CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

224374 - bijlage 1 - RAAPrap_3878_LIAB5_20210419 - arch waardenkaart 2021.pdf

Raadsvergadering 30 september 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Archeologische waardenkaart (Hamerstuk)15.423 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

4.4.2

Nieuwe ondergrenzen gemeente Lingewaard

Diepte van de bodemingreep Op basis van archeologisch-inhoudelijke argumenten zijn alle bodemingrepen die niet dieper reiken dan 30 cm -Mv vrij gesteld van archeologisch vooronderzoek. Deze ondergrens van 30 cm is gebaseerd op de gemiddelde diepte van de verstoorde bovengrond (veelal de bouwvoor). Uitgezonderd zijn de bestaande natuurgebieden (bijv. bestemming ‘natuur’ in vigerend bestemmingsplan). In de praktijk blijkt dat deze gebieden lang niet altijd geploegd zijn. Eventuele archeologische resten in de bovengrond bevinden zich hier dan ook nog mogelijk in hun oorspronkelijke context. Van daar dat in deze gebieden alleen zeer ondiepe ingrepen (minder dan 5 cm -Mv; dikte strooisellaag) worden vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Deze dieptevrijstelling van 30 cm geldt overigens niet voor het archeologisch veldonderzoek zelf. Wanneer er op een terrein archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden, dan zal dit moeten gebeuren vanaf maaiveldniveau, niet pas vanaf 30 cm beneden maaiveld. Oppervlakte bodemingreep Bij de oppervlakte-ondergrenzen geldt als algemene richtlijn: hoe hoger de archeologische waarde of verwachting van een gebied, hoe kleiner de ondergrens. In gebieden met een hoge archeologische waarde of verwachting bevinden zich namelijk naar verwachting meer vindplaatsen dan in gebieden met een middelhoge en een lage archeologische verwachting.

Voor deze gebieden geldt dan ook dat bij

20 Geregistreerd in ARCHIS3 (peildatum 24 februari 2019). 21 Dezelfde vraag is gesteld door de Rijksdienst voor cultureel erfgoed (De Groot e.a. 2011, p. 91 e.v.). Zie verder W illemse 2009b. 27

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

relatief kleine ingrepen vindplaatsen kunnen worden verstoord. Of vindplaatsen daadwerkelijk worden verstoord wordt sterk bepaald door de aard, omvang en diepteligging van de geplande bodemingrep en. Uit de analyse en evaluatie (Appendix 1) blijkt dat in zones met een middelhoge of lage archeologische verwachting slechts in een zeer gering percentage van de kleinere onderzoeksgebieden ook daadwerkelijk archeologische resten worden aangetroffen. Bij het instellen van een ondergrens kleiner dan 1000 m² in middelhoge verwachtingszones en 5000 m² in lage verwachtingszones zullen – bij voortzetting van de huidige AMZ-toetsingsprakrijk - situaties waarbij al dan niet onbedoeld archeologische resten worden vernietigd zeer beperkt blijven. De stelling, dat met het instellen van hogere ondergrenzen mogelijk een belangrijk deel van het archeologische bodemarchief ongezien verloren gaat, kan niet worden onderbouwd met empirische gegevens. Dit geldt evenwel niet voor terreinen waar redelijkerwijs op voorhand kan worden uitgegaan van de aanwezigheid van archeologische resten (hoge verwachtingszones, AMK -terreinen, archeologische vindplaatsen historische kernen, rondom bekende vindplaatsen etc.).

Als belangrijke kanttekening geldt natuurlijk wel dat de gebruikte casuïstiek uitgaat van de historische praktijk van toetsing en methodiek (empirie) en van de huidige inzichten in de aard van het archeologisch bodemarchief . Mocht die toetsingspraktijk veranderen, of mochten de inzichten veranderen, dan zal mogelijk een andere afweging noodzakelijk zijn. In tabel 3 staan de oppervlakte- en diepte ondergrenzen vermeld die vanaf vaststelling van dit beleidsdocument in de gemeente Lingewaard kunnen gaan gelden.

Verwachtingszone

Beleidszone

Grenswaarden diepte cm/oppervlakte

Archeologisch rijksmonument

AWV-1

nvt

AMK-terrein

AWV-2

0/30 m 2

Zone met een zeer hoge verwachting

AWV-3

30/50 m 2

Zone met een hoge verwachting

AWV-4

30/200 m 2

Zone met een middelmatige verwachting

AWV-5

30/1000 m 2

Zone met een lage verwachting

AWV-6

30/10.000 m 2

Rivierbed Waal en Oude Rijn/Nederrijn

AWV-7

0/10.000 m 2

Tabel 3. Archeologische waarde-categorieën gemeente Lingewaard met bijbehorende ondergrenzen.

Toelichting bij deze ondergrenzen: 1.

Voor de wettelijk beschermde monumenten, AMK-terreinen en gemeentelijke vindplaatsen en voor de zones direct rondom de bekende vindplaatsen wordt geadviseerd om de thans gehanteerde ondergrenzen te handhaven

2.

Voor de gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde wordt geadviseerd om de in de Monumentenwet gestelde ondergrens ten aanzien van de onderzoeksplicht naar boven bij te stellen naar 200 m². Het risico voor de archeologische monumentenzorg lijk t klein. Er zal nagenoeg geen verlies aan archeologische waarden optreden vergeleken met de huidige toetsingspraktijk.

3.

Voorgesteld wordt om een ondergrens van 1000 m² (0,1 ha) in middelhoge verwachtingszones te gaan hanteren. Bij deze ondergrenzen treedt waarschijnlijk nauwelijks verlies aan archeologische waarden op vergeleken met de huidige toetsingspraktijk. 28

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

4.

Voorgesteld wordt om een ondergrens van 10.000 m² (1 ha) in lage verwachtingszones en voor het rivierbed van Waal en Oude Rijn/Nederrijn te gaan hanteren.

Zie Appendix 1 voor een uitgebreide toelichting en onderbouwing .

4.5 Beleidsuitgangspunten gemeente Lingewaard 4.5.1

Wettelijke verplichting

De wet- en regelgeving rond archeologie en ruimtelijke ordening in ons land is sterk in beweging. Sinds 1 september 2007 is het wettelijk kader voor archeologie, de Monumentenwet, via een wijzigingswet herzien. Daarnaast is de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) per 1 juli 2008 ingegaan. Gemeenten dienen bij de vaststelling van een bestemmingsplan of beheers verordening als bedoeld in artikel 3.1 en 3.38 Wro altijd rekening te houden met in de grond aanwezige dan wel te verwachten archeologische waarden. Deze bestemmingsplanverplichting brengt met zich mee dat gemeenten het kader moeten stellen voor de archeologische monumentenzorg. Zij hebben dus een kerntaak in de uitvoering van de archeologische monumentenzorg en moeten bij ruimtelijke besluitvorming het archeologische belang afwegen tegen de andere belangen. Per januari 2012 is het Besluit ruimtelijke ordening zodanig gewijzigd, dat naast archeologie ook de overige cultuurhistorische waarden (historische bouwkunst, cultuurlandschap, historische ecologie, aardkundige waarden) in het bestemmingsplan aandacht krijgen. In de toelichting dient te worden gemotiveerd hoe met al die waarden is omgegaan.

