768574 Bijlage 1.4 bijlagen bij ruimtelijke onderbouwing
Tekst van het document
.
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[18]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
3 Gespecificeerde archeologische verwachting 7. Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8. Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9.
Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek?
10. Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie - en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.). Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden. Tabel 11. Relevante onderzoeksvragen m.b.t. de archeologische verwachting.
Op basis van de tijdens het bureauonderzoek verzamelde gegevens is een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Deze geeft inzicht in de aard en de ouderdom (inclusief omvang en uiterlijke kenmerken), (diepte)ligging, en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten. Aard en ouderdom Het verspreidingspatroon van archeologische vindplaatsen is voor een groot deel gerelateerd aan de fysieke eisen die de mens stelde aan de leef- en woonomgeving. Het meest markant zijn de verschillen tussen jager-verzamelaars enerzijds en landbouwers anderzijds. Jager-verzamelaars In de steentijd (paleolithicum t/m neolithicum) leefden de mensen voornamelijk van de jacht, visvangst en het verzamelen van eetbare planten en vruchten. Deze zogenaamde jager-verzamelaars trokken door het landschap en verbleven alleen tijdelijk op een plek. Uit een ruimtelijke analyse blijkt dat hun kampementen in vrijwel alle gevallen waren gesitueerd op de overgang van nat naar droog. Nabij dergelijke gradiëntzones waren namelijk de meeste voedselbronnen voorhanden en was (drink)water bereikbaar. De vindplaatsen bestaan uit kampementen en-of jachtactiviteiten gekenmerkt door onder andere een (oppervlakkige) spreiding van vuurstenen werktuigen en afv al(-lagen) en in mindere mate door grondsporen.
In het westen van het plangebied en in een zone in het centraal-oostelijk deel van het plangebied (rond afslag Elst van de A15) zijn nog pleistocene rivierafzettingen aanwezig. Het is mogelijk dat zich op deze afzettingen resten bevinden uit de prehistorie. In het overige deel van het plangebied zijn meandergordels aanwezig met een datering tussen 3850-2260 BP (Ressen en Baal). Naar verwachting hebben deze stroomgordels de ondergrond geërodeerd. De kans op aan wezigheid van (in situ) resten uit de steentijd in deze zone van het plangebied is daarom laag.
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[19]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Landbouwers Met de introductie van de landbouw (vanaf het neolithicum) werd de mate waarin gronden geschikt waren om te beakkeren een steeds belangrijker factor in de locatiekeuze van de mensen. De eerste akkergronden werden aangelegd op de van nature vruchtbaarste gronden. Bovendien moesten de gronden goed ontwaterd zijn. Archeologische resten kunnen bestaan uit nederzettingsterreinen met cultuurlagen, vondstla gen en allerhande grondsporen. De nederzettingen worden met name verwacht op de hogere (en drogere) locaties, zoals de oeverwallen of de crevasse-afzettingen. Tevens kunnen watergerelateerde resten worden verwacht, zoals fuiken, kano’s, steigerhout e.d., meestal aanwezig in de lagere delen van het landschap. De aanwezigheid van begravingen (waaronder grafheuvels) is zeker niet uit te sluiten (ten zuiden van het plangebied ligt een grafveld uit de romeinse tijd) . Gezien bekende vindplaatsen in de directe omgeving van het plangebied dient rekening gehouden te worden met de aanwezigheid van resten vanaf de (midden) bronstijd. In het centraal-oosten van het plangebied (ter plaatse van de op- en afrit van de A15 afslag Elst) zijn mogelijk nog resten aanwezig van het kanaal ‘De Grift’.
Naar verwachting vinden er echter geen werkzaamheden plaats op deze locatie (kabel wordt onder de A15 door geboord en er staat daar geen plaatsing van zonnepanelen en/of landschappelijke inpassing gepland ). Op enkele locaties heeft in de nieuwe tijd bebouwing gestaan (zie bijlage 10b). (Diepte)ligging Het plangebied kenmerkt zich door een gestapeld landschap waarin meerdere archeologische n iveaus kunnen voorkomen. Archeologische resten worden verwacht vanaf maaiveld/direct onder de bouwvoor en/of op één of meerdere diepere niveaus, al dan niet onder een vegetatiehorizont en/of cultuurlaag - of vondstlaag. Fysieke kwaliteit Het plangebied is ontgonnen voor de landbouw. Regelmatige landbouwkundige werkzaamheden resulteren in dit deel van het rivierengebied meestal in een bouwvoor met een gemiddelde dikte van 25 – 30 cm. Eventuele archeologische resten zullen tot die diepte verstoord zijn. Gezien de naar verwachting kleiige ondergrond zijn de resten waarschijnlijk goed geconserveerd en kennen waarschijnlijk een hoge gaafheid (mede afhankelijk van de diepteligging van de resten). Overzicht De archeologische verwachting en de verschillende deelaspec ten daarvan, zoals hiervoor beschreven, zijn samengevat in tabel 12. Daarnaast zijn de prospectiekenmerken met betrekking tot de verwachte archeologische resten in figuur 3 schematisch verbeeld. Archeologisch e periode
Complextype
Omvang
Kenmerken
Diepteligging
Gaafheid
Paleolithicum
kampementen en-
vondsten en mogelijk
op pleistocene
onbekend,
onbekend
t/m neolithicum
of
vondstlagen. In mindere
afzettingen
afhankelijk
jachtactiviteiten
mate grondsporen.
