20240314 - Rapport Strategisch personeelsbeleid
Tekst van het document
Alankelijk van de rol en plek in de organisaZe zal het ene patroon meer herkenning oproepen dan het andere. We zijn lief voor elkaar en willen graag de lieve vrede bewaren. Dit patroon wordt in allerlei bewoordingen naar voren gebracht. Het moet niet al te spannend worden, we willen rust in de organisa7e en geen gedoe. Op het eerste gezicht een posiZef kenmerk van de Lingewaards cultuur. De keerzijde hiervan is dat, om gedoe te voorkomen, informaZe niet gedeeld wordt. Sommige dingen houden we daarom liever onder de pet. En dan kan het voorkomen dat iets bewust onder tafel wordt gehouden. En dat dus geen besluit genomen wordt, de zaak in kwesZe blijY voortbestaan en niet gewenst gedrag woekert voort. Oplossing van de kwesZe, die uiteindelijk toch wel bekend raakt, wordt hierdoor alleen maar moeilijker en heeY dan een hogere prijs. Vanwege de lieve vrede worden keuzes vooruit geschoven. Dit gedrag vindt veelal zijn oorsprong in een cultuur, waar medewerkers zich onveilig voelen. Die onveiligheid speelt op dit moment, voor zover ik kan waarnemen, niet meer. In de plaats daarvan lijkt nu een gevoel van de organisa7e als familie te bestaan. Een familiecultuur met een informele en gemoedelijke onderlinge omgang. De sfeer is goed, het is fijn werken hier, we hebben veel voor elkaar over. Binnen de familie wil je aardig voor elkaar zijn en elkaar niet afvallen.
Dit kan ertoe leiden dat, het ‘harde’ gesprek te weinig wordt gevoerd. Dat aanspreken op gedrag dat niet oké is, niet of te weinig of te laat gebeurt. Dat harde gesprek, dat wil zeggen duidelijk en zakelijk mening delen over voor de gemeente belangrijke kwesZes, is noodzaak. Bijvoorbeeld als het gaat over prioriteren van ambiZes of houden aan afspraken. Zonder wrijving geen glans. Het moet af en toe schuren, af en toe moet op het scherpst van de snede gedeba^eerd worden. Dat is nodig om de ambiZes uit coaliZeakkoord te realiseren. Bestuurder zit op de stoel van de manager. Aan dit patroon wordt vaak gerefereerd als het gaat over de periode voorafgaand aan 2014 en in de jaren daarna. Op papier stuurt de manager, in de prakZjk spelen informele patronen 19
die krachZger zijn. Rollen en verantwoordelijkheden worden informeel anders ingevuld dan formeel is besloten. Wethouder gaat op de stoel zi^en van de projectleider, de burgemeester op die van de directeur. Niet de manager stuurt medewerkers aan en bepaalt de manier waarop medewerkers aan een klus werken, maar dat doet de bestuurder rechtstreeks. Informele machtspatronen spelen of speelden ook binnen het college. Niet het college als geheel, maar enkele leden bepalen dan feitelijk de besluitvorming. InformaZe over deze informele machtspatronen wordt slechts aarzelend naar voren gebracht. Informele patronen zijn vaak krachZger dan formele. Indien dit langdurig aan de orde is verliest de organisaZe zijn professionaliteit en kruipen medewerkers in hun schulp. Vanaf de verkiezingen in 2018, de komst van de nieuwe direcZeleden in 2020 en opnieuw de verkiezingen van 2022, hebben deze informele gezag- en machtspatronen aan betekenis ingeboet. Zo blijkt mij uit de interviews. Tegen deze achtergrond moet het iniZaZef van de DirecZe beoordeeld worden om meer aandacht te besteden aan rol en verantwoordelijkheden van managers. Om managers in posiZe te brengen. Managers moeten managen, bestuurders moeten besturen. Een recent gestart leiderschapstraject moet eraan bijdragen dat dit informele machtspatroon niet meer zijn kop gaat opsteken.
Bovendien is een traject11 gestart om de rolverdeling bij besluitvorming aan te scherpen. Niet de wethouder neemt besluiten, maar het college als geheel. En, naar ik aanneem, zal hierover menig gesprek gevoerd zijn in het college, direcZe en het gremium van teammanagers. Gedragsverandering regelen we op papier. In de periode direct na 2014 was, zoals eerder vermeld, terugbrengen van rust en vertrouwen een belangrijk doel van direcZe en college. Dit kreeg invulling door vooral veel op papier te regelen. Om protocollen en procedures op te stellen. Ook voor gewenst gedrag. Als gedrag anders moest, bijvoorbeeld vanuit de 3 kernwaarden, dan was de reflex om dat vast te leggen in een nieuwe verordening, mandaatregeling, of zaakgericht werken en om er dan vanuit te gaan dat het geregeld was. Dat dit gedrag niet meer voorkwam. Wellicht bracht dit de gewenste rust en voelden medewerkers zich hierdoor minder onveilig. Verandering in gedrag trad hierdoor niet op. Op ongewenst gedrag wordt niet aangesproken en dit kan onder de radar van de papieren werkelijkheid voortbestaan. En, zo vertellen geïnterviewden, dit speelt nog steeds. Dat zijn we niet gewend, dat vinden we las7g, zo valt te beluisteren. Gewoontes en rouZnes zijn zoals we allemaal weten hardnekkig.
Langzaamaan, met de komst van nieuwe direcZe en college is de cultuur steeds meer het moet in de prak7jk gebeuren en daarna kijken we wel of het ook nog vastgelegd moet worden. Langzaamaan ontstaat, aldus de geïnterviewden, steeds meer een cultuur waarin we ons duidelijker uitspreken en scherpere keuzes maken. Het ligt aan de ander. Deze uitspraak wordt in allerlei varianten opgetekend. Het ligt aan de collega’s van het 11
Helder en strategisch adviseren van bestuur.
