20240314 - Rapport Strategisch personeelsbeleid
Tekst van het document
Aan de leden van de gemeenteraad CC het college van burgemeester en wethouders
Betreft: Bijlage:
Rapportage onderzoek strategisch personeelsbeleid rapport strategisch personeelsbeleid
Bemmel, 14 maart 2024
Geachte leden van de gemeenteraad, De rekenkamer heeft in de tweede helft van 2023 onderzoek laten uitvoeren naar het strategisch personeelsbeleid. Bijgevoegd treft u het rapport dat uit dat onderzoek voorkomt. Indien u daaraan behoefte heeft zijn wij vanzelfsprekend graag bereid u dit rapport mondeling toe te lichten. Met vriendelijke groet namens de voltallige rekenkamer Lingewaard,
Astrid Boin Secretaris-onderzoeker
Jeroen van Oort voorzitter
Strategisch personeelsbeleid in de gemeente Lingewaard
Rekenkamer Lingewaard Vastgesteld rapport ___________________________________________________________________________
Onderzoeksrapportage
Strategisch personeelsbeleid van de gemeente Lingewaard
Vastgesteld door de Rekenkamer Lingewaard op 13 maart 2024
1
Inhoudsopgave Inleiding ......................................................................................................................................................... 3 Hoofd en deelvragen ...................................................................................................................................... 3 Conclusies en aanbevelingen Rekenkamer ..................................................................................................... 4 Bestuurlijke reactie van het College van B&W ................................................................................................ 6 Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W ....................................................... 7 Rapport van bevindingen door Marcel Meijs. ................................................................................................. 8
Het rapport van bevindingen is opgesteld door een externe onderzoeker. De paginanummering begint daarom in het rapport van bevindingen opnieuw en dit rapport heeft ook een eigen inhoudsopgave.
2
Inleiding De rekenkamer Lingewaard heeft in de tweede helft van 2023 onderzoek laten uitvoeren naar het strategisch personeelsbeleid van de gemeente. Na een onderhandse aanbestedingsprocedure waarbij wij drie partijen gevraagd hebben offerte te maken en vervolgens met twee partijen over de uitvoering hebben gesproken, hebben wij Marcel Meijs geselecteerd om dit onderzoek voor ons uit te voeren. Marcel Meijs is nu zelfstandig adviseur en heeft veel ervaring als gemeentesecretaris en is als buitenpromovendus verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Nadat het rapport aan de rekenkamer is opgeleverd heeft de rekenkamer het voor feitelijk wederhoor aan de ambtelijke organisatie voorgelegd. Het rapport is daarop op enkele feitelijke punten aangepast en de organisatie is geïnformeerd op welke punten dat is. Omdat dit feitelijke verbeteringen betreft, publiceert de rekenkamer niet welke punten dit zijn geweest.
Hoofd en deelvragen De centrale onderzoeksvraag is geweest: Hoe toekomstbestendig is het strategisch personeelsbeleid binnen de gemeente Lingewaard? Deze onderzoeksvraag hebben wij opgesplitst in de volgende deelvragen: 1. Welk gemeentelijk beleid is er op het gebied van strategisch personeelsbeleid? 2. Voor een toekomstbestendige organisatie helpt het als er een analyse is van de belangrijkste trends op de verschillende domeinen (sociaal, fysiek, informatie etc.) en wat die betekenen voor de verschillende afdelingen binnen de organisatie, voor ambtelijke professionaliteit, voor management, maar ook voor bestuur en politiek. Is er een dergelijke analyse en wat zijn daarvan de implicaties? 3. Wat is het resultaat van de door de gemeente gestelde prestatie-indicatoren t.b.v. het ingestelde strategische personeelsbeleid? - Hanteert de gemeente de juiste prestatie indicatoren? 4. Hoe wendbaar is de organisatie en in staat in te spelen op in en externe factoren die van invloed zijn op het beleid? - Wat zijn deze in en externe factoren? 5.
Hoe toekomstbestendig is de organisatie en in hoeverre zijn toekomstige knelpunten helder? o Op welke wijze faciliteert strategisch personeelsbeleid processen van gedragsverandering en wordt ontwikkelen van gewenst gedrag ondersteund? o Hoe speelt de strategische personeelsplanning in op mogelijke toekomstige marktontwikkelingen en worden technische ontwikkelingen en digitalisering verbonden aan de huidige personeelsbezetting? o Hoe wordt met de kennis en inzichten uit het strategische personeelsbeleid gerichter in-, uit-, en doorstroom van personeel beïnvloed en wordt er aangehaakt op toekomstige ontwikkelingen? o Is duidelijk welke activiteiten die men zelf wil gaan uitvoeren en in hoeverre is de organisatie hierop ingericht? o Is duidelijk welke competenties hiervoor nodig zijn? o Hoe houdt men personeel gemotiveerd en loyaal aan de organisatie? 6. Bevat dit beleid aspecten zoals automatisering, innovaties, afgesproken verhouding in interne en externe medewerkers, eigen kennis en efficiëntie? - Is er een tijdsplanning van de activiteiten die er gemoeid zijn met het strategische personeelsbeleid? - Bij welke interne personen of externe partijen is de uitvoering van dit beleid belegd?
3
Conclusies en aanbevelingen Rekenkamer De rekenkamer heeft vastgesteld dat het opgeleverde rapport antwoord geeft op de hoofdvraag en deelvragen. Voor het antwoord op deze vragen verwijzen wij kortheidshalve naar het rapport van bevindingen. Op basis daarvan heeft de rekenkamer onderstaande conclusies en aanbevelingen geformuleerd. Op basis van het door Marcel Meijs uitgevoerde onderzoek concludeert de rekenkamer dat er op het gebied van strategisch personeelsbeleid in de gemeente Lingewaard veel positiefs te melden is. Als centrale conclusie citeert de rekenkamer daarom de volgende alinea uit het onderzoeksrapport: De afgelopen tien jaar is er veel veranderd en er bestaat brede consensus dat in de organisatie een belangrijke keer ten goede heeft plaatsgevonden. Er is nu een sfeer van vertrouwen en er is ruimte voor ontwikkeling. En dat is grote winst ten opzichte van tien jaar geleden. Strategisch personeelsbeleid is één van drijvende krachten achter dit verhaal. Mede door dit beleid onderscheidt Lingewaard zich nu binnen de metropoolregio Arnhem- Nijmegen als een moderne en innovatieve werkgever waar medewerkers graag willen werken. En slaagt Lingewaard er nog steeds in vacatures in te vullen. Rekenkamers zijn naar hun aard kritisch; daarop is de rekenkamer van de gemeente Lingewaard geen uitzondering.
In onderstaande conclusies en aanbevelingen geeft de rekenkamer daarom aanknopingspunten om het strategisch personeelsbeleid en de uitvoering daarvan verder te verbeteren. Conclusies I. II. III. IV.
V.
VI. VII.
De gemeente Lingewaard onderscheidt zich als een moderne en innovatieve werkgever waar medewerkers graag willen werken. Lingewaard slaagt er – ondanks een krappe arbeidsmarkt, nog steeds in vacatures in te vullen. De gemeenteraad heeft geen expliciete besluiten genomen over de gewenste kwaliteit van de organisatie, noch over de gewenste manier van verantwoording daarover. De gemeenteraad heeft een kwantitatieve norm voor externe inhuur vastgelegd, maar nagelaten te expliciteren wat deze norm beoogt. De gemeente Lingewaard beschikt over een aantal goed gekozen kernwaarden, maar in beleidsdocumenten communiceren gemeenteraad, college en organisatie hier niet consistent en consequent over. De gemeente Lingewaard concretiseert de kernwaarden niet naar specifieke rollen binnen de organisatie noch naar specifieke maatschappelijke opgaven. Het accent van het door het college gehanteerde HR-beleidskader ligt op de individuele medewerker en minder op de organisatie. Er is minder aandacht voor het functioneren van teams, de wijze waarop de gemeente sturing inricht en daarmee hoe planning en prioritering van werkzaamheden tot stand komt. De gemeente Lingewaard heeft minder aandacht voor wat de effecten van de veranderende samenleving zijn op de organisatie als geheel. Binnen de gemeente Lingewaard spreken mensen elkaar te weinig aan op gewenste gedragsverandering.