(alleen in
van diepte
uiterste westen
pleistoceen
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[20]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
en in centraal-
zand.
oostelijk deel van plangebied) bronstijd t/m
nederzetting
cultuurlaag, vondsten,
op
naar
vroege
grondsporen,
meandergordel
verwachting
middeleeuwen
begravingen
van Baal en/of
direct onder
Ressen
bouwvoor en
onbekend
dieper Volle en late
nederzetting
middeleeuwen
cultuurlaag,
op
naar
ophogingslagen (van
meandergordel
verwachting
terpen?), vondsten,
van Baal en/of
direct onder
grondsporen,
Ressen
bouwvoor en
verkavelingssloten nieuwe tijd
onbekend
dieper
Boerderijlocatie/
cultuurlaag,
vanaf maaiveld,
vanaf
perceelsgrenzen
ophogingslagen (van
onder bouwvoor
maaiveld
onbekend
terpen?), vondsten, grondsporen, verkavelingssloten Tabel 12. Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied.
Figuur 3. Diagram voor archeologische vondst- en spoorcomplexen. Rode kader: aanduiding van de situatie in het plangebied.
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[21]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
4 Conclusies en advies 4.1 Conclusie Op grond van de onderzoeksresultaten en onder verwijzing naar de doelstellingen, kunnen de volgende uitspraken worden gedaan: Het plangebied ligt binnen de stroomgordel van Ressen en/of Baal. In en in de directe omgeving van het plangebied zijn diverse archeologische vindplaatsen en AMK-terreinen aanwezig. Een groot deel van het plangebied heeft een (middel-)hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen vanaf de (midden) bronstijd t/m nieuwe tijd. Alleen in het westen en centraal-oostelijk deel van het plangebied zouden nog resten uit de steentijd kunnen voorkomen. De archeologische resten komen naar verwachting voor vanaf maaiveld/direct onder de bouwvoor en/of op meerdere diepere niveaus. Toekomstige werkzaamheden kunnen daarom voor een verstoring van het archeologisch bodemarchief zorgen. De geplande ingrepen voor de landschappelijke inpassing van het zonnepark zijn deels beperkt. Daarom is voor elke afzonderlijke ingreep een advies opgesteld.
4.2 Advies Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied (mogelijk) archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Daarom wordt geadviseerd om de plannen zodanig aan te passen dat verstoring binnen zones met een monumentale waarde (zoveel mogelijk) wordt voorkomen en ingrepen in zones met een hoge- en middelhoge archeologische verwachting te minimaliseren. In veel gevallen zal dit ook (gedeeltelijk) tot de mogelijkheid behoren. Voor de diverse geplande ingrepen wordt het volgende geadviseerd:
4.2.1
Algemene aanbevelingen
- de bodemingrepen geheel of zoveel mogelijk buiten de terreinen met archeologische monumentale waarde (AMK-terreinen) te laten vallen en deze terreinen (met hoge kans op aanwezigheid van archeologie) ongemoeid te laten (bijlage 2). - (diepere) bodemingrepen zoveel mogelijk te laten plaatsvinden in zones met een lage archeologische verwachting, dan wel middelmatige archeologische verwachting (bijlage 2). - indien bij of voorafgaand aan één of meerdere bodemingrepen wordt gefreesd (bijvoorbeeld bij de aanleg van paden of ten behoeve van grond- en bijenwallen e.d.), dan mag dit niet dieper reiken dan 30 cm –Mv (vrijstellingsgrens en top van mogelijk archeologisch niveau). Indien dieper zal worden gefreesd zal per locatie en ingreep moeten worden bekeken of er al dan niet archeologisch vervolgonderzoek zal moeten plaatsvinden (waarschijnlijk in de vorm van en verkennend booronderzoek). - gezien het feit dat het plangebied in WOII-verdacht gebied ligt (bijlage 11) wordt aanbevolen de werkzaamheden onder OCE-begeleiding uit de voeren (al dan niet voorafgaand of tijdens de werkzaamheden).