20
andere team, aan de oude garde, of juist aan de nieuwelingen. Het ligt aan de teammanager, aan de direcZe. Het ligt aan college of raad. Kortom, er zijn veel redenen waarom het niet aan mij ligt. Dit gedrag, deze manier van omgang past bij een cultuur waarin medewerkers niet duidelijk aangesproken worden. Waarin men zich kan permi^eren om deze uitspraak te doen. En daarmee raken we aan het eerder beschreven gedragspatroon we zijn lief voor elkaar en willen graag de lieve vrede bewaren. Enigszins gechargeerd kan gesteld worden dat na de Verstoorde Verhoudingen uit 2013, nog sprake is van een licht organisaZetrauma. Dat de effecten hiervan nog aanwezig zijn. Fouten niet durven toegeven, niet zelf verantwoordelijkheid nemen, zijn voorbeelden van oud gedrag. Ook verkokerd werken, in plaats van gezamenlijk de schouders eronder ze\en, zijn hiervan overblijfselen. Het zal duidelijk zijn dat de organisaZe hierdoor beneden haar kunnen funcZoneert. En dat met name de resultaatgerichtheid van de organisaZe achterblijY. We waren sterk op controle gericht, nu op ruimtebieden aan medewerkers. Ruimtebieden is, zo wordt mij meermaals verzekerd, sinds 2020 steeds meer aan de orde. De komst van de nieuwe direcZe, hierin gesteund door het college, lijkt daarin beslissend. Waar eerder de reflex was dat regelen we op papier, is nu het adagium meer ruimte voor ini7a7even van medewerkers.
Bij dit gedragspatroon is sprake van een duidelijk traceerbaar kantelpunt. Dat dit nu mogelijk is verklaren geïnterviewden door het feit dat het nu rus7g is aan de top. En dat het huidige management niet zozeer hiërarchisch stuurt, maar eerder zacht, op de zachte controls. De direcZe geeY ruimte voor iniZaZef en ontwikkelingsmogelijkheden van medewerkers. En brengt daarmee een andere sfeer tot stand in de organisaZe. Ook de aandacht voor werkgeluk van medewerkers speelt hierbij een belangrijke rol. We zijn er nog niet maar we hebben grote stappen gezet. Aldus de opvawng van geïnterviewden. Er is meer ruimte gekomen voor eigen ideeën, er worden vragen gesteld en je mag dingen proberen. Systemen worden minder leidend, gedrag wordt belangrijker. Er ontstaat trots en een grotere betrokkenheid, aldus de geïnterviewden. Maar, zo wordt ook aarzelend opgemerkt, misschien moeten we weer iets meer balans zoeken, balans tussen ruimte en resultaat. Er wordt gewaarschuwd dat je je als organisaZe niet te zeer alankelijk moet maken van individuele medewerkers waar het gaat om koers en resultaatgerichtheid. En zo is ook bij dit gedragspatroon zichtbaar dat na enige Zjd een nieuwe onderstroom ontstaat. Een onderstroom die nog zoekend is en ongetwijfeld de komende Zjd nader vorm en inhoud krijgt.
En een nieuwe bij Lingewaard passende balans gevonden wordt tussen ruimte geven en sturen op resultaat. 4.2 Versnellen van het proces van gedragsverandering Elk van deze gedragspatronen maakt een ontwikkeling door. Het ene voorspoediger dan het andere. Geconstateerd kan worden dat in de afgelopen jaren, zo is unaniem de opvawng van mijn gesprekspartners, een belangrijke keer ten goede heeY plaatsgevonden binnen de organisaZe. Er is nu een onderstroom van vertrouwen. En dat is grote winst ten opzichte van 10 jaar geleden. En dat is goed nieuws. Immers de wijze van omgang vormt de sleutel tot succes van de organisaZe. Nieuwe gedragspatronen herbergen de beloYe van beter. Op basis 21
van de bestudeerde documenten en gesprekken benoem ik een drietal impulsen die kunnen bijdragen aan versnelling van het gewenste proces van gedragsverandering. Meermaals is in interviews bevesZgd dat instroom van (jonge) nieuwe medewerkers een posiZef effect heeY op gewenst gedrag. Deze nieuwe medewerkers worden bij werving beoordeeld op houding en gedrag en geselecteerd op hun vermogen om bij te dragen aan de gewenste cultuur. Vanwege de omvang van deze instroom, bijna 17% van de medewerkers in 2022 (zie Tabel 6), lijkt hier inderdaad sprake van een effecZeve strategie. Daarnaast blijY het noodzakelijk om niet mis te verstane impulsen te geven aan zi^ende medewerkers met oud gedrag. Omdat aanspreken op niet-gewenst gedrag niet het sterkste punt van de organisaZe, mag een tandje bijgezet worden. Ook kan helpen om zogenaamde werkplaatsen voor oefenen van gewenst gedrag in te richten. Waar medewerkers uitgenodigd worden om te oefenen met nieuw gedrag. Bijvoorbeeld voor de medewerkers die aan de slag gaan met de omgekeerde verordening. Of een werkplaats daadkracht voor medewerkers bij ProjectrealisaZe. Of voor teammanagers om nog beter afspraken met medewerkers te maken over realisaZe en mijlpalen. Deze Werkplaatsen komen tegemoet aan in de organisaZe levende vragen over welke onderdelen van gedrag niet langer gewenst zijn en wat daarvoor in de plaats moet komen.