4.5.2

Juridisch-planologische verankering

Om aan deze wettelijke taak te voldoen wordt voor de terreinen met gewaardeerde archeologische resten (Waarde-archeologie 1), de terreinen met archeologische resten (Waarde -archeologie 2 en 3) en de archeologische verwachtingsgebieden (Waarde-archeologie 4, 5, 6 en7) aanbevolen deze op te nemen in het gemeentelijk bestemmingsplan (aanduiding op de verbeelding en vermelden in de toelichting). Van de zones binnen Waarde-archeologie 1, 2 en vaak ook 3 is vastgesteld dat er archeologische resten aanwezig zijn; in het geval van zones binnen Waarde -archeologie 4, 5, 6, of 7 is dit niet vastgesteld maar kan worden aangenomen dat er in meer of mindere mate archeologische resten verscholen gaan.

4.5.3

Omgang met generieke verwachtingen

Binnen de archeologische verwachtingsgebieden (Waarde-archeologie 4, 5, 6, en 7) kunnen alsnog grote gebieden voorkomen waarin archeologische resten grotendeels of zelfs geheel ontbreken, zelfs indien er sprake is van een hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten. Om op een goede manier met deze onzekerheid om te gaan gelden zijn twee afwegingen van belang. De eerste afweging betreft de kans dat er bij een bodemingreep van een bepaalde omvang daadwerkelijk sprake zal zijn van verstoring van waardevolle archeologische resten. Hierbij geldt het eenvoudige principe hoe kleiner de ingreep, hoe geringer de kans op verstoring. De tweede afweging betreft de mogelijkheden die de huidige archeologische onderzoeksmetho den bieden om de aanwezigheid van deze waardevolle resten, en daarmee de verstoring daarvan, werkelijk aan te tonen. In gebieden met een globale archeologische verwachting, waarvoor slechts op hoofdlijnen aangegeven kan worden welke archeologische resten a anwezig kunnen zijn, is het doorgaans niet mogelijk om een onderzoeksmethode te kiezen die naadloos aansluit bij het karakter van de aanwezige archeologische resten. Wanneer de archeologische verwachting niet voldoende gespecificeerd kan worden om onderzoeksmethode en -intensiteit op maat te kunnen bepalen, zal gekozen moeten worden voor een methode met een acceptabele opsporingskans voor een breed scala 29

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

aan vindplaatstypen. Om archeologische resten te kunnen opsporen wordt daarom gebruik gemaakt van relatief goedkope standaardonderzoeksmethoden (bureau- en/of booronderzoek, proefsleuven) die gericht zijn op het steekproefsgewijs verzamelen van (globale) informatie met betrekking tot de aan - of afwezigheid van archeologische resten en hun landschappelijke co ntext. Bij dergelijke onderzoeken is het een voorwaarde dat het aantal waarnemingen voldoende groot is en een dusdanige spreiding kent dat het mogelijk is om (via ruimtelijke analyse) tot een interpretatie van de onderzoeksresultaten en tot een waardestelling van de aangetroffen archeologische resten te komen.

4.5.4

Grenzen aan de onderzoeksplicht

Initiatiefnemers van projecten die kleiner zijn dan 100 m² kunnen op basis van landelijke regelgeving niet worden belast met archeologische onderzoeksplicht. Afwijking van de ondergrens van 100 m² is zowel in opwaartse als in neerwaartse zin mogelijk. Op gezag van de regionaal archeoloog, drs. J. Habraken, is in samenspraak met de gemeente besloten de hieronder in het tekstkader aangegeven oppervlakte- en dieptematen per categorie te hanteren. Deze oppervlakte- en dieptematen komen grotendeels overeen met wat in de regio-Arnhem tot op heden gebruikelijk is, maar zijn iets aangepast op basis van ervaringsgegevens.

30

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Uitgangspunten archeologiebeleid (incl. onderzoeksverplichting) per categorie Terreinen met gewaardeerde archeologische resten

 Waarde-Archeologie 1: behouden en beschermen in huidige staat; bij planvorming is besluitname door het bevoegd gezag wettelijk verplicht (bevoegd gezag is de gemeente);

Terreinen met niet-gewaardeerde archeologische resten

 Waarde-Archeologie 2: terreinen van archeologische waarde (TAW -terreinen). Bij bodemingrepen dieper dan 30 cm beneden maaiveld en ongeacht de omvang van de ingreep vroegtijdig waardestellend archeologisch vooronderzoek conform KNA;  Waarde-Archeologie 3:historische dorpskernen, oude woongronden en overige terreinen van archeologisch belang. Bij bodemingrepen dieper dan 30 cm beneden maaiveld en groter dan 50 m 2 vroegtijdig waardestellend archeologisch vooronderzoek conform KNA;

Archeologische verwachtingsgebieden

 Waarde-Archeologie 4: inventariserend archeologisch onderzoek is verplicht als de oppervlakte van de ingreep groter is dan 200 m² én de diepte van de ingreep dieper reikt dan 30 cm -Mv;  Waarde-Archeologie 5: inventariserend archeologisch onderzoek is verplicht als de oppervlakte van de ingreep groter is dan 1000 m² én de diepte van de ingreep dieper reikt dan 30 cm -Mv;  Waarde-Archeologie 6: inventariserend archeologisch onderzoek is verplicht als de oppervl akte van de ingreep groter is dan 10.000 m² én de diepte van de ingreep dieper reikt dan 30 cm -Mv;  Waarde-archeologie 7: Rivierbed van de Waal en Neder-Rijn. inventariserend archeologisch onderzoek is verplicht als de oppervlakte van de ingreep groter is dan 10.000 m².

31

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

4.5.5

Rijksmonumenten (Waarde-archeologie 1)

Voor de rijksmonumenten geldt een wettelijke bescherming van de Monumentenwet 1988. Binnen het gemeentegebied van Lingewaard bevinden zich 4 archeologische rijksmonumenten met een wettelijke bescherming (https://cultureelerfgoed.nl/monumentenregister ). Voor het wettelijk beschermde monument wordt geadviseerd deze met vermelding van de wettelijk beschermde status op te nemen in het gemeentelijk bestemmingsplan (aanduiding op de verbeelding en vermelden in de toelichting). Voor het veranderen van een gebouwd rijksmonument of een bouwwerk binnen een beschermd gezicht is in veel gevallen een omgevingsvergunning nodig. Ook het inwendige van ee n monument valt onder de vergunningplicht, net als de niet-gebouwde elementen van het rijksmonument zoals tuinen, parken etc. Voor het verstoren van een archeologisch rijksmonument is altijd een monumentenvergunning nodig. De monumentenvergunning is onderdeel van het Overgangsrecht in de Erfgoedwet. Deze vergunning moet eerst zijn verleend voordat een omgevingsvergunning van kracht wordt voor een activiteit die (ook) een beschermd archeologisch rijksmonument raakt. Dit Overgangsrecht blijft gelden totdat d e Omgevingswet in werking treedt. Meer informatie over de monumentenvergunning is te vinden op de website archeologieinnederland.nl.

