224374 - bijlage 1 - RAAPrap_3878_LIAB5_20210419 - arch waardenkaart 2021.pdf
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 3878
Archeologie in de gemeente Lingewaard. Actualisatie van de archeologische waarden- en verwachtingskaart
Archeologisch onderzoek
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Colofon Opdrachtgever: gemeente Lingewaard Titel: Archeologie in de gemeente Lingewaard. Actualisatie van de archeologische waarden- en verwachtingskaart. Versie: 31-03-2021 Auteur: dr. N.W. Willemse Projectcode: LIAB5 Bestandsnaam: RAAPrap_3878_LIAB5_20210331
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp
© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2020 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
2
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Samenvatting In opdracht van de gemeente Lingewaard heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in 2019 /2020 een actualisatie doorgevoerd van de archeologische vindplaatsen - en verwachtingskaart en de archeologische beleidskaart van de gemeente Lingewaard (RAAP -rapport 1751, kaartbijlagen 1 en 2). De actualisatie betreft het bijwerken van de bestaande archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart uit 2009 alsmede het bijwerken van de achterliggende databestanden met nieuwe/aanvullende archeologische, historische en landschappelijke gegevens en inzichten. Het datamodel voor de verwachtingslaag van de kaart is aangepast aan een regionaal karteringsm odel dat in samenspraak met de regioarcheoloog voor de regio Arnhem is opgesteld. Daarmee is bereikt dat de kaartgrenzen tussen regiogemeenten op elkaar aansluiten. Verder heeft de actualisatie vanuit een bredere cultuurhistorische en ruimtelijke analyse plaatsgevonden ten opzichte van de inventarisaties uit 2009. Gebouwde objecten op historisch topografische kaarten en manuscriptkaarten zijn geïnventariseerd, begrensd en gewaardeerd in de context van archeologie. Bouwhistorische overblijfselen worden in Ne derland in toenemende mate onderkend als potentieel waardevol cultuurhistorisch erfgoed.
Alle locaties waarvan vastgesteld is dat er (mogelijk) waardevolle cultuurhistorische resten boven - of ondergronds aanwezig zijn of in potentie bewaard zijn gebleven, zijn vertaald naar een archeologische beleidskaart. Op deze kaart zijn de archeologische waarden en verwachtingen beleidsmatig vertaald zodat ze in het ruimtelijk beleid van de gemeente Lingewaard kunnen worden opgenomen en als basis kunnen dienen bij de gemeentelijke vergunningverlening.
3
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Inhoud 1 Inleiding .......................................................................................................................................... 5 1.1 Kader en doelstelling .............................................................................................................. 5 1.2 Over dit rapport ...................................................................................................................... 6 1.3 Dankwoord ............................................................................................................................. 7 2 Methoden en bronnen ..................................................................................................................... 8 2.1 Analyse van de archeologisch-landschappelijke context .......................................................... 8 2.2 Structuur digitale kaartbestanden (GIS) .................................................................................. 9 2.3 Bronnen en methoden ............................................................................................................ 9 3 Aanvullingen op kaartbijlage 2 ..................................................................................................... 18 3.1 Zonering verwachte waarden ................................................................................................
18 3.2 Thematische laag historische nederzettingslocaties .............................................................. 19 3.3 Thematische laag erfgoed van Oorlog en Defensie ............................................................... 20 4 Archeologische beleidskaart ........................................................................................................ 23 4.1 Status, doel en inhoud .......................................................................................................... 23 4.2 Bestuurlijke samenvatting en conclusies ............................................................................... 23 4.3 Legenda-eenheden op de beleidskaart ................................................................................. 24 4.4 Ondergrenzen voor onderzoek .............................................................................................. 26 4.5 Beleidsuitgangspunten gemeente Lingewaard ....................................................................... 29 5 Bronnen ........................................................................................................................................ 36 Gebruikte afkortingen ........................................................................................................................
38 Overzicht van (kaart)bijlagen ............................................................................................................. 39 Appendix 1. Onderbouwing advies voor nieuwe ondergrenzen gemeente Lingewaard ......................... 40 A1 Inleiding ............................................................................................................................... 40 A1.1 Achtergrond .................................................................................................................. 40 A1.2 Lessen uit het verleden ................................................................................................. 41 A2 Uitgangspunten..................................................................................................................... 42 A3 Resultaten verbeeld .............................................................................................................. 43 A4 Risico’s aan ondergrenzen? .................................................................................................. 46 A4.1 Beknopte analyse .......................................................................................................... 46 A4.2 Kanttekeningen ............................................................................................................. 46 A5.
Conclusie en advies ............................................................................................................. 47 Literatuur ................................................................................................................................... 49
4
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
1 Inleiding 1.1 Kader en doelstelling Archeologie, cultuurlandschap en gebouwde monumenten spelen een steeds grotere rol bij ruimtelijke ontwikkelingen. Opgraven of inpassen van archeologische vindplaatsen, het historisch cultuurlandschap als creatieve input voor ontwerp, bescherming en herbestemming van bouwkundig erfgoed: het zijn allemaal manieren waarop bewust aandacht wordt besteed aan de boven - en ondergrondse historische kwaliteiten van een gebied. Het zichtbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorie kan een gebied een eigen identiteit geven. Daardoor wordt niet alleen de intrinsieke waarde voor de lokale bevolking verhoogd, maar ontstaan ook economische kansen. Een voorbeeld daarvan is een historische dorpskern, maar het geldt ook voor landelijke gebieden waar bijvoorbeeld fietsrecreanten op afkomen. Een zorgvuldige omgang met cultuurhistorie en benutting van historische kwaliteiten kan dus economisch lonend zijn, zo is uit onderzoek gebl eken. 1 De gemeente Lingewaard heeft al in 2009 een archeologische verwachtingskaart laten vervaardigen als gevolg van de toenemende rol voor gemeentelijke overheden bij de omgang met het archeologisch erfgoed. 2 In de bijbehorende rapportage is uitgebreid ingegaan op beleidsaspecten, het fysischgeografisch landschap, de archeologische vindplaatsen en bewoningsgeschiedenis en op de samengestelde verwachtingskaart zelf.
Omdat (zeker de laatste jaren) het aantal archeologische onderzoeken landelijk enorm is ge stegen, is het zaak om de archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart periodiek te laten actualiseren. In opdracht van de gemeente Lingewaard heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in de periode 2019/2020 een actualisatie doorgevoerd van de gemeentelijke archeologiekaarten. Het gaat hierbij om het bijwerken van de bestaande kaartgrenzen alsmede het bijwerken van de achterliggende databestanden met nieuwe/aanvullende archeologische en landschappelijke (geomorfologische) gegevens en inzichten, en het aanpassen van de beleidskaart. Daarbovenop heeft de actualisatie vanuit een bredere cultuurhistorische en ruimtelijke analyse plaatsgevonden ten opzichte van de inventarisaties uit 2009. Politiek -bestuurlijk en maatschappelijk is cultuurhistorie steeds meer in de belangstelling komen te staan en de landelijke en provinciale overheid hebben hier reeds beleidsmatige stappen in gezet, onder meer door de verplichting sinds 1 januari 2012 om in het ruimtelijk beleid rekening te houden met cultuurhistorische waarden . Deze beleidswijziging is ook doorgevoerd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) door wijzigingen in de omgang met zowel de ondergrondse als bovengrondse bouwhistorische resten.