4
Aanbevelingen A. Verzoek het college onderzoek te doen naar kwantitatieve en kwalitatieve kwetsbaarheden in de uitvoering en op grond daarvan een antwoord te formuleren op de krapte op de arbeidsmarkt. B. Leg expliciet vast welke kwaliteit(en) de organisatie moet hebben en hoe u wilt dat het college over die kwaliteit rapporteert. C. Gebruik de kernwaarden consistent en consequent in beleidsdocumenten en concretiseer die naar verschillende rollen binnen de organisatie en naar verschillende maatschappelijke opgaven. Ontwikkel indicatoren aan de hand waarvan u over de voortgang kan worden geïnformeerd. D. Formuleer – mede gegeven de krappe arbeidsmarkt – een kwalitatief afwegingskader om te besluiten tussen zelf doen en externe inhuur en laat de nu geldende kwantitatieve norm voor externe inhuur los. E. Verzoek het college een organisatievisie op te stellen waarin de kernwaarden aan de basis staan van de sturing en waarin de sturing – en zo de kernwaarden – wordt gedifferentieerd naar rol en maatschappelijke opgave. Verzoek het college op basis daarvan personeelsplannen voor de organisatie als geheel en voor de individuele teams op te stellen en u over de kwetsbaarheden daarbinnen en de maatregelen daarop van het college te laten informeren. F. Geef het college in overweging de organisatie met bijvoorbeeld werkplaatsen te laten oefenen bij het aanleren van gewenst gedrag.
De rekenkamer heeft deze conclusies en aanbevelingen samen met het onderzoeksrapport aan het college van B&W gezonden en het college gevraagd hierop bestuurlijk te reageren. De collegereactie treft u integraal op de volgende bladzijde van deze rapportage.
5
Bestuurlijke reactie op rekenkamerrapport Strategisch personeelsbeleid in de gemeente Lingewaard Geachte rekenkamer, Hierbij de bestuurlijke reactie op het rekenkameronderzoek over strategisch personeelsbeleid in de gemeente Lingewaard. Het college heeft kennisgenomen van de onderzoeksrapportage van de rekenkamer Lingewaard met als centrale onderzoeksvraag: “Hoe toekomstbestendig is het strategisch personeelsbeleid binnen de gemeente Lingewaard”. Wij delen het beeld van de centrale conclusie van de rekenkamer Het is goed om te lezen dat de centrale conclusie het resultaat laat zien van ons strategisch personeelsbeleid en bijbehorende inspanningen van de afgelopen jaren. Met ons personeelsbeleid willen we een organisatie creëren waarmee we de afgesproken resultaten kunnen behalen en waar ambtenaren vertrouwen en ruimte ervaren om hun vakmanschap in te zetten. Wij geloven dat ons huidige werkklimaat een belangrijke succesfactor is om medewerkers te werven en te behouden en zodoende de huidige en toekomstige maatschappelijke omgaven te realiseren. Het college neemt de conclusies en de aanbevelingen ter kennisname aan Het college neemt verheugd kennis van de gemaakte complimenten. Het college stelt vast dat de conclusies en aanbevelingen geen aanleiding geven tot fundamenteel andere aanpak van het strategisch personeelsbeleid.
Wel geeft het onderzoek een aantal waardevolle aandachtspunten, zoals het beter verankeren van ons beleid. Deze nemen wij ter harte. Tenslotte wijst het college erop dat het verantwoording aflegt aan de raad over de inhoudelijke doelen en resultaten zoals opgenomen in de programmabegroting. De wijze waarop het college hier uitvoering aan geeft is aan het college en de organisatie. Het college hecht aan deze rolverdeling. Bemmel, 5 maart 2024 burgemeester en wethouders van de gemeente Lingewaard, de secretaris, de burgemeester,
drs. I.P. van der Valk
dr. P.T.A.M. Kalfs
Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W De rekenkamer constateert verheugd dat het college instemt met de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer bij het rapport en een aantal aandachtspunten ter harte neemt. Gezien de positieve hoofdconclusie van de rekenkamer delen wij met het college dat het rapport, de conclusies en de aanbevelingen geen aanleiding geven tot een fundamenteel andere aanpak van het strategisch personeelsbeleid.
Wij merken op dat het college in de laatste zin van zijn brief stelt dat het volgens de lijnen van de begroting aan de raad verantwoording aflegt. De rekenkamer leest daarin een discussie over wie op welke stoel zit of wellicht wil gaan zitten. Wij onderschrijven de gedachte dat het niet goed zou zijn als de gemeenteraad naar aanleiding van dit rapport de neiging zou krijgen op dit onderwerp op de stoel van het college te gaan zitten. Tegelijkertijd is de gemeenteraad integraal verantwoordelijk en is het daarom goed als ook de raad met enige regelmaat dieper inzicht krijgt in onderwerpen waar hij wellicht meer indirect over gaat. Zoals bijvoorbeeld in dit onderzoek het strategisch personeelsbeleid. Het personeel is met afstand de belangrijkste productiefactor van een gemeente, nodig voor alle beleidsvelden en uitvoeringsgebieden. Inzicht in het strategisch personeelsbeleid is daarom voor de gemeenteraad van belang. Net zoals de gemeenteraad door het jaar heen over de implementatie van allerhande beleidsnota’s en uitvoeringsplannen informatie krijgt.
Astrid Boin secretaris-onderzoeker
Jeroen van Oort voorzitter
7
Rapport van bevindingen door Marcel Meijs. Op de volgende bladzijden treft u het rapport van bevindingen dat in opdracht en onder verantwoordelijkheid van de rekenkamercommissie is opgesteld door Marcel Meijs. De rekenkamer baseert zijn conclusies en aanbevelingen op basis van dit rapport.
8
Het verhaal van Lingewaard: hoe toekomstbestendig is strategisch personeelsbeleid?
Marcel Meijs, Zelhem, januari 2023. 1
Inhoudsopgave
1 Inleiding
3
2 Het verhaal van afgelopen decennium
5
2.1 2014-2018 2.2 2018-2022 2.3 2022-heden
3 Strategisch personeelsbeleid
11
3.1 We komen in beweging 3.2 Visie op de organisa<e 3.3 Ontwikkelopgaven 3.4 Kwetsbaarheid in de uitvoering
4 Gedragspatronen en de Lingewaardse cultuur
18
4.1 Gedragspatronen 4.2 Versnellen van het proces van gedragsverandering 4.3 Typering van de Lingewaardse cultuur
5 Zijn we op de goede weg?
24
6 Conclusies en aanbevelingen
27
Bijlagen
31
1 Onderzoeksvragen Rekenkamer 2 Lijst van geïnterviewden
2
1
Inleiding
De onderzoeksvraag van de Rekenkamer naar toekomstbestendigheid van strategisch personeelsbeleid (SPB) heeY een open en neutrale formulering, maar geeY tegelijkerZjd blijk van urgenZe. Hoe kan Lingewaard ook in de toekomst inwoners en ondernemers van goede dienstverlening voorzien? En hoe kan zij de grote maatschappelijke opgaven, zoals benoemd in het CoaliZeakkoord, uitvoeren? In de vraagstelling van de Rekenkamer1 klinkt door dat toekomstbestendigheid van de organisaZe van cruciaal belang is. Zonder die eigenschap is Lingewaard, zo is de achterliggende gedachte, bij onverwachte tegenwind of financiële tegenvallers of bij uitvoer van nieuwe we^elijke taken, niet of minder goed in staat dienstverlening en uitvoering op peil te houden. In het huidige Zjdperk van verandering en stevige maatschappelijke opgaven leeY bij een groeiend aantal burgers het gevoel dat de overheid tekortschiet. Dat zij niet doet wat zij belooY. In de uitvoering gaat het in Nederland (te) vaak mis. Er wordt te lang vastgehouden aan een verouderde aanpak, aan verouderde regelgeving, normen en verhalen. In Lingewaard klinkt deze noZe over de veranderende samenleving sterk door en is het besef aanwezig dat het anders moet.