4.5.6

Terreinen met niet-gewaardeerde archeologische resten

Het gaat hierbij in principe om niet-gewaardeerde archeologische vindplaatsen waarin de aanwezigheid, de aard, datering en de omvang van de archeologische resten (tot op zekere hoogte) bekend zijn (Waarde-archeologie 2 en 3). De gemeente dient conform de Monumentenwet 1988 b ij de vaststelling van een bestemmingsplan als bedoeld in artikel 38 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro) altijd rekening te houden met in de grond aanwezige dan wel te verwachten archeologische waarden. Aanbevolen wordt om deze terreinen in het bestemmingsplan op te nemen als archeologisch waardevol gebied, zowel op de verbeelding als in de regels en de toelichting. Ingrepen die kunnen leiden tot verstoring of vernietiging van de archeologische resten binnen deze gebieden dienen te worden voorkomen. In het geval dat ruimtelijke ingrepen die de aanwezige archeologische resten kunnen beschadigen onvermijdelijk zijn, dient, ongeacht de ruimtelijke omvang van de ingreep, archeologisch onderzoek uitgevoerd te worden conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeol ogie (KNA, vigerende versie). De gemeente Lingewaard hanteert voor deze terreinen als uitgangspunt dat een archeologisch onderzoek verplicht is bij ingrepen dieper dan 30 cm of dieper dan de bekende bodemverstoring, en groter dan 50 vierkante meter.

De minimum onderzoekseis is een archeologisch bureauonderzoek waarin de ingreep op zijn schadelijkheid wordt beoordeeld en waarin wordt geadviseerd over de eventueel te nemen vervolgstappen in de vorm van veldonderzoek. De intensiteit van eventueel vervolgonderzoek is afhankelijk van de exacte ligging, aard en omvang van de ingreep en van de verwachte omvang van de schade aan archeologische resten. Onder de archeologische vindplaatsen kunnen zich zowel zeer waardevolle en puntgave terreinen met archeologische resten als geheel verstoorde terreinen bevinden. Het kan gaan om een enkel fragment laatmiddeleeuws aardewerk dat met bemesting op een akker is terechtgekomen, maar ook om een complete nederzettingsterrein (zoals delen van de historische dorpskernen). Attentiezones Bij gebrek aan een begrenzing van de vindplaats is locaties met waargenomen archeologische resten een attentiezone van 50 meter rondom de centrumcoördinaat gehanteerd als zone waarbinnen een 32

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

verhoogde kans bestaat op het aantreffen van archeologisc he resten. De gemeente Lingewaard heeft er verder voor gekozen om aan de terreinen van archeologische waarde (TAW, opgenomen onder Waarde-archeologie 2) een attentiezone van 50 m te geven, waarbij de begrenzing van het TAW -terrein op de beleidskaart met een onderbroken witte lijn is aangegeven Indien maatregelen (ingrepen) in deze zone onvermijdelijk zijn en fysieke aantasting van de vindplaats wordt verwacht, dient in een zo vroeg mogelijk stadium van de planvorming inventariserend archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd, conform KNA (vigerende versie . Zie ook figuur 4). Op deze wijze kan de aard, datering, omvang, etc. van de vindplaats worden bepaald. Hierbij is van belang dat inzicht ontstaat in de aard van de te verwachten archeologische resten en in de verwachte conservering van deze resten. Bij het laatste moet ook gedacht worden aan gegevens met betrekking tot de omvang en diepte van de bestaande (of voormalige) bebouwing (uit het bouwkundig archief). Aan de hand van de onderzoeksresultaten kan een selectiebesluit worden genomen die betrekking heeft op de waardestelling en de eventuele noodzaak voor vervolgonderzoek.

4.5.7

Archeologische verwachtingsgebieden

Onder Waarde-archeologie 4 zijn alle landschappelijke eenheden met een hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten samengebracht. Voor gebieden met dikke oeverafzettingen of gebieden die afgedekt zijn geraakt door overslaggronden geldt een verhoogde kans op de aanwezigheid van archeologische resten omdat hier de conserveringsomstandigheden be ter zijn geweest (er is minder vergaan in de bodem). Een verplichting tot inventariserend archeologisch vooronderzoek geldt binnen deze zones voor ingrepen dieper dan 30 cm of dieper dan de bekende bodemverstoring én met een cumulatieve oppervlakte groter dan 200 m². Onder Waarde-archeologie 5 zijn de gebieden met een middelmatige archeologische verwachting samengebracht. Hier wordt een lagere dichtheid aan archeologische vindplaatsen verwacht dan in gebieden met een hoge archeologische verwachting. Ook voor deze gebieden geldt dat er bij voorkeur geen werkzaamheden dienen te worden uitgevoerd die tot fysieke aantasting leiden van archeologische resten. Het beleid is immers gericht op behoud van archeologische resten in de ondergrond. Een verplichting tot inventariserend archeologisch vooronderzoek geldt binnen deze zones voor ingrepen dieper dan 30 cm of dieper dan de bekende bodemverstoring en én met een cumulatieve oppervlakte groter dan 1000 m².

Onder Waarde-archeologie 6 zijn de gebieden met een lage archeologische verwachting samengebracht. Hier wordt een lagere dichtheid aan archeologische vindplaatsen verwacht dan in gebieden met een hoge en middelmatige archeologische verwachting. Vooral langs randen naar hogere delen in het landschap bestaat een verhoogde kans op archeologische resten. Een verplichting tot inventariserend archeologisch vooronderzoek geldt binnen deze zones voor ingrepen dieper dan 30 cm of dieper dan de bekende bodemverstoring én met een cumulatieve oppervlakte groter dan 10.000 m². Verwachting voor restgeulen en de huidige rivierlopen Voor de oude rivierbeddingen (‘restgeulen)’ en het huidige rivierbed (Waarde -archeologie 7) geldt een lage archeologische verwachting voor nederzettingsresten, maar een hoge archeologische verwachting voor resten van bijvoorbeeld scheepsresten, beschoeiingen en kribwerken, afvaldumps en/of verdedigingswerken, jachtattributen, aanlegplaatsen en/of visattributen. Het gaat bij de restgeulen om een intact (oorspronkelijk) landschap waarin zeer bijzondere archeologische resten verwacht kunnen worden. Voor de oude rivierbeddingen geldt derhalve dat er bij voorkeur geen (grootschalige) werkzaamheden dienen te worden uitgevoerd die tot fysieke aantasting leiden van archeologische resten. Hierbij moet gedacht worden aan het uitgraven van restgeulen etc.

