt ‘Dat willen mensen niet’ vraag jezelf dan af: ‘Is dat echt zo?’ Heb je alle nabestaanden en rechthebbenden gevraagd? Of zit er weerstand bij jezelf? Op sommige dagen is het druk op de begraafplaats, bijvoorbeeld met de kerstdagen. Geef een mobiele barista de mogelijkheid koffie en chocomelk te verkopen bij de ingang. Het is rondom de kerstdagen vaak koud; mensen kunnen dan met een lekkere warme koffie over de begraafplaats wandelen. Of bied zelf koffie en thee aan, al dan niet tegen een vrije gift; Pas verouderde regels/statuten aan waar mogelijk, en ook zo snel mogelijk. Het gaat dan om regels en statuten die klantgerichtheid richting nabestaanden en
27
werkbaarheid met andere professionals (zoals uitvaartondernemers) in de weg staan, en die niet wettelijk verplicht zijn. • Zorg voor 100% bereikbaarheid, via mobiel en online (mailadres), en antwoord snel als er een telefoontje of mailtje komt. • Geef de begraafplaats letterlijk een gezicht: bijvoorbeeld door een bord met foto’s en namen van personeelsleden bij de entree op te hangen, plus de bijhorende functie en een (mobiel) telefoonnummer te noemen (Dit zie je bijvoorbeeld in scholen en ziekenhuizen ook). • Maak de entree klantvriendelijk. Maak de entree uitnodigend: je bent welkom. Dus: haal bordjes met verboden en/of regels weg, open de poorten, plaats een kaarsje en/of bloemen en verlicht de entree indien mogelijk. Kleine wijzigingen kunnen groot effect sorteren. “Op een begraafplaats moet men zich welkom voelen, maar het barst van de verboden.”- Directeur begraafplaats
Een bord bij de ingang van een begraafplaats
Zelfde begraafplaats, vijf meter voorbij de ingang
Je kunt de regels ook elders een plek geven; ze hoeven niet prominent bij de ingang te hangen. Als je graag een bord bij de ingang wilt hebben, kun je er een welkomstwoord van maken. Zoals hieronder. Dat staat een stuk vriendelijker.
28
Een suggestie voor een bord bij de ingang met een uitnodigende tekst.
7.5. Financiën •
•
•
Een begraafplaats is niet alleen een verzamelplaats voor begraven mensen. Een begraafplaats heeft veel meer functies. Denk daarbij aan: o Sociale cohesie o Burgerparticipatie o Biodiversiteit o Historisch archief o Wandelen en ontspannen (parkfunctie) De gemeentelijke financiering kan dus ook uit diverse potjes komen. De kans van slagen daarop neemt toe als begraafplaatsbeheerders blijven hameren op het brede belang van de begraafplaatsen in de samenleving bij de verantwoordelijke ambtenaren. Geld nodig voor een bepaalde investering? Probeer geld uit sponsoring te halen. Voor afgebakende plannen en projecten is dat soms goed mogelijk. Denk aan de bloemist die bloemen sponsort voor een herdenkingsbijeenkomst. Investeer modulair, en stem dat af op de exploitatiebegroting. Voor modulaire veranderingen is minder budget nodig. Het zijn kleine stapjes, maar zet wél stapjes. Ook als het gaat om (her)inrichting van de begraafplaats kan er modulair gekeken worden, rekening houdend met de feiten (bodem, ruimte, grondwater et cetera).
7.6. Social media en website
29
Social media spelen een steeds grotere rol in het herdenken, gezien het bestaan van memorialpagina’s op Facebook of de vele online-condoleanceregisters. • Heb je een ruimte en een computer op de begraafplaats? Bied bezoekers de mogelijkheid aan ter plekke online te condoleren of een memorialpagina op te zoeken. Link via je website naar dergelijke initiatieven, of open zelf op de website een condoleance-mogelijkheid. Het gaat niet om de vraag of het stormloopt, het gaat erom dat je laat zien dat je in de huidige (digitale) maatschappij aanwezig bent en meedraait. • Word, als je dat nog niet bent, actief op social media en deel informatie over de begraafplaats. Social media zijn er niet enkel om praktische informatie over tarieven of openingstijden te kunnen delen. Het gaat om het delen van veel meer, vooral foto’s. Op een Instagram-account kun je bijvoorbeeld foto’s laten zien van je begraafplaats, van herdenkingen of van activiteiten die verbonden zijn met gerelateerde onderwerpen (rouw, groen, historie). • Verzamel mailadressen voor een nieuwsbrief: dit is een krachtig relatiemiddel. Denk aan de verbinding: verbind jezelf met de klant; blijf in contact, op zoveel mogelijk manieren, online en offline. In een nieuwsbrief deel je bijvoorbeeld data voor herdenkingen of andere bijeenkomsten, weetjes, en nieuws.