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[22]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
4.2.2
Aanbevelingen t.b.v. specifieke ingrepen
- voor de aanleg van de middenspanningskabel wordt in eerste instantie geadviseerd zoveel mogelijk de algemene aanbevelingen op te volgen, aangezien de locatie hiervan nog redelijk flexibel is . Hiermee kan de kans op aanwezigheid van archeologische vindplaatsen zoveel mogelijk worden beperkt. Op de geplande locatie van de kabel (kabelbed 1x1 m over een lengte van circa 8 km) wordt archeologisch vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een verkennend booronderzoek met boringen in een enkele raai om de 40 m (diameter 7 cm). Een dergelijk vervolgonderzoek heeft tot doel de opbouw van de ondergrond, de bodemopbouw en/of bodemverstoringen gedetailleerd in kaart te brengen. Aan de hand daarvan kan de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting worden getoetst en kunnen concrete gegevens worden verzameld over gaafheid en diepteligging van de verwachte archeologische resten. - voor de aanleg van de natuurvriendelijke oever langs de zuidzijde van het plangebied wordt archeologisch vervolgonderzoek aanbevolen in de vorm van een verkennend booronderzoek. - voor de plantgaten t.b.v. de knotbomen en bomenrijen en het struweel (indien hiervoor dieper zal worden verstoord dan 30 cm –mv) wordt archeologische vervolgonderzoek aanbevolen in de vorm van een verkennend booronderzoek.
Indien de exacte locatie van de plantgaten bekend is, dan worden de boringen op de betreffende locatie geplaatst. Indien dit (nog) niet bekend is dan wordt geadviseerd de boringen in een raai te plaatsen (op de locatie waar een bomenrij en plaatsing knotbomen gepland staan) met een boring om de 40 m. - de aanleg van de poelen en de plas-dras-zone staan nu gepland in een zone die op de archeologische verwachtingskaart een lage archeologische verwachting heeft. In die zin is dit een gunstige locatie. Aangezien de bodemingrepen dieper reiken dan 30 cm –mv wordt een verkennend booronderzoek geadviseerd voor deze zones. - de locatie van het inkoopstation is nog niet vastgelegd. In eerste instantie wordt geadviseerd de algemene aanbevelingen op te volgen met betrekking tot deze bodemingreep: de plaatsing indien mogelijk in een zone met een lage archeologische verwachting te plannen. Vervolgens wordt voor de geplande locatie een verkennend booronderzoek geadviseerd.
4.2.3
Geen vervolgonderzoek geadviseerd voor de volgende ingrepen: 2
- Het te verstoren oppervlak t.b.v. de gehele zonnepanelenweide is circa 1 50 m (per paal 5x10 cm = 2
50 cm ). Over een totaal oppervlak van circa 58,3 ha is dit 0,26 % van het geheel. Dit percentage is zo minimaal dat voor het aanbrengen van de palen t.b.v. de zonnepanelen geen archeologisch vervolgonderzoek wordt geadviseerd, ook niet voor de gebieden met een hoge en/of monumentale archeologische waarde, aangezien het archeologisch onderzoek meer verstorend zal zijn dan de werken zelf; - Voor het plaatsen van het hekwerk langs een deel van het plangebied wordt eveneens geen vervolgonderzoek geadviseerd, gezien de minimale omvang hiervan: over een lengte van 5 km om de 2 2
2
m een paal van 25 cm , in totaal 6 m , wat overeenkomt met 0,12% van het gehele hekwerk. - bij de plaatsing van de trafostations vindt in principe geen grondroeri ng plaats. De stations worden op betonnen platen gezet. Indien alvorens toch gefreesd wordt, zie algemene aanbevelingen. - indien bij het aanbrengen van de grond- en bijenwallen geen bodemingrepen plaatsvinden, dan wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. Er wordt er vanuit gegaan dat de wallen opgeworpen worden van
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[23]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
afgegraven (en geroerde) grond, niet afkomstig van het plangebied zelf. Indien dit niet het geval is, of indien er bijvoorbeeld wordt gefreesd, zie algemene aanbevelingen. - indien bij het dempen van de sloot geen grondroerende activiteiten plaatsvinden (waar komt de grond vandaan en/of wordt er gefreesd?) dan wordt geen vervolgonderzoek aanbevolen. Indien dit wel het geval is, zie algemene aanbevelingen. - voor het verwijderen van de gronddepots ten westen en oosten van de Tielsestraat wordt geen archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht, indien niet dieper wordt afgegraven dan de top van de onderliggende bouwvoor. Het gronddepot ten oosten van de Tielsestraat ligt ter hoogte van AMK-terrein 12550. Geadviseerd wordt om bodemingrepen op deze locatie zoveel mogelijk te vermijden (zie algemene aanbevelingen). NB. Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verplicht (vondstmelding via ARCHIS).