Eerder is vermeld dat de komst van een nieuw college en een nieuwe direcZe een grote impact heeY op de cultuur in Lingewaard, op het gedrag van medewerkers. Nieuwe direcZe en collegeleden beschikken over een groot verandervermogen om de bestaande cultuur te beïnvloeden en om impulsen te geven aan gewenst gedrag. Toch zijn zij zeker niet de enige in de organisaZe die over een dergelijk verandervermogen beschikken. In de interviews zijn meerdere voorbeelden genoemd van medewerkers die beschouwd worden als boegbeelden van nieuwe cultuur. Vaak zijn dat collega’s die in rechtstreeks contact met inwoners vernieuwend aan de slag zijn. En waarover in de organisaZe bewonderend gesproken wordt. Zoals gebiedscoördinatoren, consulenten of ook specifieke strategische beleidsmedewerkers. Indien de verhalen van en over deze boegbeelden sterker gedeeld worden in de organisaZe, zou hiervan een posiZeve impuls uitgaan op de gewenste gedragsverandering van medewerkers. Op die manier wordt het verandervermogen van de organisaZe vergroot. 4.3 Typering van de Lingewaardse cultuur Op basis van bestudering van beleidsdocumenten en interviews is in de vorige paragraaf een schets gegeven van het proces van gedragsverandering. Het zal niet verbazen dat in Lingewaard geen Harry Po^er aangetroffen is. Een Harry Po^er die met zijn spreuken en toverstok de denk- en handelswijze kan beïnvloeden.
Een Po^er-achZge culpiguur die geldt als voorbeeld hoe de 3 kernwaarden levend gemaakt kunnen worden. Menig bestuurder of manager zou willen beschikken over de magie van Harry Po^er. Helaas, dit blijY een droom. Realiteit is de manier waarop in het afgelopen decennium door velen in Lingewaard gewerkt is aan gedragsverandering. Door vele medewerkers en door achtereenvolgende colleges en direcZes. En hoe als gevolg van deze inspanningen het verhaal van Lingewaard zich heeY ontrafeld. En bereikt is hoe Lingewaard er nu voor staat. Een zelvewuste gemeente die in 22
afgelopen jaren meer erkenning en imago heeY opgebouwd in de metropoolregio ArnhemNijmegen. Een gemeente die in de huidige krappe arbeidsmarkt erin slaagt vacatures op te vullen. In de wetenschappelijke literatuur12 wordt een relaZe gelegd tussen het karakter van de dominante cultuur en de aard en duur van inspanningen die nodig zijn om succesvol gedragsverandering tot stand te brengen. Het verhaal van Lingewaard laat zien dat de organisaZe van ver komt. En nog een licht trauma heeY van 2013. De organisaZecultuur is toen opnieuw opgebouwd. En in eerste instanZe gebeurde dat vooral op papier. Op regels, protocollen en procedures. De echte slag naar aanpakken van gedrag werd grotendeels pas gemaakt vanaf 2020. Tot aan dat ZjdsZp is in Lingewaard sprake van dominanZe van regels en wetgeving die bepalen hoe gedrag eruit ziet. In de wetenschap wordt dan gesproken van een regelgestuurde cultuur. Regels vormen de norm, regels bepalen wat gewenst is en wat niet. Regels bepalen het gedrag van medewerkers. Een daaropvolgende fase in de ontwikkeling van organisaZes is dat niet langer de regel of de norm doorslaggevend is maar de verhalen die rondgaan in de organisaZe. Verhalen over hoe bijzonder het is in Lingewaard, over hoe bijzonder hier zaken opgepakt worden. Verhalen die ook uitgevent worden, dus kom vooral Loeren in Lingewaard. Of verhalen over fijn werken in Lingewaard.
Hier scoort werkgeluk van medewerkers een 7.8! In deze ontwikkelingsfase sturen niet regels of normen het gedrag, maar verhalen. De wetenschap spreekt dan van een narra7eve cultuur. Op basis van de beschreven gedragspatronen kan de Lingewaardse cultuur getypeerd worden als een cultuur waarin naast regels, normen (omgekeerde verordening), verhalen aan kracht winnen als impuls voor gedragsverandering. Lingewaard kent een cultuur die sterk in transiZe is. Waar nieuwe normen en verhalen manifest zijn en belangrijker worden voor de denk- en handelwijze van medewerkers. Minder denken en handelen vanuit wetgeving en meer vanuit de bedoeling. Meer werken op loca7e in dorpen en wijken. Meer ruimte geven aan bewonersini7a7even. Doen wat de veranderende samenleving aan verandering bij de gemeente vraagt. Dit vormen allemaal bouwstenen van het nieuwe verhaal over hoe in Lingewaard gewerkt en gedacht wordt. Een verhaal dat, zei het nog wat zoekend, ook inspiraZe tankt bij de 3 kernwaarden. Het verhaal dat de kernwaarden gebruikt als spiegel voor idenZteit van ambtenaren, bestuurders en raadsleden. Een verhaal dat beschikt over het vermogen om de komende jaren een krachZge impuls te geven aan de gewenste gedragsverandering. Volgens de inzichten van insZtuZonele theorie vormen verhalen de meest krachZge impuls voor verandering van gedrag.
En vormen daarmee een belangrijke voorwaarde voor een succesvol proces van gedragsverandering. Aanbevolen wordt daarom om te werken aan versterken van het verhaal van Lingewaard. En om alle actoren die over verandervermogen beschikken13 hiervoor in te ze^en. Dus niet alleen de usual suspects, maar ook boegbeelden op de werkvloer.
12 13
Patterson, J.J. (2021). Remaking Political Institutions: Climate Change and Beyond. Giddens, A. (1984). The constitution of society: outline of the theory of structuration. Polity Press.