Nodig is, aldus de boodschap van de ProgrammabegroZng 2023, een bijgestelde mindset van medewerkers en bijhorende processen en aandacht voor verdere verbetering van samenwerking met inwoners en ondernemers. In dit onderzoek wordt SPB2 beoordeeld tegen de achtergrond van de door Raad en College gewenste bijgestelde mindset. Om in de toekomst succesvol te zijn dient de denk- en handelwijze van de organisaZe zich te richten op samenwerking met inwoners en ondernemers. In het CoaliZeakkoord 2018-2022 en ProgrammabegroZng 2018 is toekomstbestendigheid als volgt gedefinieerd: als er zich problemen voordoen dan lossen we die op samen met inwoners en maatschappelijke organisa7es. Als de gemeente erin slaagt om die kwaliteit overeind te houden, dan hee< de gemeente alles in huis om de grote vraagstukken van deze 7jd aan te kunnen. Toekomstbestendigheid wordt dus rechtstreeks gekoppeld aan het vermogen van de organisaZe tot samenwerking met inwoners. Evenals aan het vermogen om te veranderen, om wendbaar te zijn: de samenleving verandert in hoog tempo en de gemeente verandert mee. Onze rol in de samenleving verandert, maar ook de manier van werken. 1
In Bijlage I is de hoofdvraag en de 6 deelvragen zoals door de Rekenkamercommissie geformuleerd, opgenomen. 2 Personeelsbeleid is altijd ingebed in het domein van de bedrijfsvoering. Het beleid t.a.v. medewerkers krijgt invulling binnen de bredere afweging rondom inzet van mensen en middelen, de zogenaamde PIOFACHfuncties (personeel, informatie, organisatie, financiën, administratie, communicatie, huisvesting en facilitaire zaken). In Lingewaard maakt P&O onderdeel uit van het Team waarin ook Communicatie en Bestuursondersteuning zitten.
3
Op deze wijze heeY de Raad toekomstbestendigheid als kwaliteitscriterium van de organisaZe vastgelegd. De organisaZe moet haar denken en handelen aanpassen aan de veranderende verwachZngen vanuit de samenleving. De organisaZe moet in staat zijn tot samenwerking met inwoners en maatschappelijke organisaZes. De onderzoeksvraag van de Rekenkamer kan nu geconcreZseerd worden. Het onderzoek richt zich op de vraag: Op welke wijze draagt strategisch personeelsbeleid bij aan het vermogen van de organisa7e tot samenwerking met inwoners en tot veranderen als de samenleving daarom vraagt? Voorliggend onderzoek richt zich dus op de kwaliteit van de organisaZe, op haar vermogen tot samenwerken en aanpassen. En de bijdrage die SPB hieraan levert. Die kwaliteit kan niet enkel bepaald worden aan de hand van scores op indicatoren. Veeleer hangt die samen met het vermogen tot gedragsverandering van medewerkers en bestuurders. Daarom gaat in dit onderzoek aandacht uit naar gedrag en cultuur van de organisaZe. Hierbij maak ik gebruik van mijn eigen ervaring als gemeentesecretaris3 en ga ik te rade bij insZtuZonele theorieën4, waarin cultuur en gedragsverandering centraal staan. In het onderzoek is langs een drietal wegen kennis opgebouwd over de Lingewaardse organisaZe: - beleidsambiZes van strategisch personeelsbeleid.
Hiertoe zijn beleidsdocumenten bestudeerd en gesprekken gevoerd met medewerkers van het cluster P&O. - typering van de cultuur van de organisaZe. Hiertoe zijn interviews en gesprekken gevoerd met raadsleden, bestuurders en ambtenaren. - groepsgesprek over de bijdrage van SPB aan kwaliteit van de organisaZe. Lingewaard had 10 jaar geleden ook al stevige ambiZes op het terrein van personeelsbeleid. Dat jaar vormde de afsluiZng van een fase van verstoorde verhoudingen5 en startpunt voor een fase van verandering. 2014 wordt in voorliggende rapportage bestempeld als start van het verhaal van Lingewaard. Een verhaal over een (gewenste) nieuwe manier van denken en handelen van de gemeentelijke organisaZe. Deze rapportage begint met een schets van hoe dit verhaal zich afgelopen decennium heeY ontwikkeld. Immers om het heden te begrijpen moet men het verleden bestuderen. Bovendien bevat dit verleden lessen over hoe het in de toekomst beter kan. De intervenZes uit achtereenvolgens de perioden 2014-2018, 2018-2022 en het heden, worden in hoofdstuk 2 beschreven. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 in meer detail de bouwstenen van SPB beschreven. Aan de orde komen de vigerende HR-visie, strategische personeelsplannen, de visie op de 3
Gemeentesecretaris van Tilburg (2017-2021), van Enschede (2005-2016), van Sittard-Geleen (2000-2005). Scott, W. R., 2014. Institutions and Organizations. Ideas, Interests and Identities. Fourth edition. SAGE. 5 In het rapport van Jaap Pop, oude burgemeester van Haarlem, getiteld “Verstoorde Verhoudingen” wordt ingegaan op de oorzaken en de aard van deze ‘verstoorde verhoudingen’ en wordt een 14-tal adviezen gericht op verbetering verstrekt. 4
4
organisaZe en de organisaZe ontwikkelopgaven en kwetsbaarheid in de uitvoering. In hoofdstukken 4 wordt aan de hand van uitkomsten uit interviews en groepsgesprek nader ingezoomd op gedragspatronen en de Lingewaardse cultuur. In hoofdstuk 5 is de vraag aan de orde of de organisaZe op de goede weg is. De rapportage eindigt met een hoofdstuk waarin conclusies en aanbevelingen verwoord zijn. 2
Het verhaal van afgelopen decennium
Welke bijdrage heeY SPB geleverd aan het vermogen van de organisaZe tot samenwerken en veranderen? 2014 vormt de start van het nieuwe verhaal, van een periode waarin met veel energie nieuwe iniZaZeven zijn genomen. 2015 was het eerste jaar waarin een nieuwe raad, een nieuw college en de nieuwe burgemeester en gemeentesecretaris acZef waren. Dit nieuwe verhaal kent een interne aanleiding, de verstoorde verhoudingen, maar ook een externe noodzaak, de decentralisaZes in het sociale domein. Vanwege deze ‘dubbele’ aanleiding beschikte Lingewaard m.i. 10 jaar geleden over een gunsZge uitgangsposiZe om succesvol te zijn in het gewenste proces tot gedragsverandering. Of deze gunsZge uitgangsposiZe voldoende benut is en of SPB daarop voldoende heeY ingezet, wordt in dit hoofdstuk beschreven. 2.1 2014 -2018 In het CoaliZeakkoord 2014-2018 werd de lat meteen hoog gelegd. In het jaarverslag over 2015 valt te lezen dat de gemeente ernaar stree< te werken als een doelgerichte en servicegerichte organisa7e die staat voor professionele kwaliteit en open en transparant is voor de inwoners. Hiervoor is het nodig om jaarlijks te bezien of de organisa7e nog voldoende aansluit bij hetgeen we nastreven. De Raad is zich bewust van de dynamiek in de relaZe tussen wat in de samenleving speelt en wat de organisaZe moet bieden. En spreekt de ambiZe uit om dit jaarlijks te monitoren.
In die zin sluit de onderzoeksvraag van de Rekenkamer naadloos aan bij de toen geformuleerde wens van de Raad. Ook wordt vanaf het eerste moment het doel van SPB samengevat: te allen 7jde zorgdragen voor de juiste medewerker op de juiste plaats. Met daarbij een gezonde mix tussen zelf doen en inhuur van derden. En, door helder formuleren van resultaatafspraken, verwach7ngen en het geven van eerlijke feedback naar en goede coaching van medewerkers, een op7male aanslui7ng te vinden bij organisa7edoelen. Om deze door de Raad vastgestelde ambiZes te realiseren werd in 2015 een zestal Kernprojecten6 opgetuigd. Deze zes projecten lagen aan de basis van de nieuwe cultuur van de organisaZe, aan de nieuwe manier van werken. Tabel 1 Zes Kernprojecten als basis voor gedragsverandering 6
Deze 6 Kernprojecten, beschreven in het Jaarverslag 2016, waren destijds ingebed in een ontwikkelstrategie waarbij in samenhang gekeken werd naar hoe de organisatie ervoor stond en wat nodig was om op een hoger plan te functioneren. Als leidraad hiervoor werd het Overheidsontwikkelmodel Bestuursacademie gehanteerd
5
1. 2. 3. 4. 5. 6.
Waarom moeilijk doen als het samen kan (Loesje) TransformaZe sociaal domein Ruimte voor bewonersiniZaZeven EffecZeve dienstverlening met zaakgericht werken ProjectmaZg werken P&C-cyclus
Binnen deze projecten zijn twee verhaallijnen te ontdekken. Eén gaat over gewenst gedrag van medewerkers en één gaat over (inrichZng van) de organisaZe. Centraal in de verhaallijn over inrichZng van de organisaZe staat de ontwikkeling van ac7viteiten georiënteerd naar procesgericht. Dat gaat over verbeteren van werkprocessen. In deze verhaallijn bepalen begrijpelijkerwijs meer technisch georiënteerde woorden de toon. Woorden als effecZeve dienstverlening, introducZe van zaakgericht werken, projectmaZg werken en verbeteren van de P&C-cyclus. Dit gaat over de zogenaamd harde kant van inrichZng van werkprocessen (zaakgericht), gebruik van ICT en monitoring en control. Dit behoort tot de verantwoordelijkheden van het domein bedrijfsvoering. In de verhaallijn over gewenst gedrag van medewerkers staat het volgende drietal kernwaarden centraal7: -
Inwonergericht; Daadkrach7g; en Veerkrach7g.