4.3 Tot slot Bovenstaand advies is van toepassing op de huidige planvorming. Indien het plangebied in de toekomst opnieuw ingericht gaat worden dient opnieuw te worden bekeken of archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Het gebied wordt dus niet archeologische vrijgegeven. Voor de zonnepanelenweides bijvoorbeeld geldt dat de bodem in de huidige planvorming vrijwel ongemoeid blijft. Echter bij de verwijdering van de panelen (loodrecht/uitgraven van de palen?) en/of toekomstig gebruik van het gebied kunnen grootschalige bodem- en archeologisch verstorende activiteiten plaatsvinden, waarvoor wel een archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk kan zijn. Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid , de gemeente Overbetuwe, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[24]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Literatuur Cohen, K.M.& E. Stouthamer, 2012. Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta. Universiteit Utrecht, Utrecht. Cohen, K.M., E. Stouthamer, W.Z. Hoek, H.J.A. Berendsen & H.F.J. Kempen, 2009. Zand in banen: zanddieptekaarten van het rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Provincie Gelderland/Universiteit Utrecht, Arnhem/Utrecht. Habraken, J., 2014. Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem. Eisen en kaders voor onderzoek en beoordeling van rapporten. Kalisvaart, C. & A. ter Wal, 2016. Oosterhout Park 15 fase 1. Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P). BAAC-rapport A-14.0218. BAAC bv, ’s Hertogenbosch. Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. SIKB, 2016. Beoordelingsrichtlijn Archeologie. BRL SIKB 4000. SIKB, Gouda. Tol, A.J., J.W.H.P. Verhagen, M. Verbruggen, 2012. Leidraad inventariserend veldonderzoek: d eel: karterend booronderzoek, versie 2.0. SIKB, Gouda. Van de Glind, M., 2013. Oosterhout Ontsluitingsweg Park 15. Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven. BAAC-rapport A-12.0120. BAAC bv, ’s Hertogenbosch. Verhelst, E.M.P. & G. Zielman , 2014.
Oosterhout-Nieuwedijk en Slijk-Ewijk-Hoog Essen, gemeente Overbetuwe; aardgastransportleidingtracé Angerlo-Beuningen (A-663), catalogusnummer 16; archeologisch onderzoek: opgraving en begeleiding. RAAP-rapport 2350. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland. TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht. Willemse, N.W., 2009. Archeologisch beleid van de gemeente Overbetuwe, deel 1: actualisatie van de archeologische kaarten ; deel 2 voorstel tot bijstelling wettelijk verplichte ondergrens archeologisch onderzoek gemeente Overbetuwe. RAAP-rapport 2003. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp.
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[25]
Plangebied Zonnepark Overbetuwe, A15 tracé Ewijk -Ressen, gemeente Overbetuwe; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuren: Figuur 1. Ligging van het plangebied met locatie zonnepanelen (blauw omlijnd) en kabel (rode lijn); inzet: ligging in Nederland (ster).
5
Figuur 2. Het plangebied geprojecteerd op een luchtfoto uit 2017.
17
Figuur 3. Diagram voor archeologische vondst- en spoorcomplexen. Rode kader: aanduiding van de situatie in het plangebied.
21
Tabellen: Tabel 1. Administratieve gegevens.
7
Tabel 2. Relevante onderzoeksvragen m.b.t. aardkundige situatie.
9
Tabel 3. Samenvattend overzicht van de geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken van het plangebied en de directe omgeving.
10
Tabel 4. Overzicht van de holocene stroomgordels.
11
Tabel 5. Relevante onderzoeksvragen m.b.t. archeologische gegevens.
11
Tabel 6. Samenvattend overzicht van het geldende archeologiebeleid en achterliggende verwachtingskaart.
12
Tabel 7. Overzicht van de bekende archeologische monumenten in en rond het plangebied (beschreven van west naar oost)
14
Tabel 8. Relevante onderzoeksvragen m.b.t. de historische situatie.
15
Tabel 9. Samenvattend overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
16
Tabel 10. Samenvatting van de toekomstige situatie.
18
Tabel 11. Relevante onderzoeksvragen m.b.t. de archeologische verwachting.
19
Tabel 12. Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied.