3 Zo is er onderzoek gedaan naar historische nederzettingslocaties vanwege de belangrijke leemte in de bestaande archeologische registraties ten aanzien van de locatie van nederzettingsresten uit de Middeleeuwen en de (vroege) Nieuwe tijd. Ook elementen van oorlog en defensie zijn opgenomen. De brongegevens zijn overgenomen uit de CHW voor Lingewaard uit 2013. 4
1 2 3
4
Bijvoorbeeld: Bade & Smid, 2008. Zie bijvoorbeeld ook http://www.platform31.nl/publicaties/kwaliteit -en-leefbaarheid-inkrimpende-regio-s. Willemse 2009. KNA-protocol 4002, p. 3. In Nederland betrof het vakgebied bouwhistorie doorgaans de bovengrondse delen (en betreedbare kelders) van bouwwerken, terwijl de ondergrondse delen door archeologen (en via archeologische methoden) werden onderzocht. Er is uiteraard een raakvlak/overlap tus sen archeologische resten en bouwhistorische resten en in KNA 3.3, LS04 wordt gevraagd om een inhoudelijke toets. Daarbij is het noodzakelijk om een goed beeld te hebben van locaties waar deze ondergrondse of inpandige bouwhistorische resten mogelijk nog a anwezig zijn. Keunen & Van der Veen 2013: RAAP-rapport 2740. 5
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
1.2 Over dit rapport
Figuur 1.Ligging van de gemeente Lingewaard (rood omlijnd).
Dit rapport fungeert als verantwoordingsdocument en achtergronddocument bij de kaartactualisatie. De toon is derhalve technisch en ambtelijk. In hoofdstuk 2 worden de bronnen genoemd en de methoden behandeld. In hoofdstuk 3 volgt de inhoudelijke verantwoording. De actualisatie van de kaarten heeft betrekking op het aardkundige, archeologische, historisch -bouwkundige en historischstedenbouwkundige erfgoed op het grondgebied van de gemeente Lingewaard (figuur 1). Gestreefd is naar een naadloze inhoudelijke en ruimtelijke aansluiting van de archeologische waarden - en verwachtingskaarten binnen de Regiogemeenten . De geactualiseerde kaarten zijn bijgevoegd als kaartbijlage 2 (archeologische waarden- en verwachtingskaart schaal 1:10.000, in 2 bladen) en kaartbijlage 3 (archeologische beleidskaart, schaal 1:15.000). Kaartbijlage 1 is een zogenaamde geomorfogenetische kaart (schaal 1:25.000) waar de landschapsvormen (geomorf) en hun ontstaanswijze (genese) centraal staan. De archeologische beleidskaart (kaartbijlage 3) betreft de weergave van zowel de archeologische verwachtingszones als de locaties waarvan vastgesteld is dat er (mogelijk) wa ardevolle cultuurhistorische resten bovengronds aanwezig zijn of in de bodem bewaard zijn gebleven. Op deze kaart zijn de in hoofdstuk 3 onderbouwde archeologische vindplaatsen en verwachtingen op dusdanige 6
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
wijze beleidsmatig ‘vertaald’ dat ze bij de herziening en actualisatie van de bestemmingsplannen en het overige ruimtelijke beleid van de gemeente Lingewaard kunnen worden opgenomen en als basis kunnen dienen bij de gemeentelijke vergunningverlening (archeologische onderzoeksverplichting). Het samenstellen van de archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep (zie artikel 24 van het Besluit archeologische monumentenzorg). Het uitgevoerde onderzoek bestond uit een bureauonderzoek. Er is geen veldonderzoek uitgevoerd. De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als richtsnoer. De praktische uitvoering van het onderzoek vold oet aan de normen opgesteld in het Handboek ROB-specificaties van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. 5
1.3 Dankwoord Tijdens het project is op een prettige manier samengewerkt met Ben Zweerink en Joop de Blecourt van de gemeente Lingewaard en met Joris Habraken, werkzaam als Regio-archeoloog voor de gemeenten Arnhem, Duiven, Lingewaard, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar. Verder is dankbaar gebruik gemaakt van de informatie aangeleverd door G. Janssen, G. Visser, W. Oteman en Ch. van Asperen van de Historische Kring Gente en H. Arends en Ch. van Asperen van de Historische Kring Angeren.
5
ROB, 1998. Sinds 2007 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 7
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
2 Methoden en bronnen 2.1 Analyse van de archeologisch-landschappelijke context De archeologische waarden- en verwachtingskaart voor de gemeente Linge waard is niet alleen gebaseerd op een analyse van bekende archeologische en historische vindplaatsen en terreinen, maar in nog hogere mate op de fysiek-landschappelijke en bodemkundige context van het gemeentelijk grondgebied (vereenvoudigd weergegeven in figuur 2). In de archeologische studie die van het gemeentelijk grondgebied is gemaakt, kunnen op grond van de ondiepe geologie, de terreinkenmerken en de bodemgesteldheid namelijk verschillende landschappen worden onderscheiden die ieder eigen ontwikkelingen en bewoningsmogelijkheden hebben gekend. Juist door analyse van deze bewoningsmogelijkheden en ontwikkelingen door de tijd heen kan een verw achtingsmodel worden opgesteld.
Figuur 2. De fysisch-geografische hoofdlandschappen binnen de gemeente Lingewa ard (tabel 1, Attribuut ‘Landschap’).
8
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
2.2 Structuur digitale kaartbestanden (GIS) Een belangrijk eindproduct zijn de aan een geografisch informatiesysteem (GIS) gekoppelde kaartbeelden. Het betreft digitale, database-tabellen waarin per punt-, lijn- of vlakelement verschillende soorten van informatie zijn opgeslagen. De GIS -tabellen zijn aangeleverd als losse bijlage (aangeleverd op cd-rom) en bevatten de exacte gegevens over de geografische ligging en aard van (mogelijk) waardevolle archeologische terreinen en objecten. Alle bestanden zijn voorzien van een heldere, logische en begrijpelijke naam, die verwijst naar de inhoud en de productiedatum. De standaardprojectie is het Rijksdriehoekstelsel (non-earth meters). In de hiernavolgende paragrafen ‘bronnen en methoden’ wordt per inventarisatiethema de tabelstructuur en tabelinhoud van de GIS-tabellen beschreven. In vet vermelde attribuutnamen zijn de betreffende velden waarop de kaartlagen zijn gethematiseerd voor de productie van de analoge kaarten. Cursief en onderstreept (ID10) zijn de attributen op basis waarvan de kaartlabels zijn aangemaakt.
2.3 Bronnen en methoden 2.3.1
Landschappelijke-bodemkundige gegevens
De actualisatie van de bestaande kaart en het onderliggende verwachtingsmodel betreft het bijwerken van het bestaande verwachtingsmodel aan de hand van twee nieuwe gegevensbronnen: 1. De nieuwe paleogeografische kaart voor het rivierengebied; 6 2. De archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied. 7
Om de legenda-eenheden van de verschillende Regiogemeenten inhoudelijk te koppelen en archeologisch-landschappelijk te kunnen interpreteren is op verzoek van de regioarcheoloog een nieuw (regionaal) karteringsmodel doorgevoerd. Dit karteringsmodel betreft een hiërarchisch systeem van landschapsbeschrijving volgens het model ‘fysische-geografisch landschap-terreinsoort’ (bijlage 2) en sluit aan op de karteringseenheden zoals die door de Universiteit Utrecht voor het rivierengebied worden gehanteerd. Deze zijn ook gebruikt voor de archeologische verwachtingskaart voor de uiterwaarden (UIKAV). 8 Het primaire doel van de erfgoedkaarten is het begrenzen van archeologische verwachtingszones. De kaarteenheden (tabel 1: Terreinvorm10) hebben dan ook voornamelijk een archeolandschappelijke betekenis. Met behulp van dit vlakkenbestand zijn meerdere thematische kaarten (aardkundige eenheden, verwachtingen, hoofdlandschappen) te genereren op verschillende kaartschalen.