Vooral als deze eenheid in samenhang met gebieden met een hogere archeologische verwachting wordt aangetroffen, is het 33

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

gewenst het gehele gebied (dus hoog en laag) als geheel een hog e verwachting toe te kennen, met het daarbij horende beleid. Het beleid is gericht op behoud van zowel het landschap als ook van archeologische resten in de ondergrond. Een verplichting tot inventariserend archeologisch vooronderzoek geldt binnen de zone W aardearcheologie 7 voor ingrepen in het huidige rivierbed (inclusief de zone tussen de kribben tot aan de zomerkade) met een cumulatieve oppervlakte groter dan 10.000 m².

4.5.8

Waardestelling

Bij vaststelling van archeologische resten zullen hiervan de fysieke en inhoudelijke kwaliteiten moeten worden bepaald aan de hand van een inventariserend veldonderzoek (waardering, zie figuur 4: stap 4). De resultaten van het inventariserend veldonderzoek zouden kunnen leiden tot inpassing van vastgestelde archeologische waarden in een inrichtingsplan van een ruimtelijke ontwikkeling of tot het aanhouden of niet verlenen van een vergunning. Indien behoud niet mogelijk is, kunnen de resultaten van een inventariserend veldonderzoek aanleiding geven tot een opgraving. Hierbij wordt informatie over archeologische resten opgetekend en gedocumenteerd, waarna de geplande maatregelen zonder verdere beperkingen kunnen worden uitgevoerd. De resultaten van een inventariserend veldonderzoek kunnen ook zodanig zijn dat verder onderzoek en/of behoud niet noodzakelijk wordt geacht. Een dergelijke keuze wordt in de vorm van een advies (selectieadvies) ter besluitvorming voorgelegd aan de gemeente als het bevoegde gezag. Bij vaststelling van archeologische waarden zal hiervan de omvang en gaa fheid moeten worden vastgesteld aan de hand van een inventariserend veldonderzoek (waardering).

De resultaten van een inventariserend veldonderzoek zouden kunnen leiden tot inpassing van vastgestelde archeologische waarden in een inrichtingsplan van een ruimtelijke ontwikkeling of tot het aanhouden of niet verlenen van een vergunning. Indien behoud niet mogelijk is, kunnen de resultaten van een inventariserend veldonderzoek aanleiding geven tot een opgraving. Hierbij wordt informatie over archeologische re sten opgetekend en gedocumenteerd, waarna de geplande maatregelen zonder verdere beperkingen kunnen worden uitgevoerd. De resultaten van een inventariserend veldonderzoek kunnen ook zodanig zijn dat verder onderzoek en/of behoud niet noodzakelijk wordt geacht. Een dergelijke keuze wordt in de vorm van een advies (selectieadvies) ter besluitvorming voorgelegd aan de gemeente als het bevoegde gezag.

4.5.9

Bodemverstoringen

Voor het te voeren beleid is informatie over reeds bestaande bodemverstoringen van grote waar de. Bij bodemingrepen in gebieden die als vergraven of afgegraven zijn aangegeven, wordt geadviseerd om de verstoringsdiepte te achterhalen. Afhankelijk van de diepte en omvang van de bodemverstoring kan de aanwezigheid van archeologische resten wel of niet uitgesloten worden. Door middel van een controle van de bodemverstoringsgegevens kan door een medewerker van de gemeente worden vastgesteld of archeologisch onderzoek nog zinvol is. Met het oog op een zorgvuldige belangenafweging kan ook, voorafgaand aan bodemingrepen, in de vroegste fase van planvorming een archeologisch bureauonderzoek worden uitgevoerd, eventueel gevolgd door een veldinspectie met als doel de diepte van de bodemverstoring te bepalen.

4.5.10 Onderzoeksgebieden In gebieden waar archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden (kaartbijlage 2: archeologisch onderzoeksgebied), dient de gemeente de onderzoeksresultaten eerst te beoordelen om het onderzoekstraject te bepalen. Er dient opgemerkt te worden dat niet alle onderzoeksmeldingen volledig 34

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

zijn ingevoerd. Hierdoor valt een groot aantal meldingen in de groep waarvan de status van het onderzoek onbekend is. Alleen door nader onderzoek (het lezen van het bij het onderzoek horende rapport) kan binnen deze groep meer onderscheid gemaakt worden. Indien archeologisch vervolgonderzoek zinvol blijkt, geldt het beleid voor de onderliggende (AWG -/AWV-)zone.

35

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

5 Bronnen Literatuur Bade, T. & G. Smid, 2008. Eigen haard is goud waard: over de economische baten van culuurhistorisch erfgoed. Projectbureau Belvedere/Triple E productions, Utrecht/Arnhem. Cohen, K., E. Stouthamer, H.J. Pierik & A.Geurts, 2012. Rhine-Meuse Delta Studies. Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography. Departement Fysische Geografie, Universiteit Utrecht. Cohen, K.M., S. Arnoldussen, G. Erkens, Y.T. van Popta & L.J. Taal, 2014. Archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied. Deltares-rapport 1207078. Deltares i.s.m. Rijksuniversiteit Groningen & Universiteit Utrecht. Groot, T. de, A. Koekelkoren, M. Lobbes & B.I. Smit, 2011. Deel III Effecten van vrijstellingen voor archeologisch erfgoed. In: R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os & L. Theunissen (red.), Vragen over Malta. Onderzoek naar de effectiviteit van de onderzoeksketen, sluipende degradatie en de effecten van vrijstellingen. Rapportage archeologische monumentenzorg 196. Rijksdient voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Hemmen, F. van, H. Derks & R. van der Weiden, 2008. Dijk als as van ontwikkeling. Ecoomische kansen voor het cultuurlandschap in de gemeente Lingewaard. DLA+ landscape architects BV, Groesbeek. Keunen, L.J. & S. van der Veen, 2013.

Cultureel erfgoed tussen Rijn, Waal en Pannerdens Kanaal; een cultuurhistorische waardenkaart met beleidsadviezen van de gemeente Lingewaard. RAAP-rapport 2740. Weesp. Koning, R. de, F. van Hemmen & J. Mulder, 2009. Aan de wieg van het waterschap: inventarisatie van dijken, kaden en watergangen in het Gelders rivierengebied: ontwerphandreikingen voor wateropgaven. Tiel.’ Maas, G.J., F. de Vries, F. Brouwer & N. Heidema 2016. Inventarisatie GIS-bestanden met informatie over bodemverstoring. Wageningen Environmental Research Rapport 2751, Wageningen. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2017. Handleiding voor gebruik van de verstoringsbronnenkaart. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, publicatie maart 2017. Amersfoort. ROB, 1998. Het handboek van ROB-specificaties juni 1988. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort. Willemse, N.W., 2009. Archeologisch beleid van de gemeente Lingewaard, deel 1: actualisatie van de archeologische kaarten; deel 2 voorstel tot bijstelling wettelijk verplichte ondergrens archeologisch onderzoek gemeente Lingewaard. RAAP-rapport 2003. Weesp. Willemse, N.W., 2016. Ruimte voor de Rivier. Archeologische monumentenzorg langs de grote rivieren 2000-2015. Publicatie in opdracht van het Programmabureau Ruimte voor de Rivier van Rijkswaterstaat, Utrecht.