Deze waarden vormen de kern van het nieuwe verhaal van Lingewaard; zij fungeren als spin in het web. Omdat deze weergeven wat de organisaZe wil zijn. En omdat deze aansluiten bij het vermogen tot samenwerken met inwoners en om te veranderen als de samenleving daarom vraagt. In het vervolg zal aan deze kernwaarden gerefereerd worden en onderzocht worden hoe de drie kernwaarden een rol spelen bij de gewenste gedragsverandering. Kernwaarden verwoorden diep verankerde overtuigingen die ons denken en handelen sturen. Zij verklaren wat je belangrijk vindt en waarom je dingen doet. Kernwaarden geven aan hoe wij over onszelf denken. Fungeren als spiegel voor de idenZteit van de organisaZe. Zij verwoorden wat de organisaZe drijY en wat zij wil waarmaken. Kernwaarden verschaffen houvast. Houvast waaraan medewerkers hun houding en gedrag kunnen spiegelen. Kernwaarden vormen een anker maar ook een voortdurende uitnodiging om het anders te doen. De verhaallijn over gewenst gedrag werd in 2015 afgetrapt met een tot de verbeelding sprekende aanpak met de Loesje-Ztel ‘Waarom moeilijk doen als het samen kan?’. Een Ztel die nieuwsgierig maakt en uitnodigt. En waarvan ik mij kan voorstellen dat dit in de organisaZe veel los heeY gemaakt. Hoezo moeilijk doen, heb je het over mij? Het is in ieder geval een duidelijk appel en straalt kracht uit.
En daarom, zo lijkt mij, een overtuigende start van het proces van gedragsverandering.
7
In het Jaarverslag over 2016 valt te lezen dat de toenmalige directie koos voor deze richting en concretisering van de 3 kernwaarden.
6
Het Loesje-project rich^e zich op de zachte kant van het werk, op de soY controls: elkaar aanspreken op gedrag, bespreekbaar maken van zaken, organiseren van bewustzijn, het echte gesprek met elkaar voeren, verdieping van het kleurenprofiel, adviesvaardigheden en op rolneming (opdrachtgever en opdrachtnemer). Wie waren belangrijke actoren in het nieuwe verhaal, wie namen iniZaZeven en wisten overtuigingskracht toe te voegen? We hebben al gezien dat de toon en het plot bepaald zijn in het CoaliZeakkoord. Door Raad en College. En zo hoort het ook in overheidsland. Al snel echter laat ook de ambtelijke top van zich horen. Het feit dat de toenmalige direcZe de 3 eerdergenoemde kernwaarden en de Loesje-Ztel introduceert, wijst erop dat deze in 2015 over verandervermogen beschikte. Dat de direcZe een sterk aanwezige actor was en in staat om het nieuwe verhaal te laden met inhoud en overtuigingskracht. 2.2 2018 - 2022 De poliZeke hoofdrolspelers die de aYrap voor het nieuwe verhaal gaven, staan ook na verkiezingen in dezelfde samenstelling aan het poliZeke roer. Wel stappen in 2020 de nieuwe burgemeester en gemeentesecretaris aan boord. De inhoud van het verhaal over hoe er gedacht en gehandeld moet worden krijgt nieuwe accenten. Als illustraZe hiervan benoem ik een viertal punten. Allereerst de kernwaarden voor het gedrag van medewerkers.
In het CoaliZeakkoord 20182022 is ervoor gekozen om niet dit drietal als leidraad te nemen maar een kwartet, nl. ondernemend, betrouwbaar, betrokken en daadkrach7g. Was dit een bewuste keuze? Was men ontevreden over het sturend vermogen van het tot dan toe gehanteerde drietal? De DirecZe op haar beurt, ondersteund door P&O, koos ervoor de drie kernwaarden te vertalen naar een zestal competenZes waaraan het gedrag van medewerkers moet voldoen. Tabel 2 Kernwaarden en competen2es 2014 Inwonergericht Daadkrach6g Veerkrach6g
2018 Coali,eakkoord Ondernemend Betrouwbaar Betrokken Daadkrach6g
2018 Func,oneringsgesprekken Ondernemend Doelgericht Toegankelijk Deskundig Integer Samenwerken
Begro,ng 2019, 2020, 2022 Ruimte bieden Verbinden Regisseren Regelen
En ook in de BegroZng, in de paragraaf over organisaZeontwikkeling, worden wisselende waarden en competenZes opgesomd om de gewenste ontwikkelrichZng van de organisaZe te beschrijven. Ik benoem dit inconsistent gebruik van kernwaarden en competenZes omdat in de insZtuZonele theorie8 steeds blijkt dat de kracht van verhalen staat of valt bij consistenZe van boodschap en eenstemmigheid van de hoofdrolspelers. In Lingewaard is, voor zover blijkt uit bestudeerde documenten, niet consequent gestuurd op basis van de 3 kernwaarden. Door de poliZek noch door de organisaZe. Bovendien is geen helder
8
Van der Steen, M., 2009, Een sterk verhaal. Een analyse van het discours over vergrijzing. Tilburg University.
7
onderscheid gemaakt tussen kernwaarden en competenZes. Kernwaarden gaan, zoals we eerder zagen, over wie je ten diepste bent of wil zijn. CompetenZes gaan over wat je kunt of wat je moet leren. Het succes van gedragsverandering is alankelijk van conZnuïteit van boodschap en duidelijke communicaZe over wat van medewerkers verwacht wordt. Kernwaarden houden medewerkers een spiegel voor over idenZteit en drijfveren. Kernwaarden kun je niet afschudden, dat is wie je bent. CompetenZes geven aan hoe kernwaarden vertaald worden naar gedrag in specifieke situaZes. Deze verschillen alankelijk van rol en verantwoordelijkheden van medewerkers. Die zijn in het team VTH anders dan bij de Toegang. En bij ProjectrealisaZe weer anders dan bij P&O. ConZnuïteit, duidelijkheid en herhaling maken dat een boodschap een krachZge sZmulans vormt voor aanpassing van gedrag. Plotselinge of niet goed uitlegbare aanpassingen leiden tot onbegrip of zelfs weerstand bij medewerkers. Op de tweede plaats zijn na 2018 niet langer de 6 kernprojecten leidend, maar een 9-tal speerpunten. Binnen deze speerpunten lijkt het accent meer te liggen op inrichZng van de organisaZe (werkprocessen) en minder op gewenste gedragsverandering. Binnen de verhaallijn over gedrag van medewerkers wordt Het Loesje-project Waarom moeilijk doen als het samen kan stopgezet. Tabel 3 Speerpunten voor toekomstbestendigheid 1. 2. 3. 4. 5.
6. 7. 8. 9.
EffecZeve dienstverlening Procesgericht werken Gebiedsgericht werken Integraal Opdrachtgeverschap-Opdrachtgeverschap Zo werken wij in Lingewaard TransformaZe sociaal domein ImplementaZe Omgevingswet HR-agenda uitvoeren CommunicaZe-agenda uitvoeren
Binnen Bedrijfsvoering wordt een methodiek ontwikkeld om processen klantgerichter en efficiënter te maken (serviceconcepten en klantreizen). Er wordt een ‘wasstraat’ geopend voor verbetering van werkprocessen. En er wordt veel aandacht gericht op verbeteren van de P&C-cyclus. De onderbouwing voor deze speerpunten is terug te vinden in de door de toenmalige direcZe opgestelde Keuzeno77e organisa7eontwikkeling en de Doorontwikkeling op basis van de keuzeno77e. In de inleiding van de Keuzeno77e wordt weliswaar vermeld dat de 3 kernwaarden en de veranderende samenleving als vertrekpunt genomen zijn, in de uitwerking naar de ontwikkeling van de organisaZe, noch in de uitwerking naar structuur en sturing van de organisaZe, blijkt hoe deze relaZe invulling krijgt. Het blijven hierdoor eerder algemene boodschappen dan sturende waarden voor gedrag.
