CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 11 bij Toelichting TB11_Archeologisch bureau- en inventa.pdf

Raadsvergadering 14 juli 2022, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Buitengebied Lingewaard, Karstraat tussen nr. 33 - 39 en achter 53, Huissen (bespreekstuk)13.674 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen

Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

GRA-rapport 2020.24

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Colofon Titel

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Projectcode Versie Datum Auteur

P00260 Definitief 14-07-2021 M. Reinders (KNA Archeoloog BSc) & J. Bex (Senior KNA Prospector)

Opdrachtgever

Buro Stedenbouw Huismanstraat 6 6851 GT Huissen

Uitvoerder

Telefoon Email Website Projectgegevens ISSN Zaak-ID Bevoegd gezag

Rapport beoordeeld door BG Beheer en plaats documentatie (gedurende onderzoek) Transito-depot Onderzoekslocatie Toponiem Plaats Gemeente Kadastrale aanduiding Centrumcoördinaten Oppervlakte Controle Paraaf goedkeuring

Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen 026 2020606 archeologie@greenhouse-advies.nl www.greenhouse-advies.nl 2468-8258 4891715100 Gemeente Lingewaard Kinkelenburglaan 6 6681 BJ Bemmel T: 026 326 0111 Ja, d.d. 04-06-2021 Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen Wanraaij 31B 6673 DM Andelst

Voormalig tuincentrum Helsen, La Perchade, Karstraat 39 en 53 (twee deellocaties) Huissen Lingewaard Huissen 01.M.00562 (deels); 00568 X = 192.400 / Y = 437.300 (huisnr. 39, deellocatie 1) X = 192.300 / Y = 437.200 (huisnr. 53, deellocatie 2) Ca. 0,7 ha en 1,4 ha J. Bex (Senior KNA Prospector)

BRL-protocol ☒ 4002 Bureauonderzoek (BO) ☒ 4003 Verkennend booronderzoek (IVO-O)

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Adviseur bevoegd gezag Dhr. J. Habraken (regio-archeoloog) T: 06 37314636 M: joris.habraken@arnhem.nl

Pagina 2 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Inhoudsopgave 1

Inleiding.............................................................................................................................................. 4

1.1

Aanleiding .......................................................................................................................................... 4

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen .................................................................................................... 4

1.3

Werkwijze........................................................................................................................................... 6

2

Beschrijving plangebied ..................................................................................................................... 7

2.1

Plangebied en onderzoeksgebied ..................................................................................................... 7

2.1.1

Kabels en Leidingen .......................................................................................................................... 7

2.2

Huidig en toekomstig gebruik ............................................................................................................ 8

3

Bureauonderzoek ............................................................................................................................ 11

3.1

Landschap ....................................................................................................................................... 11

3.1.1

Geologie........................................................................................................................................... 11

3.1.2

Geomorfologie ................................................................................................................................. 11

3.1.3

Bodem.............................................................................................................................................. 14

3.2

Archeologie en historie .................................................................................................................... 15

3.2.1

Bekende archeologische gegevens ................................................................................................. 15

3.2.2

Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen ............................................................... 18

3.2.3

Tweede Wereldoorlog ...................................................................................................................... 22

4

Inventariserend veldonderzoek........................................................................................................ 25

4.1

Werkwijze......................................................................................................................................... 25

4.2

Bodemopbouw ................................................................................................................................. 25

4.3

Archeologie ...................................................................................................................................... 27

5

Evaluatie en advies .......................................................................................................................... 28

5.1

Samenvatting en conclusie .............................................................................................................. 28

5.2

Beantwoording onderzoeksvragen .................................................................................................. 28

5.3

Advies .............................................................................................................................................. 31

5.4

Beoordeling en advies archeologisch deskundige namens de bevoegde overheid........................ 31

Literatuur en bronnen ...................................................................................................................................... 34 Literatuur .......................................................................................................................................................... 34 Databases/kaartmateriaal ................................................................................................................................ 34 Websites .......................................................................................................................................................... 35

Bijlagen Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden Bijlage 2: Locatie boringen Bijlage 3: Boorstaten

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 3 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

1 Inleiding 1.1

Aanleiding

In opdracht van Buro Stedenbouw is door Greenhouse Advies voorliggend archeologisch onderzoek opgesteld voor de deelgebieden Karstraat 39 (voormalig tuincentrum Helsen) en Karstraat 53 te Huissen. Het onderzoek heeft bestaan uit een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen. Aanleiding voor het onderzoek wordt gevormd door de voorgenomen herontwikkeling van het gebied waarvoor een functiewijziging in het bestemmingsplan benodigd is. Een archeologisch onderzoek is benodigd als ruimtelijke onderbouwing. Het onderzoek kan vervolgens dienen voor een aanvraag van de omgevingsvergunning voor de daadwerkelijke realisatie van woningbouw binnen het gebied. Bij de voorgenomen bodemingrepen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord of vernietigd. Conform het beleid van de gemeente Lingewaard dient hier archeologisch onderzoek plaats te vinden (zie § 3.2.1). Het plangebied is weergegeven op Afbeelding 1.1. Onderhavig archeologisch onderzoek heeft betrekking op dit gebied (plangebied) en de directe omgeving (onderzoeksgebied). Het veldonderzoek is uitgevoerd conform het opgestelde Plan van Aanpak (PvA) d.d. 23-03-2021.1

Afbeelding 1.1: Luchtfoto van het plangebied te Huissen. Noordelijk deelgebied 1 (huisnummer 39), zuidelijk deelgebied 2 (huisnummer 53) (bron: PDOK).

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van het onderzoek is het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over de bekende of verwachte archeologische resten, binnen een omschreven gebied, om daarmee tot een gespecificeerde archeologische verwachting te komen. Deze verwachting is vervolgens in het veld getoetst aan de hand van een archeologisch verkennend booronderzoek. Het resultaat is een standaardrapport op basis waarvan door de gemeente een beslissing genomen kan worden ten aanzien van eventuele vervolgstappen.

1

Reinders 2021. Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 4 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Om deze doelstelling te realiseren, dienen conform de eisen van het bevoegd gezag en het Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem (2017) 2 de navolgende bronnen te worden geraadpleegd en de volgende onderzoeksvragen te worden beantwoord. De behandeling van de bronnen en de antwoorden op de onderzoeksvragen komen lopende de tekst van dit bureauonderzoek aan bod. Bronnen ‘Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem, 2017’: a) De archeologische verwachtings- en beleidskaarten (verplicht); b) Kaartenbestanden Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; c) Archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied (verplicht); d) Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (verplicht); e) Archis (verplicht); f) Kaart Historisch landschap, historische stedenbouw en archeologie van de provincie Gelderland (verplicht); g) Actueel Hoogtebestand Nederland (verplicht); h) Gelders Archief (verplicht); i) Dinoloket (verplicht); j) Bodemloket (verplicht); k) Bodem-, geologische- en geomorfologische kaarten (verplicht) l) Grondwaterstand (verplicht); m) Rapport milieukundig onderzoek (indien aanwezig: verplicht); n) Historisch onderzoek grondvervuiling (indien aanwezig: verplicht); o) Historische kaarten (verplicht); Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; Atlas 1868; Archief Nijmegen; Gelderland in beeld; Kaartencollectie Wildernis.eu; Selectie oude kaarten van ‘Liemers 1735’ tot en

met de ‘Kaart 43rd Wessex Division Operation Market Garden’; p) Luchtfoto’s (verplicht); q) Historisch onderzoek explosievenopruimingsbedrijf (indien aanwezig: verplicht); r) DANSEASY (verplicht) ; s) De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (facultatief); t) Bouwhistorische gegevens (facultatief); u) Kaart ontgrondingen (facultatief); v) Klic-melding (facultatief); w) Literatuur (verplicht); x) Provinciale kennisagenda’s (verplicht); y) Airborne Museum, Dotkadata, Beeldbank WOII enz, enz,; z) Beheerder of eigenaar perceel (verplicht); Onderzoeksvragen Bureauonderzoek: 1 Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot ca.