https://cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/publications/ruimtevoorderivier2016.pdf Willemse, N.W. & M.H.J.M. Kocken, 2012. Archeologie met beleid: afwegingskader voor archeologiebeleid in de Regio Achterhoek. RAAP-rapport 2501. Weesp. 36

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Kaartmateriaal Kadastrale minuutplans, 1832 Chromotopografische Kaart des Rijks, ca 1870-ca 1940

Informanten G. Janssen, Gendt HKH/HKA (Hist. Kring Huissen/Angeren)

37

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Gebruikte afkortingen

AMK

Archeologische MonumentenKaart

AMZ

Archeologische MonumentenZorg

ARCHIS

ARCHeologisch Informatie Systeem

CAA

Centraal Archeologisch Archief

CIS

Centraal InformatieSysteem

GIS

Geografisch InformatieSysteem

KNA

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie

-Mv

beneden maaiveld

SIKB

Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer

Wro

Wet ruimtelijke ordening

38

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Overzicht van (kaart)bijlagen

Cd-rom bijlage 1. Catalogus van archeologische vindplaatsen in de gemeente Lingewaard (MS -Excel 2010). Cd-rom bijlage 3. GIS-bestanden bij RAAP-rapport 3878.

Kaartbijlage 1.

Geomorfogenetische kaart, schaal 1:25.000

Kaartbijlage 2.

Archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart, schaal 1:10.000, in twee bladen (oost- en westblad)

Kaartbijlage 3.

Archeologische beleidskaart gemeente Lingewaard, schaal 1: 25.000

39

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Appendix 1. Onderbouwing advies voor nieuwe ondergrenzen gemeente Lingewaard A1 Inleiding A1.1 Achtergrond In het overgangsrecht van de Erfgoedwet 22 wordt een ondergrens voor het archeologisch vooronderzoek van 100 vierkante meter aangehouden. De gemeenteraad kan een hiervan afwijkende oppervlakte vaststellen en heeft dat in het verleden ook gedaan (figuur A1). 23 Dit acht zij nodig om bestuurlijk en financieel in te kunnen zetten op cultuurhistorische zaken die zij van wezenlijk belang achten en om selectiebeleid te kunnen voeren. Doelmatigheid, draagvlak, evenwichtigheid en het voorkomen van overbodige regelgeving vormen in deze benadering de sleutelbe grippen. Waar beleidsvrijheid toepasbaar is, wil de gemeenten deze ook kunnen benutten. De voorwaarde die daaraan door de wetgever wordt gesteld is wel dat een aangepast vrijstellingsbeleid met archeologisch inhoudelijke redenen moet worden onderbouwd en gemotiveerd én in het belang van de archeologische monumentenzorg moet zijn, dus afhankelijk van de aard, de omvang en de archeologische gevoeligheid van het gebied. De ondergrenzen moeten zich verder op een zinvolle wijze verhouden tot de bekende en de te verwachten archeologie, maar ook bijvoorbeeld tot de gemeentelijke bestemmingsplan systematiek.

Verder geldt dat als de gemeente bepaalt dat er wel of geen onderzoek moet plaatsvinden in het kader van een bodemverstorende activiteit dat deze is verplicht i nzicht te geven in de achterliggende argumenten en de wijze waarop eventueel tegengestelde belangen tegen elkaar zijn afgewogen. 24 Om de in de wet genoemde afwijkende oppervlakte te kunnen motiveren is allereerst kennis van de aanwezige waarden en verwachtingen nodig. Deze inhoudelijke kennis over de gemeentelijke archeologische waarden wordt verbeeld in de gemeentelijke archeologische waarden - en verwachtingenkaart en onderbouwd in een onderliggend rapport.

22 https://archeologieinnederland.nl/erfgoedwet 23 Willemse 2009a. 24 Artikel 3, Algemene wet bestuursrecht. 40

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Figuur A1. Uitsnede uit de legenda van de archeologische beleidskaart voor de gemeente Lingewaard (RAAP rapport 2003, kaartbijlage 2/Willemse 2009).

A1.2 Lessen uit het verleden Er is inmiddels veel ervaring opgedaan met het proces van de archeologische monumentenzorg. Sinds 1991 zijn er in de gemeente enkele honderden archeologische vooronderzoeken in het veld uitgevoerd (figuur A2). 25 De uitkomsten van deze onderzoeken lenen zich goed om middels casuïstiek de koppeling van ondergrenzen aan verwachtingszones en bekende waarden te analyseren en eva lueren. De gemeente heeft daarin gekozen voor een zeer praktisch ingestoken vorm van casuïstiek met als belangrijke onderliggende vragen: ‘welk effect heeft het instellen van ondergrenzen voor archeologisch vooronderzoek tot nu toe gehad op het archeologisch bodemarchief en hoe groot is het risico geweest dat belangrijke archeologische resten ongezien verloren zijn gegaan?’ 26

25 Geregistreerd in ARCHIS3 (peildatum april 2019?) en ge-archiveerd in de RAAP-archieven. 26 Dezelfde vraag is gesteld door de Rijksdienst voor cultureel erfgoed (De Groot e.a. 2011, p. 91 e.v.). Een eerder onderzoek naar het effect van het instellen van afwijkende ondergrenzen binnen de gemeente Lingewaard is gepubliceerd als RAAP rapport 2003 (W illemse 2009b). 41

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Figuur 2. Aantal prospectieve veldonderzoeken tussen 1991 en 2018 in de gemeente Lingewaard (bron: ARCHIS3 en RAAP).

A2 Uitgangspunten Uitgangspunt voor de evaluatie zijn de in het landelijke registratiesysteem ARCHIS3 verzamelde onderzoeksgegevens uit de periode 1991-2019 (figuur A2). Op basis van dit overzicht zijn alleen de gegevens die betrekking hebben op de eerste fasen van het archeologisch veldonderzoek (non destructief inventariserend veldonderzoek en/of pros) geselecteerd (tabel A1). Vervolgens is op basis van de ARCHIS3 gegevens gekeken naar het resultaat van de onderzoeken met als met pragmatische criterium: heeft het veldonderzoek geleid tot de melding van een archeologische waarneming of tot een advies voor vervolgonderzoek? Vrijwel altijd zijn het namelijk de vooronderzoeken waar tijdens het veldonderzoek archeologische resten of archeologische indicatoren worden aangetroffen die aanleiding geven om het AMZ-onderzoeksproces verder voort te zetten 27.