8
Op de derde plaats ontstaan na 2018 nieuwe iniZaZeven in het proces van gedragsverandering. Nieuwe iniZaZeven waaraan SPB een bijdrage levert. Daartoe gedwongen door de brand in het gemeentehuis, gaat in korte Zjd veel aandacht uit naar het nieuwe werken. Het project Zo werken wij in Lingewaard verhaalt over de wens dat medewerkers alankelijk van hun agenda hun werkplek kiezen, ofwel op locaZe, ofwel thuis ofwel op het gemeentehuis. In dit project wordt tegemoetgekomen aan de wens van inwoners zoals geuit Zjdens een van de bewonersavonden bij opstelling van het coaliZeakkoord: Houd de bureaucra7e in toom. Medewerkers kom het gemeentehuis uit! Hiermee laat de organisaZe zien dat zij zich in korte Zjd kan aanpassen, dat zij wendbaar en veerkrachZg is. Ook laat de organisaZe zien dat zij in staat is om te veranderen, om zich andere werkwijzen eigen te maken. Binnen het sociale domein krijgen wijkplaporms en gebiedscoördinatoren een meer prominente rol. De gebiedscoördinator vormt de schakel tussen inwoners en gemeente. Deze iniZaZeven, die wat mij betreY op conto van SPB geschreven mogen worden, passen binnen de gewenste transformaZe in het sociaal domein en de grotere invloed van inwoners op wat de organisaZe en medewerkers doet. Op de vierde plaats wordt een vijYal9 prioriteiten van SPB bepaald.
Dit vijYal moet ertoe leiden dat medewerkers mee veranderen met de verandering van de gemeentelijke taken en organisa7e. En hiermee stelt SPB zich expliciet ten doel om het vermogen tot veranderen en samenwerken te ondersteunen. Tabel 4 Speerpunten van HR-beleid 1. 2. 3. 4. 5.
Personeelsplanning (SPP) Mobiliteit Opleiden Werving en selecZe Arbeidsomstandigheden.
4 van de 5 speerpunten (werving & selecZe, mobiliteit, opleiden en arbeidsomstandigheden) zijn gericht op de juiste medewerker op de juiste plaats, aan werven en vasthouden van medewerkers in een krappe arbeidsmarkt. Op het invullen van goed werkgeverschap en bevorderen van werkplezier. En het bieden van ontwikkelingsmogelijkheden voor medewerkers. Daarnaast wordt strategische personeelsplanning tot prioriteit benoemd. SPB stelt zich ten doel om antwoord te formuleren op de vraag wat de gemeente de komende jaren nodig heeY aan capaciteit, kennis en vaardigheden van medewerkers. Strategische personeelsplanning moet inzicht bieden in de toekomsZge behoeYe aan medewerkers en een plan van aanpak beva^en om in die behoeYe te voorzien. Dit beleid heeY m.a.w. tot doel om inzichtelijk te maken wat nodig is om de organisaZe toekomstbestendig te maken. Mij valt op dat in deze opsomming het speerpunt kwaliteit van de organisa7e, het vermogen tot samenwerken en veranderen, ontbreekt. P&O benoemt het adviseren van management over inrichZng en sturing van de organisaZe niet expliciet tot een van haar speerpunten. 9
HR-visie Gemeente Lingewaard 2018-2020: We komen in beweging!
9
Binnen SPB wordt de door Raad en College gewenste aandacht voor kwaliteit van de organisaZe opgepakt onder de noemer van duurzame inzetbaarheid. En hiermee wordt nieuwe taal, een nieuw begrip toegevoegd aan het verhaal van Lingewaard. Duurzame inzetbaarheid is voor P&O het frame waarmee zij haar iniZaZeven kracht wil bijze^en en wil bijdragen aan het proces van gedragsverandering. Waarom gekozen is voor het woord duurzame inzetbaarheid en niet gekozen is voor taal zoals gehanteerd in CoaliZeakkoord en BegroZng, wordt niet uitgelegd. Wat mij betreY was te verkiezen geweest om dit op z’n minst ui^eleggen, of liever nog, aan te sluiten bij eerder gehanteerde taal, bijvoorbeeld toekomstbestendigheid. 2.3 2022 - heden De verkiezingen van 2022 vonden plaats in een onzeker Zjdsgewricht. De naweeën van Corona, oorlog in Oekraïne en dichterbij thema’s als financiële druk en alsmaar krapper wordende arbeidsmarkt. Het CoaliZeakkoord 2022-2026 kiest heel bewust voor een opZmisZsche benadering met als mo^o Samen kunnen we veel aan. Juist op dit moment, zo lijken Raad en College te willen uitstralen, is het van belang om de mouwen op te stropen en te laten zien wat je waard bent. Het is, aldus Raad en College, Zjd voor een volgende stap. Zij herbevesZgen de eerder geuite noodzaak van een bijgestelde mindset en manier van werken.
En in de begroZng van 2023 worden de 3 kernwaarden (opnieuw) benoemd als leidend voor de gewenste gedragsverandering. De Lingewaardse ambtenaar dient bij alles wat hij doet of denkt zich te laten inspireren door de kernwaarden inwonergericht, veerkracht en daadkracht. En daar komt vanaf nu bij -en dat is de volgende stap- meer te werken vanuit de bedoeling en minder vanuit de dwingende regel. Het verhaal van Lingewaard dat begon in 2014 krijgt hiermee extra kleur. De Lingewaardse cultuur, de manier waarop gewerkt en gedacht wordt, krijgt hiermee meer onderscheidend reliëf. 2014 was de starpase van een nieuwe manier van werken en denken. 2019 vormde het jaar waarin na de verbouwing van het stadhuis voortvarend Zo werken wij in Lingewaard werd opgepakt en de organisaZe liet zien dat zij wendbaar is. 2024 moet, als het aan poliZek en bestuur ligt, het jaar worden waar de organisaZe opnieuw laat zien wat zij waard is. Binnen het SPB worden nieuwe iniZaZeven gestart. Er wordt als het ware een schepje bovenop gedaan. En daar vraagt de krapte op de arbeidsmarkt natuurlijk ook om. Lingewaard moet zich onderscheiden als goed werkgever in de regio Arnhem-Nijmegen. Loeren bij Lingewaard wordt een succes en geeY een posiZeve boost aan het imago. Het verhaal rondom duurzame inzetbaarheid en Samen werken aan werkgeluk! draagt hier nadrukkelijk aan bij.
Werkgeluk is ook zo’n nieuw woord dat veelvuldig gebruikt gaat worden en een plekje krijgt in het verhaal van Lingewaard. En, werkgeluk in Lingewaard, dat heb je als medewerker in eigen hand. Daarover kan je zelf regie voeren. In Lingewaard kan de medewerker Sleutelen aan z’n baan. En recent is ook een vernieuwde werkwijze voor de gesprekscyclus geïntroduceerd, onder de naam Mijn Reflec7e. De eerder bepaalde prioriteit de juiste medewerker op de juiste plaats krijgt hiermee nadere invulling. En de DirecZe, last but not least, neemt het iniZaZef om een Leiderschapstraject te starten voor teammanagers. Als instrument om management meer in posiZe te brengen en onderlinge samenwerking te versterken. Zodat ook voor teammanagers geldt de juiste manager op de juiste plaats. 10
Als hoogste bestuursorgaan stelt de raad prioriteiten, bepaalt kaders en benoemt resultaten die het college dient te behalen. En de raad controleert of het college hiernaar handelt en zich hierover verantwoordt. Strategisch personeelsbeleid, als onderdeel van de bedrijfsvoering, is een middel dat het college inzet om deze resultaten te behalen. De betrokkenheid van de raad met het strategisch personeelsbeleid krijgt invulling in de bedrijfsvoeringsparagrafen van begroZng en jaarverslag. Voor zover mij bekend heeY de raad geen kaders voor dit beleid vastgesteld. Noch een expliciet besluit genomen over kernwaarden of de door haar gewenste kwaliteit van organisaZe. Personeelsbeleid is daarmee een verantwoordelijkheid van het college. De rondgang van mij als buitenstaander door een decennium van bedrijfsvoeringsparagrafen leert het volgende. De door de Rekenkamer geformuleerde onderzoeksvraag sluit goed aan op de in het CoaliZeakkoord 2014-2018 geformuleerde ambiZes omtrent kwaliteit van de organisaZe. Daar is ook opgenomen om deze kwaliteit te monitoren. Voor zover ik kan beoordelen heeY dit niet plaatsgevonden. Ik kom hierop terug in hoofdstuk 6 waar ik aanbeveel dat de raad periodiek de relaZe tussen gemeente en samenleving monitort en beziet of de kernwaarden daarin voldoende tot hun recht komen.