200 m van de onderzoekslocatie) gebied? 2 Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging, genese, gaafheid, dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 3 Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? 4 Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondsten/ of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens) b) de materiaalcategorie c) ouderdom d) ruimtelijke (geografische) verspreiding e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) f) fragmentatie g) waarnemingsmethode h) interpretatie 5 Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?

2

Habraken 2017. Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 5 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

6

Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 7 Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8 Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9 Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek? 10 Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.). Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.

Onderzoeksvragen Verkennend booronderzoek: 11 Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied? 12 Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? 13 Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 14 Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekte bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? 15 Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? 16 Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Indien archeologische resten (indicatoren) aanwezig zijn: 17 Wat is de (mogelijke) omvang, aard, datering en fysieke kwaliteit van deze archeologische vondst- en/of spoorcomplexen? Licht toe met een beargumenteerde

interpretatie. 18 Wat is de diepteligging van de top van het niveau met archeologische vondst- en/of spoorcomplexen (‘vondstlaag’) ten opzichte van het maaiveld en NAP? Wat is de dikte van deze vondstlaag of vondstlagen? Licht toe aan de hand van een beargumenteerde interpretatie van boorprofielen. 19 In hoeverre is deze vondstlaag/vondstlagen of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor die in de diepere bodem? 20 In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor de ligging en verbreiding van een eventueel sporenniveau? 21 Hoe kan men de resultaten vertalen in termen van conservering/ kwaliteit, en/of verdere zoek- of waarderingsstrategie? 22 Welke consequenties zal voortgaande planuitvoering op de archeologische resten kunnen hebben? 23 Welke mogelijkheden zijn er, of welk perspectief is er, voor in situ behoud? Wat zijn daarvoor de randvoorwaarden? Hoe dienen deze randvoorwaarden tijdens de waarderende fase te worden onderzocht?

1.3

Werkwijze

Het archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1, de gemeentelijke eisen2 en het Plan van Aanpak (PvA)1. Er is informatie verzameld over het onderzoeksgebied en het specifieke plangebied met betrekking tot geologie, bodem, bodemverstoringen, archeologie, cultuur- en bouwhistorie. Op basis hiervan is een archeologisch verwachting opgesteld die vervolgens in het veld is getoetst. Voor de in dit rapport gebruikte archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. Alle kaarten in de rapportage zijn noordgericht tenzij anders aangegeven. Alle foto’s zijn gemaakt door Greenhouse Advies bv tenzij anders aangegeven.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 6 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

2 Beschrijving plangebied 2.1

Plangebied en onderzoeksgebied

Het plangebied bestaat uit twee deellocaties gelegen aan de Karstraat te Het Zand in Huissen. Het betreft hier de kadastrale percelen van de huisnummers 39 en 53, exclusief het woonhuis en bijbehorende tuin van de eerstgenoemde locatie. Het onderzoeksgebied betreft het plangebied met een zone van 500 meter hieromheen (zie Afbeelding 2.1).

Afbeelding 2.1: Topografische kaart van het plan- en onderzoeksgebied te Huissen (bron: Opentopo).

2.1.1

Kabels en Leidingen

Binnen het plangebied bevinden zich conform de KLIC-melding d.d. 09-09-2020 kabels en leidingen van de volgende netbeheerders (zie Afbeelding 2.2): Bedrijf Gemeente Lingewaard Vitens Liander N.V. Liander N.V. Liander N.V. Reggefiber KPN Ziggo

Soorten kabels en leidingen Riool vrij verval Water Middenspanning Gas, Lage druk Laagspanning Datatransport Datatransport Datatransport

Kabels en leidingen bevinden zich in de regel op een diepte van 0,6-1,4 m –mv. Riolering ligt doorgaans dieper dan dat, tot ca. 3 m –mv. De exacte diepte van de kabels en leidingen in het plangebied is niet bekend maar verwacht mag worden dat dit binnen genoemde diepten zal zijn. De kabels en leidingen beperken zich grotendeels tot het zuidelijk perceel, in het bijzonder de huisaansluitingen van huisnummer 53. Een ander deel ligt op de erfgrens van de percelen.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 7 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 2.2: Kabels en leidingen in en rondom het plangebied. Het paarse kader van deze klic-melding betreft een iets ruimere contour dan het feitelijke plangebied (bron: mijn.kadaster.nl).

2.2

Huidig en toekomstig gebruik

Deellocatie 1 (Karstraat 39) behoorde toe aan een tuincentrum die enkele jaren geleden is gesloten. Op het terrein staan kassen, ligt veel bestrating (klinkers, tegels en stelconplaten), staan hagen, bomen, heesters en wat plantvakken. Aan de zuid-, west- en noordzijde wordt het terrein begrensd door bebouwde kavels. Aan de oostzijde liggen tuinderijen / moestuinen en loopt een wandelpad. Deellocatie 2 (Karstraat 53) bestond tot recentelijk uit dichte bosschages maar dit is enkele weken voorafgaand aan het verkennende booronderzoek gerooid waardoor er sprake was van braakliggende grond. In de westelijke hoek lag een kleine stukje bestrating (klinkers). Onderstaande afbeeldingen tonen de locaties.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 8 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 2.3: Locatie Karstraat 53 ten tijde van het verkennende booronderzoek.

Afbeelding 2.4: Locatie Karstraat 39 ten tijde van het verkennende booronderzoek.

Beide deellocaties zullen worden bebouwd. Binnen het voormalige tuincentrum komen (vooralsnog) vier tweeonder-één-kappers met bijbehorende infrastructuur en tuinen. Binnen deellocatie 2 komen twee vrijstaande huizen. De nog aanwezige bebouwing, bestrating en infrastructuur op het voormalige tuincentrum zullen worden gesloopt en verwijderd.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 9 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 2.5: Impressie van de herontwikkeling, oriëntatie op het westen (bron: Groothuis Wonen).

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 10 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

3 Bureauonderzoek 3.1

Landschap

Het landschap heeft in het verleden een sterke rol gespeeld in het nederzettingspatroon en de mogelijkheden tot bepaalde activiteiten van de mens. Bij onderzoek naar de mogelijkheid van archeologische sporen in een bepaald gebied is het van belang om te achterhalen hoe het landschap er in het verleden kan hebben uit gezien.