23
In de afgelopen 2 jaar is veel geïnvesteerd in werving en selecZe en werkgeluk. En met succes. Lingewaard slaagt er nog steeds in goede medewerkers aan te trekken en te behouden. Daaraan heeY strategisch personeelsbeleid een belangrijke bijdrage geleverd. Geadviseerd wordt om nu de krachten te bundelen op het verhaal van Lingewaard, zoals dat in aanze^en hierboven beschreven is. 5
Zijn we op de goede weg?
Zijn we op de goede weg? Die vraag is niet eenvoudig te beantwoorden. Hoe staat het met het vermogen van de organisaZe tot samenwerken met inwoners en tot aanpassen als de samenleving daarom vraagt? Hoe staat het met de kwaliteit van de organisaZe? De (verplichte) indicatoren uit de begroZng geven hierop slechts zeer ten dele antwoord. Die spreken zich vooral uit over omvang formaZe van de organisaZe, ziekteverzuim, inhuur, gemiddelde leeYijd, in- en uitstroom etc. Deze indicatoren geven weer of een prestaZe geleverd is en of dit binnen de daarvoor gestelde Zjd en kaders plaatsvond. Of gebeurd is wat beloofd is. Of al het beleid, alle iniZaZeven van direcZe en teammanagers hebben geleid tot toegenomen kwaliteit van de organisaZe, moet op andere wijze achterhaald worden. Zoals eerder vermeld kunnen kernwaarden een krachZge motor zijn voor het proces van gedragsverandering. Tenminste, als sprake is van een beperkt aantal en indien de communicaZe hierover eenstemmig, consequent en krachZg is. In mijn ogen is aan de eerste voorwaarde in Lingewaard voldaan en is de tweede voor verbetering vatbaar. Deze kernwaarden zijn in de ProgrammabegroZng 2023 in de paragraaf bedrijfsvoering nog prominent opgevoerd als de idenZteit van de organisaZe: We zijn inwonergericht, We zijn veerkrach7g, We zijn daadkrach7g.
Ook de DirecZe herbevesZgt in 2022 het belang van kernwaarden als inspiraZe voor gedrag. Desondanks hebben deze kernwaarden in afgelopen decennium een zoekend bestaan geleid. Nu weer wel, dan weer niet benoemd. Meestal abstract opgesomd, zelden concreet gemaakt. Zoals eerder vermeld heeY de raad nooit een expliciet besluit genomen over deze kernwaarden. Mogelijk vormt dit een verklaring voor het inconsistente en abstracte gebruik van deze waarden. In de organisaZe wordt hieraan wisselend belang gehecht. Ik ben niemand tegengekomen die spontaan heel enthousiast wordt en verhaalt over hoe deze van belang zijn voor zijn eigen funcZe en gedrag. Vaker is de reacZe ja, ik weet dat ze bestaan en ik zie ze vaak in stukken voorbijkomen. Ook wordt gezegd hier voldoe je al snel aan. Op dit moment zijn in de organisaZe geen indicatoren beschikbaar die uitsluitsel geven over de mate van inwonergerichtheid, veerkracht of daadkracht. Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat de meeste gesprekspartner wel een gevoel hebben dat het de goede kant opgaat. Maar dit gevoel kan niet onderbouwd worden met feiten. Het gaat om indrukken. Bestuurders baseren deze indruk op het beeld dat zij vormen uit gesprekken met medewerkers en inwoners. En dat geldt ook voor de percepZe van direcZe en teamleiders. Ook die baseren zich veelal op ‘zachte’ indicatoren.
24
Gesprekspartners hebben vervolgens de neiging om bewijslast aan te dragen. Om aan te tonen dat de organisaZe al funcZoneert naar de lokroep van de 3 kernwaarden. Zo wordt bij inwonergericht vaak verwezen naar het recente iniZaZef om parZcipaZebeleid te ontwikkelen. Naar Lingewaard Doet, Wijkplaporms en KCC. Bij veerkracht wordt gewezen op de brand in het gemeentehuis, Corona en Lingewaardse manier van werken. Bij daadkracht naar het huidige traject gericht op versterken van opdrachtgever- en opdrachtnemerschap bij realisaZe van projecten en de Taskforce Sociaal Domein. Deze reacZes geven niet het gehoopte beeld van kernwaarden als krachZge motor van de gewenste gedragsverandering. RealisZscher is om voor dit moment te accepteren dat deze kernwaarden bij iedereen herkenning en bij niemand weerstand oproepen. Er is een vruchtbare bodem gecreëerd. Echter, om de kernwaarden daadwerkelijk tot een krachZge motor van gedragsverandering te maken, zijn gerichte iniZaZeven nodig. Op dit moment wordt, aansluitend bij de in paragraaf 4.2 geschetste ontwikkeling richZng een narraZeve cultuur, in de organisaZe nagedacht over de vraag hoe deze kernwaarden opgenomen kunnen worden in een narraZef over de organisaZe. Weten we wat op ons a{omt en hebben we hierop een antwoord, een visie over hoe hiermee om te gaan? Deze vraag richt zich op de toekomst.