SPB heeY bijgedragen aan de introducZe van de 3 kernwaarden en bijbehorende competenZes in de personele jaarcyclus. Verder zijn veel iniZaZeven genomen op het terrein van werving en selecZe, opleiden en mobiliteit (Loeren bij Lingewaard). En is werkgeluk van medewerkers stevig op de agenda gezet. Veerkracht is gebleken na de brand in het gemeentehuis (Zo werken wij in Lingewaard) en bij de nieuwe manier van werken met gebiedscoördinatoren. Het kwaliteitsniveau en funcZoneren van de organisaZe als geheel was in afgelopen jaren minder een aandachtspunt van SPB. Terwijl het toenmalige coaliZeakkoord daar toch volop aanleiding voor bood. Zo is mij niet gebleken dat er, afgezien van de verplichte indicator in de BegroZng, een visie is over wat een gezonde mix is tussen zelf doen en inhuur van derden. 3
Strategisch Personeelsbeleid
De onderzoeksvraag naar toekomstbestendigheid is in de Inleiding nader geconcreZseerd en richt zich op de bijdrage van SPB aan het vermogen van de organisa7e tot samenwerken en veranderen. In dit hoofdstuk worden ambiZe, bouwstenen van dit beleid nader onderzocht. 3.1 We komen in beweging Het college hanteert de visie “We komen in beweging! 2018-2020” als kader voor haar inspanningen op terrein van (strategisch) personeelsbeleid. Hierin zijn beeldend en in korte tekst de bouwstenen van beleid opgenomen (zie Aveelding 1). Centraal in dit beleid staat, zoals ook al bleek in hoofdstuk 2, het funcZoneren van de individuele medewerker. Zodat Lingewaard kan beschikken over medewerkers die voldoen aan funcZe-eisen en beschikken over gevraagde competenZes. De medewerker moet in Lingewaard een prewge werkomgeving aantreffen, mogelijkheden om zich te ontwikkelen en plaats en Zjd onalankelijk zijn werk kunnen doen. Op dit terrein zijn in de afgelopen 2 jaar 11
vele nieuwe iniZaZeven genomen. Deze hebben ertoe geleid dat het imago van Lingewaard als een moderne en innovaZeve werkgever binnen de regio Arnhem-Nijmegen erkend en geroemd wordt. En dat Lingewaard ondanks de krappe arbeidsmarkt haar vacatures kan invullen. A5eelding 1 HR-visie We komen in beweging!
Goede introductie medewerkers Tevreden medewerkers
WE K
Het Nieuwe Werken
Mobiliteit
OM
ARBO
UR
BA
AR
ZI
EG
J
DU
Banenafspraak
W
N
Grote diversiteit
IN
BE
WERKOMGEVING EN ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN
ZAAM INZET
EN
! H R - V IS IE G
EDWERKER
S
ING
E M
OM
STGERICH
T
IBELE
E MED
AARD
MOBILITEIT EN DUURZAME INZETBAARHEID
FLEX
W
EW
EN
ER
KE
NG LI
BB
T
Loopbaanontwikkeling Van baan- naar werkgarantie Innovatie
EN
E
RS
O
EK
EM E
W
HE
TO
E
NZ
IJN
PERSONEELSPLANNING
WIJ Z
Optimale bezetting op de formatie waarbij bereikt wordt: • Verjonging • Grote diversiteit • Optimale omvang inhuur en flexibele schil • Inzicht in toekomstige behoefte
Evenwichtige personeelsopbouw
W E R V I N G EN S E L E C T I E
OPLEIDEN Brede inzetbaarheid door ontwikkeling Deskundigheidsbevordering Ambtenaar 3.0
In de HR-visie gaat minder aandacht uit naar het funcZoneren van de organisaZe. Naar inrichZng en werkprocessen, naar funcZoneren van teams. Naar de wijze waarop sturing is ingericht en planning en prioritering van werkzaamheden tot stand komt. Er is minder aandacht voor wat de effecten van de veranderende samenleving zijn op de organisaZe als geheel. Er wordt veel en succesvol aandacht gericht op de P-kant, er is minder aandacht voor de O-kant. Strategische personeelsplanning neemt wat mij betreY een cruciale posiZe in binnen SPB. Dit onderwerp slaat ook, zoals we in vorig hoofdstuk zagen, in de top-5 prioriteiten. In een strategisch personeelsplan wordt de impact vastgesteld van de veranderende samenleving op wat de gemeente de komende jaren nodig heeY aan capaciteit, kennis en competenZes. Door het opstellen van strategische personeelsplannen voor afzonderlijke teams, maar ook voor de organisaZe als geheel, kan de organisaZe zich voorbereiden op de toekomst. En haar beleid daarop afstemmen. Tot op heden zijn deze strategische personeelsplannen slechts mondjesmaat tot stand gekomen. De rede hiervoor, aldus de DirecZe, vormen de vele vacatures en wisselingen van teammanagers. De teammanager heeY hierbij immers een cruciale rol. Deze moet, ondersteund door P&O, het iniZaZef nemen en de kar trekken.
Op dit punt blijkt de kwetsbaarheid van Lingewaard in Zjden van krapte op de arbeidsmarkt. Inzichten over veranderingen in de samenleving en wat deze betekenen voor de gemeente zijn wel verwerkt in beleidsplannen. Evenals in de jaarplannen van de 13 teams. Beleid en jaarplannen geven echter vooral een beschrijving van thema’s en aard van veranderingen. En onderbouwen daarmee de noodzaak van beleidsaanpassing. En wat dit 12
betekent voor de werkvoorraad en prioritering van werkzaamheden. In beleidsnota’s noch in de jaarplannen wordt systemaZsch afgeleid wat dit betekent voor capaciteit, kennis en competenZes van medewerkers. En daarmee blijY een kriZsche succesfactor voor SPB m.i. onvoldoende ingevuld. 3.2 Visie op de organisaGe Eerder is al geconstateerd dat SPB weinig aandacht heeY voor de organisaZe als geheel. In deze paragraaf wordt beargumenteerd waarom dit wel wenselijk is en wat een bij Lingewaard passende aanzet daartoe is. Waar Lingewaard in 2015 nog gebruik maakte van het Overheidsontwikkelmodel van de Bestuursacademie, ontbreekt op dit moment een samenhangende visie op ontwikkeling en sturing van de organisaZe. In mijn ogen is een dergelijke visie wel gewenst omdat daardoor niet alleen scherper gestuurd kan worden op organisaZedoelen, maar ook beter gecommuniceerd naar medewerkers over wat van hen verwacht wordt. Een voorbeeld van een dergelijke visie vormt het zogenaamde kwadrantenmodel van de NSOB (Aveelding 2); een binnen gemeenteland veelvuldig toegepast model van visie en sturing. In deze aveelding zijn in de 4 kwadranten verschillende perspecZeven op overheidssturing weergegeven. Deze perspecZeven passen bij de verschillende verwachZngen die inwoners van de gemeente hebben.
De betrokken burger (kwadrant rechtsboven) verwacht dat de gemeente zich als samenwerkingspartner opstelt, innovaZef is en in netwerken met instellingen en ondernemingen aanwezig is. Op een ander moment is de burger klant (kwadrant linksboven) en rekent hij op goede dienstverlening en verwacht dat de gemeente efficiënt presteert. Weer anders is het als de inwoner bescherming door regelgeving (kwadrant linksonder) verwacht. Dan moet de gemeente handhaven en wet- en regelgeving naleven. En nog weer anders tenslo^e is het voor de acZeve burger (kwadrant rechtsonder), die verwacht dat de gemeente-iniZaZeven uit de samenleving faciliteert en zich daaraan aanpast.