6 7 8
Cohen, K., E. Stouthamer, H.J. Pierik & A.Geurts, 2012. Rhine-Meuse Delta Studies. Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography. Departement Fysische Geografie, Universiteit Utrecht. Cohen, K.M., S. Arnoldussen, G. Erkens, Y.T. van Popta & L.J. Taal, 2014. Archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied. Deltares-rapport 1207078. Deltares i.s.m. Rijksu niversiteit Groningen & Universiteit Utrecht. Cohen e.a. 2014. 9
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Attribuut
Omschrijving
Voorbeeld
Id
unieke identifier
COD10
Kaartcode 1:10.000
Fc1
TERREINVORM10
geomorfogenese
restgeul-crevasse
STROOMGORDEL
stroomgordel volgens Cohen ea 2012
192. Zandbaal
DALOUDD
ouderdom dalsysteem in jaar voor heden
TOEVOEGING
tekst
LANDSCHAP
hoofdlandschap
rivierstroomgordel
PROFIELTYPE
zie tabel 2
7
VW_OMSCHRIJF
verwachting
lage verwachte dichtheid
PROJ
RAAP-projectcode
LIAB5
Tabel 1. Tabelstructuur van het basisbestand LIAB5_vw.
Verwachting en conservering RAAP hanteert voor zijn archeologische verwachtingskaarten eigen verwachtingseenheden die archeologische verwachtingen (ofwel: de verwachte dichtheid aan archeologische re sten) combineert met de verwachte kwetsbaarheid/conservering van de archeologische resten op basis van het voorkomen van afdekkende (conserverende) lagen (zoals een kleidek, of overslaggronden). Zie daartoe tabel 2. Omdat de kwetsbaarheid mede afhankelijk is van de verwachte diepteligging van de archeologische resten worden de verwachtingseenheden als profieltypen aangeduid. Ze doen dus een uitspraak over de verwachte dichtheid aan archeologische resten, de globale top van het archeologisch niveau en de verwachte kwetsbaarheid mate van conservering. type verwachte dichtheid archeologische resten en mate van conservering 11 zeer hoog
historische bewoningslocatie met een accumulatie van archeologische resten
16 zeer hoog
oude woongronden met een accumulatie van nederzettingsresten
17 zeer hoog
grachten rondom versterking
1
hoog + conserverend dek > 50 cm
archeologische resten waarschijnlijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
2
hoog + conserverend dek 30-50 cm archeologische resten mogelijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
3
hoog, zonder conserverend dek
archeologische resten aan of dicht onder het maaiveld en daardoor kwetsbaar
4
middelmatig + consv dek > 50 cm
archeologische resten waarschijnlijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
5
middelmatig + consv dek 30-50 cm
archeologische resten mogelijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
6
middelmatig, zonder consv dek
archeologische resten aan of dicht onder het maaiveld en daardoor kwetsbaar
7
laag + conserverend dek > 50 cm
archeologische resten waarschijnlijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
8
laag + conserverend dek 30-50 cm
archeologische resten mogelijk afgedekt en daardoor relatief goed geconserveerd
9
laag, zonder conserverend dek
archeologische resten aan of dicht onder het maaiveld en daardoor kwetsbaar
10 hoog
rivierrestgeul met een hoge dichtheid aan watergerelateerde resten
12 geen archeologische verwachting
geroerde grond
13 onbekend
nader te bepalen archeologische potentie
14 onbekend
huidige riviergeul. Nader te bepalen potentie voor watergerelateerde resten
15 onbekend
waterpartijen. Nader te bepalen archeologische potentie
Tabel 2. Profieltypen voor de archeologische verwachting en de dikte van eventueel conserverende lagen.
10
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
2.3.2
Archeologische vindplaatsen
Algemeen Archeologische vindplaatsen zijn (punt)locaties waar (in het verleden) vondsten/waarnemingen zijn gedaan die van archeologisch belang zijn en die het mogelijk maken bepaalde uitspraken te doen over de archeologische betekenis van een locatie. Veelal betreft het een locatie waar antropogene grondsporen en al dan niet in los verband liggende materiële resten, zoals aardewerk, vuursteenartefacten of organische artefacten voorkomen. De aard, ouderdom, verspreiding, gaafheid en conservering hiervan kunnen worden benut om de aan- of afwezigheid van vergelijkbare maar nog onbekende resten elders in het landschap (tot op zekere hoogte) te voorspellen. Veel archeologische waarnemingen uit het verleden staan geregistreerd in een landelijke database: ARCHIS3, de nationale archeologische databank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Buiten deze registraties zijn echter nog veel meer waarnemingen bekend en al dan niet opgenomen in collecties v an heemkundeverenigingen. Ook historische bronnen zijn een waardevolle bron van informatie. Op dit moment is het, gezien het huidige maatschappelijke gezichtspunt ten aanzien van de omgang met materieel erfgoed, vanzelfsprekend om ook deze bronnen te gebru iken bij het opstellen van een verwachting ten aanzien van cultuurhistorisch erfgoed (zie verder § 2.3.3).
ARCHIS-waarnemingen Belangrijkste uitgangspunt voor de archeologische inventarisatie zijn de in ARCHIS3 aangemelde onderzoeken en waarnemingen (https://zoeken.cultureelerfgoed.nl/). Elk in Nederland uit te voeren archeologisch onderzoek wordt in dit systeem onder een unieke numerieke code, het ARCHIS zaakidentificatienummer (of CIS-code) aangemeld. Tot deze registratie horen ook geografische (toponiem, locatie, omvang) en andere administratieve gegevens (uitvoerder, opdrachtgever, aanleiding). Eventueel aangetroffen archeologische resten (individuele vondsten, complextypen, etc.) worden in ARCHIS3 eveneens geregistreerd onder hetzelfde zaakidentificatienummer. Binnen de gemeente Lingewaard staan ruim 800 locaties met archeologische resten geregistreerd (tabel 3). De in 2009 gepubliceerde lijst is aangevuld met de ARCHIS-gegevens die na 2009 in het systeem zijn opgenomen (catalogusnummers 353 t/m 518). Zie bijlage 1 (Excel-bestand) voor de catalogus met vindplaatsen en tabel 4 voor de opgenomen gegevens. Overige archeologische waarnemingen Andere niet in ARCHIS geregistreerde vindplaatsgegevens zijn afko mstig van amateur-archeologen, waaronder de in het gebied actieve leden van oudheidkundige verenigingen. De door detectoramateurs aangemelde vondsten zijn opgenomen onder catalogusnummers 833 t/m 837.
Verder is voor de inventarisatie een brede zoekzone van 200 m buiten het gemeentegebied genomen. Deze locaties met geregistreerde archeologische resten buiten de gemeentegrens zijn eveneens in de catalogus (bijlage 1) opgenomen. De reden is dat het oppervlak met archeologische resten vaak niet is vastgesteld en dat rekening moet worden gehouden met een ruime zone (bij nederzettingsresten > 100 m) rondom de opgegeven (centrum)coördinaat. In tabel 3 staan de thans bekende archeologische vindplaatsen naar aantal en algemene typering (complexgroep) opgesomd. In de ze lijst ontbreken de historische locaties uit tabel 12 (zie hierna) omdat er uiteraard enige overlap tussen historische locaties en waargenomen archeologische resten bestaat.
11
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Complextype
aantal
Onbepaald
166
Nederzetting,onbepaald
143
Bewoning (inclusief verdediging) onbepaald
69
Huisplaats, onverhoogd
22
Kasteel
14
Kerk/kapel/klooster
12
Grafveld, onbepaald
11
Omgracht terrein/moated site
9
Graf,onbepaald
8
Losse vondst
5
Scheepvaart onbepaald
5
Basiskamp/-nederzetting
4
Grafveld, crematies
4
Molen
4
Niet opgehoogde nederzetting zonder stedelijk karakter
4
Borg/stins/versterkthuis
3
Cultuurlaag
3
Dijk
3
Grafveld, inhumaties
3
Nederzetting met stedelijk karakter
2
Stad
2
Akker / tuin
1
Begraving, onbepaald
1
Bewoning en begraving
1
Bewoning en huisterp
1
Bewoning en mottekasteel
1
Depositievondst
1
Grafveld, gemengd
1
Kanaal/vaarweg
1
Kerkhof en bewoning
1
Legerplaats
1
terp/wierde
1
Versterking onbepaald
1
Versterking onbepaald en grafveld
1
Weg
1
Tabel 3. Archeologische vindplaatsgegevens. Voor de historische gegevens zie tabel 12.