Is Lingewaard ook de komende 5 jaar in staat goede dienstverlening te verrichten en haar taken ten uitvoer te brengen? Het meest actueel en urgent is deze vraag wellicht voor die delen van de gemeentelijke organisaZe die betrokken zijn bij recente decentralisaZe van rijkstaken, het fysieke en sociale domein. En het terrein van de informaZevoorziening dat steeds meer de kwaliteit van dienstverlening bepaalt. In onderstaande vat ik mijn bevindingen uit documentenstudie en gesprekken met medewerkers kort samen. Om te beginnen met InformaZevoorziening (IV). Lingewaard heeY besloten om samen te werken met de gemeente Overbetuwe op terrein van ICT/automaZsering en met de ODRA voor vergunningverlening (o.a. DSO). Bovendien beschikt Lingewaard over in de Raad vastgesteld InformaZebeleid 2020-2022. Tevens is er een organisaZebreed InformaZeplan voor 2022 en 2023 waarin dit beleid vertaald is naar uitvoering. Bovendien maakt het team InformaZevoorziening niet enkel een teamplan, maar ook een strategisch personeelsplan. En werken hier ‘stevige’ informaZeadviseurs die met de managers van de diverse teams aan tafel zi^en om acZef op te halen wat komende jaren speelt en hoe informaZevoorziening hieraan een bijdrage kan leveren. Bovendien heeY IV een grote bijdrage geleverd aan datagedreven sturing en dashboards ingericht waarmee teammanagers hun werkprocessen kunnen sturen.
Voorbeelden zijn rapportages over dienstverlening, over bereikbaarheid en doorloopZjden in het sociaal domein. Kortom, al deze bevindingen wijzen erop dat op terrein van informaZevoorziening Lingewaard voorbereid is en belangrijker nog, een antwoord heeY op de vele uitdagingen van de komende jaren. Bij beoordeling van de stand van zaken in het sociale domein maak ik onderscheid tussen de periode 2015-2019 en de periode vanaf 2020. In eerstgenoemde periode werden de rijkstaken op terrein van maatschappelijke ondersteuning, jeugd en parZcipaZe overgedragen en werd de gemeente verantwoordelijk voor uitvoering. Dat ging niet van een leien dakje. Kort samengevat, er was sprake van wisselingen in management, werkprocessen waren niet op orde, er was een cultuur van wantrouwen en angst, samenwerking tussen de 3 25
teams haperde, er dreigde financiële tekorten en de Raad was ontevreden. Een situaZe die niet getuigt van solide voorbereiding, van een krachZge visie en gezamenlijke sturing op doelen. En het is dan een schrale troost dat Lingewaard niet de enige gemeente was die haar zaken niet op orde had. Tegen deze achtergrond van basis niet op orde besloot de Raad in 2019 tot de Taskforce Sociaal Domein. Een extra buitenboordmotor die de organisaZe moet helpen om de uitvoering te verbeteren en de financiën op orde te krijgen. En uit de evaluaZe van de Taskforce blijkt dat dit succesvol verlopen is. Inmiddels is het Beleidsplan Sociaal Domein 2021-2024 door de Raad vastgesteld, evenals de Contourennota Versterking Sociale Basis 2023 en de Verordening Sociaal Domein. Er is m.i. goed werk verricht door dit deel van de organisaZe, bestuurders en raadsleden. Anno 2024 staan opnieuw grote verandering op de agenda: de omgekeerde verordening toepassen en aanbesteding van de sociale basis. En opnieuw zal dit impact hebben op de manier van denken en handelen van medewerkers en bestuurders. Uit de gesprekken met medewerkers krijg ik de indruk dat er stevig geleerd is en Lingewaard nu beter voorbereid is. Of dit echt zo is zal de komende 2 jaar blijken. Na meerdere keren uitstel gaat de nieuwe omgevingswet nu toch echt van start per 1 januari 2024.
Of de gemeente geleerd heeY van de transformaZe in het sociale domein en voldoende voorbereid is, zal in de loop van 2024 blijken. Vast staat dat veel van de stappen die gezet moeten worden alvorens de wet uitgevoerd kan worden, nog in voorbereiding zijn. Allereerst dient de Omgevingsvisie nader uitgewerkt te worden in meerdere omgevingsprogramma’s voor gebieden of thema’s. En vervolgens dienen deze op hun beurt vertaald te worden in het omgevingsplan voor de gehele of delen van de gemeente. Dit omgevingsplan vormt de planologisch-juridische verankering (het vroegere bestemmingsplan). De bedoeling van de omgevingswet is meer parZcipaZe met en groot draagvlak onder omwonenden en stakeholders voor te nemen maatregelen. Over hoe de gemeente Lingewaard dit gaat oppakken en de huidige werkwijze gaat veranderen, moeten nog afspraken worden gemaakt. Deze veranderde rol en werkwijze geldt overigens niet enkel voor de ambtelijke organisaZe maar ook voor College en Raad. Afgezien van zorgdragen voor planologische en juridische verankering, het aanleren van een nieuwe denk- en handelwijze, heeY het college een iniZaZef genomen om uitvoering van projecten in het ruimtelijke domein met meer voortvarendheid te realiseren. Eveneens is recent de ontwikkeling van nieuw parZcipaZebeleid gestart.
Dit nieuwe gemeentebrede parZcipaZebeleid moet ook een nieuwe verordening beva^en die voldoet aan de regels (en bedoeling) van de Omgevingswet. De 4 teams in het ruimtelijke domein beschikken niet over een (actueel) strategisch personeelsplan. De vraag of voldoende zicht is op wat invoering van de nieuwe wet betekent voor competenZes van medewerkers, omvang van de formaZe en taken en verantwoordelijkheden van teams, kan dus niet beantwoord worden. In de begroZng 2024 valt te lezen dat deze teams zich moeten ontwikkelen van beheers- naar ontwikkelorganisaZe.