Onderzoektype

Aantal

archeologisch: boring

284

archeologisch: begeleiding

34

archeologisch: proefputten/proefsleuven

43

archeologisch: (veld)kartering

2

archeologisch: opgraving

22

som

385

Tabel A1. Onderzoeken geregistreerd in ARCHIS3 op 10-03-2020

27 Voor verkennend booronderzoek gaat deze redenering niet op, aangezien dit type onderzoek zich richt op de gaafheid van het bodemprofiel en niet op het opsporen van archeologische resten. Een negatief resultaat (geen waarneming) zal bij dergelijk onderzoek toch relatief vaak tot vervolgonderzoek leiden. In de gemeente Lingewaard wordt verkennend booronderzoek echter weinig als methodiek ingezet, zodat de invloed hiervan op de cijfers minimaal zal zijn. Het zelfde principe (geen waarneming toch vervolgonderzoek) gel dt voor bureauonderzoek, dat direct wordt gevolgd door proefsleuvenonderzoek. Dit laatste komt echter het vaakst voor bij terreinen, waar de aanwezigheid van resten al is vastgesteld. Voor deze terreinen geldt in alle gevallen een relatief strikt selectieb eleid. Op basis van de onderzoeksgegevens is vastgesteld welke voorfasen zijn doorlopen en zijn de proefsleuvenonderzoeken die werden voorafgegaan door prospectief veldonderzoek uit de dataset weggehaald. 42

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Verder is beperkt gekeken of en welke relaties er bestaan tussen aan de ene kant een positief resultaat (wel verwacht en ook gevonden) of negatief resultaat (wel verwacht maar niet aangetroffen) van het inventariserend vooronderzoek en aan de andere kant de oppervlakte en archeologische verwachtingen (volgens de geactualiseerde archeologische waarden- en verwachtingenkaart ) van het onderzoekgebied. Er is echter géén verdiepend onderzoek gedaan naar bijvoorbeeld de ingezette methoden of kwaliteiten van het onderzoek en in hoeverre die aanleiding gaven om vervolgonderzoek te adviseren. In de huidige praktijk van het archeologisch vooronderzoek bestaat namelijk bijzonder weinig methodische variatie tussen de onderzoeken dus dat lijkt weinig zinvol. Ook is er geen onderzoek gedaan naar de inhoudelijke aspecten van het onderzochte bodemarchief (perioden, materialisatiekenmerken e.d.). Het onderzoek is dus beperkt kwantitatief van aard geweest en heeft zich gericht op een pragmatische risicoanalyse van het tot nu toe gevoerde vrijstellingenbeleid. Er is geen inhoudelijk oordeel geveld over de onderzoeken z elf, noch is rekening gehouden met het gemeentelijk selectiebesluit.

A3 Resultaten verbeeld In totaal is een selectie van 285 inventariserende veldonderzoeken beoordeeld. Uit deze selectie zijn qua oppervlakte 10 grotere onderzoeken buiten de analyse gelaten. De eerste reden is dat ze alle verwachtingszones omvatten (zeer hoog, hoog, middelhoog en laag) en dus weinig zeggingskracht zullen hebben. De tweede reden is dat dit onderzoek zich vooral richt op de kleinere onderzoeksgebieden en hun bijdrage aan een effectieve monumentenzorg. In de figuur A3a tot en met A3g en in tabel A2 staan de belangrijkste resultaten van de overgebleven 275 onderzoeken verbeeld. Langs de y-as staan de oppervlakten van elk van de 181 onderzoeken uitgezet (stippen). Deze oppervlakten zijn van groot naar klein gerangschikt en het aandeel van elk onderzoeksgebied ten opzichte van het totaal aantal onderzoeken is op de x -as uitgezet. Alleen in figuur A3b is als x-as gekozen voor het aandeel ten opzichte van het totaal onderzocht e areaal. In de figuur A3a is nu bijvoorbeeld af te lezen dat 20 % van de onderzoeken (x -as) bestond uit onderzoeksgebieden met een oppervlakte van minder dan 1000 vierkante meter (y -as) en dat 65% bestond uit onderzoeken die kleiner waren dan 1 hectare.

43

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Figuur A3. Cumulatief aandeel van de oppervlakte van individuele AMZ -onderzoeksgebieden (stippen) ten opzichte van het totale aantal onderzoeksgebieden. In figuur A3a staan de onderzoeken als onderdeel van het totaal verbeeld en in de overige panelen uitgesplitst naar verwachtingswaarde of archeologisch terrein.

44

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Omdat in ARCHIS3 (of in het RAAP-archief) per onderzoeksgebied is geregistreerd of er archeologische waarnemingen zijn gemeld (deze hebben in het huidige systeem dezelfde zaakregistratie) kan op (betrekkelijk) eenvoudige wijze in figuur A3c tot en met figuur A3g een beeld worden gegenereerd van de relatie tussen omvang van het onderzoeksgebied, de specifieke verwachtingszone, de aangetroffen mogelijk behoudenswaardige archeologische resten en/ of een advies voor verder waarderend vervolgonderzoek. In deze figuren geld voor de rode stippen: wel archeologische resten en/of vervolgonderzoek, en voor de groene stippen: geen archeologische resten gemeld.

Tabel A2. Verdeling van de verschillende onderzoeksgebieden over de verschillende beleidszones/verwachtingszones naar aantal, oppervlakte en naar aandeel van het onderzochte areaal.

In tabel A2 zijn de belangrijkste bevindingen cijfermatig verbeeld. Zo is af te lezen dat sinds 1991 iets meer dan een kwart (25,4 %) van het gemeentelijk grondgebied (1758,4 van de 6914,3 hectare) op enige wijze is onderzocht in het kader van AMZ -inventariserend vooronderzoeken 28 en dat veruit het grootste deel hiervan (47 procent van de onderzochte 657 hectare) geb ieden betreft met een hoge verwachting. In de rechterzijde in tabel A2 staan dezelfde getallen maar dan alleen voor de terreinen waar daadwerkelijk tijdens het inventariserend veldonderzoek archeologische resten zijn waargenomen en gemeld en/of waarvoor een advies voor vervolgonderzoek is afgegeven. Hieruit is bijvoorbeeld af te lezen dat in 14 van de 18 onderzoeken op terreinen van archeologische waarde (AMK -terreinen) archeologische resten waren te melden en dat deze onderzoeken bijna 62% besloegen van h et totaal binnen AMK-terreinen onderzochte areaal. Een conclusie die op basis van tabel A2 dus kan worden getrokken is dat (niet geheel verwonderlijk) vooronderzoek op AMK -terreinen in een zeer groot aantal gevallen (14 uit 18) leidt tot een melding van archeologische resten of een advies voor vervolgonderzoek.