12
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Vindplaatscatalogus Voor elke geïnventariseerde archeologische vindplaats is een catalogusnummer uitgedeeld. Het betreft dimensieloze puntlocaties waar archeologische vondsten zijn geregistreerd. Eén vindplaats kan meerdere perioden en/of vindplaatstypen omvatten en meerdere ARCHIS -waarnemingsnummers. Deze staan in bijlage 1 onder hetzelfde catalogusnummer, maar in een andere regel (‘volgnr’) opgenomen. In het nieuwe ARCHIS3 systeem staan de meeste vindplaatsen onder een zaakidentificatienummer vermeld. Met dit zaakidentificatienummer kunt u op de website https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login uitgebreide extra informatie over de vindplaats opzoeken. Niet alle vindplaatsen in de gemeente zijn echter geregistreerd in het ARCHIS-systeem. Deze hebben dan ook geen ARCHISwaarnemingsnummer of zaakidentificatienummer gekregen. De vindplaatsen zijn op kaartbijlagen 1 en 2 opgenomen en van elkaar onderscheiden op begin - en einddatering (archeologische periode) en type complexgroep (zie tabel 4).
Attribuut
omschrijving
voorbeeld
RAAPcatnr
catalogusnummer
296
ZaakIdNr
zaakidentificatienummer
3182988100
ROB_codes
ROB-archiefcodes
-
ARCH2_WN
Archis2-waarnemingsnummer
400729
ARCH2_vnr
Archis2-vondstummer
nvt
Over_cod
archiefcodes amateurs etc.
-
Complex
vindplaatstype
Nederzetting,onbepaald
BeginDat
begin datering
IJzertijd: 800 - 12 voor Chr.
EindDat
eind datering
Romeinse tijd: 12 voor Chr. - 450 na Chr.
Gemeente
Gemeentenaam
Lingewaard
Plaats
Plaatsnaam
Bemmel
Toponiem
Toponiem
Den Heuvel
Rdx
X-coordinaat
190450
Rdy
Y-coordinaaat
435700
Precisie
precisie plaatsing (ARCHIS1)
2
Bron
gegevensbron
ARCHIS2
Project
RAAP-projectcode
LIAB3 (RAAP-RA1751)
Kaartblad
Tabel 4. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_vp_catalogus.
In tegenstelling tot de archeologische waarnemingslocaties, zijn de uit historische bronnen overgenomen nederzettingslocaties (§ 2.3.3) niet opgenomen in de vindplaatscatalogus (bijlage 1). De reden is dat de aanvullende informatie veelal te beperkt is (tabel 5) in relatie tot de enorme hoeveelheid locaties (ruim 1.000) voor opname in deze catalogus. Voor me er informatie over dit type vindplaats dient dan ook, naast de kaart, het GIS-bestand te worden geraadpleegd).
2.3.3
Historische nederzettingslocaties
De kartering van archeologisch relevante locaties op basis van historische bronnen heeft in 2013 (RAAP-rapport 2740) aan de hand van een groot aantal uiteenlopende bronnen plaatsgevonden. Als 13
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
basis werd de kartering aangepast aan de systematiek van inventarisatie zoals die we die voor alle betrokken gemeenten in de regio Arnhem laten gelden. Voor de gemeente Lingew aard zijn de kadastrale minuutplans nauwkeurig gegeorefereerd. Vervolgens zijn de historische nederzettingslocaties op basis van het kadastraal minuutplan (1832) ingetekend. 9 Aan de op deze wijze gekarteerde historische nederzettingslocaties zijn bijzonder e objecten zoals gemalen, veren, rosmolens en relevante andere terreinen (dorpskernen, kasteelterreinen, schansen, kolken, vijvers, etc.) toegevoegd. Aan alle geïdentificeerde objecten is een typering meegegeven, zoals boerderij of woonhuis, schuur en/of schaapskooi, landhuis, kasteel, enzovoorts.
Attribuut
omschrijving
voorbeeld
Id
Uniek identificatienummer
295
categorie
hoofdgroep
historische nederzettingslocaties 1832
Subcategorie
niet gebruikt
type
omschrijving type
omvangrijke boerderij
subtype
aanvulling
op terp
naam
toponiem,indien bekend
Bergerden
ouderdom
indien bekend of geschat
1832 of ouder
bron
gegevensbron
kadastrale minuutplans 1832
Tabel 5. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_hist_nederz_1832_punt
Attentiezones voor archeologische resten rondom historische nederzettingslocaties Boerderijgebouwen waren in het verleden door hun wijze van funderen meer aan slijtage onderhevig dan tegenwoordig, omdat ze tot ver in de Volle Middeleeuwen met hun houten pa len in het zand stonden. Bovendien was de plek niet statisch; boerderijen werden vaak binnen het eigen bezit over een bepaalde afstand verplaatst. Tot omstreeks 1200 kon die verplaatsing (in meerdere fasen) tot wel 200 m bedragen; later, door verbeterde funderingstechnieken en een meer aan regels gebonden ruimte, hoogstens enkele tientallen meters. Omdat er geen nadere studie naar de ouderdom van de boerderijen heeft plaatsgevonden, wordt een standaard attentiezone van 50 meter (buffer=50) gehanteerd rondom gebouwen. Aan puntlocaties die binnen terreinen vallen is geen attentiezone gekoppeld (buffer = 0). Indien er uit toekomstig onderzoek meer informatie beschikbaar komt, kunnen attentiezones zo nodig worden aangepast, wat voor vermoedelijk de meeste locati es een verkleining van de attentiezone betekent. Daarbij kan zelfs worden gedacht aan het afsnijden van de attentiezones in landschappelijke zones waar geen voorgangers verwacht worden, zoals nattere delen van het landschap.
Nauwkeurigheid De onnauwkeurigheid van de ingetekende locaties als gevolg van beperkingen in het georefereren van de historische kaarten is beperkt en bedraagt ten hoogste circa 10 m. Niet alles wat op de kadastrale minuutplans zichtbaar was aan archeologisch relevante zaken is (omwille van de beschikbare tijd) mee gekarteerd. Het betreft dan vooral objecten die geen directe nederzettingscomponent bevatten, zoals de ligging van bruggen en sluizen.
9
Zie Keunen & Van der Veen 2013. 14
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
2.3.4
Terreinen van archeologische waarde
Hoofddoel van archeologisch vooronderzoek in het kader van de archeologische monumentenzorg (AMZ) is om voorafgaand aan vergunningverlening de archeologische waarde van het terrein dat zal worden verstoord in voldoende mate vast te stellen. Daartoe wordt gekeken naar de kwaliteit, de zeldzaamheid en de contextwaarde van (eventueel) aanwezige archeologische resten. Dit wordt ‘waardestelling’ genoemd. Van een aantal terreinen is deze waardestelling in het verleden reeds door het Rijk (i.c. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) bepaald. De meeste van deze terreinen werden ondergebracht op de provinciale archeologische monumentenkaart (AMK). De gegevens in de kaartbijlagen 1 en 2 zijn ontleend aan de laatst aangepaste versie van de AMK, voor het laatste gepubliceerd in juli 2014 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De AMK wordt niet meer geactualiseerd. In dit rapport en op de kaarten worden de AMK-terreinen vermeld als ‘terreinen van archeologische waarde’ of TAW.
Attribuut
Omschrijving
Voorbeeld
TAWnr
TAW-nummer
15988
Waarde
kwalificaties
Terrein van zeer hoge archeologische waarde
Complex
objecttype
Kasteel
Begin_per
begin periode
Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC
Eind_per
eind periode
Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC
Tabel 6. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_AMK_2017.