26
De direcZe zit, zoals mij is gebleken, kort op de bal en is zich zeer bewust van de complexiteit van de opgaven in het ruimtelijk domein en de hoge eisen die dit alles stelt aan medewerkers en organisaZe. In vergelijking met InformaZevoorziening en het sociaal domein moet dit deel van de organisaZe in 2024 duidelijk in de versnelling. In hoog tempo de gevraagde veranderingen doorvoeren en gewenste competenZes en werkwijze aanleren. 6
Conclusies en aanbevelingen
Bij de avakening van de onderzoeksvraag in hoofdstuk 1 is toegelicht dat het vertrekpunt voor onderzoek ligt in 2014. Dat jaar vormt de start voor het nieuwe verhaal van Lingewaard. Een nieuw verhaal met nieuwe hoofdrolspelers aan het roer. Een nieuwe coaliZe, een nieuw college, een nieuwe burgemeester en nieuwe gemeentesecretaris. En nu, aan het einde van dit onderzoek trek ik de conclusie dat dit nieuwe verhaal van Lingewaard daadwerkelijk geschreven is. Veel is veranderd en er bestaat brede consensus dat in de organisaZe een belangrijke keer ten goede heeY plaatsgevonden. Er is nu een sfeer van vertrouwen en er is ruimte voor ontwikkeling. En dat is grote winst ten opzichte van 10 jaar geleden. Strategisch personeelsbeleid is één van drijvende krachten achter dit verhaal. Mede door dit beleid onderscheidt Lingewaard zich nu binnen de metropoolregio Arnhem-Nijmegen als een moderne en innovaZeve werkgever waar medewerkers graag willen werken. En slaagt Lingewaard er nog steeds in vacatures in te vullen. Ik sluit af met een ach^al aanbevelingen die elk een bijdrage leveren aan het vermogen van de organisa7e tot samenwerking met inwoners en tot veranderen als de samenleving daarom vraagt. 1. De gemeenteraad heeY zich in de paragrafen bedrijfsvoering van de begroZng steeds ambiZeus uitgesproken over de gewenste kwaliteit van de organisaZe.
Deze ambiZes zijn als richtsnoer genomen voor dit onderzoek. TegelijkerZjd heeY de raad geen expliciete besluiten genomen over die kwaliteit, noch over de gewenste manier van verantwoording hierover door het college. Mijn eerste aanbeveling heeY daarop betrekking. Ik stel voor dat raad en college met elkaar in gesprek gaan over het kwaliteitsniveau van de organisaZe. Een gesprek waarbij raad en college, ieder vanuit eigen rol en verantwoordelijkheid, afspreken welke kwaliteitscriteria verbonden worden aan de ontwikkeling van de organisaZe. En dat de raad vervolgens een besluit neemt over de criteria die betrekking hebben op het vermogen van de organisaZe om samen te werken met inwoners en zich aan te passen aan de veranderende samenleving. En dat hierbij afgesproken wordt op welke wijze de raad hierover periodiek geïnformeerd wordt door het college. In voorliggende rapportage zijn de bouwstenen van dit gesprek benoemd 2. Alhoewel de kernwaarden sinds 2015 meermaals door Raad, College en organisaZe in beleidsdocumenten opgevoerd zijn, fungeren deze niet als krachZge motor voor de gewenste gedragsverandering in de organisaZe (zie Hoofdstuk 5). Deze leiden vooral een wat zoekend bestaan. Dit is te wijten aan de inconsistente wijze waarop hierover gecommuniceerd wordt (het ene jaar wel, het andere niet). En de algemene en abstracte wijze van communiceren hierover.
De kernwaarden worden niet geconcreZseerd naar betekenis voor specifieke rollen binnen de organisaZe noch naar specifieke maatschappelijke opgaven. 27
Een mogelijke verklaring hiervoor is het feit dat de raad over de status van deze kernwaarden geen expliciet besluit genomen heeY. Lingewaard beschikt over een beperkt aantal goed gekozen kernwaarden. Die de ambiZes van de raad en de gewenste idenZteit van de organisaZe goed weerspiegelen. Kernwaarden, mits goed gecommuniceerd en concreet vertaald naar wat deze betekenen voor de verschillende delen van de organisaZe en funcZes, kunnen een stevige impuls geven aan gewenste gedragsverandering. Passend bij de in paragraaf 4.2 geschetste ontwikkeling naar een narraZeve cultuur wordt op dit moment in de organisaZe gewerkt aan opstellen van het Lingewaardse narraZef. Ik beveel aan dat de raad met het college in gesprek gaat over dit narraZef en de wijze waarop de 3 kernwaarden een plek krijgen in het narraZef. 3. In het door het college gehanteerde HR-beleidskader en de iniZaZeven die op basis hiervan door direcZe, managers en medewerkers van P&O genomen worden, ligt het accent op funcZoneren van de individuele medewerker. Het accent ligt op de p-kant van het beleid en minder op de o-kant van het beleid. De medewerker moet in Lingewaard een prewge werkomgeving aantreffen, mogelijkheden om zich te ontwikkelen en plaats en Zjd onalankelijk te werken. Op dit terrein zijn de afgelopen jaren nieuwe iniZaZeven genomen.
In de HR-visie gaat minder aandacht uit naar het funcZoneren van de organisaZe als geheel. Naar inrichZng en werkprocessen, naar funcZoneren van teams. Naar de wijze waarop sturing is ingericht en planning en prioritering van werkzaamheden tot stand komt. Er is minder aandacht voor wat de effecten van de veranderende samenleving zijn op de organisaZe als geheel. Ik beveel aan dat het college op basis van de in paragraaf 3.3 aangedragen visie op sturingsperspecZeven aan de slag te gaat met het opstellen van een Lingewaardse organisaZevisie. Een visie die een samenhangende perspecZef biedt op ontwikkelingen in de samenleving en de verhalen die in de Lingewaardse organisaZe belangrijk worden. Een visie die samenhangend beeld geeY van de wijze waarop de organisaZe en het gedrag van medewerkers de komende jaren verandert. En een visie waarin krachZge uitvoering centraal staat. En waarin ruimte bieden aan medewerkers gekoppeld is aan het behalen van resultaten van medewerkers, teams en de organisaZe als geheel. In deze visie kan expliciet ingegaan worden op vragen van medewerkers over wat precies van hen verwacht wordt. Wat gewenst gedrag betekent verschilt immers alankelijk van posiZe in de organisaZe, maar ook van de specifieke opgave waaraan gewerkt wordt. De burger als klant verwacht vooral efficiënte dienstverlening (resultaatgerichte publieke ondernemer).