In zones met een zeer hoge archeologische verwachting (binnen stads - en dorpskernen, oude woongronden, binnen omgrachte terreinen, etc.) is deze verhouding zelfs nog groter; binnen 73% van het onderzochte oppervlak in deze zones zijn archeologische resten gevonden of is een advies voor vervolgonderzoek afgegeven. Onderzoeken uitgevoerd in gebieden met een hoge (35 van de 131, of binnen 20%) middelhoge (5 uit 51, of binnen 17%) of lage verwachting (5 van de 14 of binnen 14%) leiden stapsgewijs in minder gevallen tot een melding van archeologische resten of een vervolgadvies. Dit komt in belangrijke mate

28 Studies naar gemeentelijke archeologische waarden en verwachtingen vallen hier niet onder. Het gaat om onderzoek in het kader van de AMZ-onderzoeksketen. 45

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

door de verschillen in de verwachte dichtheid aan archeologische resten (de ‘archeologische’ verwachting met betrekking tot nederzettingsgerelateerde archeologische resten) binnen de gemeente.

A4 Risico’s aan ondergrenzen? A4.1 Beknopte analyse Uit figuur A3a valt af te lezen dat hele kleine plangebieden (kleiner dan bijvoorbeeld 500 vierkante meter) weliswaar voorkomen, maar dat er in de afgelopen 28 jaar in de gemeente Lingewaard slechts 22 inventariserend zijn onderzocht (waarvan twee door middel van een archeologische begeleiding en een in de vorm van een proefsleuvenonderzoek voor zover gemeld en bek end). Slechts 5 van de 285 onderzoeken betrof locaties kleiner dan de in de Monumentenwet gehanteerde 100 vierkante meter. Uitgaande van de onderzochte oppervlakte maken onderzoekslocaties kleiner dan 2000 vierkante meter zelfs maar 0,51 procent uit van het totaal onderzochte areaal. Ook wanneer we naar alle AMZonderzoeken kijken die sinds 1991 zijn uitgevoerd binnen de gemeente valt op dat er maar zeer weinig (N=22) onderzoekslocaties zijn die binnen het (thans gehanteerde) grenswaardenbereik van 50 tot e n met 500 vierante meter voor zeer hoge, hoge en middelhoge verwachtingszones vallen ( figuur A3a en 4b). Zoals in tabel A2 en figuur A3c tot en met 4g valt af te lezen is er een verband tussen verwachtingswaarde, oppervlakte en aantreffen van archeologisc he resten.

Zo valt uit figuur A3g (lage verwachtingszones) af te lezen dat er in slechts in één van de onderzoeksgebieden kleiner dan 2500 vierkante meter in de afgelopen 28 jaar tijdens vooronderzoek archeologische resten zijn aangetroffen. In de middelhoge verwachtingszones (met een ondergrens van 500 vierkante meter) is geen enkel terrein in aanmerking gekomen voor vervolgonderzoek (figuur A3f). De huidige grenzen van 500 en 2500 vierkante meter voor onderzoekplichtige activiteiten lijkt dus aan de voorz ichtige kant. Voor onderzoeksterreinen in gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde is het instellen van een ondergrens veel hoger dan 100 vierkante meter veel risicovoller ( figuur A3e). Zelfs binnen terreinen kleiner dan 1000 vierkante meter worden in deze gebieden archeologische resten aangetroffen wat een voorzichtige ondergrens rechtvaardigt. Het archeologische ‘risico’ voor de gemeente dat er ongezien archeologische resten verloren gaan (of bij ‘toeval’ worden aangetroffen) is bij het instellen van hogere ondergrenzen aanzienlijk hoger. Hetzelfde geldt (uiteraard) voor de categorieën ‘terreinen van archeologische waarde’ (AMK-terreinen, figuur A3c) en de zones met een zeer hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten ( figuur A3d). Deze laatste twee categorieën zijn natuurlijk speciale situaties voor wat betreft vrijstellingsbeleid.

Een vrijstellingsbeleid is bedoeld voor onderzoeksgebieden waar alleen in potentie archeologische resten voorkomen (verwachtingsgebieden) – niet voor locaties waar deze reeds zijn vastgesteld - zoals de AMK-terreinen – en de gebieden die vaak als één grote archeologische vindplaats kunnen worden gezien op basis van historische bronnen, zoals de historische bewoningskernen en andere historische plaatsen.

A4.2 Kanttekeningen In algemene zin kan gesteld worden dat de huidige ondergrenzen (figuur 1) aan de voorzichtige kant zijn. Het risico voor een doelmatige archeologische monumentenzorg van het hanteren van grotere ondergrenzen is klein, eenvoudigweg omdat het overgrote deel van de (geregistreerde) onderzoeken , ongeacht de beleidszone, in de afgelopen 28 jaar groter zijn geweest dan 500 vierkante meter. Voor de middelhoge en lage verwachtingszones kan, mits op grotere afstand van reeds bekende terreinen, een hogere ondergrens dan de thans geldende 500 en 2500 vierkante meter worden ingesteld. Wanneer bijvoorbeeld in de afgelopen 28 jaar een ondergrens van 2000 vierkante meter was gehanteerd voor zones met een middelhoge verwachting, dan was er maar één terrei n geweest waar - met de kennis 46

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

van nu - archeologische resten ongewaardeerd verloren waren gegaan ( figuur A3f). Hetzelfde geldt voor de onderzoeken in de lage verwachtingszones. Verder lijkt alleen voor de hoge verwachtingszones een streng oppervlakteregime wenselijk, maar ook 250 vierkante meter zou bijvoorbeeld, op basis van de thans beschikbare gegevens, nog een veilige grens zijn. Voor wat betreft de gekende archeologische resten (de gemeentelijke vindplaatsen, de AMK -terreinen en de archeologische monumenten, de bekende vindplaatsen, historische bewoningskernen en historische plaatsen) geld het eerder genoemde argument: een vrijstellingsbeleid is bedoeld voor onderzoeksgebieden waar alleen in potentie archeologische resten voorkomen – niet voor locaties waar deze reeds zijn vastgesteld. In deze zones is altijd waarderend veldonderzoek op zij plaats Bij deze wat ongenuanceerde conclusies moeten twee belangrijk kanttekeningen worden geplaatst. Op de eerste plaats zijn er te weinig locaties kleiner dan 250 vierkante meter in hoge verwachtingszones onderzocht om deze ‘veilige grenswaarde’ te onderbouwen. Het betreft slechts vier onderzoeken in de afgelopen 28 jaar. Voor onderzoeken in middelhoge verwachtingszones geldt in mindere mate hetzelfde. Er zijn 22 terreinen (van de 51) kleiner dan 2500 vierkante meter onderzocht in deze periode.