Oproepen voor hulp kunnen ruimte krijgen (bijvoorbeeld voor een bladruimdag in de herfst, waar je vrijwilligers voor zoekt). Ook interessante wetenswaardigheden van gelieerde vakgebieden of samenwerkingspartners kunnen ruimte krijgen in een nieuwsbrief. Maak het niet te lang, en zorg voor goede leesbaarheid. “Eigenlijk zouden alle begraafplaatsen de mailadressen moeten inventariseren van de nabestaanden. En hen vanaf dat moment op de hoogte moeten houden van het reilen en zeilen op de begraafplaats. Ga een relatie met hen aan.”- Professional uit de begraafplaatswereld
7.7. Groen en biodiversiteit De biodiversiteit op begraafplaatsen zorgt voor nieuwe uitdagingen. De houding in de maatschappij ten aanzien van ‘groen’ en ‘milieu’ is positief, wat onder meer blijkt uit de toenemende aandacht voor duurzaamheid, de opkomst van windenergie, zonne-energie en groene daken en een sterkere focus op het herstel van de ecologie in het land. Het belang van biodiversiteit dwingt begraafplaatsbeheerders ook tot nieuwe vormen van groenbeheer, omdat bepaalde gifsoorten – die eerder gebruikt werden tegen onkruid – niet meer ingezet mogen worden. Bij het overgaan naar deze nieuwe vormen van groenbeheer is het raadzaam in kleine etappes te werken, deel voor deel. Het kan ook raadzaam zijn om nieuwe vormen uit te proberen in wat afgelegen hoeken van een begraafplaats of op (vooralsnog) ongebruikte delen. Specifieke scholing in het kader van biodiversiteit is sterk aan te raden: de omslag van traditioneel beheer naar biodivers beheer vraagt om nieuwe kennis.
30
•
•
•
•
•
• •
Onthoud: groen is een middel, niet het doel. Met andere woorden, groenbeheer is niet de corebusiness van de begraafplaats. Dat is begraven en bijzetten, herdenken en herinneren. Informeer nabestaanden over de aanwezige bloemen en planten op de begraafplaats. Bied burgers ruimte voor het helpen bij het onderhoud. Soms is een begraafplaats het enige groen in een buurt. Hebben mensen een graf gereserveerd? Misschien willen ze het wel als een tuintje gebruiken tot het daadwerkelijk een graf wordt? Vul lege plekken tussen graven op met groen, maak het levendig. Ook aardig: deel bloembollen uit, en organiseer een Bloembollendag, waarop nabestaanden bollen mogen planten nabij ‘hun’ graf. Leer mensen kijken naar de diversiteit aan flora en fauna op de begraafplaats: plaats informatiebordjes bij bijzondere bloemen, planten of struiken. Plaats foto’s of korte filmpjes daarvan op de website en social media. Op Twitter zijn boswachters actief die dat doet en zij hebben duizenden volgers. De biodiversiteit van de begraafplaats is ook voor de stad en/of gemeente interessant. De begraafplaats biedt kansen voor stikstofopname en waterretentie, iets waar gemeenten mee aan de slag moéten. Laat geen kans onbenut om de verantwoordelijken van gemeente en kerkbestuur te wijzen op de begraafplaats die ze in handen hebben en die ingezet kan worden voor die milieudoelen.