De burger die zijn recht zoekt verwacht vooral integere uitvoering van wet- en regelgeving. Inwoners betrokken bij burgeriniZaZeven verwachten van de gemeente een begeleidende en ondersteunende bijdrage. ParZciperende burgers, op hun beurt, verwachten dat de gemeente zich opstelt als samenwerkingspartner (omgevingsbewuste netwerker). 4. Uitvoering is de achilleshiel van overheid. Daar wordt bewijslast geleverd of de overheid doet wat zij belooY. In huidige krappe arbeidsmarkt is het alle hens aan dek om uitvoeringskracht op peil te houden. Dit geldt des te meer als tegelijkerZjd veranderingen in de samenleving vragen om andere rollen en competenZes. Schaarste heeY een kwanZtaZeve en een kwalitaZeve component (zie paragraaf 3.5). Mede dankzij het succes van strategisch
28
personeelsbeleid (instroom en uitstroom) slaagt Lingewaard er nog steeds relaZef goed in vacatures in te vullen. Vanwege de huidige krapte op de arbeidsmarkt beveel ik aan dat het college onderzoek verricht naar kwetsbaarheden binnen de uitvoering. Binnen team IV wordt al een dergelijke verkenning uitgevoerd. Daar wordt onderzocht of de huidige organisaZeonderdelen op terrein van ICT voldoende robuust zijn om in komende jaren krachZge uitvoering te garanderen. Ik adviseer om dit onderzoek ook voor andere onderdelen van de organisaZe uit te voeren, te beginnen met de onderdelen die betrokken zijn bij taken in het ruimtelijk en sociaal domein. 5. Strategische personeelsplannen nemen een belangrijke plek in binnen strategisch personeelsbeleid. Deze zijn terecht opgenomen in de top-5 prioriteiten van HR-beleid (zie paragraaf 3.1). Door het opstellen van strategische personeelsplannen voor afzonderlijke teams, maar ook voor de organisaZe als geheel, kan de organisaZe zich beter voorbereiden op de toekomst. En haar beleid daarop afstemmen. Tot op heden zijn deze strategische personeelsplannen slechts mondjesmaat tot stand gekomen. Ik beveel aan dat het college hernieuwd aandacht schenkt aan tot stand komen van personeelsplannen voor de afzonderlijke teams, maar ook voor de organisaZe als geheel. 6.
Ik concludeer dat de organisaZe op meerdere momenten heeY laten zien dat zij over veerkracht beschikt, wendbaar is. Dat zij in staat is -als externe factoren daartoe dwingen- van koers te veranderen. Bijvoorbeeld na de brand in het gemeentehuis. Of dat zij in staat is om nieuwe werkwijzen te omarmen bijvoorbeeld de introducZe ven gebiedsgericht werken en de rol van de gebiedscoördinator. Of als het tegenzit uit het dal te klimmen, bijvoorbeeld in 2019 door het instellen van de Taskforce Sociaal Domein. Die veerkracht wordt in 2024 opnieuw gevraagd. Zowel in het sociaal domein (omgekeerde verordening en uitbesteden van de sociale basis) als in het fysieke domein (nieuwe omgevingswet). Ik beveel aan dat het college haar aandacht blijY richten op ondersteuning van medewerkers en samenwerking tussen teams gericht op aanpassen van denk- en handelwijze. Waarbij werken vanuit de bedoeling en vanuit draagvlak van inwoners aan de orde is. 7. De Lingewaardse cultuur kan getypeerd worden als een cultuur waarin naast regels en normen, verhalen aan kracht winnen. Lingewaard kent een cultuur die in transiZe is. Van een regelgestuurde cultuur naar een narraZeve cultuur (zie paragraaf 4.3). Waarin nieuwe normen en verhalen manifest worden voor de denk- en handelwijze van medewerkers. Verhalen over werken vanuit de bedoeling, over de Lingewaardse manier van werken, over werkgeluk.
Over ruimte geven aan bewonersiniZaZeven. Over de veranderende samenleving. Verhalen kunnen een krachZge impuls geven aan verandering van gedrag. De vraag of dit in 2014 in gang geze^e proces van gedragsverandering snel genoeg gaat, kan hier niet beantwoord worden. Daarvoor ontbreken indicatoren en daarvoor ontbreken aan de voorkant gedefinieerde mijlpalen. De verplichte prestaZe indicatoren in de begroZng spreken zich hierover niet uit. Ik beveel aan dat de raad met het college in overleg gaat om deze indicatoren alsnog te ontwikkelen en dat de raad deze vervolgens vaststelt als verplichte indicatoren in BegroZng en Jaarverslag.