2.3.5
Rijksmonumenten
Rijksmonumenten zijn terreinen, gebouwen of andere objecten die om hun nationale cultuurhistorische waarde door de rijksoverheid zijn aangewezen als beschermd monument. Ze zijn onder het rijksmonumentennummer te vinden in het monumentenregister (https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/ ). Iets meer dan de helft van de Rijksmonumenten in de gemeente Lingewaard (n= 41) is een gebouwd monument. Een veel kleiner deel (n=4) betreft archeologische rijksmonumenten. Deze zijn grotendeels overgenomen van de archeologische monumentenkaart (in het verleden de terreinen van zeer hoge archeologische waarde, beschermd) en hebben in het monumentenregister een nieuw nummer gekregen. Het oude AMK-nummer is daarmee komen te vervallen. Een bekend voorbeeld is het terrein Flieren (Loohof, monumentnummer 47.101).
Attribuut
omschrijving
voorbeeld
rmon_nr
monumentnummer
47.099
jur_stat
juridische status
rijksmonument
rm_aard
aard van het monument
archeologisch
status_geo
contourstatus
aanwijzingsdico
herkomst
herkomst
divers
kwaliteit
type
besluit
dat_geldig
ingangsdatum
29/04/2014
dat_regist
registratiedatum
05/09/1986
15
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Tabel 7. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_RM_2019.
2.3.6
Onderzoeksgebieden
In de kaartbijlage 2 zijn de ruimtelijke gegevens met betrekking tot het archeologisch onderzoek in het verleden verwerkt. De bron van deze gegevens is veelal ARCHIS, a angevuld met gearchiveerde gegevens bij RAAP voor de gemeente Lingewaard. 10 Van een groot aantal van deze terreinen is de definitieve waardering nog niet bekend. Weliswaar heeft hier al onderzoek plaatsgevonden, maar deze terreinen zijn nog niet definitief gewaardeerd. Ook de onderzoeksresultaten zelf zijn niet altijd in ARCHIS vermeld. Het is namelijk niet verplicht om de exacte resultaten te vermelden. Om te bepalen of een terrein afdoende archeologisch is onderzocht, dienen de afzonderlijke onderzoeksrapp ortages geraadpleegd te worden. Voor nadere informatie over deze terreinen en onderzoeken wordt op de kaart verwezen naar de gemeente. Zie verder tabel 8 voor de verzamelde gegevens.
Attribuut
omschrijving
voorbeeld
ZaakIdNr
zaakidentificatienummer
4559964100
Voor OZK
zaakid vooronderzoek
4559956100
ARCH2_OM
ARCHIS2 onderzoekmelding
-
OZK_type
type onderzoek
archeologisch: boring
Advies
selectieadvies
vrijgave
OZK_naam
onderzoeknaam
Angerensestraat 30 te Gendt
Toponiem
toponiem
Angerensestraat
Uitv
uitvoerder
Econsultancy BV
Gemeente
gemeentenaam
Lingewaard
Plaats
plaatsnaam
Gendt
Omschrijf
opmerkingen
-
OZK_start
startdatum onderzoek
20170817
OZK_eind
einddatum onderzoek
20170817
ZaakType
zaaktype
Registratie rapportplichtige onderzoeksmelding
Status
status
Onderzoek afgemeld op 15-06-20
Opp
oppervlakte in vierkante meter
932,7
Tabel 8. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_ozk
2.3.7
Bodemverstoringsgegevens
Bodemverstoringen zijn op twee verschillende manieren in kaart gebracht. Slechts ten dele kon gebruik gemaakt worden van de gegevens van de beschikbare bodemkaarten (diep uitgegraven, gekeerde grond, geëgaliseerd en opgehoogd), omdat deze doorgaans slechts globaal van aard zijn. Deze zijn een-op-een overgenomen van de bestaande archeologiekaarten. Voor de actualisatie van bodemverstoringsgegevens is aanvullend gebruik gemaakt van bodemverstoringgegevens die
10 ARCHIS is daarin verre van compleet. Pas na 1 april 2005 dienden alle veldonderzoeken aangemeld te worden (KNA versie 2.2), gevolgd door het aanmelden va n archeologische booronderzoeken (1 november 2005) en het aanmelden van bureaustudies in het kader van AMZ-onderzoek (1 januari 2007; KNA versie 3.1). 16
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
geïnventariseerd zijn 11 voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2014, Project: verstoringen in kaart. 12 Het laatste bronbestand is gecontroleerd op de aard van de verstoringsgegevens omdat niet alle geregistreerde verstoringen even ingrijpend zijn geweest of omdat sommige in dit bestand opgenomen verstoringtypen van (begraafplaatsen, dijk en kade) ju ist van cultuurhistorische betekenis zijn. De RCE waarschuwt daarom dat het voor deze kaart geïnventariseerde overzicht van potentieel verstorende activiteiten niet is gemaakt voor een een -op-een gebruik in de archeologie en dat ze slechts een eerste indicatie verschaft voor de aanwezigheid van een verstoorde bodem. Het is dan ook niet mogelijk om alleen op basis van de informatie uit die bestanden met zekerheid iets te zeggen over de werkelijke mate van bodemverstoring. Mede vanwege dit gegeven zijn uit het bronbestand de nietingrijpende verstoringen (zoals geïnventariseerd onder de generieke attribuutwaarden ‘2=bebouwd’ of ‘natuurontwikkeling’ of ‘open water’ of ‘golfterrein’ of ‘sport en recreatie’) en verstoringen met eerder een cultuurhistorische betekenis, uit het aangemaakte bestand verwijderd . Zie tabel 9 voor de verzamelde gegevens
Attribuut
omschrijving
voorbeeld
Id
identificatienumer
120251
Type
type verstoring
DelfstofwinningVoltooid
Bron
bronhouder
Prov. Gelderland
Bronbestand
bnaam bronbestand
gelderland_ontgrondingen.shp
BronJaar
jaar bronvorming
2006
Tabel 9. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand LIAB5_bodemverstoringen.
Behalve deze gegevens is alleen door een meer gedetailleerd bureauonderzoek en/of verkennend booronderzoek de mate van verstoring tot op perceelsniveau te specificeren. De inventarisatie van bodemverstoringen heeft zich daarmee beperkt tot de bekende en meest ingrijpende vormen.
11 Maas, G.J., F. de Vries, F. Brouwer & N. Heidema 2016. Inventarisatie GIS -bestanden met informatie over bodemverstoring. Wageningen Environmental Research Rapport 2751, W ageningen. 12 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2017. Handleiding voor gebruik van de verstoringsbronnenkaart. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, publicatie maart 2017. Amersfoo rt. 17
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
3 Aanvullingen op kaartbijlage 2 3.1 Zonering verwachte waarden De herziene verwachtingslaag verschilt op enkele punten van de kaart uit 2009. Op basis van de nieuwe brongegevens, met name de nieuwe uiterwaardenkaart, zijn enkele polygonen toegevoegd, geherinterpreteerd of aangepast. De meest opvallende wijziging is echter het do orvoeren van de profieltypen in de verwachtingslaag. De aangepaste verwachtingswaarden doen nu een uitspraak over zowel de verwachte dichtheid aan archeologische resten (zeer hoog, hoog, middelmatig of laag) als de verwachte conservering. Hiervoor is het p rincipe van de profieltypen toegepast (zie tabel 2). Voor alle geïnventariseerde gegevens geldt dat de beschrijvende velden in de verschillende databestanden zijn aangepast en ten behoeve van de digitale toepassing voorzien zijn van zowel waarde- als adviesvelden (zie tabel 1). Verder zijn enkele zones met een accumulatie aan (verschillende) vondstlocaties op verzoek van de regioarcheoloog opgewaardeerd naar nieuwe zones met een hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten. Aan het kaartbeeld zijn daarnaast -op basis van de historische kaartinventarisatie - bouwblokken, en stads- of dorpskernen toegevoegd (bijlage 2, kaartcodes beginnend met A). Deze zijn niet opgenomen in de vindplaatscatalogus.