21
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Gemeentelijke archeologische beleidskaart Bijlage 3. Geomorfologische kaart van Nederland (schaal 1:50.000) Bijlage 4. Holocene stroomgordelkaart (Cohen & Stouthamer, 2012) Bijlage 5. Zandieptekaart (Cohen, 2010) Bijlage 6. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2) Bijlage 7. Bodemkaart van Nederland (1:50.000) Bijlage 8. Bestemmingsplannen Bijlage 9. Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart Bijlage 10. Divers historisch kaartmateriaal Bijlage 11. Luchtfoto’s (15-03-1945) met mogelijke structuren uit de tweede wereldoorlog Bijlage 12. Overzicht geplande werkzaamheden Bijlage 13. Motivatie geraadpleegde bronnen
RAAP-rapport 3613 / versie 30-10-2018
[26]
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering
Tijdperk
Recente tijd
- 1945 C
Nieuwe tijd
- 1850
B
- 1650
A
- 1500
Laat B Laat A Vroeg
Middeleeuwen
D: Ottoonse tijd
C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd
A: Volksverhuizingstijd Laat
Romeinse tijd
Midden
Vroeg Laat
IJzertijd
Midden
Vroeg Laat
Bronstijd
Midden
Prehistorie
Vroeg Laat
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Mesolithicum (M idden Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Paleolithicum (Oude Steentijd)
Jong B Jong A Midden
Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
- 1250 - 1050 - 900 - 725
- 525 - 450
- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000
- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700
- 12.500 - 16.000
- 35.000 - 250.000
Bijlage 2. Gemeentelijke archeologische beleidskaart
Bijlage 3. Geomorfologische kaart van Nederland (schaal 1:50.000)
Bijlage 4. Holocene stroomgordelkaart (Cohen & Stouthamer, 2012)
Bijlage 5. Zandieptekaart (Cohen, 2010)
Bijlage 6. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2)
Bijlage 7. Bodemkaart van Nederland (1:50.000)
Bijlage 8. Bestemmingsplannen
Bijlage 9. Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart
Bijlage 10.
Divers historisch kaartmateriaal
Bijlage 11. Luchtfoto’s (15-03-1945) met mogelijke structuren uit de tweede wereldoorlog
Bijlage 12.
Overzicht geplande werkzaamheden
Bijlage 13.
Motivatie geraadpleegde bronnen
Geologische kaart van Nederland
x
Geomorfologische kaart van Nederland
x
Gedetailleerde bodemkaarten
x
x
DINO
x
Gegevens milieukundig bodemonderzoek
x
Actueel Hoogtebestand Nederland
x
Lucht- en satellietfoto’s
x
Topografische kaart van Nederland
x
Oud(st)e kadasterkaarten
x
Historische kaarten van Nederland
x
Beeldmateriaal bouwhistorie
x
Archeologische en cultuurhistorische rapportages
x
Archieven (RAAP)
x
Eigenaar en gebruiker
x
AMK
x
ARCHIS
x
CMA
x
CAA
x
Amateurarcheologen Gemeentelijke waarden- of verwachtingskaart Archeologisch depot
x x x
relevante informatie
Bevat geen (nieuwe)
x
Niet beschikbaar voor dit plan-/onderzoeksgebied
Bodemkaart van Nederland
Geraadpleegd, niet afgebeeld
Bron
Geraadpleegd en afgebeeld
LS03 en LS04, motivatie voor de keuze van de geraadpleegde bronnen (+ indien van toepassing)
Opmerking
Ressen, Zonnepark langs A15
Bijlage 4 Proefsleuvenonderzoek zonnepark Overbetuwe
85
RAAP Adviesdocument 1311
Type onderzoek
:
Proefsleuvenonderzoek
Toponiem plangebied
:
Zonnepark Overbetuwe
Plaats
:
Elst
Gemeente
:
Overbetuwe en Lingewaard
Provincie
:
Gelderland
Opdrachtgever
Sunvest
RAAP-projectcode
:
OVQZ7
Auteur(s)
:
F.P. Westra
Versie
:
16 november 2022
Inleiding In november 2022 heeft RAAP een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in tien deelgebieden van het toekomstige Zonnepark Overbetuwe. Op deze locaties zullen graafwerkzaamheden worden uitgevoerd ten behoeve van natuurvriendelijke oevers (deelgebieden 5, 7, 8 en 10) en voor de aanleg van een stroomkabel (deelgebieden 4, 6 en 9). In deelgebieden 1, 2 en 3 worden zowel natuurvriendelijke oevers als een stroomkabel aangelegd. Het doel van het proefsleuvenonderzoek was Om vast te stellen of binnen de geselecteerde zones een vindplaats aanwezig is en deze te begrenzen en te waarderen. Het proefsleuvenonderzoek moet uitwijzen of deze resten behoudenswaardig zijn en of ze door de geplande ingreep kunnen worden aangetast . Omdat op voorhand rekening is gehouden met een archeologische begeleiding van de natuurvriendelijke oevers, zullen de resultaten van de begeleiding en het proefsleuvenonderzoek samen worden gerapporteerd. Het is de bedoeling dat de aanleg van de natuurvriendelijke oevers vanaf december 2022/januari 2023 tot in het tweede kwart van 2023 gaat plaatsvinden. Om deze reden is ervoor gekozen middels dit adviesdocument per deelgebied de resultaten van het proefsleuvenonderzoek en het advies voor eventueel vervolg kort toe te lichten.
Figuur 1. Doorsnede overzicht van de geplande gecombineerde aanleg van de middenspanningskabel en de natuurvriendelijke oevers in deelgebieden 1, 2 en 3.