Sinds 2018 bestaat er een Deltaplan biodiversiteit: wijs gemeenten daarop. Stel voor dat ze geld uit openbaar groen halen voor begraafplaatsen. Wijs gemeenten op de bijzondere paradox dat huishoudens subsidie krijgen voor groene daken (2019) en begraafplaatsen doorgaans over het hoofd gezien worden als het om het stimuleren van ‘groen’ gaat. Richt een pluktuin in, maak moestuintjes, laat fruitbomen groeien en plan er plukdagen voor in. Organiseer een jaarlijkse (of vaker) natuuropruimdag: samen dode takken weghalen etc. Afsluiten met koffie en thee.
“Begraafplaatsbeheerders zouden de urgentie van dit moment kunnen aangrijpen om gemeenten aan te spreken op het groene belang van die begraafplaats”- Professional uit de begraafplaatswereld
7.8. Omgaan met maatschappelijke ontwikkelingen Maatschappelijke ontwikkelingen die zich buiten de begraafplaatsen om afspelen, zijn niet of nauwelijks te beïnvloeden. Denk daarbij aan politieke keuzes die bijvoorbeeld in het kader van de Wet op de Lijkbezorging worden gemaakt, ontwikkelingen in de uitvaartbranche (zoals de toename van het aantal zzp’ers) of maatschappelijke ontwikkelingen als de individualisering of digitalisering. Er is echter wel op in te spelen. Bijvoorbeeld:
31
•
•
•
•
Digitalisering: ga erin mee met gebruik van streetview voor je begraafplaats. Zorg voor aanwezigheid op social media, zorg voor aanwezigheid op internet (via een website), zorg voor WiFi op de begraafplaats, zet een online gravenregister op. Industrialisering: hierdoor ontstond gemiddeld meer afstand tussen bijvoorbeeld ouders en hun kinderen vanwege studie en werk. Mensen blijven niet vanzelfsprekend in hun geboorteplaats wonen. Daarop inspelen kan door een herdenkingsmogelijkheid op een begraafplaats te creëren voor mensen die elders begraven liggen, bijvoorbeeld in de vorm van een klein monument, naamplaatje, stilteplek, et cetera. Individualisering: dit vraagt om een persoonlijke aanpak, gekenmerkt door flexibiliteit en maatwerk. Begraafplaatsbeheerders doen er goed zich te verbinden met individuele nabestaanden (zie ook de eerdere aanbevelingen onder Communicatie en Social media en website). Secularisatie: ook al neemt het kerkbezoek af, de behoefte aan zingeving stopt niet. Los daarvan: ook niet-gelovigen/kerkelijken hebben behoefte aan herinneren en rituelen (kaarsje branden bijvoorbeeld).
7.9. Asbestemmingen Er is relatief weinig ruimte voor asbestemmingen op begraafplaatsen in relatie tot het aantal crematies. Daar zit dus nog veel groeipotentie. Hierop is de spreuk ‘If you can’t beat them, join them’ van toepassing: asbestemmingen en verstrooiingen horen op een begraafplaats. Die gedachte moet meer postvatten bij het publiek. Het dient zelfs een vanzelfsprekendheid te worden. De begraafplaats is een plek voor herdenken, voor het koesteren van voorbije levens, óók in de vorm van asbestemmingen. Denk even weer aan de vernieuwingsslag die de bibliotheek heeft geslagen: zij omarmden de dvd en het e-book, in plaats van in verzet te gaan tegen deze ‘bedreigingen’ van het papieren leesboek. Dus: •
32
zet in op asbestemmingen in verschillende vormen, waarbij de focus op het persoonlijke ligt, niet op lange, uniforme muren of nissen. Besteed aandacht aan het ontwerp, en schroom niet om professioneel advies in te winnen. Vormen die mogelijk zijn: - Askelder - Urnenmuur (één die ruimte biedt voor een persoonlijke invulling) - Losse ornamenten - Urngraven - Urnzuilen - Verstrooiing (creëer hofjes, creëer intieme plekjes op de begraafplaats) - Bijzettingen in een bestaand graf
“Het is toch nogal een verschil van beleving of je naar een urn kijkt, of bij een graf staat. De gevolgen van de keuze voor begraven of cremeren voor de toekomst krijgt nu nauwelijks aandacht. Daar zou een uitvaartondernemer de nabestaanden op kunnen wijzen.”- Directeur uitvaartonderneming