Wel is voor deze gebieden een nieuwe verwachtingseenheid, die van de zeer hoge archeologische verwachting, aan de verwachtingslaag toegevoegd. Reden is de sterke correlatie tussen deze landschapszones en het voorkomen van archeologische resten. 13 Deze terreinen zijn in de geactualiseerde kaart integraal opgenomen in een samengevoegde en vlakdekkende archeologische verwachtingslaag (figuur 3).
13 Groot, T. de, A. Koekelkoren, M. Lobbes & B.I. Smit, 2011. Deel III Effecten van vrijstellingen voor archeologisch erfgoed. I n: R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os & L. Theunissen (red.), Vragen over Malta. Onderzoek naar de effectiviteit van de onderzoeksketen, sluipende degradatie en de effecten van vrijstellingen. Rapportage archeologische monumentenzorg 196. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. 18
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Figuur 3. Overzicht van de verwachtingszones in de gemeente Lingewaard. De zwarte punten zijn de archeologische vindplaatsen en historische nederzettingslocaties.
3.2 Thematische laag historische nederzettingslocaties Binnen de gemeenten Lingewaard zijn in het kader van de cultuurhistorische inventarisatie in 2013 totaal 1215 puntlocaties in kaart gebracht, waarvan er 792 ‘boerderij of woonhuis’, 283 ‘bijgebouw of schuur’ en 38 ‘omvangrijke’’ boerderijen (tabel 10). Die vormden samen derhalve verreweg het grootste aantal geïdentificeerde locaties. Daarnaast hebben we de dorpskernen, kerkhoven en omgrachte terreinen in kaart gebracht. Aan lijnstructuren zijn verder de aan wezige bandijken op de kaart gezet.
Type
aantal
boerderij of woonhuis
792
bijgebouw of schuur
283
omvangrijke boerderij
38
steenoven
21
bijgebouw kasteel of buitenplaats
17
kasteel of buitenplaats
12
gemalen / sluizen
10 19
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
kerk
9
voetveer
6
huispol
5
pastorie
5
school
4
verdronken dorpen
4
windmolen
3
pontveer
2
rosmolen
2
veerhuis
2
Tabel 10. Geïnventariseerde historische gebouwen en bijgebouwen (puntlocaties) met globaal aangegeven hun minimale ouderdom.
Een aantal kaarten/bronnen leverde aanvullende informatie op de kadastrale minuutplans op (tabel 11). Deze informatie is in de GIS-bestanden verwerkt, met een bronvermelding daarbij..
Kaart/Bron
aantal geïnventariseerde elementen
kadastrale minuutplans 1832
1181
Chromotopografische Kaart des Rijks
3
Dijk als as van ontwikkeling, 2008
14
Dijk als as van ontwikkeling, 2008 / Chr Kaart des Rijks
8
G. Janssen, Gendt
1
HKH/HKA (hist. Kring Huissen/Angeren)
1
RAAP-rapport 1751
7
Tabel 11. Bronnen en aantallen geinventariseerde elementen in het bestand LIAB5_hist_nederz_1832_punt.
3.3 Thematische laag erfgoed van Oorlog en Defensie Na overleg met gemeente en de regioarcheoloog is er voor gekozen om de reeds geïnventariseerde elementen van oorlog en defensie uit de CHW-Lingewaard op te nemen op de archeologische waardenen verwachtingenkaart (kaartbijlage 2). Resten die betrekking hebben op het oorlogsgeweld van de afgelopen eeuwen vormen een wezenlijk onderdeel van het cultureel erfgoed. Geen provincie is bijvoorbeeld in de periode 1940-1945 zo zwaar door het oorlogsgeweld getroffen als Gelderland, zowel tijdens de Duitse inval in mei 1940 als tijdens Operatie Market Garden en de bevrijding. Dit heeft op veel plaatsen sporen nagelaten in het landschap. Ook in de bodem zijn veel resten bewaard gebleven, ook uit eerdere conflictperioden. Deze resten en sporen vragen om een zorgvuldige omgang omdat het bodemarchief uit de oorlog conform de Monumentenwet ook daadwerkelijk kan worden aangemerkt als archeologie en de resten uit de Tweede Wereldoorlog telkens weer een grote maatschappelijke betekenis blijken te hebben.
In wat mindere mate geldt dit ook voor de fysieke resten die herinneren aan de periode 1914-1918 toen Nederland zich neutraal in het conflict opstelde, en de na-oorlogse periode (Koude Oorlog) toen langs de toentertijd belangrijkste linies installaties, kunstwerken en andere voorzieningen werden getroffen om een eventuele conflictsituatie het hoofd te kunnen bieden.
Door de ligging tussen twee grote rivieren vormde de gemeente Lingewaard een belangrijk militair strategisch gebied. De rivieren vormden niet alleen een gemakkelijk verdedigbare grens, maar waren ook belangrijke internationale verkeersaders. Wie deze stromen beheerste controleerde de handel. 20
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Om de context van de op de kaart opgenomen elementen van oorlog en defensie goed te kunnen begrijpen wordt de historische context toegelicht op basis van RAAP-rapport 2740 (CHW Lingewaard). 14 Late Middeleeuwen (1000-1500) In de Late Middeleeuwen vond de verdediging van territoria nog voornamelijk plaats door middel van het aanleggen van verdedigingswerken rondom steden en door de bouw van kastelen, die omgracht konden worden. Huissen was de enige daadwerkelijk verdedigbare stad in de gemeente, Gendt is vermoedelijk maar beperkt verdedigbaar geweest. Van de aanwezige kastelen zijn er vermoedelijk maar enkele geweest die ook daadwerkelijk een verdedigbaar karakter hebben gehad. De rest zal in de eerste plaats een functie als woonhuis voor de elite gehad hebben. Doornenburg was in elk geval verdedigbaar gezien de dikte van de muren. Bij de bouw heeft men vermoedelijk al ingespeeld op de opmars van buskruit in de 14e eeuw. Op basis van de studie van Ferdinand van Hemmen is ook een slagveld bij Doornik ingetekend, waarvan de achtergronden niet bekend zijn, maar die mogelijk met het rampjaar 1672 te maken heeft . Hetzelfde geldt voor enkele opgenomen landweren. Tenslotte is ook het tracé van de middeleeuwse wal rond Huissen ingetekend.
Gelderse Oorlogen (1502-1543) De Gelderse Oorlogen vormden een onderdeel van een breed Europees conflict om de macht tussen Frankrijk en de Habsburgers, waarmee ook kleinere conflicten verbonden raakten. De gevechten waren vaak kleinschalig; grootschalige veldslagen ontbraken. In Gelderl and speelde de wens van de Habsburgers om het hertogdom naar zich toe te trekken. In dit kader heeft nabij Huissen in 1502 een veldslag plaatsgevonden. 15 Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) Op een aantal locaties langs de dijk bij Bemmel en Gendt bevinden zich redoutes, aarden verdedigingswerken. Zij maakten deel uit van een verdedigingslinie uit de Tachtigjarige Oorlog, en wel in de periode omstreeks 1627. 16 Nader onderzoek hiernaar wordt momenteel uitgevoerd. 17 IJssellinie (vanaf 1672) Aan het eind van de 17e eeuw was de Oude Rijn sterk verzand, waardoor deze vaak niet bevaarbaar was. Ook verloor de rivier langzaam haar verdedigingsfunctie, doordat oprukkende legers gemakkelijk de ondiepe rivier konden oversteken, zoals in 1672 duidelijk werd. In 1701 werd daaro m begonnen met het aanleggen van een retranchement (verdedigingslinie) tussen Pannerden en de Peppelgraaf, voorzien van redoutes, wallen en een gracht. In de jaren daarop werd de gracht doorgetrokken richting Arnhem en kon het kanaal ook bevaren worden. In 1707 werd het kanaal geopend voor scheepvaartverkeer.
Het kanaal speelde ook een belangrijke rol in de militaire waterhuishouding. Door het kanaal konden de IJssel en Nederrijn van voldoende water worden voorzien en daardoor polders in Holland worden geïnundeerd. Om het nieuwe kanaal te verdedigen werd in 1742 het Fort te Pannerden of Sterreschans gebouwd. Een deel van deze schans is nog aanwezig en heeft de status van gemeentelijk monument.