In lage verwachtingszones zijn, op twee onderzoeken na (zaaknummers 2045309100 en 2417091100) geen onderzoeken geweest kleiner dan 7500 vierkante meter. Op de tweede plaats gaat het om empirische data over de afgelopen 28 jaar; de AMZ -toetsingspraktijk in Nederland is in deze periode aanzienlijk veranderd. Los van deze kanttekeningen kan er uit de getoonde overzichten toch worden gesteld dat het instellen van een grenswaarde van 1000 vierkante meter in zones met een middelhoge verwachtingswaarde en een grenswaarde van (bijvoorbeeld) 10.000 vierkante meter (1 hectare) in zones met een lage verwachtingswaarde geen grote risico’s zal hebben. Het betreft min of meer een voortzetti ng van de huidige praktijk van archeologische monumentenzorg in de gemeente. 29 Als argument voor een ondergrens van 10.000 vierkante meter (en geen totale vrijstelling) in lage verwachtingszones kan worden aangevoerd dat door steeds maar weer uit te gaan van de bestaande inzichten en te weinig rekening te houden met het onverwachte, het risico aanwezig is dat de bestaande kennis zich voortdurend bevestigd en niet meer vernieuwt. De enige manier om aan dit bezwaar tegemoet te komen, is door ook toetsend onderzoek uit te voeren in de zones met een lage archeologische verwachting.

Als daar toch archeologische resten tevoorschijn komen, kunnen juist deze gegevens een belangrijke rol spelen in een vernieuwing van de kennis van de bewoningsgeschiedenis van ons la nd. Zulk verkennend explorerend onderzoek heeft alleen zin in grotere aaneengesloten gebieden waar het ‘archeologisch landschap’ in voldoende mate onderzocht kan worden.

A5. Conclusie en advies A5.1 Conclusie In tegenstelling tot terreinen waar reeds archeologische resten zijn aangetoond (AMK-terreinen) of waar het voorkomen daarvan zeer evident wordt geacht (zeer hoge archeologische verwachting), blijkt dat in zones met een middelhoge of lage archeologische verwachting slechts in een zeer gering percentage van de kleinere onderzoeksgebieden ook daadwerkelijk archeologische resten worden aangetroffen. Bij het instellen van een ondergrens kleiner dan 1000 m² in middelhoge verwachtingszones en 10.000 m² in lage verwachtingszones zullen – bij voortzetting van de huidige AMZ-toetsingspraktijk (met een nadruk op non-destructief (boor)onderzoek) - situaties waarbij al dan niet onbedoeld archeologische resten worden vernietigd zeer beperkt blijven. De stelling dat met het

29 Zie voor de resultaten voor de Regio Achterhoek W illemse & Kocken 2012. 47

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

instellen van hogere ondergrenzen mogelijk een belangrijk deel van het archeologische bodemarchief ongezien verloren gaat, kan niet worden onderbouwd met empirische gegevens. Dit geldt evenwel niet voor terreinen waar redelijkerwijs op voorhand kan worden uitgegaan van de aanwezigheid van archeologische resten (hoge verwachtingszones, AMK-terreinen, gemeentelijke vindplaatsen historische kernen, rondom bekende vindplaatsen etc.). Als belangrijke kanttekening geldt natuurlijk wel dat de in deze bijdrage getoonde casuïstiek uitgaat van de historische praktijk van toetsing en methodiek én van de huidige inzichten in de aard van het archeologisch bodemarchief . Mocht die toetsingspraktijk veranderen, of mochten de inzichten veranderen, dan zal mogelijk een andere afweging noodzakelijk zijn.

A5.2 Advies Verwachtingszone

Rijksmonument

Beleidszone

AWV-1

Beleidskaart 2009

Advies

diepte cm/oppervlakte

diepte cm/oppervlakte

nvt

nvt 2

0/30 m 2

AMK-terrein

AWV-2

0/30 m

Zone met een zeer hoge verwachting

AWV-3

30/50 m 2

30/50 m 2

Zone met een hoge verwachting

AWV-4

30/100 m 2

30/200 m 2

Zone met een middelmatige verwachting

AWV-5

30/500 m 2

30/1000 m 2

Zone met een lage verwachting

AWV-6

30/2500 m 2

30/10.000 m 2

Rivierbed Waal en Oude Rijn/Nederrijn

AWV-7

nvt

0/10.000 m 2

Tabel 3. Advies bijstelling ondergrenzen archeologisch vooronderzoek.

De resultaten en inzichten overwegende komen we tot het volgende (tabel 3): 30 1. Voor de wettelijk beschermde monumenten, AMK-terreinen en gemeentelijke vindplaatsen en voor de zones direct rondom de bekende vindplaatsen wordt geadviseerd om de thans gehanteerde ondergrenzen te handhaven 2. Voor de gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde wordt geadviseerd om de in de Monumentenwet gestelde ondergrens ten aanzien van de onderzoeksplicht naar boven bij te stellen naar 200 m². Het risico voor de archeologische monumentenzorg lijkt klein . Er zal nagenoeg geen verlies aan archeologische waarden optreden vergeleken met de huidige toetsingspraktijk. 3. Voorgesteld wordt om een ondergrens van 1000 m² (0,1 ha) in middelhoge verwachtingszones te gaan hanteren. Bij deze ondergrenzen treedt waarschijnlijk nauwelijks verlies aan archeologische waarden op vergeleken met de huidige toetsingspraktijk. 4. Voorgesteld wordt om een ondergrens van 10.000 m² (1 ha) in lage verwachtingszones en voor het rivierbed van Waal en Oude Rijn/Nederrijn te gaan hanteren.

30 Het voorstel is mede gebaseerd op een discussie met @ namens de gemeente Lingewaard en dhr. drs. J. Habraken (regioarcheoloog Regio Arnhem). 48

RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)

Literatuur Groot, T. de, A. Koekelkoren, M. Lobbes & B. Smit, 2011. Effecten van vrijstellingen voor archeologisch erfgoed. Deel III in: Lauwerier e.a. (red), Onderzoek naar de effectiviteit van de onderzoeksketen, sluipende degradatie en de effecten van vrijstellingen. Rapportage Archeologische Monumentenzorg 196,Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Lauwerier, R., T. de Groot, B. van Os & L. Theunissen, 2011.Vragen over Malta. Onderzoek naar de effectiviteit van de onderzoeksketen, sluipende degradatie en de effecten van vrijstellingen. Rapportage Archeologische Monumentenzorg 196, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Tol, A.J., J.W.H.P. Verhagen &. M. Verbruggen, 2006. KNA-leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (eindversie 30 maart 2006). SIKB, Gouda. Willemse, N.W. , 2009. Voorstel tot bijstelling wettelijk verplichte ondergrens archeologisch onderzoek gemeente Lingewaard. RAAP-rapport 1751. Weesp. Willemse, N.W. & M.H.J.M. Kocken, 2012. Archeologie met beleid. Afwegingskader voor archeologiebeleid in de Regio Achterhoek. RAAP-rapport 2501. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Willemse, N.W., 2009a. Archeologisch beleid van de gemeente Lingewaard, deel 1: actualisatie van de archeologische kaarten. RAAP-rapport 2003. RAAP archeologisch adviesbureau b.v. Weesp. Willemse, N.W., 2009b.

Archeologisch beleid van de gemeente Lingewaard, deel 2: voorstel tot bijstelling wettelijk verplichte ondergrens archeologisch onderzoek gemeente Lingewaard. RAAP-rapport 2003. RAAP archeologisch adviesbureau b.v. Weesp.

49

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=fafead78-743e-49a4-9088-54570587ccb4