13
A5eelding 2 Het kwadrantenmodel: visie en sturing
Deze korte beschrijving van sturingsperspecZeven laat zien dat de veranderende samenleving niet leidt tot één nieuwe wijze van denken en handelen, maar vooral tot differenZaZe en dus tot bewust kiezen tussen rollen. De gemeente kan zich niet permi^eren om slechts één rol goed uit te voeren. Neen, zij moet in staat zijn om al deze verschillende rollen en sZjlen te hanteren, moet het gehele gedragsrepertoire beheersen. Deze beschrijving laat ook zien hoe uiteenlopend de competenZes zijn die ambtenaren moeten inze^en in de 4 perspecZeven. In het ene geval is de ambtenaar een moderne omgevingsbewuste netwerker (rechtsboven), dan weer een resultaatgerichte publieke ondernemer (linksboven), of integere uitvoerder van wet- en regelgeving (linksonder), en last but not least, begeleider van burgeriniZaZeven (rechtsonder). Dit uiteenlopende karakter van gewenst gedrag in de verschillende overheidsrollen verklaart waarom het voor ambtenaren niet zo eenvoudig is om te wisselen tussen rollen. De rol van publieke ondernemer (samenwerkende overheid) is echt anders dan die van integere uitvoerder van wet- en regelgeving (rechtmaZge overheid). En het is niet iedereen gegeven om 2 of meer zulk uiteenlopende rollen voortvarend op te pakken.
Omdat het gewenst gedrag van medewerkers alankelijk is de specifieke opgave waaraan hij werkt, is het van belang hierover zo eenduidig en concreet mogelijk te communiceren in de organisaZe. Op dit moment ontbreekt een dergelijke visie op sturing en daarbij passend gedrag van medewerkers. Een dergelijke visie zou behulpzaam zijn bij beantwoording van vragen uit de organisaZe. Vragen die gaan over wat wordt van mij verwacht, wat moet ik anders doen? In de (op te stellen) visie op de organisaZe en sturing kan ook per kwadrant nader geduid worden wat de betekenis is van de kernwaarden. Zo krijgt de kernwaarde inwonergericht in het kwadrant linksonder (handhaven) echt een andere betekenis dan rechtsonder (begeleiden burgeriniZaZeven). En dat geldt eveneens voor de kernwaarde daadkracht. Ik kom hierop terug in hoofdstuk 6 waar ik aanbeveel dat het college in de komende periode een visie op ontwikkeling en sturing van de organisaZe, passend bij het verhaal van Lingewaard, ter hand neemt. 14
Dat deze visie nu ontbreekt wil overigens niet zeggen dat dit denken niet binnen de organisaZe aanwezig is. Bouwstenen hiervan zijn wel degelijk terug te vinden. In het Uitvoeringsprogramma College 2018-2022 is een overzicht opgenomen van de verschillende interacZevormen tussen inwoner en gemeente bij oppakken van vraagstukken in de samenleving. Hierin zijn onderdelen van de bovengeschetste sturingsperspecZeven terug te vinden. In mijn ogen zou SPB aan kracht winnen indien bovenstaande visie op sturingsperspecZeven vertaald zou worden naar een Lingewaardse organisaZevisie. Dit zou de communicaZe over bijgestelde mindset en manier van werken effecZever maken. En zou voor de individuele medewerker aanscherpen wat hij anders moet doen. Aan de hand van boven beschreven kwadrantenschema wordt voor iedereen in een oogopslag duidelijk ‘in welke film’ hij acteert. Welke rol de gemeente in een specifieke situaZe aanneemt en welke competenZes van medewerkers hierbij verwacht worden. 3.3 Ontwikkelopgaven Het College van B&W is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de organisaZe en werkt hierbij nauw samen met de DirecZe. De DirecZe heeY recent een viertal organisaZeontwikkel opgaven benoemd, te weten: verbetering dienstverlening, transformaZe in het ruimtelijk en sociaal domein en verbetering van de bedrijfsvoering.
Tevens heeY de direcZe in een door haar vastgestelde Onze Rich7ng Het is mooi werken bij de gemeente Lingewaard de vinger op enkele zere plekken in de organisaZe gelegd. Op verbeterpunten waaraan gewerkt moet worden om de kwaliteit van de organisaZe op een hoger plan te brengen. Het gaat dan om de volgende zaken: -
versterken van verbindingen in de organisaZe, van de samenwerking tussen teams; houding en gedrag meer laten inspireren door kernwaarden inwonergericht, veerkracht en daadkracht; en scherper prioriteren van werkzaamheden: niet alles kan, maar wat belangrijk is moet.
Verbindingen gaat over samenwerken tussen de teams, maar ook over doorbreken van verkokering. En over vergemakkelijken van switchen tussen werkzaamheden. En over optreden van de direcZe en 13 teammanagers als één team. Zodat in de gehele organisaZe sprake is van één sZjl van leidinggeven; de Lingewaardse manier van leidinggeven. Het gaat immers ook over één organisaZebrede manier van werken. Houding en gedrag gaat over overbruggen van de kloof tussen leefwereld van inwoners en systeemwereld van de organisaZe, over inwoner centraal stellen. Dat gaat, aldus de door de direcZe vastgestelde Onze Rich7ng, over handelen op basis van ons kompas, onze waarden, inwonergericht, veerkrachZg, daadkrachZg. Hieruit blijkt dat -net zoals de toenmalige direcZe in 2015- de huidige direcZe de betekenis van de kernwaarden onderschrijY. Prioritering gaat over beschikbaarheid van sturingsinformaZe. Over indicatoren die laten zien dat we op de goede weg zijn of dat we moeten bijsturen. Maar ook over het vooraf benoemen van belangrijke mijlpalen en sturen op realiseren hiervan.
15
Dit viertal organisaZe-ontwikkel opgaven en de door de DirecZe genoemde verbeterpunten sluiten aan bij de conclusies uit hoofdstuk 2. Daar is gesteld dat binnen SPB te weinig aandacht bestaat voor verbeteren van de kwaliteit van de organisaZe als geheel. OrganisaZebrede ontwikkelopgaven, zoals beschreven in het RichZng-document, doen wat mij betreY een beroep op SPB. En vormen een oproep om de experZse en advisering niet enkel te richten op ontwikkeling van individuele medewerkers, maar ook op bouwen van een toekomstbestendige organisaZe. Een organisaZe die in staat is om samen te werken met inwoners en te veranderen als de samenleving daarom vraagt. Een organisaZe die denkt en handelt in de geest van de 3 kernwaarden: daadkracht, veerkracht en inwonergericht. Dit betekent dat in het cluster P&O, of elders in de organisaZe, experZse opgebouwd moet worden op vraagstukken van visie, sturing en inrichZng van organisaZe. 3.4 Kwetsbaarheid in de uitvoering In een periode van schaarste en krapte krijgt de vraag naar wat zelf doen, wanneer inhuur en wanneer samenwerking, een andere lading Op dit moment bedraagt de inhuur bijna 10% van de loonsom. En dat is ook de norm zoals door de Raad vastgesteld. Tabel 5 Kosten van inhuur10 als percentage van de loonsom
Inhuur
2018 13%
2019 11,7%
2020 11,5%
2021 9,2%
2022 9,7%
De accountant heeY berekend dat de kosten voor inhuur van derden de laatste 4 jaar gemiddeld 5,2 miljoen per jaar bedraagt. En dat gespreid over een 20-tal marktparZjen ingehuurd wordt. Uit intern onderzoek blijkt dat als de aan inhuur gerelateerde kostenplaatsen hierbij worden opgeteld, de inhuur 20% bedraagt. De vraag dient zich aan wat de normstelling van 10% beoogt. Ook hier zou moeten gelden dat de bedoeling leidend is. Maar wat is de bedoeling van de Raad op dit moment? En, zou die niet heroverwogen moeten worden? Het zou helpen als ‘die bedoeling’ in een gesprek tussen college en raad nader bepaald wordt. Aan de orde is immers hoe in Zjden van krapte Lingewaard haar taken kan uitvoeren. Uitgangspunt van de raad voor afwegingen omtrent zelf doen of uitbesteden en over samenwerking met andere parZjen, is beschreven in het zogenaamde Afwegingskader. En er is jaarlijks een geactualiseerd overzicht van de stand van samenwerking opgenomen in het Jaarverslag. Uitgangspunt hierbij is dat de gemeente groot genoeg is om als zelfstandige en zelWewuste gemeente te blijven bestaan. De voorkeur van de Raad gaat uit naar samenwerking binnen de bestuursrechtelijke vorm van de gemeenschappelijke regeling en alleen dan als in de uitvoering kwetsbaarheid ontstaat. Dan is samenwerking met andere parZjen een oplossing. De vraag is of er binnen de raad op dit moment een geactualiseerd
10
In dit percentage is de inhuur t.l.v. materiele budgetten niet meegenomen. Onder externe inhuur vallen uitzendkrachten, zzp’ers en detacherings-overeenkomsten. Tijdelijke aanstellingen en payroll-medewerkers horen hier niet bij. De omvang van deze laatste groep is niet bekend.