29
8. In paragraaf 4.2 is beargumenteerd dat een drietal iniZaZeven helpt om versnelling aan te brengen in het proces van gedragsverandering. Ik beveel aan dat het college in de komende periode hieraan aandacht besteedt. Het gaat dan om conZnueren van de instroom van nieuwe medewerkers en in de organisaZe stevig aanspreken op ongewenst gedrag. Op de tweede plaats gaat het om ondersteuning van medewerkers bij aanleren van nieuw gedrag. Bijvoorbeeld door het inrichten van zogenaamde werkplaatsen waar teammanagers (aanspreken, mijlpalen benoemen, sturen op resultaat) en medewerkers (omgekeerde verordening, projectrealisaZe, parZcipaZe van inwoners) kunnen oefenen met nieuw gedrag. En op de derde plaats gaat het om vergroten van het verandervermogen binnen de organisaZe. Door in interne communicaZe meer aandacht te besteden aan boegbeelden, aan dragers van de nieuwe cultuur. Vaak zijn dat medewerkers die in rechtstreeks contact staan met inwoners en daarbij vernieuwend en gezaghebbend aan de slag zijn.
30
6
Bijlagen
Bijlage 1
Onderzoeksvragen Rekenkamer
Aan de leden van de gemeenteraad Datum: 11 juli 2023 Betre`: strategisch personeelsbeleid Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeren wij u dat de rekenkamercommissie van start gaat met een onderzoek naar het strategisch personeelsbeleid van de gemeente Lingewaard. De hoofdvraag in dit onderzoek is: Hoe toekomstbestendig is het strategisch personeelsbeleid binnen de gemeente Lingewaard? Wij hebben deze vragen opgesplitst in de volgende deelvragen 1. Welk gemeentelijk beleid is er op het gebied van strategisch personeelsbeleid? 2. Voor een toekomstbestendige organisaae helpt het als er een analyse is van de belangrijkste trends op de verschillende domeinen (sociaal, fysiek, informaae etc.) en wat die betekenen voor de verschillende afdelingen binnen de organisaae, voor ambtelijke professionaliteit, voor management, maar ook voor bestuur en poliaek. Is er een dergelijke analyse en wat zijn daarvan de implicaaes? 3. Wat is het resultaat van de door de gemeente gestelde prestaae-indicatoren t.b.v. het ingestelde strategische personeelsbeleid? - Hanteert de gemeente de juiste prestaae indicatoren? 4. Hoe wendbaar is de organisaae en in staat in te spelen op in en externe factoren die van invloed zijn op het beleid? - Wat zijn deze in en externe factoren? 5. Hoe toekomstbestendigheid is de organisaae en in hoeverre zijn toekomsage knelpunten helder?
-
6.
Op welke wijze faciliteert strategisch personeelsbeleid processen van gedragsverandering en wordt ontwikkelen van gewenst gedrag ondersteund?
Hoe speelt de strategische personeelsplanning in op mogelijke toekomsage marktontwikkelingen en worden technische ontwikkelingen en digitalisering verbonden aan de huidige personeelsbezebng? Hoe wordt met de kennis en inzichten uit het strategische personeelsbeleid gerichter in-, uit-, en doorstroom van personeel beïnvloedt en wordt er aangehaakt op toekomsage ontwikkelingen? Is duidelijk welke acaviteiten die men zelf wil gaan uitvoeren en in hoeverre is de organisaae hierop ingericht? Is duidelijk welke competenaes hiervoor nodig zijn? Hoe houdt men personeel gemoaveerd en loyaal aan de organisaae? Bevat dit beleid aspecten zoals automaasering, innovaaes, afgesproken verhouding in interne en externe medewerkers, eigen kennis en efficiënae?
31
-
Is er een ajdsplanning van de acaviteiten die er gemoeid zijn met het strategische personeelsbeleid? Bij welke interne personen of externe parajen is de uitvoering van dit beleid belegd?
De rekenkamercommissie hee` meerdere onderzoeksbureaus uitgenodigd offerte uit te brengen. Twee bureaus hebben hun offerte toe mogen lichten aan een selecaecommissie van de rekenkamercommissie bestaande uit Tessa Evers, Eric Groenen, Astrid Boin en Jeroen van Oort. Marcel Meijs, zelfstandig onderzoeker, voormalig gemeentesecretaris in meerdere gemeenten en buitenpromovendus aan de Radboud Universiteit Nijmegen hee` de onderzoeksopdracht gegund gekregen. De aanvang van het onderzoek zal op korte termijn, zijn. Zoals gebruikelijk zal de rekenkamercommissie uit de rapportage welke voortkomt uit dit onderzoek, na de fase van ambtelijk wederhoor, conclusies trekken en stelt zij aanbevelingen op. Vervolgens zenden wij de rapportage aan het college en vragen wij om een bestuurlijke reacae. Als wij die ontvangen hebben, zenden wij de rapportage inclusief de bestuurlijke reacae aan uw raad. Wij hopen u hiermee voor dit moment voldoende op de hoogte te hebben gesteld. Met vriendelijke groet namens de voltallige rekenkamercommissie,
Jeroen van Oort Voorziher
Astrid Boin Secretaris-onderzoeker
32
Bijlage 2
Lijst van geïnterviewden
Beleidsmedewerker sociaal domein. Sr. Adviseur P&O. Beleidsmedewerker ruimtelijk beleid. Igor van der Valk, gemeentesecretaris. Teammanager InformaZevoorziening. Nelly Kalfs, burgemeester. René Derksen, fracZevoorzi^er LBL. Corrie Dolmans, fracZevoorzi^er D66. Directeur. Nick Hubers, wethouder. Patrick Hegeman, fracZevoorzi^er B06. Sylvia Swart, fracZevoorzi^er PvdA. Sr. Adviseur InformaZevoorziening. Concerncontroller. Bestuurs- en managementadviseur. Teammanager VTH. Coördinator team VTH. Voorzi^er OR. Sr. Adviseur P&O. Teammanager P&O, CommunicaZe & Bestuursondersteuning. Sr. Adviseur P&O.
33
34