3.1.1

Geologie

Het plangebied behoort tot het stroomgebied van de Rijn en de IJssel. De basis van de afzettingen in het plangebied wordt gevormd door materiaal dat is afgezet in het Pleistoceen en het Holoceen.3 Op de zanddieptekaart zijn de verschillende (indicatieve) dieptes van de Pleistocene (zand)ondergrond aangegeven. Binnen het plangebied ligt dit overwegend tussen 4 en 5 meter, in het noorden tussen de 3 en 4 meter beneden maaiveld. Deze afzettingen van zand met grind behoren tot de Formatie van Kreftenheye. Ongeveer 12.000 jaar geleden warmde de aarde op, smolt het ijs en steeg het water. Deze periode (tot aan het heden) wordt het Holoceen genoemd. Op de stroomgordelkaart4 ligt het plangebied binnen Terrace X (Channel Belt ID 703). Deze stroomgordel was actief tussen circa 9.000 en 6.000 jaar v.Chr. Binnen die periode werd het genoemde zand en grind van de Formatie van Kreftenheye afgezet en was het landschap ter plaatse vanzelfsprekend te nat voor bewoning. Voor die periode geldt dan ook een lage verwachting. De genoemde periode komt archeologisch gezien overeen met het Vroeg- en Midden-Mesolithicum. Het plangebied bleef in die periode hierna in het stroomgebied van Rijn en IJssel liggen die periodiek nog uit zijn oevers kon treden. Deze klei- en zandafzettingen behoren tot Formatie van Echteld.

Hierbinnen zijn meerdere litho-genetische eenheden te onderscheiden, waaronder oeverwalafzettingen. Oeverafzettingen ontstaan wanneer een rivier bij hoog water buiten zijn normale stroom treedt. Bij dit proces wordt zand en zandig klei aan de randen van de waterloop afgezet. De relatief hogere delen in het landschap zijn de oeverwallen. Hun landschappelijke (droge) ligging in het landschap maakt ze van oudsher geschikt voor bewoning, waardoor er een hoge archeologische verwachting aan wordt gekoppeld. De diepte van het Pleistocene zand wordt op basis van de Zandbanenkaart van de Provincie Gelderland 5 verwacht tussen de 4 en 5 meter beneden maaiveld. In de nabijheid van het plangebied zijn diverse boringen in het Dinoloket opgenomen die een beeld geeft van de bodemopbouw ter plaatse.6 Een selectie daarvan wordt hieronder besproken. Boring BHR000000202734 uit 1978 bevindt zich in het noordelijke deelgebied. Vanaf maaiveld bestaat deze uit een 20 cm dikke bouwvoor bestaande uit humeus, kleiarm silt. Daaronder bevindt zich tot 0,9 meter een pakket zwak humeus, kleiarm silt. Daaronder tot 1,2 meter diepte (einde boring) bevindt zich zwak humeus, matig tot lichte zavel. Boring BHR000000304299 uit hetzelfde jaar bevindt zich in het zuidelijke deelgebied.

De bodemopbouw is hier nagenoeg gelijk, met het verschil dat de gehele opbouw na bouwvoor (0,2 meter) tot einde boring (1,2 meter) uit zwak humeus, kleiarm silt bestaat. Uit beide boringen blijkt dat het (Pleistocene) zand niet binnen het bereik van 1,2 meter ligt, hetgeen overeenkomt met de verwachting van de Zandbanenkaart.

3.1.2

Geomorfologie

De Geomorfologische kaart7 geeft de mate van reliëf en de vormen aan die in het landschap te onderscheiden zijn (zie Afbeelding 3.1). Het plangebied ligt volgens deze kaart in een overgangszone. Het grootste deel van 3

De navolgende tekst is gebaseerd op Berendsen 2008. Cohen et al. 2012. 5 Geraadpleegd via https://opendata.gelderland.nl/toepassing/zandbanen. 6 Geraadpleegd via www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens. 7 Alterra 2017. 4

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 11 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

het plangebied ligt op een doorbraakwaaier (code G41). Het uiterst zuidelijke deel van het plangebied ligt op of langs een stroomrug of stroomgordel (code B44). Nog verder naar het zuiden en westen ligt een stroomrugglooiing (code H43). Een doorbraakwaaier is gevormd door een (historische) dijkdoorbraak waarbij sediment is afgezet tijdens de dijkbreuk. Deze afzettingen worden ook overslaggronden genoemd. Ze liggen hoger in het landschap. Hun vruchtbare eigenschap maakt ze uitermate geschikt voor tuinbouw en fruitteelt, waar in de Betuwe dan ook veel gebruik van is gemaakt. Een stroomrug of –gordel is wat er in het landschap overblijft van een voormalige rivierloop. Ook deze liggen relatief hoger in het landschap. Ze dekken oudere lagen af. De afzettingen kunnen hoogstwaarschijnlijk gekoppeld worden aan de grote dijkdoorbraak van 1769, zuidoostelijk van Huissen.8 Dit betekent dat de onderliggende lagen ouder zijn dan dat moment.

Afbeelding 3.1: Uitsnede Geomorfologische kaart (bron: Alterra 2017).

Afbeelding 3.2: Uitsnede van de stroomgordelkaart met het plangebied bij benadering (bron: Cohen et al. 2012).

8

huessen.nl/index.php/112-over-huissen/oude-mededelingen/893-de-doorbraak-bij-huissen-in-1769-uit-mededelingen-jrg-4-nr-3-197880. Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 12 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is een landsdekkend digitaal bestand in de vorm van een driedimensionaal grid met een hoge nauwkeurigheid, waarmee de maaiveldhoogte van Nederland in kaart is gebracht.9 Door het combineren van de X-, Y- en Z-waarden (t.o.v. NAP) van elk punt is een digitaal model ontstaan dat de gemiddelde hoogte van het maaiveld weergeeft met een nauwkeurigheid van 50 bij 50 cm per gridcel in horizontale zin en een afwijking van maximaal 10 cm in verticale zin (+/- 5 cm standaardafwijking en +/- 5 cm systematische afwijking). Op basis van het AHN3 (zie Afbeelding 3.3) is te zien dat in het plangebied het plangebied op de overgang tussen relatief laag (zuid) en relatief hoog (noord) gebied in het landschap ligt. Dit komt overeen met het landschap (doorbraakwaaier en stroomgordel) en met de archeologische verwachting van een bekende vindplaats van een Laat Middeleeuwse vindplaats op dat hoger gelegen deel (§ 3.2.1).

Afbeelding 3.3: Uitsnede AHN3 van het plangebied (ster) en de omgeving (bron: AHN-viewer) .