Figuur 2. De onderzoeksgebieden voor het proefsleuvenonderzoek (rood) en de locaties van de aanleg van de natuurvriendelijke oevers (blauw).
Resultaten en advies proefsleuvenonderzoek
Figuur 3. Allesporenkaart deelgebied 1.
Deelgebied 1 (Proefsleuven 5, 6 en 7) Proefsleuf 5 is aangelegd in de teen van één van de heuvels die in het gebied zijn aangelegd. De eerste 50 cm van de bodemopbouw bestond uit een laag opgebrachte grond (laag 1001) Daaronder bevond zich een oeverpakket op beddingzand. Het vlak in deze put is aangelegd in het oeverpakket onder de verstoring. In deze put waren geen sporen of indicatoren aanwezig. In proefsleuf 6 was een schuin op de put lopende greppel aanwezig die onder laag 1001 uitkwam , waarin ook baksteen aanwezig was. Vermoedelijk is dit een oude perceelsloot. Het vlak is aangelegd in de top van laag 40 die hier een stuk ondieper a anwezig was dan in werkput 5. Verder in oostelijke richting was op laag 40 wel weer een kleiiger pakket aanwezig, mogelijk een oeverpakket. in proefsleuf 7 was aan het begin van de put ook een greppel aanwezig met een schuine oriëntatie. Verder was het vlak zeer dicht onder het maaiveld, op zo’n 30 tot 40 cm – mv ‘waren onder laag 1001 kronkelwaardafzettingen aanwezig, met afwisselende laagjes zand en klei. Het vlak is aangelegd in de top van de kronkelwaard afzettingen. Vermoedelijk is de top van de kronk elwaardafzettingen afgetopt. Naar onderen toe was in de zandige afzettingen van de kronkelwaard een fining upwardsequentie waarneembaar.
Op basis van de huidige resultaten wordt vervolgonderzoek in dit deelgebied niet geadviseerd.
Figuur 4. Allesporenkaart deelgebied 2.
Deelgebied 2 (proefsleuven 1 & 2) Proefsleuf 1 bevatte een onder de bouwvoor een oeverpakket, de top ervan zou een oude cultuurlaag of vegetatiehorizont kunnen zijn (2020), vondstmateriaal of indicatoren ontbreken echter. Onder het oeverpakket waren beddingafzettingen aanwezig. In proefsleuf 2 is een geul aangetroffen, de top ervan toont mogelijk tekenen van her activatie met zandige afzettingen waartussen in het vlak kleilagen dagzomen. Aan de westzijde van de sleuf was een mogelijke nevengeul aanwezig, met in de top verspoeld Romeins aardewerk (zeer klein en afgerond) en een klein hoefijzer, vermoedelijk middeleeuws. In het perceel ten oosten van deze sleuf is een geul gekarteerd in het booronderzoek. De resultaten van het proefsleuvenonderzoek vormen geen aanleiding om voor dit deelgebied een vervolg aan te bevelen.
Figuur 5. Allesporenkaart deelgebied 3.
Deelgebied 3 (Proefsleuven 3 en 4) Proefsleuf 3 bleek volledig te zijn verstoord. De put bevond zich in een delletje in het landschap, en de bovengrond was over de gehele lengte al tot ca 50 cm – mv losgeweekte, dit had te maken met explosievenonderzoek. In de put waren tevens meerdere verstoringen aanwezig, met onder meer een subrecent diergraf en enkele afvalkuilen met geëmailleerd goed. Aan de oostzijde van de sleuf waren ook losse bakstenen aanwezig en enkele paalsporen. Volgens de kaart van 1832 was hier in het verleden tot de aanleg van de A15 een historisch erf aanwezig. In proefsleuf 4 zijn aan de westzijde ook een aantal paalkuilen en aardewerk scherven uit de nieuwe tijd aangetroffen. Verder naar het oosten zijn een kuil en een greppel aangetroffen, met handgevormd aardewerk. De resten uit de nieuwe tijd in deelgebied 3 kunnen worden gekoppeld aan het historische erf dat op oude kaarten nog staat afgebeeld. Hier kunnen nog archeologische resten worden verwacht, en wordt intensieve begeleiding van de civieltechnische werkzaamheden aanbevolen.
Figuur 6. Allesporenkaart deelgebied 4.