16
inzicht bestaat in kwetsbaarheden binnen de uitvoering. Of dat nader onderzoek op dit punt gewenst is. De aanleiding om deze vraag naar kwetsbaarheid in de uitvoering opnieuw te stellen vormt de huidige krapte op de arbeidsmarkt in combinaZe met leeYijdsopbouw en mobiliteit in de organisaZe. Binnen 5 jaar bereiken 68 medewerkers, dat is ca 18% van het aantal medewerkers, de pensioengerechZgde leeYijd. Eerder is al gewezen op het door de accountant genoemde percentage van inhuur van ca 20%. De uitstroom van medewerkers uit de organisaZe bedraagt bijna 12%. De instroom ligt in de afgelopen jaren net iets boven de uitstroom. Tabel 6 Omvang* van instroom en uitstroom in de organisa2e 2020
2021
2022
Uit dienst 13,0 12,2 11,6 In dienst 19,9 12,5 16,6 *in procent van aantal medewerkers. Bron Sociaal Jaarverslag.
Tot op heden slaagt de organisaZe erin, mede dankzij de aandacht binnen SPB voor de individuele medewerker, de bezewng op peil te houden. De vraag is of dit succes in de komende jaren kan worden voortgezet. Krapte kent behalve een kwanZtaZeve kant uiteraard ook kwalitaZeve aspecten. Op de domeinen sociaal en fysiek treden belangrijke veranderingen op met grote impact op rollen, verantwoordelijkheden en manier van werken van de organisaZe. Binnen het sociaal domein zal de ‘Omgekeerde Verordening’ en aanbesteden van voorliggend veld en sociale teams vragen om een andere inrichZng en werkwijze van de betrokken teams en medewerkers. Dit raakt rechtstreeks aan competenZes van medewerkers in de rol van o.a. consulent, procesregisseur en beleidsmedewerker. In het ruimtelijk domein speelt een vergelijkbare transformaZe. De Omgevingswet maakt het noodzakelijk dat het deel van de organisaZe dat betrokken is bij het ruimtelijk domein op een andere wijze invulling geeY aan de relaZe met inwoners. Burgers gaan, uiteraard binnen kaders, zelf besluiten nemen over de inrichZng van de openbare ruimte. Dit vraagt van de huidige teams in dit domein een andere taakverdeling en opnieuw inrichten van de samenwerking. Van de betrokken medewerkers worden andere competenZes gevraagd.
Bovendien leidt de complexiteit van de ruimtelijke opgaven (voorzieningen, woningen) ertoe dat dit organisaZeonderdeel zich in korte Zjd dient te ontwikkelen van beheers- naar ontwikkelorganisaZe. Dit alles vraagt veel van medewerkers. Zij zullen zich in hoog tempo vertrouwd moeten maken met een andere rol en met de daarbij horende competenZes en wijze van werken. Ook zal nog beoordeeld moeten worden of de huidige capaciteit hiervoor voldoende is. En, het valt niet uit te sluiten dat dit noodzakelijke beroep op anders werken consequenZes zal hebben voor de kwaliteit van uitvoering van taken. Kwetsbaarheid in de uitvoering kan wat mij betreY niet genoeg aandacht krijgen binnen SPB. Dit vormt in het huidige Zjdsgewricht de achilleshiel van de relaZe tussen gemeente en inwoner. Ik kom hierop terug in hoofdstuk 6 waar ik aanbeveel dat het college de mate van 17
kwetsbaarheid in de uitvoering periodiek onderzoekt. Tot slot. Eerder is gerefereerd aan de parallel tussen ontwikkelingen rond 2014 en de huidige fase van ontwikkeling. Zoals desZjds leggen ook nu het CoaliZeakkoord en de begroZng 2024 de lat hoog. Dit hoge ambiZeniveau moet waargemaakt worden in een Zjdperk van onzekerheid, schaarste en krapte. Een Zjdperk bovendien waarin verwachZngen van inwoners hooggespannen zijn en de uitvoering onder druk staat. Net als in 2014 staat Lingewaard in de startblokken om een prestaZe van formaat te leveren. En is het aan de organisaZe om zich van haar beste kant te laten zien. In dit hoofdstuk is betoogd waarom SPB meer aandacht dient te geven aan funcZoneren van de organisaZe als geheel. Aan de hand van een model van sturingsperspecZeven (Aveelding 2) en wat deze vragen van competenZes van medewerkers is een voorzet gegeven voor een nog op te stellen visie op de organisaZe. Een visie die m.i. aansluit bij iniZaZeven die leven in Lingewaard. Ook is opnieuw de aandacht gericht op de 3 kernwaarden en hoe de DirecZe deze, net als in 2015, omschrijY als Onze waarden in de door haar vastgestelde Onze Rich7ng.
En er is tegen de achtergrond van de huidige krapte op de arbeidsmarkt, de leeYijdsopbouw van de organisaZe, evenals de nieuwe gevraagde competenZes, een lans gebroken om nader onderzoek te verrichten naar de kwetsbaarheid van de Lingewaardse uitvoering. 4
Gedragspatronen en de Lingewaardse cultuur
Waar in hoofdstuk 2 en 3 aan de hand van analyse van beleidsdocumenten het verhaal van Lingewaard opgetekend is, volgt nu een schets op basis van de belevingswereld van de hoofdrolspelers zelf. Op basis van interviews en gesprekken met raadsleden, bestuurders en ambtenaren wordt het verhaal opnieuw verteld. Nu met kleur en geluid, opgetekend uit de prakZjk. Ook in dit hoofdstuk wordt gerefereerd aan het effect van aantreden van een nieuw College en DirecZe. In de interviews is gebleken dat de impuls die hiervan uitgaat op de organisaZe van niet te onderscha^en betekenis is. Medewerkers kijken scherp naar het gedrag van nieuwe hoofdrolspelers en stellen daarop hun denken en handelen af. Raad, College en DirecZe hebben een grote impact op de cultuur in Lingewaard en vormen voor medewerkers een legiZmaZe van hun denk- en handelwijze. Dat was zo in 2014 en dat is op dit moment nog steeds het geval. De focus is nu echter wezenlijk anders dan in periode 2015- 2020. Toen ging alle aandacht uit naar herstel van rust, zorgen voor veiligheid en terugbrengen van vertrouwen. Nu is realiseren van daadkracht en uitvoeringskracht topprioriteit. 4.1 Gedragspatronen De cultuur van de Nijmeegse organisaZe is anders dan die van Arnhem. De cultuur in Overbetuwe is anders dan in Lingewaard. Deze uitspraak zal, naar ik aanneem, voor niemand verrassend zijn.
Moeilijker wordt het om te omschrijven wat die verschillen zijn. Om datgene wat gevoelsmaZg herkend wordt van woorden te voorzien. In onderstaande wordt een schets gemaakt van de cultuur van Lingewaard. De basis voor deze beschrijving vormen beleidsdocumenten en interviews met raadsleden, bestuurders, 18
direcZe, managers en medewerkers uit het sociale en fysieke domein en informaZevoorziening. Hierbij passen een aantal opmerkingen vooraf. Allereerst, een organisaZecultuur is geen staZsch gegeven, maar voortdurend in ontwikkeling. De huidige cultuur draagt kenmerken van hetgeen in de afgelopen jaren gebeurd is, maar ook kenmerken van de cultuur van morgen. Het dominante gedrag in de organisaZe is nog sterk gekleurd door het verleden. RouZnes, aangeleerde gewoonten zijn hardnekkig. Nieuw gedrag ontstaat aarzelend, in bepaalde delen van de organisaZe, vaak rondom boegbeelden. Dit kunnen raadsleden zijn, collegeleden, direcZe, maar ook medewerkers op de werkvloer. Dit nieuwe gedrag wint vervolgens aan kracht en draagvlak en verspreidt zich over andere collega’s en teams. De cultuur in het ene team wijkt op onderdelen af van die in een ander. En de cultuur in het college kan afwijken van die in de raad. Bevorderen van gewenst gedrag bestaat uit enerzijds ruimte geven en ondersteunen van dit gewenst gedrag, anderzijds uit het bewust aanspreken en stoppen van oud, niet langer gewenste gedrag. In het vervolg wordt de Lingewaardse cultuur beschreven aan de hand van een vijYal gedragspatronen. Deze gedragspatronen geven een beeld van de manier waarop raadsleden, bestuurders en medewerkers met elkaar omgaan, met elkaar communiceren en samenwerken.