9

Geraadpleegd via https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/. Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 13 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

3.1.3

Bodem

De bodems in het plangebied worden op de Bodemkaart 10 getypeerd als kalkhoudende ooivaaggronden bestaande uit lichte zavel (type Rd10A) (zie Afbeelding 3.4). Vaaggronden zijn relatief recent gevormde kleigronden waarin nog weinig bodemvorming is opgetreden. Ooivaaggronden worden aangetroffen in de relatief hogere delen van uiterwaarden en binnendijks op stroomruggen, zoals binnen onderhavig plangebied. Langs de Rijn zijn de kalkhoudende ooivaaggronden vóór de (Middeleeuwse) bedijking afgezet over de reeds aanwezige stroomruggen. Door intensieve tuinbouw (zoals rond het plangebied) kan de bovengrond dikker en donkerder zijn dan elders.11 Uit het Bodemloket zijn geen aanvullende gegevens gekomen.

Afbeelding 3.4: Uitsnede Bodemkaart (bron: Alterra 2014).

Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. De diepte en fluctuatie van de grondwaterstand zijn van invloed op de conserveringscondities van eventuele archeologische resten. Het plangebied bevindt zich in een zone met grondwatertrap VII (GHG 80-140 cm, GLG >120 cm).12 De conserveringscondities voor zowel organische als anorganische resten zijn goed in deze relatief vochtige gronden.

10

Alterra 2014. Stiboka 1975, 124. 12 Geraadpleegd via http://maps.bodemdata.nl/bodemdatanl/index.jsp 11

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 14 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

3.2

Archeologie en historie

3.2.1

Bekende archeologische gegevens

Op basis van onder andere de ontstaansgeschiedenis van het landschap, de huidige bodemopbouw en bekende archeologische waarden kan voor gebieden een lage, middelhoge, hoge of zeer hoge archeologische verwachting worden bepaald, of, indien waarden zijn vastgesteld, een toekenning van een lage, hoge of zeer hoge archeologische waarde. Voor het onderzoeksgebied zijn landelijke en gemeentelijke kennis- en beleidskaarten geraadpleegd. Archeologische waarden Het plangebied ligt conform de gemeentelijke beleidskaart grotendeels in een zone met een middelmatige trefkans (zie Afbeelding 3.5). In deze zone is archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm én met een oppervlakte groter dan 500 m2. Het plangebied kent conform het vigerende bestemmingsplan Buitengebied Lingewaard (vastgesteld d.d. 31-10-2013) een dubbelbestemming archeologie waarde 5 (zie Afbeelding 3.6).13 Het noordelijkste puntje van het plangebied heeft echter een zeer hoge archeologische verwachting vanwege de aanwezigheid van een oude woongrond (zie verderop). In deze zone is archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm én met een oppervlakte groter dan 30 m2. In het bestemmingsplan geldt hier een dubbelbestemming archeologie waarde 3.

Afbeelding 3.5: Uitsnede archeologische beleidskaart gemeente Lingewaard. Het plangebied in de blauwe kaders (bron: Willemse 2009, gemeente Lingewaard).

13

Geraadpleegd via www.ruimtelijkeplannen.nl

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 15 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Waarde 3 (zeer hoog)

Waarde 5 (middelmatig)

Afbeelding 3.6: Uitsnede bestemmingsplankaart (bron: ruimtelijkeplannen.nl).

Archeologische terreinen en vondstlocaties Binnen het plan- en onderzoeksgebied zijn geen bekende terreinen van archeologische waarde aanwezig in Archis (zie Afbeelding 3.7). Op de gemeentelijke beleidskaart staat echter wel een bekende vindplaats aangemerkt in het meest noordelijke deel van deellocatie (Afbeelding 3.5, catalogusnummer 311 – Archis3nummer 2087446100). Deze zone heeft een zeer hoge archeologische verwachting. Daar werden tijdens de archeologische begeleiding van de aanleg van een middenspanningsroute door Synthegra (in 2004) enkele stukken kogelpotaardewerk aangetroffen die - aldus de vermelding in Archis3 - wijzen op de aanwezigheid van bewoning in het onderzoeksgebied vanaf de vroege middeleeuwen. De conservering van de resten is goed. De resten konden echter niet toegewezen worden aan een of verschillende stratigrafische niveaus of archeologische sporen of structuren behorende bij bewoning (Van der Kuijl 2005).

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 16 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 3.7: Monumenten, vondstlocaties en onderzoeksmeldingen (vervaardigd door Greenhouse Advies bv op basis van gegevens uit Archis3).

Er liggen geen vondstlocaties binnen het plangebied zelf. In de directe omgeving van het plangebied, is sprake van twee vondstlocaties. Vondstlocatie 2919884100

Datering Midden Romeinse Tijd – Vroege Middeleeuwen

Complextype Niet te bepalen

2913719100

Romeinse Tijd – Vroege Middeleeuwen

Idem

Opmerkingen Niet-archeologische vondsten (metaaldetector), waaronder schijffifbula’s en munt. Idem, waaronder dierlijk bot (speelgoed), schijffibula en ring.

Onderzoeksmeldingen In de directe omgeving van het plangebied is relatief veel onderzoek uitgevoerd. De volgende onderzoeksmeldingen bevinden zich in onderzoeksgebied: zaak-ID 4686275100

Jaar 2019

Afstand 0 m ZW (loc 2)

Uitvoerder Transect

Soort onderzoek IVO-O

3973920100

2015

25 m N (loc 1)

Hamaland

BO en IVO-O

3980449100

2015

100 m O (loc 1)

Archeodienst

BO en IVO-O

2033661100

2003

150 m NO (loc 1)

Archeomedia

2328429100

2011

200 m N (loc 1)

Synthegra

Noodonderzoek (niet-rapportplichtig) IVO-O (vervolg op BO)

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 17 van 35

Resultaat en advies Onderzoek ten tijde van het bureauonderzoek nog niet afgemeld. Eerste bevindingen: intacte bodem, geen archeologische indicatoren. Zie nadere informatie in lopende tekst. Geen cultuurlagen. Advies: geen vervolgonderzoek. Geen archeologische indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek. “Niets aangetroffen” Ophogingslaag uit Vroege Middeleeuwen tot heden, fosfaat in top natuurlijke oeverafzettingen, mogelijke aanwijzing voor vindplaats. Advies: proefsleuven.

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

zaak-ID 3991595100

Jaar 2016

Afstand 250 m ZW (loc 2)

Uitvoerder Econsultancy

Soort onderzoek BO en IVO-O

3998204100

2016

250 m ZW (loc 2)

Econsultancy

Karterend booronderzoek (aanvullend)

Resultaat en advies Intacte bodem, (middel)hoge archeologische verwachting. Advies: karterend booronderzoek. Geen vindplaats, verwachting bijstellen naar laag. Advies: geen vervolgonderzoek.

Het plangebied maakt tevens deel uit van een door Synthegra onderzocht middenspanningstracé. Het onderzoek naar dit grotere gebied is niet opgenomen in deze rapportage, aangezien er geen locatiespecifieke meldingen waren. Ten tijde van het uitvoeren van dit bureauonderzoek (eerdere versie van dit rapport) was het bureauonderzoek en verkennend booronderzoek van Transect (Melman en Jansen of Lorkeers 2019) nog niet openbaar gepubliceerd. Bij de uitwerking van het booronderzoek was dit wel het geval.14 Daar werden een drietal archeologisch kansrijke bodemniveaus onderscheiden; indien die niveaus verstoord zouden worden bij de voorgenomen ingrepen, is geadviseerd om eerst nader karterend onderzoek te laten plaatsvinden. De niveaus (of laklagen) werden toegewezen aan het Laagpakket van Wijchen (hoge verwachting Mesolithicum – Midden Bronstijd), de Stroomgordel van Walbeek (sporen van landgebruik Midden Brontijd – Late IJzertijd), de Stroomgordel van Malburgen (nederzettingssporen en landgebruik Late IJzertijd – Nieuwe Tijd. Het algemene beeld dat de in bovenstaande tabel genoemde onderzoeken opleveren is dat er grotendeels intacte rivierafzettingen aanwezig zijn in de bodem. De kans op archeologische resten is hier (middel)hoog. Bij geen van de onderzoeken zijn vooralsnog daadwerkelijk archeologische indicatoren aangetroffen.

Op korte afstand van deellocatie 1 zijn mogelijk wel (secundaire) aanwijzingen voor een vindplaats aangetroffen (Synthegra 2011).15 Dit zou overeenkomen met de bekende huisplaats op de gemeentelijke advieskaart. De dichtstbijzijnde eventuele daadwerkelijke vindplaats(en) liggen circa 400 meter noordelijk langs de Huttenstraat. Losse vondsten dateren tussen de Romeinse Tijd en Vroege Middeleeuwen. Maar aangezien het hier om losse metaaldetectorvondsten gaat kan het hier ook gaan om vondsten uit (van elders aangevoerde) ophooglagen.

3.2.2

Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen

Het plangebied ligt van oudsher in het gehucht (Het) Zand in het buitengebied tussen Huissen, Angeren en Bemmel in. De dichtstbijzijnde grotere nederzetting is Huissen. In deze stad is bewoning geweest vanaf in ieder geval de Romeinse Tijd. Overige bewoning in de omgeving is onder meer aangetoond in het gebied Kerkelanden (IJzertijd), circa 1 km zuidelijk van onderhavig plangebied. Vanaf de (Late) Middeleeuwen had Huissen met zijn stadsrechten een belangrijke tolfunctie vanwege de ligging nabij de splitsing van Rijn en IJssel. Eeuwenlang was het in handen van de graven van Kleef. 16 Het plangebied ligt zoals gezegd in het agrarisch buitengebied, buiten de omringende nederzettingen. De Karstraat is reeds op de oudst beschikbare kaarten (zoals de pre-kadastrale kaart uit 1632 en de Hottingerkaart uit circa 1780, Afbeeldingen 3.8 en 3.9) zichtbaar als belangrijke verkeersader tussen Huissen en Nijmegen. Ook de karakteristieke twee haakse bochten van de Karstraat bestonden toen al. Er bevond zich tot in de 17de en 18de eeuw nog weinig bebouwing langs de straat. Er kan van worden uitgegaan dat de deellocaties toen nog onbebouwd waren. Het plangebied lijkt dan al te bestaan uit landbouwgrond. Op de kaart van 1632 heet (een deel van) het plangebied Das Antlant. Op recentere kaarten heet het ruimere gebied rondom het plangebied het Steenburgerveld.

Onduidelijk is gebleven waar deze toponiemen exact op duiden. Rond 1800 komt de naam Karstraat reeds voor. In de eeuwen daarvoor komt de naam voor als Die Kharstraβ. Het noordelijk deel van deellocatie 2 was dat moment reeds bebouwd. Ook kwam er bebouwing voor op de huidige locatie van de Karstraat 39, grenzend aan onderhavig plangebied (Afbeelding 3.10). Kort daarna, op 14 Op de allerlaatste pagina van het rapport van Melman en Jansen of Lorkeers, 2019 staat: ‘Dit rapport is goedgekeurd door de bevoegde

overheid.’ Dat lijkt opmerkelijk omdat in dat bureauonderzoek en booronderzoek een groot aantal bronnen niet zijn geraadpleegd of behandeld die wel verplicht zijn gesteld volgens het Handboek archeologisch onderzoek regio Arnhem, 2017. Gedurende het onderzoek door Greenhouse advies is bijvoorbeeld naar voren gekomen dat dit gebied oorlogshandelingen (WOII) heeft gekend (zie § 3.2.3. Tweede Wereldoorlog = verplicht onderwerp). Daardoor geldt er voor het plangebied ook een verdenking op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten waartoe men verplicht is mitigerende maatregelen te treffen tijdens bijvoorbeeld het archeologisch booronderzoek. Greenhouse advies heeft het booronderzoek laten begeleiden door een explosievenopsporingsbedrijf. 15 Koeman 2011. 16 mijngelderland.nl Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 18 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

het kadastrale minuutplan 1811-1832, is ook bebouwing weergeven op het achtererf van deellocatie 1 (Afbeelding 3.11). Volgens de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels ging het bij alle bebouwing in en direct langs het plangebied om een huis met erf en bestond de omringende grond uit bouwland (akkers), met uitzondering van het perceel direct aan de Karstraat waar zich een tuin bevond. 17 Rond 1890 kreeg het huis op het achtererf van deellocatie 1 een buurhuis (Afbeelding 3.12). De kaartencollectie van Wildernis.eu is geraadpleegd. Het betreft hier voornamelijk kaarten in het stroomgebied van de Waal, en dus buiten onderhavig plangebied. De Kaart Historisch landschap, historische stedenbouw en archeologie van de provincie Gelderland geeft geen aanvullende informatie over (de directe omgeving van) het plangebied. Het Gelders Archief en het Regionaal Archief Nijmegen is door middel van online zoektermen bevraagd. De relevante resultaten daaruit zijn in de voorgaande regels besproken (zoals het historisch kaartmateriaal). Dit geldt ook voor de Beeldbank het Gelders Archief en de RCE. De Atlas1868 geeft geen informatie die niet van overig geraadpleegd kaartmateriaal kan worden afgeleid.

Afbeelding 3.8: Uitsnede van de kaart “Register aller lenderijen welcke am Haüsse Huyssen erblich zu…” van Jordan von der Waijhe en Johannen von Senem uit 1632 met het plangebied bij benadering. Oriëntatie op het westen (bron: Gelders Archief).

17

Beeldbank RCE.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 19 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 3.9: Uitsnede van de Hottinger-kaart (circa 1780) met het plangebied bij benadering. Oriëntatie op het noordoosten (bron: Versfelt 2003).

Afbeelding 3.10: Uitsnede van “Kaart van de Binnen-landen gelegen in de gemeente van Heussen” door J. de Rijck en Hk. van Dingstee uit 1809-1810 (bron: Gelders Archief).

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 20 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 3.11: Uitsnede kadastrale minuutplan 1811-1832, georiënteerd op het noordwesten (bron: Beeldbank RCE).

Afbeelding 3.12, Afbeelding 3.13, Afbeelding 3.14 en Afbeelding 3.15: Uitsnede historische kaarten van 1893, 1935, 1962 en 1988 (bron: Topotijdreis).

Gedurende het eerste kwart van de 20ste eeuw bleef het hiervoor geschetste beeld nagenoeg gelijk. Op het bonneblad van 1935 is een vernieuwde situatie zichtbaar. De bebouwing op de achtererven lijkt te zijn vervangen door langwerpige kassen. Het gebied werd toen Nieuwediep genoemd. Na de Tweede Wereldoorlog (voor het eerst zichtbaar op de kaart van 1957, hier niet afgebeeld) werden verschillende malen herindeling in de percelen doorgevoerd. In de navolgende decennia werden kassen bijgebouwd en weer verwijderd of aangepast. In ieder geval in de jaren ’80 van de vorige eeuw waren beide Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 21 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

deellocaties volledig bebouwd met kassen. Het voormalige hoveniersbedrijf en tuincentrum Helsen (deellocatie 1) lijkt te zijn gerealiseerd begin jaren ’90 van de vorige eeuw. In 2017 werd het bedrijf vanwege het onverwachts overlijden van de toenmalige directeur op de locatie Karstraat opgedoekt. Het bedrijf is een nieuw leven begonnen onder een andere naam en op een andere locatie. De huidige bebouwing grenzend aan deellocatie 1 stamt uit 1961 (huis) en 1979 (schuur). Het voormalige tuincentrum is waarschijnlijk subrecent. Deze komt voor het eerst voor op kaarten van 1995, maar zou volgens het Kadaster uit 1969 stammen. Mogelijk zijn oude kassen gebruikt om het grote tuincentrum te realiseren. De bebouwing van deellocatie 2 komt uit 1935 (huis en schuur). 18 Tot circa 1960 groef men alleen funderingssleuven alvorens te gaan bouwen. Daarna ging men over tot het uitgraven van een volledige bouwput. Aangezien de bebouwing in deellocatie 1 enkel een tuincentrum betreft, kunnen hier mogelijk nog archeologische resten onder aanwezig zijn. De verstoringen van glastuinbouw in de omgeving zijn over het algemeen beperkt tot de bovenste circa 35 cm. Onder de bebouwing van deellocatie 2 kunnen eveneens archeologische resten worden verwacht. De exacte omvang van de aanwezige funderingen in zowel horizontale als verticale zin is onbekend.

De verstoring onder het tuincentrum zou mogelijk kunnen worden getoetst middels inpandige boringen.

3.2.3

Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog was een ingrijpende gebeurtenis in de Nederlandse geschiedenis die voor huidige generaties nog sterk tot de verbeelding spreekt. In toenemende mate wordt het archeologisch bodemarchief van die periode van belang geacht. In die hoedanigheid wordt deze periode in dit rapport besproken. 19 In het kader van het Certificatieschema voor het Opsporen van ontplofbare oorlogsresten (CS-OOO) wordt gelijktijdig met onderhavig onderzoek een historisch vooronderzoek explosieven uitgevoerd door Xplosure (onderdeel van DAGnl).20 Om dubbel werk te voorkomen wordt er verwezen naar deze rapportage en wordt volstaan met een algemene en een locatiespecifieke samenvatting. Mocht er in de loop van het onderzoek aanleiding zijn voor diepteonderzoek naar archeologische resten uit de Tweede Wereldoorlog dan zal dit separaat worden uitgevoerd. Mei 1940 De Duitse bezetting van Nederland werd voorafgegaan door een Duits offensief op Nederlands grondgebied. In de jaren daarvoor werden vele nieuwe verdedigingslinies aangelegd of bestaande aangepast aan de toen moderne maatstaven. Hiervan kunnen zich sporen in het landschap of onder maaiveld bevinden. Tussen 10 en 14 mei 1940 vonden bovendien grondgevechten en beschietingen plaats op diverse plekken in ons land.

Het plangebied lag op zeer korte afstand achter de Nederlandse linies van de zogeheten Groep Betuwe bestaande uit kazematten en mitrailleuropstellingen. Deze lagen aan de huidige straat Geldersehoek (Afbeelding 3.16). Circa 500 meter zuidelijk heeft een Duitse eenheid een kleine aanval uitgevoerd, waarbij ook slachtoffers vielen. De aanval werd echter afgeslagen, waarna de Duitsers zich terugtrokken. Gelijktijdig en daarna heeft de Duitse artillerie de Nederlandse posities aldaar bestookt. Gedurende de avond van diezelfde dag werden de Nederlandse posities in de Over-Betuwe verlaten aangezien zij omsingeld dreigden te worden.21 Afbeelding 3.16: Uitsnede van de kaart met Nederlandse linies van de Groep Betuwe (mei 1940), het plangebied bij benadering rood gearceerd. De cijfers staan voor verdedigingswerken zoals kazematten. De rode pijlen met tijden betreffen de kleine Duitse aanval op 10 mei 1940 (bron: Nierstrasz 1952).

18

BAG-viewer, Kadaster. Een paragraaf over deze periode wordt door het bevoegd gezag verplicht gesteld wanneer het plangebied op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (www.ikme.nl) staat aangegeven. Habraken 2017. 20 Xplosure 2021. 21 Nierstrasz 1952 en kaartbijlagen. 19

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 22 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Market Garden De Over-Betuwe lag vanaf september 1944 tot in april 1945 in de nabijheid van het gevechtsgebied. Zowel tijdens de geallieerde operatie ‘Market Garden’ als daarna lag het plangebied echter buiten het daadwerkelijke slagveld. De dichtstbijzijnde gevechtshandelingen vonden plaats vanaf circa 1,5 km afstand. Tijdens deze gebeurtenissen fungeerde Het Zand en dus de omgeving van het plangebied als militair achterland voor de Duitsers: dat wil zeggen de verzameling van troepen, het onderbrengen van materiaal en materiaal, de dichtst bij het front gelegen noodhospitalen enzovoorts. Om die reden zijn onder meer Huissen, Het Zand en Angeren ook meermaals gebombardeerd door de geallieerde luchtmachten. Artilleriebeschietingen kwamen voor een langere periode voor. Dit kan zijn sporen hebben nagelaten in de bodem van het plangebied. Frontgebied In het navolgende najaar en de winter kwam het front in de Over-Betuwe nagenoeg stil te liggen. De scheidslijn tussen bevrijd en bezet gebied werd grofweg de Linge. Het plangebied lag derhalve vlak bij deze frontlijn en voorpostensector (het voorste gedeelte van het front). Deze situatie bleef tot in april 1945 ongewijzigd.

De dichtstbijzijnde (permanent ingerichte) Duitse stellingen in die periode lagen gebaseerd op een Duitse kaart van eind december 1944 circa 500 meter zuidwestelijk van de deellocaties (hier niet afgebeeld).22 Niet uitgesloten kan worden dat er ook inkwartiering in de toen aanwezige panden binnen het plangebied bestond van (Duitse) soldaten. Op een geallieerde inlichtingenkaart (Defence Overprint, hier niet afgebeeld) zijn geen bijzonderheden in (de directe omgeving van) de deellocaties genoteerd.23 Bevrijding De zuivering van de noordelijke en oostelijke sector van de Over-Betuwe vond plaats op 2 en 3 april 1945 in het kader van de geallieerde operatie ‘Destroyer’. Hierbij passeerden eenheden van de Britse 49th ‘West Riding’ Infantry Division het plangebied. Duitse achterblijvers hebben weerstand geboden, maar zover bekend vonden deze gevechten plaats buiten onderhavig plangebied. Rapportage OOO Uit het vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten (OOO) blijkt dat een deel van het plangebied als verdacht, en een deel als onverdacht wordt verklaard: “Voor de als feitelijk verdacht aangemerkte locaties binnen het projectgebied geldt, dat hier voorafgaand (of in het geval van conditionerende onderzoeken voorafgaand aan de geplande werkzaamheden: tijdens) aanvullende opsporingswerkzaamheden geadviseerd wordt.

Op deze locaties zijn immers munitiegerelateerde bodemverstoringen vastgesteld, waardoor het mogelijk is dat hier munitie(gerelateerde) artikelen zijn achtergebleven.”24 Op de binnen dat onderzoek geraadpleegde luchtfoto (maart 1945, Afbeelding 3.17) zijn geen individuele sporen zichtbaar die kunnen wijzen op loopgraven, schuttersputten, onderkomens of iets dergelijks waarbij (voor langere tijd) menselijke activiteit is geweest. Wel zijn enkele inslagkraters zichtbaar. Deze kunnen eventueel met materiaal zijn volgestort.

22

Persoonlijke collectie M. Reinders (Arnhem). LAC, Ottowa. 24 Xplosure 2021, 4. 23

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 23 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Afbeelding 3.17: Luchtfoto maart 1945. De inslagkraters binnen de deelgebieden zijn gemarkeerd met gele stippellijnen. De blauwe contour betreft het oude plangebied zoals weergeven in het rapport (bron: Xplosure 2021).

Archeologische verwachting Het uitgevoerde onderzoek heeft geresulteerd in de volgende gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Op basis van de geomorfologische en bodemkundige gegevens en vondstmeldingen en onderzoek in vergelijkbare geologische condities in de omgeving kan worden gesteld dat voor het plangebied een overwegend middelhoge verwachting geldt voor het Laat-Mesolithicum tot heden. Het uiterst noordelijke puntje van het plangebied kent een zeer hoge archeologische waarde. Er kunnen archeologische resten verwacht worden in de vorm van verspreide begraving, (periodieke) bewoning en landgebruik. Archeologische resten kunnen bestaan uit nederzettingsresten en voor de betreffende periode kenmerkend vondstmateriaal, zoals aardewerk, bouwkeramiek en glas. Daarnaast kunnen resten uit de Tweede Wereldoorlog worden verwacht. Naar verwachting betreft het hier enkel ontplofbare oorlogsresten zonder archeologisch waardevolle context. Dit houdt in dat (een deel van) de boringen moet worden begeleid in het kader van het CS-OOO, maar dat de archeologische (inhoudelijke) vraagstelling omtrent hier niet op hoeft te worden aangepast. Eventuele archeologische resten kunnen direct vanaf maaiveld verwacht worden.

Gezien de hydrologische condities in het plangebied is de verwachting dat de conservering van zowel organische als anorganische archeologische resten goed is.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 24 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

4 Inventariserend veldonderzoek Het inventariserend veldonderzoek heeft bestaan uit een verkennend booronderzoek. De toegepaste onderzoeksmethode voor het veldwerk is gebaseerd op de resultaten van het bureauonderzoek, KNA protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems) 25 en de KNA-Leidraad IVO Karterend Booronderzoek versie 2.026. Greenhouse Advies beschikt over een certificaat voor het uitvoeren van deze werkzaamheden. Voor aanvang van het veldonderzoek is een Plan van Aanpak opgesteld waarin de onderzoeksopzet en de veiligheidsaspecten aan de orde komen.1

4.1

Werkwijze

Voor aanvang van de veldwerkzaamheden is een boorplan opgesteld. De boringen zijn daarbij regelmatig verdeeld over beide terreinen in een verspringend grid gezet. Er is geboord met een dichtheid van zes boringen per hectare (‘verkennend’). In totaal zijn veertien boringen uitgevoerd, verspreid over beide deellocaties: respectievelijk negen en vijf boringen. Boring 2 (Karstraat 53) is enkele meters verzet.27 Een vijftal boorpunten (binnen beide locaties) waren in een voor ontplofbare oorlogsresten risicovol gebied gepland en moesten eerst worden vrijgegeven door een opsporingsbedrijf. 28 Het booronderzoek is uitgevoerd op 15 april 2021 door een senior KNA prospector, geassisteerd door twee bodemkundig karteerders. Er is geboord met een Edelmanboor met een diameter van 8 cm en een zuigerboor (4 cm Ø) voor de zandlagen onder de grondwaterstand. De boringen zijn uitgevoerd tot een minimale diepte van 260 cm -mv en een maximale diepte van 450 cm beneden maaiveld. De locaties van de uitgevoerde boringen zijn ingemeten aan de hand van de lokale topografie. Van alle boorlocaties is de hoogte van het maaiveld bepaald aan de hand van het AHN3.29, Aan de hand van de opgeboorde grond is de bodemopbouw bepaald waarbij ook is gelet op verkleuringen die zouden kunnen wijzen op bodemvorming, vegetatie- en/of cultuurlagen.

De boorprofielen zijn beoordeeld op mate van eventuele bodemverstoring om daarmee de archeologische potentie van de ondergrond van het plangebied in kaart te brengen. Uiteraard is ook gelet op het voorkomen van archeologische indicatoren hoewel dit niet het primaire doel van het verkennende booronderzoek is geweest. De boringen zijn lithologisch beschreven volgens de Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB) versie 5.2.30 Een kaart met de locaties van de uitgevoerde boringen is opgenomen in Bijlage 2: Locatie boringen. De bijbehorende boorstaten zijn weergegeven in Bijlage 3: Boorstaten.

4.2

Bodemopbouw

Binnen beide plangebieden (Karstraat 39 en 53) komt eenzelfde bodemopbouw voor die in het algemeen als volgt is (van boven naar beneden): aan het maaiveld komt een geroerde of opgebrachte toplaag van zand of zandige klei voor, daaronder een ongeroerde zand- of sterk zandige klei. De geroerde toplaag en de daaronder gelegen ongeroerde laag kunnen gerekend worden tot de doorbraakwaaier- of crevasse-afzettingen. Daar weer onder komt een dik pakket van overwegend matig zware klei (komafzettingen) met daarin een tweetal laklagen. Onder dit dikke kleipakket komen beddingafzettingen voor van matig fijn tot grof zand. De geroerde toplaag bestaat geregeld uit opgebracht zand (bestratingszand) met name op het voormalige tuincentrum (Karstraat 39) maar ook ter hoogte van de parkeerplaats (BP 5) aan de Karstraat 53. Op deze plekken lag klinkerbestrating of was sprake van een opgebracht zanddek binnen de kassen. De geroerde toplaag of diepte van de waargenomen bodemverstoring varieert van slechts 25 cm (+10,35 m NAP in BP 3) tot 95 cm (+9,75 m NAP in BP 11) beneden maaiveld maar is gemiddeld 50 cm. De verstoring van de toplaag lijkt met name te zijn veroorzaakt tijdens recente werkzaamheden, bij de realisatie van en het gebruik van het terrein als tuincentrum en vermoedelijk ook ten dele in historische tijden door agrarische activiteiten (bijvoorbeeld het ploegen van de akkers).

Hierin werden geregeld baksteenresten of wat houtskoolresten 25

SIKB 2018 Tol et al., 2012 27 In de beginfase van het onderzoek maakte dit deelgebied nog deel uit van het te onderzoeken plangebied. Dit deel is echter bij de particuliere tuin van het bestaande huis getrokken en zal dus niet in de onderhavige ruimtelijke ontwikkeling en het verkennende booronderzoek en de eventuele vervolgonderzoeken meegenomen worden en valt dus buiten het plangebied. 28 KWS-OCE 29 Gezien de geringe hoogteverschillen zoals zichtbaar op het AHN3 werd een inmeting in het veld niet noodzakelijk geacht. 30 Bosch 2008 26

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 25 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

aangetroffen. In welke mate de top van het (bovenste) oorspronkelijke of natuurlijk afgezette zanddek is geroerd, werd tijdens het booronderzoek niet duidelijk. Er werd in dit zandpakket of deze sterk zandige klei geen bodemvorming waargenomen die zou kunnen wijzen op een (oorspronkelijk) maaiveld in meer historische (bedijkte) tijden. Naar verwachting zou in dit pakket nog wel een sporenniveau of de diepere delen van eventueel voorheen aanwezige archeologische sporen kunnen voorkomen, zie verder. De crevasseafzettingen bovenin het bodemprofiel zijn minimaal 90 tot 175 cm in dikte (inclusief geroerde en/of opgebrachte toplagen). Onder het hiervoor beschreven zandpakket of sterk zandige klei werd een relatief dik kleipakket aangetroffen. Deze matig zware klei wordt toegeschreven aan komafzettingen. De top daarvan ligt op een diepte variërend van 90 cm (9,35 m NAP in BP 1) tot 175 cm (+8,90 m NAP in BP 8 of +8,95 m NAP in BP 11) beneden maaiveld. De onderkant van dit kleipakket is niet overal bereikt omdat gekozen is om niet iedere boring tot in de diepe zandondergrond te zetten, zie hiervoor de volgende laagbeschrijving. In dit relatief dikke kleipakket werden overal een tweetal zogenoemde laklagen aangetroffen.

Deze lagen van (initiële) bodemvorming wijzen waarschijnlijk op perioden van relatief droge bodemcondities met waarschijnlijk verminderde sedimentatie (en erosie) waarbij voor relatief langere tijd een vegetatiedek tot ontwikkeling kon komen. Daarmee is dit ook een aanwijzing voor redelijk gunstige bewoningsmogelijkheden in die perioden in dit gebied. De bovenste laklaag komt voor vanaf een diepte variërend van 180 cm -mv (+8,45 m NAP in BP 1) tot 250 cm -mv (+8,10 m NAP in BP 6). Deze bovenste of eerste laklaag is in iedere boring minimaal bereikt waarbij een drietal boringen zijn doorgezet tot de volgende laag. De onderste of tweede laklaag komt voor vanaf een diepte variërend van 220 cm -mv (+8,05 m NAP in BP 1) tot 310 cm -mv (+7.50 m NAP in BP 9). De laklagen zijn donkergrijs of donker bruingrijs van kleur met daarin dikwijls wat roestvorming en concreties erin. Onder het voorgenoemde relatief dikke kleipakket is in de boringen 3, 9 en 11 een zandlaag aangeboord. Deze boringen, in het midden van beide deelgebieden, zijn juist tot in het onderliggende zandpakket doorgezet ter bepaling van de diepere bodemopbouw. Het zand wordt aangemerkt als beddingzand en bestaat uit matig fijn tot matig grof zand. De top hiervan ligt tussen de +7,00 m NAP en +6,30 m NAP.

Afbeelding 4.2 (boven) een laklaag in boring 6 (Karstraat 39).

Afbeelding 4.1 (links): Een typische boring binnen beide plangebieden, in dit geval boring 3 (Karstraat 53). Boorprofiel van rechtsboven naar links naar beneden, per 50 cm uitgelegd.

Projectcode: P00260 Versie: Definitief

Pagina 26 van 35

Archeologisch onderzoek Karstraat 39 en 53 te Huissen Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

Archeologische interpretatie bodemopbouw De bodemopbouw (en de archeologische trefkans van de ondergrond) komt overeen met de bodemopbouw zoals deze ook direct ten zuiden van de onderhavige plangebieden is aangetroffen in het onderzoek van Transect (2019)31. Mede op basis van hun interpretaties en het gelijke voorkomen van de grondlagen binnen de onderhavige plangebieden, kan het onderste zandpakket toegeschreven worden aan de Formatie van Kreftenheye, het onderste deel van het kleipakket tot de Laag van Wijchen met ook daar bovenin een laklaag met een dikte van 20 tot 40 cm. Deze laklaag zou een datering kunnen hebben tot aan de Late Bronstijd omdat het afdekkende kleipakket na 1.000 v. Chr zou zijn afgezet. 32 Daarmee kan de toplaag van de Laag van Wijchen aangemerkt worden als archeologisch relevant niveau (vondstspreiding en archeologische laag) voor de periode Midden-Steentijd – Late Bronstijd. Bovenop dat niveau werd een ander kleipakket (Formatie van Echteld) aangetroffen met ook een laklaag maar deze is overwegend wat dunner (5 tot 30 cm) dan de laklaag (in de Laag van Wijchen) daaronder. Deze komkleiafzettingen of dit niveau kan gerelateerd worden aan de Stroomgordel van Walbeek (actief van circa 1.500 – 1.000 v.Chr.) en is mogelijk gevormd tot aan de bovengelegen geïnterpreteerde afzettingen van de Malburgen stroomgordel (vanaf circa 150 v.Chr.).

Daarmee kan dat kleipakket met (bovenste) laklaag een archeologisch relevant niveau (vondstspreiding en archeologische laag) hebben vanaf de Midden-Bronstijd tot aan de Late IJzertijd. Het zand of sterk zandige klei bovenin de boorprofielen – onder de geroerde of opgebrachte toplagen – kan geïnterpreteerd worden als doorbraakwaaierafzettingen (of crevasse-afzettingen) gerelateerd aan de Stroomgordel van Malburgen, actief van 150 v.Chr. tot 650 n.Chr. 33 Daarmee kan dat niveau archeologische waarden bevatten uit de periode Late IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd. De top van dit pakket is deels geroerd in vermoedelijk meer recente tijden maar wellicht zijn daarbij niet alle archeologische niveaus of sporen verstoord geraakt.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=73ccd8f0-4cec-4024-8246-d8bae53f47b5