Deelgebied 4 (proefsleuven 8 t/m 13) Het profiel in de proefsleuven 8, 9 en 10 bestaat uit een recent verploegde bouwvoor (4000) met daaronder een vegetatiehorizont (4020). Daaronder twee oeverpakket ten (4021 en 4022). Naar
onderen worden de oeverafzettingen zandiger. De oeverafzettingen bevinden zich op een grofzandig en grindig pakket beddingafzettingen (4050). De top hiervan is licht humeus en bruin gekleurd (vulling 0). Daaronder is de bedding lichter van kleur (vulling 1). De vlakken zijn aangelegd in laag 21, onder de vegetatiehorizont. Hierin is in werkput 8 een spoor aangetroffen. Dit betrof een kuil met houtskoolresten. Dateerbaar vondstmateriaal ontbreekt zowel in het spoor als bij de aanleg. Daarnaast zijn nog enkele oude kavelsloten aangetroffen . Het lijkt erop dat de beddingafzettingen in oostelijke richting oploopt en ondieper onder de oeverafzetting aanwezig is. In de proefsleuven 11, 12 en 13 lijkt een vergelijkbaar beeld met de eerder sleuven wat betreft de bodemopbouw te zijn. Echter ontbreekt laag 20 hier. Deze lijkt volledig te zijn verploegd en opgenomen in laag 4000. In profiel 1101 is onder de beddingafzettingen een vermoedelijke kronkelwaardafzetting van zeer siltig fijn zand aanwezig (laag 4070). In werkput 12 is deze laag onder de bedding iets minder siltig, maar vertoond met de fijne gelaagdheid nog wel tekenen van een kronkelwaard (laag 4074). Net als in de drie eerdere sleuven lijkt het zandpakket in oostelijke richting steed s verder omhoog te komen. Er zijn enkel sporen van oude kavelsloten aangetroffen. Archeologische sporen zijn in de drie sleuven niet gedaan.
In kijkgaten 14, 15 en 16 waren onder de bouwvoor geen duidelijke oeverafzettingen aanwezig. Hier was meer sprake van siltige (minder zandigere) afzettingen die meer passen bij komafzettingen. In werkput 14 is op een meter onder maaiveld een siltig oeverpakket aanwezig met veel kalkconcreties (laag 4028). Daarboven zijn twee lagen komafzettingen aanwezig (4060 en 4065). In werkput 15 en 16 zijn op een diepte van 1 meter (de verstoringsdiepte van de toekomstige werkzaamheden) geen oeverafzettingen bereikt. In werkput 17 waren daarentegen wel weer oeverafzettingen aanwezig, en is het profiel met lagen 4020, 4021 en 4022 weer aangetroffen. In werkput 18 was de bodem tot een meter - mv verstoord, met geel zand en brokken klei. ( Op de kaarten van Topotijdreis werd hier tot 2010 een weg aangegeven. Dit zal een verstoring van het oude wegcunet zijn.) Daaronder was laag 4022 nog aanwezig, maar hierin zijngeen archeologische resten gevonden. Op basis van de resultaten in deelgebied 4, waarbij slechts één spoor zonder dateerbaar materiaal is aangetroffen, kan worden gesteld dat verder vervolgonderzoek binnen dit deelgebied niet no odzakelijk is.
Figuur 7. Allesporenkaart deelgebied 5.
Deelgebied 5 (Proefsleuven 19 en 20) In deze proefsleuven was een oeverpakket tot circa 1 m -mv aanwezig, met daaronder beddingzand. Het oeverpakket was opgedeeld in lagen 5021, 5022 en 5029. Deze laatste een dik pakket kleiig zand met grof zand en grind. Qua kleur en zand en grindbijmenging leek deze laag op de in deelgebied 4 aangetroffen beddingafzetting (4050) maar laag 5029 is in tegenstelling tot 4050 kleiig. Het lijkt h ier te gaan om een eerste fase van een oeverpakket, die qua periode mogelijk gelijktijdig is met 4050. Het vlak is aangelegd in laag 5022. Hierin zijn één kuil en verder geen vondstmateriaal aangetroffen. Archeologisch vervolgonderzoek is op basis van de proefsleuven niet noodzakelijk.
Deelgebied 6 (Proefsleuf 21) Ook hier bestond het profiel uit oever op beddingafzettingen. De oeverafzettingen bestonden onder de bouwvoor uit vegetatiehorizont 6020 en lagen 6025 en 6026. In de lagen 6025 en 6026 zijn verschillende kleine fragmenten aardewerk en vuursteen gevonden. Daarnaast bevatte deze lagen opvallend veel grote stukken grind. Het aardewerk vertoond tekenen van verwering. Het lijkt erop dat dit materiaal is verspoeld. Zo is Romeins aardewerk afkomstig uit eenzelfde laag als een vuursteenafslag. Sporen zijn niet aangetroffen. Het verspoelde materiaal dat is aangetroffen is te gering om een doorstart naar een opgraving of een archeologische begeleiding te rechtvaardigen. Vervolgonderzoek in deelgebied 6 wordt daarom niet aanbevolen.