14 15 16 17
Keunen & Van der Veen 2013 De Koning e.a., 2008 De Koning e.a., 2008 Mondelinge mededeling F. van Hemmen, Huissen. 21
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Nieuwe Hollandse Waterlinie (1815-1940) In de 18e eeuw zijn er verscheidene ondernemingen geweest om de verdedigbaarheid van Holland te verbeteren. Een van de meest effectieve strategieën was het inunderen van polders, door middel van rivierwater. In de Franse Tijd waren er plannen voor de aanleg van een aaneengeslote n verdedigingslinie van de Biesbosch tot Muiden, maar het duurde nog tot de stichting van het Koninkrijk voordat deze plannen concreet werden. Cruciaal voor de inundatie van de polders in het westen was de toevoer van rivierwater. Om deze watertoevoer te garanderen en de doorgang van vijandelijke troepen langs of over de rivier te stuiten, werd de Sterreschans vervangen door Fort Pannerden. Het fort werd in 1872 opgeleverd. In de loop van de tijd werd het fort aangepast met de voortschrijdende militaire technieken en inzichten. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werden rond Fort Pannerden enkele kazematten gebouwd. Opgenomen zijn ook de verboden kringen van 300, 600 en 1000 meter rond het fort, waar bouwvoorschriften golden in verband met het vrije schootsveld van het fort. Tweede Wereldoorlog Uit de periode van mobilisatie en inval dateren nog de kazemattenlinie tussen Bemmel en Huissen, die als voorpost diende voor de Betuwestelling. Zowel de lijn als de individuele kazematten zijn op kaartbijlage 2 weergegeven.
Ook is het gebied dat in december 1944 onder water kwam te staan, aangeduid. Zowel de geallieerde als de Duitse zijde van de frontline uit oktober-november 1944 staat weergegeven, met daartussen de zone van strijd. De locaties van slagvelden bij Haalderen en ten noorden van Bemmel, belangrijke gebeurtenissen (in de vorm van gevechtshandelingen) bij Haalderen in december 1944 en bombardementen (Huissen 1943, Huissen 1944, Looveer) zijn eveneens weergegeven, alsmede de locaties van vernielde bruggen over de Linge. In de uiterwaarden bij Huissen is tenslotte een zone met bomkraters weergegeven. Koude Oorlog Na de Tweede Wereldoorlog verstarden de verhoudingen tussen de Sovjet -Unie en zijn satellietstaten achter het IJzeren Gordijn en de Verenigde Staten met zijn bondgenoten in de NAVO. Met name in de jaren '50 en '60 was zo'n aanval zeer reëel. De IJssellinie kreeg een belangrijke rol toebedeeld in de nationale defensie. In hoofdlijnen hield het plan in dat de IJsselvallei werd geïnundeerd door de Waal en Nederrijn af te dammen. Ten zuiden van Bemmel werd een militaire structuur aangelegd van caissons, stuwen, versperringsnetten, dijken en geschut. De meeste elementen hiervan zijn verdwenen uit het landschap. Enkele structuren zijn nog steeds herkenbaar.
22
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
4 Archeologische beleidskaart 4.1 Status, doel en inhoud De archeologische beleidskaart (kaartbijlage 3) is een beleidsmatige uitwerking van de geactualiseerde archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart (kaartbijlage 2). De archeologische beleidskaart dient als afwegingsinstrument (onderlegger) bij processen in de ruimtelijke ordening. De beleidskaart kan juridisch-planologisch worden verankerd bij het opstellen van (nieuwe) bestemmingsplankaarten en beheersverordeningen conform de Wro.
4.2 Bestuurlijke samenvatting en conclusies 4.2.1
Algemeen
Een zorgvuldige omgang met archeologische erfgoed betekent dat archeologische waarden bijdragen aan de inrichting (en daarmee aan de kwaliteit) van de leefomgeving. Dat er iets bijzonders in de grond zit, kan op verschillende manieren in de architectuur, beplanting of ruimtelijke structuur terugkomen. Hier is een belangrijke taak weggelegd voor ontwerpers. Stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten kunnen zich laten inspireren door archeol ogische waarden. De gemeente kan dat aansturen en stimuleren. Een zorgvuldige omgang met het archeologische erfgoed betekent niet dat er niets kan.
4.2.2
Totstandkoming
De archeologische beleidskaart is tot stand gekomen in samenwerking met RAAP Archeologisch Adviesbureau. De inhoud van de archeologische beleidskaart en deze rapportage is besproken met dhr. drs. J. Habraken, regioarcheoloog voor de Regio Arnhem en dhr. J.H. de Blecourt, beleidsmedewerker van het Team Ruimtelijk Beleid van de gemeente Lingewaard.
4.2.3
Uitgangspunten beleidskaart
De gemeenteraad dient bij de vaststelling van een bestemmingsplan of een beheersverordening bij de bestemming van gronden altijd rekening te houden met de in de grond aanwezige dan wel te verwachten archeologische monumenten (archeologische waarden). Deze bestemmingsplanverplichting brengt met zich mee dat de gemeente het kader moet stellen voor de archeologische monumentenzorg. In 2019/2020 is in opdracht van de gemeente Lingewaard een geactualiseerde archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart vervaardigd. De bij dit rapport opgenomen archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaarten (kaartbijlage 2) is, in opdracht van de gemeente Lingewaard, voor de toepassing op beleidsmatig, gemeentelijk niveau ‘vertaald’ naar een b eleidskaart (kaartbijlage 3). Op de archeologische beleidskaart staat kort aangegeven wat het gewenste beleid is ten aanzien van de onderzoeksverplichting. De onderliggende gegevens, i.c. kaartbijlage 2 en de daarbij horende gegevens(bestanden), zijn van een zodanig gedetailleerd schaalniveau dat de kaart direct van toepassing is voor gebruik op perceelsniveau (100-1.000 m²).
4.2.4
Update van de archeologische kaarten
De eerder beschreven archeologische kaarten betreffen momentopnamen. Het is de weergave van de stand van zaken, zoals die op het moment van de vervaardiging van de kaarten voorhanden was. 23
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Daarmee is de kaart op het moment van uitgave feitelijk al verouderd. Meerdere malen per jaar worden er in de gemeente nieuwe archeologische vondsten gedaan. Ook w orden er regelmatig archeologische onderzoeken uitgevoerd die meer inzicht bieden in de wijze waarop het gebied door de mens is gebruikt. Op basis van nieuwe onderzoeksresultaten moeten de heersende wetenschappelijke theorieën soms worden bijgesteld. Om hierop te kunnen anticiperen zal regelmatig een evaluatie van de archeologische kaarten plaatsvinden. Indien nodig worden de kaarten herzien. Met de komst van de omgevingswet is het wenselijk om periodiek de gemeentelijke archeologische waarden- en verwachtingenkaart en een beleidskaart – en de werking hiervan – te evalueren en te bezien of actualisatie van de kaarten aan de orde is. Deze kaarten gaan immers als basis dienen voor het omgevingsplan (zie volgende paragraaf).
4.3 Legenda-eenheden op de beleidskaart Op de archeologische beleidskaart is geen onderscheid gemaakt in archeologische perioden en wordt de archeologische verwachting aangeduid met de termen hoog, middel hoog, laag en ‘rivierbed van Waal en Nederrijn ‘. Op de archeologische beleidskaart staat kort aangegeven wat het gewenste beleid is, hetgeen in dit hoofdstuk beknopt verder is uitgewerkt. Op de archeologische beleidskaart zijn de volgende eenheden te onderscheiden.
4.3.1
Terreinen met gewaardeerde archeologische resten
Het op de verbeelding van het bestemmingsplan plaatsen van bekende en onbekende archeologische waarden is een belangrijke stap om het belang van archeologie in de ruimtelijke ordening aan te geven. Van terreinen met gewaardeerde archeologische resten weet men (globaal) wat er aanwezig is, wat daarvan de waarde is (inhoudelijk en fysiek) en vaak is sprake van een duidelijke, vaak kadastrale, begrenzing. Binnen deze categorie scharen we de Rijksbeschermde monumenten als Waarde archeologie 1 Waarde-archeologie 1: terrein van zeer hoge archeologische waarde, wettelijk beschermd
4.3.2
Terreinen met (niet-gewaardeerde) archeologische resten
Op basis van archeologische kennis en fysieke kenmerken van het landschap zijn in het verleden verschillende terreinen (waaronder de terreinen die als AMK-terrein op de archeologische monumentenkaart voorkwamen) onderscheiden waarbinnen archeologische resten voorkomen. In tegenstelling tot de voornoemde terreinen met gewaardeerde archeologische resten (Waarde archeologie 1) zijn de archeologische resten in deze gebieden niet gewaardeerd (er heeft geen formeel waardestellend onderzoek plaatsgevonden). Wel is de verwachte dichtheid aan (en de ligging, omvang en conservering van) archeologische resten dusdanig groot (zeer hoge verwachting) dat het risico op informatieverlies een zeer beheerste omgang met deze terreinen noodzakelijk maakt. 18
Waarde-archeologie 2. Terreinen van (hoge) archeologische waarde (TAW)
Waarde-archeologie 3. Historische dorpskernen, oude woongronden en overige terreinen van archeologisch belang.
4.3.3
Archeologische verwachtingsgebieden
Aan de overige gebiedsdelen van de gemeente Lingewaard is alleen een generieke verwachte dichtheid aan archeologische resten toegekend, uitgesplitst in de categorieën hoog, midden en laag.
18 De Groot e.a. 2011. 24
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Deze worden op de beleidskaart aangeduid als Archeologische verwachtingsgebieden. Vanwege de bijzondere waarden die langs de verschillende Rijntakken worden aangetroffen 19 is ook het rivierbed van de Waal en Neder-Rijn indeeld in een Waarde-archeologie. De volgende vier categorieën archeologische verwachtingsgebieden worden onderscheiden:
Waarde-archeologie 4. Hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten;
Waarde-archeologie 5. Middelhoge verwachte dichtheid aan archeologische resten;
Waarde-archeologie 6. Lage verwachte dichtheid aan archeologische resten; Waarde-archeologie 7. Rivierbed van Waal en Neder-Rijn.
Onderzoeksketen archeologisch vooronderzoek Archeologisch vooronderzoek verloopt doorgaans in fasen (figuur 4). Eerst wordt gekeken naar het beleid van de vergunningverlener(s) om te bepalen of archeologisch vooronderzoek noodzakelijk is (voor een vergunning) of niet. Als vooronderzoek noodzakelijk is bestaat de eerste stap meestal uit een bureaustudie ( stap 1: bronnenonderzoek). Tijdens dat onderzoek worden archeologische gegevens, historische bronnen en aardkundige gegevens (bodem, geologie) bestudeerd om te bepalen of er archeologische resten in de bodem verborgen liggen of kúnnen liggen. Op basis van deze gege vens kan vervolgens een antwoord worden gegeven op de vraag of een gebied kansrijk is voor ‘archeologie’ of niet. In kansrijke gebieden volgt daarna het veldwerk. Dit veldonderzoek kan globaal van aard zijn ( stap 2: ‘verkennen’) en heeft dan meestal tot doel om kennisleemten over het gebied weg te nemen, bijvoorbeeld over bodemverstoringen of de bodemopbouw. De vervolgstap, indien daartoe aanleiding bestaat, is het op een systematische manier opsporen (archeologen spreken van: karteren) van archeologisch e resten (stap 3: karteren). Meestal bestaat dit ‘karteringsonderzoek’ uit steekproefsgewijs onderzoek van de bodem op vondsten of sporen, meestal door het zetten van boringen, het graven van proefputten of het systematisch belopen van braakliggende grond.
Er bestaan ook andere technieken, zoals remote-sensing toepassingen (luchtfoto, hoogtemetingen) en geofysisch onderzoek (grondradar, magnetometingen). Het zoeken naar archeologische resten in het water volgt weer een andere weg, bijvoorbeeld door het inze tten van sonar. Wanneer er archeologische resten zijn gevonden is het streven om ze in de bodem te behouden, bijvoorbeeld door planaanpassing. Als dat niet kan wordt allereerst bepaald wat de kwaliteiten van die resten zijn (stap 4: waarderen). Hoe archeologen die kunnen waarderen ligt grotendeels vast in normen en procedures. Het besluit over wat er daarna met waardevolle resten moet gebeuren is aan de bevoegde gezagen, het Rijk, de provincie of gemeente (stap 5: selectiebesluit). De onderzoeksketen bureauonderzoek, verkenning, opsporing en waardering is overigens geen ‘verplicht nummer’. Het archeologisch vooronderzoek kan, afhankelijk van de beschikbare informatie, in verschillende fasen beginnen en eindigen.
19 Willemse 2016. 25
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Figuur 4. Onderzoeksketen archeologische monumentenzorg.
4.4 Ondergrenzen voor onderzoek 4.4.1
Aanleiding
Op de archeologische beleidskaart zijn gebieden waarvoor dezelfde beleidsuitgangspunten gelden samengevoegd. Zo zijn er 7 beleidscategorieën ontstaan. Op deze kaart is per beleidscategorie bepaald of archeologisch onderzoek nodig is en wanneer vrijstelling van onderzoek kan worden verleend (zogenaamde ondergrenzen). Niet altijd en overal is archeologisch onderzoek namelijk noodzakelijk. Het doel van een gedegen archeologiebeleid is juist om het nut en de noodzaak van archeologisch onderzoek te kunnen bepalen. 26
RAAP-rapport 3878 (13-07-2020)
Uit de huidige praktijk blijkt echter dat het vastgestelde beleid niet altijd wordt gevolgd en dat er ook andere ondergrenzen worden toegepast. Over het algemeen geldt dat voor het buitengebied grotere ondergrenzen gelden dan voor de kernen. Met name de st renge ondergrenzen die in de kernen worden gehanteerd, maken het beleid lastig uitvoerbaar. Veel kleine particuliere ingrepen zijn hierdoor ook onderzoeksplichtig. Dit betekent dat voor al deze kleine ingrepen de AMZ moet worden opgestart en als gevolg hiervan ook het ambtelijk besluitvormingstraject in werking gaat treden . Vandaar dat er behoefte is aan nieuwe, goed onderbouwde, eenduidige ondergrenzen. Er is inmiddels veel ervaring opgedaan met het proces van de archeologische monumentenzorg. Sinds 1992 zijn er in de gemeente enkele honderden archeologische vooronderzoeken in het veld uitgevoerd. 20 De uitkomsten van deze onderzoeken lenen zich goed om middels casuïstiek de koppeling van ondergrenzen aan verwachtingszones en bekende waarden te analyseren en evalueren.
De gemeente heeft daarin gekozen voor een zeer praktisch ingestoken vorm van casuïstiek met als belangrijke onderliggende vragen: ‘welk effect heeft het instellen van ondergrenzen voor archeologisch vooronderzoek tot nu toe gehad op het archeologisch bodemarchief en hoe groot is het risico geweest dat belangrijke archeologische resten ongezien verloren zijn gegaan?’ 21 In Appendix 1 is de analyse en evaluatie van de huidige ondergrenzen uitgebreid toegelicht en zijn adviezen gegeven ten aanzien van nieuw te hanteren ondergrenzen. Deze nieuwe ondergrenzen zullen, vanaf vaststelling van dit document, als richtlijn gaan gelden. De gemeente is van mening dat de voorgestelde regeling met maatwerk voldoende recht doet aan de archeologische belangen, ee n voor de praktijk werkbare regeling oplevert en geen onevenredige belemmeringen (lasten, regeldruk) vormen voor de gebruikers.