Deelgebied 7 (Proefsleuf 22) Ook in deelgebied 7 bestaat de bodemopbouw uit oeverafzettingen op beddingafzettingen. Met aan de basis van de oeverafzettingen een kleiig zandpakket (7029). Ingegraven in laag 7022, en afgedekt door laag 7021 is een spoor aangetroffen met houtskool en verbrand bot. Hier zou sprake kunnen zijn van een crematiegraf (S35). Ook is in laag 7022 aardewerk aangetroffen. S35 is bemonsterd, met het oog op specialistisch onderzoek waarbij vast gesteld zou kunnen worden dat hier sprake is van menselijk botmateriaal gaat. Hoewel het aantal vondsten in dit deelgebied gering is, is de aanwezigheid van een mogelijk crematiegraf op dit moment reden om hier vervolgonderzoek aan te bevelen. Aangezien in dit deelgebied natuurvriendelijke oevers worden aangelegd kan dit het beste worden uitgevoerd doormiddel van een archeologische opgraving – variant begeleiding. Hierbij zullen de civieltechnische werkzaamheden onder continue toezicht van een archeoloog worden uitgevoerd.
Figuur 8. Allesporenkaarten deelgebieden 6 (boven) en 7 (onder).
Figuur 9. Allesporenkaart deelgebied 8.
Deelgebied 8 (Proefsleuven 23 en 24) In deelgebied 8 was ondiep onder het maaiveld een archeologisch sporenniveau aanwezig. Onder de bouwvoor ging het vanaf ca 26 tot 36 cm -mv om 8020, die vrij dun was. Vanaf ca 42 cm -mv was laag 8022 aanwezig waarop het vlak is aangelegd. Ook deze laag was vrij dun. Vanaf ca 55 cm - maaiveld was een de vrij zandige basis van het oeverpakket laag 8029 aanwezig. In zowel werkput 23 als 24 zijn verschillende kuilen aangetroffen die gezien de kleur en textuur vermoedelijk zijn ingegrave n vanuit laag 8020. Ook waren in laag 8020 verschillende aardewerkfragmentjes aanwezig. In werkput 23 is een crematiegraf met urn gevonden (S38) die door laag 8022 en 8029 was ingegraven. Op basis van de aanwezigheid van de verschillende sporen en het cre matiegraf op minder dan een halve meter -mv, is bij verdere ingrepen in het gebied vervolgonderzoek noodzakelijk. In dit deelgebied is een natuurvriendelijke oever voorzien. De aanwezigheid van een grafveld wordt hier als zeer waarschijnlijk geacht. Het archeologisch begeleiden van het aanleggen van natuurvriendelijke oevers wordt bij een grafveld als niet wenselijk gezien, aangezien het opgraven van een grafveld zeer arbeidsintensief is. Indien mogelijk wordt geadviseerd om op deze percelen af te zien van het aanleggen van een natuurvriendelijke oever, om daarmee de archeologische waarden in situ te behouden.
Figuur 10. Allesporenkaart deelgebied 9.
Deelgebied 9 (proefsleuven 25 t/m 30) In proefsleuf 25 was onder de bouwvoor een dikke laag opgebrachte grond aanwezig waardoor de oeverafzettingen pas vanaf een diepte van 78 cm - mv aanwezig waren. In werkput 25 waren een tweetal paalkuiltjes aanwezig. Proefsleuven 26 en 27 hebben geen sporen opgeleverd. Vanaf werkput 28 lijkt er sprake te zijn van een nattere bodemopbouw en verdwijnt het beddingzand in oostelijke richting geleidelijk naar beneden. Onder laag 20 is een grijze laklaag aanwezig (9023) van siltige klei, en zijn lagen 25 en 26 aanwezig, met een duidelijk onderscheid in een laag met meer ijzerafzettingen (laag 25) en meer mangaanafzettingen (laag 26). Beide lagen zijn in tegenstelling tot in werkput 26 niet zandig maar siltig. In profiel 2901 in werkput 29 is het beddingzand in de profielkuil ook niet meer aanwezig, deze is bij het boren op een diepte van 185 cm -mv pas aanwezig. Halverwege de put komt het beddingzand plots weer scherp omhoog en zijn de bovenliggende lagen geleidelijk aan weer zandiger. Het lijkt erop dat er tussen werkput 28 en 29 een geul aanwezig is. Ook in werkput 30 bevindt het beddingzand zich relatief ondiep. In alle aangelegde putten waren overstekende drainagesleuven aanwezig. Dit wijst erop dat dit deelgebied relatief nat was.
in werkput 29 is in het profiel onder laag 9023 een spoor aangetroffen en verder zijn in deze put enkele fragmenten aardewerk aangetroffen. Het aantal vondsten en sporen dat is aangetroffen is gering. Gezien de aard van de verstoring (een sleuf van 1 meter breed) is de verwachting niet groot dat er bij de werkzaamheden veel archeologische resten verstoord gaan worden. Het advies is dan ook om in dit deelgebied geen archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren.