1421218 Bijlage 4 - Bijlagen bij ruimtelijke motivering TAM-Omgevingsplan Hoofdstuk 22f, Zandsestraat Bemmel - 12 - Archeologisch onderzoek
Tekst van het document
33
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 34 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189454 : 432986 : 963
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 45 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 45 - 80 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 80 - 125 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 125 - 185 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 185 - 195 klei matig siltig, zwak humeus, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, vegetatieniveau, Opm.: Kom 195 - 260 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 260 - 290 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 290 - 300 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
34
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 35 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189503 : 432985 : 993
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 35 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 35 - 65 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 65 - 100 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 100 - 210 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 210 - 270 klei matig siltig, grijs, slap, Opm.: Restgeul 270 - 300 klei sterk zandig, grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen
35
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 36 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189553 : 432985 : 999
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 100 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 100 - 120 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 120 - 230 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 230 - 250 klei sterk zandig, grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 250 - 260 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
36
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 37 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189603 : 432985 : 1002
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 35 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 35 - 80 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 80 - 110 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 110 - 200 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 200 - 220 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 220 - 230 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
37
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 38 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189628 : 432945 : 996
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 100 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 100 - 120 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 120 - 230 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 230 - 265 klei matig siltig, licht-grijs, slap, basis geleidelijk, Opm.: Kom 265 - 285 klei sterk zandig, grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 285 - 300 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
38
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 39 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189578 : 432945 : 996
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 30 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 30 - 60 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 60 - 110 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 110 - 220 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 220 - 260 klei matig siltig, licht-grijs, slap, basis geleidelijk, Opm.: Kom 260 - 280 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 280 - 290 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
39
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 4 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189603 : 433216 : 971
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 60 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 60 - 110 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 110 - 150 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 150 - 200 klei sterk zandig, grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 200 - 240 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 240 - 300 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
4
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 40 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189528 : 432945 : 991
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 65 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 65 - 105 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 105 - 240 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 240 - 255 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 255 - 280 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
40
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 41 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189478 : 432945 : 978
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 35 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 35 - 50 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 50 - 95 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 95 - 210 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 210 - 300 klei matig siltig, grijs, slap, Opm.: Restgeul
41
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 42 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189503 : 432905 : 988
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 30 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 30 - 50 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 50 - 100 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 100 - 150 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 150 - 160 klei matig siltig, zwak humeus, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, vegetatieniveau, Opm.: Kom 160 - 185 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 185 - 200 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 200 - 250 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
42
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 43 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189553 : 432905 : 1000
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 35 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 35 - 60 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 60 - 110 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 110 - 190 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 190 - 210 klei matig siltig, zwak humeus, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, vegetatieniveau, Opm.: Kom 210 - 260 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 260 - 280 leem sterk zandig, grijs, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Laag van Wijchen 280 - 290 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Pleistoceen rivierterras
43
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 5 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189654 : 433212 : 973
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 25 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 25 - 100 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 100 - 150 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 150 - 160 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Bedding
5
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 6 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189771 : 433185 : 983
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 50 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 50 - 80 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 80 - 120 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 120 - 200 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom, op 150 fragmenten handgevormd, grindgemagerd aardewerk 200 - 220 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 220 - 230 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Bedding
6
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 7 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189728 : 433185 : 948
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 90 klei matig zandig, grijs-bruin, matig stevig, weinig roestvlekken, basis scherp, Opm.: Crevasse 90 - 120 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 120 - 220 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 220 - 270 klei matig siltig, zwak humeus, donker-grijs, slap, veenlagen, zandlagen, Opm.: Restgeul 270 - 280 zand zwak siltig, zwak grindig, grijs, Zand: matig grof, Opm.: Bedding
7
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 8 X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189675 : 433174 : 972
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 40 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 40 - 60 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 60 - 110 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 110 - 230 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 230 - 300 klei matig siltig, zwak humeus, donker-grijs, slap, veenlagen, zandlagen, Opm.: Restgeul
8
1/1
Zandsestraat 1 te Bemmel: Laagbeschrijvingen 9
X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Maaiveld (cm)
: 189628 : 433178 : 974
Lithologie Org. beschrijver lithologie Beschrijver lithologie
: De Steekproef : Ivo Beckers
Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort 0 - 30 klei sterk zandig, matig humeus, donker-bruin-grijs, stevig, basis scherp, bouwvoor 30 - 50 klei matig zandig, bruin-grijs, matig stevig, weinig roestvlekken, Opm.: Oever 50 - 100 klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, matig slap, spoor mangaanconcreties, weinig roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Oever 100 - 240 klei matig siltig, licht-grijs, slap, spoor roestvlekken, basis geleidelijk, Opm.: Kom 240 - 300 klei matig siltig, zwak humeus, donker-grijs, slap, veenlagen, zandlagen, Opm.: Restgeul
9
1/1
Appendix III
Bureaustudie
Rapport 5317
ZANDSESTRAAT, BEMMEL GEMEENTE LINGEWAARD J. Huizer
Zandsestraat, Bemmel (gemeente Lingewaard) Een bureauonderzoek
J. Huizer
3
Colofon ADC Rapport 5317 Zandsestraat, Bemmel (gemeente Lingewaard) Een bureauonderzoek Auteur: J. Huizer In opdracht van: SAB © ADC ArcheoProjecten, Amersfoort, 20 juli 2023 Foto’s en tekeningen: ADC ArcheoProjecten, tenzij anders vermeld Status onderzoek: definitief Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. ADC ArcheoProjecten aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.
Autorisatie: B.Jansen
ISSN 1875-1067 ADC ArcheoProjecten Postbus 1513 3800 BM Amersfoort Tel. 033-299 81 81 E-mail info@archeologie.nl
4
Inhoudsopgave Samenvatting 1 Inleiding en administratieve gegevens 2 Bureauonderzoek 2.1 Doelstelling en vraagstelling 2.2 Methodiek 2.3 Resultaten 2.4 Gespecificeerde verwachting en conclusie 3 Aanbeveling Literatuur Lijst van afbeeldingen en tabellen
6 8 10 10 10 11 16 20 21 22
5
6
Samenvatting In opdracht van SAB heeft ADC ArcheoProjecten in november 2020 en juni 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd voor de locatie Zandsestraat te Bemmel. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van ca. 80 woningen. Op basis van het bureauonderzoek werd geconcludeerd dat zich in de ondergrond naar verwachting twee archeologisch mogelijk relevante niveaus bevinden, namelijk een smalle strook in het uiterste noorden van het plangebied met vanaf ca. 1 m –mv oeverafzettingen van de Ressense stroomgordel (met mogelijk archeologische resten uit de Bronstijd, IJzertijd en latere perioden) en in de rest van het plangebied, op een dieper niveau, vanaf ca. 1,5 m –mv, de Laag van Wijchen, waarop resten van jacht-/extractiekampen uit het Laat-Paleolithicum/Mesolithicum aanwezig kunnen zijn. Door realisatie van de bouwplannen kunnen met name resten uit het bovenste niveau worden aangetast. ADC ArcheoProjecten concludeert dat, indien niet dieper wordt ontgraven dan 1 m –mv in een strook van 30 m in het noorden van de huidige kas en in de rest van het plangebied niet dieper dan 1,5 m –mv, er is er geen sprake van bedreiging is van de beide potentiële archeologische niveaus (de Ressense stroomgordel en de Laag van Wijchen) en het plangebied als voldoende onderzocht kan worden beschouwd.
Ter plaatse van de locaties waar echter wel dieper wordt ontgraven dan de hierboven genoemde dieptes, wordt aanbevolen een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uit te voeren om het plangebied gericht te onderzoeken op de aanwezigheid van potentiële archeologische niveaus. Het doel van dit onderzoek is de op basis van het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde verwachting aan te vullen en te toetsen. De exacte invulling van de werkzaamheden dient te worden vastgelegd in een Plan van Aanpak (PvA) of Programma van Eisen (PvE). Wij wijzen erop dat de bevoegde overheid op basis van dit rapport een selectiebesluit neemt. De mogelijkheid bestaat dat dit selectiebesluit afwijkt van het door ons opgestelde advies.
7
Tabel 1. Overzicht van de verschillende (pre)historische perioden. Periode
Afkorting
Tijd in jaren
Nieuwe tijd:
NT
1500 - heden
Middeleeuwen:
XME
450 – 1500 na Chr.
Late Middeleeuwen
LME
Vroege Middeleeuwen
VME
Romeinse tijd:
ROM
Laat-Romeinse tijd
ROML
270 - 450 na Chr.
Midden-Romeinse tijd
ROMM
70 - 270 na Chr.
Vroeg-Romeinse tijd
ROMV
IJzertijd:
IJZ
Late IJzertijd
IJZL
250 - 12 voor Chr.
Midden-IJzertijd
IJZM
500 - 250 voor Chr.
Vroege IJzertijd
IJZV
Bronstijd:
BRONS
Late Bronstijd
BRONSL
1100 - 800 voor Chr.
Midden-Bronstijd
BRONSM
1800 - 1100 voor Chr.
Vroege Bronstijd
BRONSV
2000 - 1800 voor Chr.
Neolithicum (Jonge Steentijd):
NEO
Laat-Neolithicum
NEOL
2850 - 2000 voor Chr.
Midden-Neolithicum
NEOM
4200 - 2850 voor Chr.
Vroeg-Neolithicum
NEOV
Mesolithicum (Midden-Steentijd):
MESO
Laat-Mesolithicum
MESOL
6450 - 4900 voor Chr.
Midden-Mesolithicum
MESOM
7100 - 6450 voor Chr.
Vroeg-Mesolithicum
MESOV
Paleolithicum (Oude Steentijd):
PALEO
Laat-Paleolithicum
PALEOL
35.000 - 8800 voor Chr.
Midden-Paleolithicum
PALEOM
300.000 – 35.000 voor Chr.
Vroeg-Paleolithicum
PALEOV
tot 300.000 voor Chr.
Bron: Archeologisch Basis Register 1992
1050 - 1500 na Chr. 450 - 1050 na Chr. 12 voor Chr. – 450 na Chr.
12 voor Chr. - 70 na Chr. 800 – 12 voor Chr.
800 - 500 voor Chr. 2000 - 800 voor Chr.
5300 – 2000 voor Chr.
5300 - 4200 voor Chr. 8800 – 4900 voor Chr.
8800 - 7100 voor Chr. tot 8800 voor Chr.
8
1
Inleiding en administratieve gegevens In opdracht van SAB heeft ADC ArcheoProjecten in november 2020 en juni 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd voor de locatie Zandsestraat te Bemmel (afb. 1 en 2).1 De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van ca. 80 woningen. Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet in werking getreden en is de Monumentenwet 1988 komen te vervallen. De bepalingen van een deel van de Monumentenwet zijn opgenomen in de Erfgoedwet. Het deel dat betrekking heeft op de besluitvorming in de fysieke leefomgeving gaat over naar de toekomstige Omgevingswet. Vooruitlopend op de datum van ingang van de Omgevingswet zijn deze artikelen te vinden in het Overgangsrecht in de Erfgoedwet, waar ze ongewijzigd van toepassing blijven zolang de Omgevingswet nog niet van kracht is. Op grond van de Erfgoedwet moeten archeologische (verwachtings)waarden gewaarborgd zijn in het bestemmingsplan. In het vigerende bestemmingsplan Buitengebied Lingewaard, dat op 31 oktober 2013 door de gemeente Lingewaard is vastgesteld, heeft het plangebied de dubbelstemming Waarde Archeologie 4.2 Volgens de hierin opgenomen bestemmingsregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 100 m2 en dieper dan 30 cm -mv.
Omdat de archeologische vrijstellingsgrenzen worden overschreden dient de initiatiefnemer in het kader van een omgevingsvergunning of bestemmingsplanwijziging een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. In het kader van dit proces heeft het in dit rapport beschreven onderzoek plaatsgevonden. In Nederland dient het vaststellen van de archeologische waarde van een plangebied te gebeuren conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1).3 Behalve de protocollen van de vigerende KNA zijn de uitvoeringskaders van de gemeente Lingewaard en regio Arnhem gevolgd.4
1
In juni 2022 is een herziene versie verschenen van het bureauonderzoek, omdat de begrenzing van het plangebied was
gewijzigd. 2
http://www.ruimtelijkeplannen.nl/
3
SIKB 2018.
4
Handboek archeologisch onderzoek regio Arnhem, 2017.
9
De volgende administratieve gegevens zijn van toepassing: opdrachtgever:
SAB Dhr. C. Nijhuis Postbus 479 6800 AL Arnhem Tel.: 026-3576911 E-mail: Chiel.nijhuis@sab.nl
fase AMZ-cyclus:
bureauonderzoek
aanleiding:
Bouw ca. 80 woningen
locatie:
Zandsestraat
plaats:
Bemmel
gemeente:
Lingewaard
provincie:
Gelderland
kadastrale gegevens:
gemeente Bemmel sectie L nummer 148, 179, 1137, 1138, 1142 t/m 1150 en 5248
kaartblad:
40C
oppervlakte plangebied:
Ca. 12 ha
coördinaten:
189475 / 433240 189770 / 433210 189810 / 433275 189800 / 432950 189465 / 432885
bevoegde overheid met contactgegevens:
gemeente Lingewaard Postbus 15 6680 AA Bemmel gemeente@lingewaard.nl 026-3260111
deskundige namens de bevoegde overheid met
Regio-archeoloog regio Arnhem
contactgegevens:
dhr. J. Habraken Postbus 9200 6800 HA Arnhem joris.habraken@arnhem.nl 026-3773239
goedkeuring rapport door bevoegde overheid:
ja
Archis-zaaknummer:
4916403100
ADC-projectcode:
4220841
auteur:
J. Huizer
periode van uitvoering:
November 2020 / juni 2022
beheer en plaats documentatie:
ADC ArcheoProjecten bv, Amersfoort
10
2
Bureauonderzoek 2.1
Doelstelling en vraagstelling
Het bureauonderzoek vormt de eerste stap in het vaststellen van de archeologische waarde van het gebied. Het doel van bureauonderzoek is het aan de hand van schriftelijke bronnen verwerven van informatie over bekende en/of verwachte archeologische waarden in het plangebied, om daarmee te komen tot een gespecificeerde, archeologische verwachting. Voor het bureauonderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen binnen een afstand tot ca. 200 m vanaf de onderzoekslocatie? 2. Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging, genese, gaafheid, dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 3. Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? 4.
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst- en/of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens) b) de materiaalcategorie c) ouderdom d) ruimtelijke (geografische) verspreiding e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) f ) fragmentatie g) waarnemingsmethode h) interpretatie 5. Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.)hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 6. Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 7. Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8. Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9.
Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek? 10. Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.). Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden. 1.
2.2
Methodiek
Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1 Landbodems, protocol 4002 Bureauonderzoek. Tijdens het bureauonderzoek worden diverse bronnen geraadpleegd, wat leidt tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. De gespecificeerde verwachting kan worden beschouwd als de conclusie van het bureauonderzoek, omdat hierin wordt aangegeven of archeologische waarden in het plangebied worden verwacht. Als dit het geval is, zal zo mogelijk de aard, de omvang, de diepteligging en de datering van deze waarden worden beschreven. Indien relevant zal de omvang worden weergegeven op een kaart.
11
2.3
Resultaten
2.3.1 Afbakening plan- en onderzoeksgebied, beschrijving huidig gebruik en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik Het plangebied is gelegen in het buitengebied direct ten zuidwesten van de dorpskern van Bemmel. Het plangebied is momenteel grotendeels in gebruik als akkerland en grasland. In het noorden van het plangebied bevindt zich een kas. Van west naar oost loopt, precies halverwege het plangebied, een hoogspanningsleiding over het plangebied. Op basis van de opgevraagde gegevens met betrekking tot de milieuhygiënische situatie in het plangebied kan worden geconcludeerd dat in het zuidelijke deel ervan milieukundig onderzoek heeft plaatsgevonden en dit deel voldoende is onderzocht. De kas geldt als zone met “bekende historie”, hetgeen in dit geval inhoudt dat rekening gehouden moet worden met de aanwezigheid van een bovengrondse brandstoftank en (mogelijk) verontreiniging door het gebruik van pesticiden.5 In het kader van het onderzoek zijn geen gegevens met betrekking tot de aanwezigheid van ondergrondse kabels en leidingen opgevraagd bij het KLIC, omdat dit door de aard van het onderzoek (bureauonderzoek) niet noodzakelijk was. Van het plangebied zelf zijn onvoldoende archeologische en aardkundige gegevens beschikbaar om een uitspraak te kunnen doen over de archeologische verwachting.
Daarom zijn tevens gegevens betrokken uit de directe omgeving, waarmee het onderzoeksgebied kan worden gedefinieerd als het gebied binnen een straal van circa 500 m rondom het plangebied. De begrenzing van deze zone is gebaseerd op het gegeven dat hierbinnen sprake is van voldoende informatie om een uitspraak te doen over de archeologische verwachting die representatief is voor het plangebied. In het plangebied is de bouw van ca. 85 woningen gepland. Ter weerszijden van de hoogspanningsleiding wordt een ca. 130 m brede groene zone gerealiseerd. Ten zuiden daarvan zijn 14 kavels met vrijstaande woningen gepland. Ten noorden van de groene zone wordt de bebouwing dichter en zijn ca. 71 twee-onder-één-kapwoningen en rijwoningen zijn gepland.6 Nadere details zijn op dit moment nog niet bekend gemaakt. De consequentie van de voorgenomen ontwikkeling kan zijn dat eventuele aanwezige waardevolle archeologische resten in de ondergrond worden aangetast. 2.3.2 Beschrijving van de aardwetenschappelijke waarden De volgende aardwetenschappelijke informatie is bekend van het plangebied: Bron
Informatie
GeoTOP v1.4 Dinoloket7
Formatie van Echteld (komafzettingen) op Formatie van Kreftenheye, Laag van Wijchen
Geomorfologische kaart van Nederland
Stroomrug of stroomgordel (code B44)
1:50.000 (landsdekkende, digitale versie)8 Bodemkaart van Nederland 1:50.000
Kalkhoudende ooivaaggronden (code Rd10A),
(landsdekkende, digitale versie)9
grondwatertrap VII (gem. hoogste grondwatertrap >80 cm – mv; gem. laagste grondwaterstand >120 cm –mv)
Meandergordelkaart10
5
www.bodemloket.nl; Schimmel 2020.
6
www.lingewaard.nl/zandsestraat
7
www.dinoloket.nl
8
Alterra 2008.
9
Alterra 2014.
10
Cohen et al. 2012.
Kreftenheye riviervlakte (einddatering 13900 cal BP
12
Bron
Informatie (noordoosten) en 10600 cal BP (zuidwesten).
Zanddieptekaart 11
In het noorden 3 – 4 m –mv; in het zuiden 2 – 3 m –mv
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)12
Ca. 9,9 m +NAP
Het plangebied ligt in het Gelderse rivierengebied, tussen Arnhem en Nijmegen, op een afstand van ruim 1 km ten noorden van de huidige Waal. In de ondergrond bevinden zich rivierafzettingen uit het Laat/Saalien, Eemien, Weichselien en Vroeg Holoceen, die behoren tot de Formatie van Kreftenheye13. Op de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen, ca. 11.700 jaar geleden, maakt het onderzoeksgebied deel uit van de van oost naar west flauw hellende riviervlakte van de Rijn en de Maas.14 In het plangebied is de sedimentatie van dit systeem beëindigd rond ca. 10600 cal BP. Het bovenste gedeelte van deze pleistocene riviervlakte bestaat uit leem (Laag van Wijchen). Ten noorden van het plangebied bevindt zich een rivierduin in de ondergrond (afb. 3). Gedurende het Holoceen bepaalden de zich steeds verleggende meanderende rivieren van het Rijn Maas systeem de landschappelijke ontwikkeling van het gebied. Er ontstond een netwerk van stroomgordels die deels ook weer overdekt zijn door jongere sedimenten. De afzettingen van deze rivieren worden gerekend tot de Formatie van Echteld. De stroomgordels bestaan uit bedding en oeverafzettingen. Op grotere afstand van de rivieren werden zware komkleien afgezet.15 De stroomruggen en oeverwallen waren in het verleden geschikte gebieden voor bewoning.
Volgens de Geomorfologische kaart van Nederland bevindt het plangebied zich op een rivieroeverwal, zie afb. 3. Volgens de stroomgordelkaart (afb. 4) heeft de Ressen stroomgordel direct ten westen van het plangebied gestroomd. Het betreft in het bijzonder de derde reactivatie van deze stroomgordel, ook wel de ‘Ressen Phase C’ stroomgordel genoemd, die plaatsvond tussen 1550 en 1050 v. Chr. In 2020 heeft in een groot deel van het plangebied een verkennend (milieuhygiënisch) bodemonderzoek plaatsgevonden. Uit de resultaten van de verrichte boringen komt naar voren dat zich een ca. 30 m brede strook in het noorden van de aanwezige kas vanaf 150 cm –mv een pakket zeer fijn zand bevindt. Het betreft de boringen B01, B09 en PB13.16 Deze zandige afzettingen kunnen zeer waarschijnlijk worden toegeschreven als de hierboven genoemde ‘Ressen Phase C’ stroomgordel. Verder is in het plangebied een pakket zeer fijn tot matig grof zand aangetroffen, waarvan de top zich dieper bevindt dan 200 cm –mv. Het betreft de boringen B06, B11, B15, B39, B53, PB22, PB26, PB32, PB37, PB41, PB48, PB52 en PB55.17 Dit betreft naar alle waarschijnlijkheid de terrasafzettingen van de Formatie van Kreftenheye. Deze bevindingen komen in grote lijnen overeen met de situatie zoals deze is geschetst op de meandergordelkaart (afb.
4).18 Als enige nuancering hierop kan worden gemeld dat de zone waar zich de ‘Ressen Phase C’ stroomgordel bevindt, zich in werkelijkheid ca. 100 m meer naar het oosten uitstrekt.
11
Cohen et al. 2009.
12
ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer.
13
Berendsen 2008.
14
Cohen et al. 2012
15
De Mulder et al. 2003.
16
Schimmel 2020.
17
Schimmel 2020. De overige in dit rapport genoemde boringen zijn tot max. ca. 1 m –mv verricht en geven derhalve voor
inzicht in de geologie onvoldoende informatie. 18
Cohen et al. 2012.
13
Samengevat bevindt zich in het plangebied een opeenvolging van de volgende lithostratigrafische eenheden19: Lithostratigrafische
Gemiddelde diepte top
eenheid
niveau (m t.o.v. NAP)
Formatie van Echteld
9,9 m +NAP
Omschrijving
Ouderdom / periode
Oever- (en
Bronstijd / IJzertijd
kom)afzettingen van Ressen phase Cstroomgordel Formatie van
7,2 m +NAP
Overstromingsleem
Kreftenheye, Laag van
Laat Paleolithicum / Mesolithicum
Wijchen Formatie van Kreftenheye 6,7 m +NAP
Beddingafzettingen
Laat Paleolithicum
In het plangebied zijn op het AHN geen relevante hoogteverschillen zichtbaar.
2.3.3 Beschrijving van bekende archeologische waarden In het onderzoeksgebied zijn de volgende archeologische (indicatieve) waarden en ondergrondse bouwhistorische waarden vastgesteld (zie afbeelding 5): Rijksmonument/ AMK-terrein
Omschrijving
Datering21
Nederzetting (Bemmel-
ROML-
Centrum/Dorpsstraat)
VME
Omschrijving
Datering22
Opmerking
Kerk met funderingen en
LMA-NT
Aangetroffen tijdens opgraving
Opmerking
20
4263
Vondstmelding / zaakidnr 3071166100
aanverwante zaken Archis 3
Soort onderzoek
Resultaat
Advies
2224935100
Booronderzoek
Niet vermeld in Archis
Niet vermeld in Archis
2460078100
Veldkartering
Diverse metalen objecten
Niet vermeld in Archis
zaakidentificatie
(munten, knopen etc.), keramiek (met name industrieel wit), alle uit de Nieuwe Tijd C 2058180100
Booronderzoek
Enkele fragmenten
Archeologische begeleiding
aardewerk, waaronder hutteleem uit Vroege tot Late Middeleeuwen 2181324100
Booronderzoek
Geen aanwijzingen voor
Het terrein is vrijgegeven
archeologische resten 2182978100
Booronderzoek
Oever- en
Het terrein is vrijgegeven
beddingafzettingen van de Ressense stroomgordel zijn wel intact, maar er zijn geen
19
www.dinoloket.nl
20
Sinds 2014 wordt de Archeologische Monumentenkaart niet meer bijgehouden door de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed. De huidige AMK moet daarom als een statisch bestand worden beschouwd. 21
Voor een verklaring van de afkortingen, zie tabel 1.
22
Voor een verklaring van de afkortingen, zie tabel 1.
14
Archis 3
Soort onderzoek
Resultaat
Advies
zaakidentificatie indicatoren aangetroffen die wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats 4733351100
Bureauonderzoek
In het plangebied, hetgeen
Voor wat betreft het gedeelte van
een tracé van enkele
het tracé dat in het
kilometers lengte betreft, zijn
onderzoeksgebied is gelegen, is
diverse aanwijzingen voor de vrijgave geadviseerd, aangezien aanwezigheid van
hier uitsluitend gestuurde
vindplaatsen uit met name
boringen worden voorzien, welke
Romeinse Tijd
slechts een geringe verstoring teweeg zullen brengen
2035095100
Booronderzoek
Niet vermeld in Archis
2249040100
Op basis van het
ADC ArcheoProjecten
bureauonderzoek is
adviseert om bij de
een archeologische
voorgenomen ontwikkeling
verwachtingskaart
van het Park Lingezegen de
opgesteld. Binnen de
archeologische
verwachtingskaart zijn
verwachtingskaart in acht te
drie eenheden
nemen. Voor de drie
onderscheiden; hoog,
verwachtingswaarden zijn
middelhoog en laag. In
verschillende adviezen
beide deelgebieden
opgesteld. De gebieden met
worden archeologische
een hoge archeologische
resten verwacht binnen
verwachtingswaarde dienen
de 1 tot 2 m -mv. Ook
beschermd te worden en te
komen oude
worden opgenomen in de
woonheuvels voor. De
ontwikkeling van het park als
woonheuvels zijn
landschappelijk element.
vastgesteld als
Voor de gebieden met een
terreinen van zeer
middelhoge verwachting
hoge archeologische
wordt een inventariserend
waarde. In de
verkennend booronderzoek
ondergrond bevindt
aanbevolen indien er
zich een cultuurlaag
bodemingrepen plaats gaan
met bewoningssporen
vinden met een oppervlakte
vanaf de IJzertijd.In de
van meer dan 100 m2 en
deelgebieden worden
dieper dan 30 cm -mv. Voor
op of in de top van de
de gebieden met een lage
verschillende
verwachting kan het gebied
stroomgordels
vrijgegeven worden indien er
archeologische resten
kleinschalige bodemingrepen
verwacht eveneens
(< 500 m2) plaatsvinden.
vanaf de IJzertijd. De
Voor grootschalige
stroomgordels hebben
bodemingrepen dient een
een middelhoge
verkennend booronderzoek
verwachingswaarde.
plaats te vinden (> 500 m2).
Onder de dijkdoorbraakafzettinge n in de zuidelijke punt van deelgebied 1 worden archeologische resten verwacht van het middeleeuwse dorpje Oud-Doornik.
Niet vermeld in Archis
15
Archis 3
Soort onderzoek
Resultaat
Advies
2198570100
Booronderzoek
Niet vermeld in Archis
Niet vermeld in Archis
2369626100
Booronderzoek
Geen oeverafzettingen
Het terrein is vrijgegeven
zaakidentificatie
aangetroffen (zoals verwacht op basis van de geomorfologische kaart), maar komafzettingen. Er zijn verder geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van een archeologische vindplaats 2041478100
Booronderzoek
Niet vermeld in Archis
Niet vermeld in Archis
4974951100
Booronderzoek
Rivierduinafzettingen
Het terrein is vrijgegeven.
aangetroffen, echter zonder archeologische indictoren
Uit de verzamelde onderzoeksgegevens komen twee opvallende discrepanties met de bestaande geo(morfo)logische literatuur naar voren. In de eerste plaats blijkt op basis van booronderzoek enkele honderden meters ten westen van het plangebied in tegenstelling tot wat de geomorfologische kaart doet vermoeden, geen sprake van oeverafzettingen, maar van komafzettingen.23 Tevens is ca. 100 m ten noorden van het plangebied een booronderzoek uitgevoerd, waarin oever- en beddingafzettingen van de Ressense stroomgordel zouden zijn aangetroffen.24 De meandergordelkaart (Cohen et al. 2012) suggereert echter dat deze stroomgordel hier niet aanwezig is, maar wel terrasafzettingen van de Formatie van Kreftenheye aanwezig zijn op enkele meters beneden het maaiveld. Mogelijk hebben de uitvoerders van het genoemde booronderzoek de terrasafzettingen aangezien voor beddingafzettingen van de Ressense stroomgordel; een andere verklaring kan zijn dat de Ressense stroomgordel zich in werkelijkheid meer naar het oosten uitstrekt. Volgens de Archeologische beleidsadvieskaart uit 200925 van de gemeente Lingewaard (afb. 6) ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting. Dit is gebaseerd op de ligging op een rivieroeverwal. Het plangebied ligt volgens deze kaart tevens in een zone met overslaggronden.
Eventuele archeologische resten kunnen daarom bedekt zijn door overslagafzettingen van de Waal of mogelijk zijn verspoeld. De Historische Kring Bemmel en de Archeologische Werkgemeenschap Nederland zijn benaderd met de vraag of bij hun archeologische informatie bekend was die niet via de hiertoe geëigende kanalen (Archis) is ontsloten. Dit verzoek heeft niet geleid tot voor dit onderzoek relevante gegevens. 2.3.4 Beschrijving van de historische situatie, mogelijke verstoringen en bouwhistorische waarden De historische situatie is op verschillende kaarten als volgt: Bron
Jaartal
Historische situatie
Hottinger Atlas26 (afb. 7)
Ca. 1780
Weiland/bouwland
Kadastrale minuut27 (afb. 8)
1832
Weiland
Bonnekaart
1870
Bouwland, in het oosten weiland
23
Archis-zaakidentificatie 2369626100
24
Archis-zaakidentificatie 2182978100
25
Willemse 2009.
26
Versfelt 2003.
27
www.hisgis.nl
16
Bron
Jaartal
Historische situatie
Bonnekaart
1900
Bouwland, in het oosten weiland
Bonnekaart
1924
Bouwland, in het oosten weiland
Topografische kaart
1975
Bouwland, in noorden en oosten enkele
Topografische kaart28
1990
percelen met boomgaard en kas idem
Volgens de Hottinger kaart van omstreeks 1780 bevindt het plangebied zich in landelijk gebied (afb. 7). De Zandsestraat is reeds op de huidige plek weergegeven. Ook op het minuutplan uit 18111832 is het plangebied onbebouwd en is het in gebruik als weiland (afb.8). Het plangebied blijft tot het eind van de 20e eeuw grotendeels onbebouwd, met uitzondering van de kas, die op de kaart van 1975 reeds is afgebeeld en na 1990 is uitgebreid tot de huidige proporties (afb. 9).29 Het plangebied maakt deel uit van de zone ‘Market-Garden’ wat betekent dat resten van militair erfgoed aanwezig kunnen zijn. Volgens de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME 1.2)30 is in deze zone een verspreiding van verschillende munitieartikelen aanwezig. Daarnaast kunnen meer statische structuren worden verwacht, zoals resten van stellingen, versperringen, loopgraven, ondersteunende posten e.d. Ook inslagen van granaten en mortieren kunnen worden verwacht, vaak in de vorm van beschadigingen aan bestaande bouw of bomen en als microreliëf. Deze archeologische waarden zijn met archeologisch prospectieonderzoek niet op te sporen. In de database van Wageningen Universiteit & Research zijn luchtfoto’s van de Royal Air Force (RAF) uit de Tweede Wereldoorlog beschikbaar. Een foto uit maart 1945 is weergegeven in afb. 10. Hieruit blijkt dat het plangebied zeer waarschijnlijk in gebruik was als bouwland.
Er zijn geen aanwijzingen voor resten uit de Tweede Wereldoorlog.
2.4
Gespecificeerde verwachting en conclusie 1.
Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen binnen een afstand tot ca. 200 m vanaf de onderzoekslocatie? In het gebied bevindt zich een opeenvolging van de volgende lithostratigrafische eenheden:
Lithostratigrafische
Gemiddelde diepte top
eenheid
niveau (m t.o.v. NAP)
Formatie van Echteld
9,9 m +NAP
Omschrijving
Ouderdom / periode
Oever- (en
Bronstijd / IJzertijd
kom)afzettingen van Ressen phase Cstroomgordel Formatie van
7,2 m +NAP
Overstromingsleem
Kreftenheye, Laag van
Laat Paleolithicum / Mesolithicum
Wijchen Formatie van Kreftenheye 6,7 m +NAP
Beddingafzettingen
Laat Paleolithicum
Over de aard van de natuurlijke bodemhorizonten, alsmede de gaafheid kunnen op basis van het bureauonderzoek geen zekere uitspraken worden gedaan. 2.
Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging, genese, gaafheid, dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte)
28
www.topotijdreis.nl
29
De sites www.atlas1868.nl, www.gelderland.nl en www.geldersarchief.nl zijn geraadpleegd, maar geven voor het plangebied
geen relevante aanvullende informatie. 30
Bron: http://www.ikme.nl/
17
ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? Afdekkende lagen bestaan in dit gebied uit komafzettingen. De dikte hiervan is in een ca. 30 m brede strook in het noorden van de aanwezige kas ca. 150 cm. Beneden deze diepte bevinden zich afzettingen van de Ressen Phase C stroomgordel. Daarbuiten worden terrasafzettingen van de Formatie van Kreftenheye door de komafzettingen afgedekt. Het feit dat de Formatie van Kreftenheye dieper is gelegen, maakt dat het afdekkende pakket dikker is, namelijk meer dan 200 cm. De ouderdom van de afdekkende komafzettingen kan niet nader gespecificeerd worden dan holoceen. Wat betreft de gaafheid ervan kan worden opgemerkt dat de top ervan vermoedelijk is aangetast als gevolg van agrarische grondbewerking (ploegen) en ter plaatse van de in het noorden gelegen kas tevens als gevolg van veranderde grondwaterhuishouding (verdroging). 3.
Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? Volgens de Hottinger kaart van omstreeks 1780 bevindt het plangebied zich in landelijk gebied. De Zandsestraat is reeds op de huidige plek weergegeven. Ook op het minuutplan uit 1811-1832 is het plangebied onbebouwd en is het in gebruik als weiland. Het plangebied blijft tot het eind van de 20e eeuw grotendeels onbebouwd, met uitzondering van de kas, die op de kaart van 1975 reeds is afgebeeld en na 1990 is uitgebreid tot de huidige proporties. Het plangebied maakt deel uit van de zone ‘Market-Garden’, wat betekent dat resten van militair erfgoed aanwezig kunnen zijn. Volgens de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME 1.2) is in deze zone een verspreiding van verschillende munitieartikelen aanwezig. Daarnaast kunnen meer statische structuren worden verwacht, zoals resten van stellingen, versperringen, loopgraven, ondersteunende posten e.d. Ook inslagen van granaten en mortieren kunnen worden verwacht, vaak in de vorm van beschadigingen aan bestaande bouw of bomen en als microreliëf.
4.
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst- en/of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens) b) de materiaalcategorie c) ouderdom d) ruimtelijke (geografische) verspreiding e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) f ) fragmentatie g) waarnemingsmethode h) interpretatie Om de herhaling van tekst zoveel mogelijk in te perken wordt voor de beantwoording van deze vraag verwezen naar par. 2.3.3. Het historisch kaartonderzoek (par. 2.3.4) heeft overigens geen aanvullende aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische complexen opgeleverd.
5.
Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.)hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? Het plangebied ligt in het Gelderse rivierengebied, tussen Arnhem en Nijmegen, op een afstand van ruim 1 km ten noorden van de huidige Waal. In de ondergrond bevinden zich rivierafzettingen uit het Laat/Saalien, Eemien, Weichselien en Vroeg Holoceen, die behoren tot de Formatie van Kreftenheye. Op de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen, ca. 11.700 jaar geleden, maakt het onderzoeksgebied deel uit van de van oost naar west flauw hellende riviervlakte van de Rijn en de Maas. In het plangebied is de sedimentatie van dit systeem beëindigd rond ca. 10600 cal BP. Het bovenste gedeelte van deze pleistocene riviervlakte bestaat uit leem (Laag van Wijchen). Ten noorden van het plangebied bevindt zich een rivierduin in de ondergrond.
18
Gedurende het Holoceen bepaalden de zich steeds verleggende meanderende rivieren van het Rijn Maas systeem de landschappelijke ontwikkeling van het gebied. Er ontstond een netwerk van stroomgordels die deels ook weer overdekt zijn door jongere sedimenten. De afzettingen van deze rivieren worden gerekend tot de Formatie van Echteld. De stroomgordels bestaan uit bedding en oeverafzettingen. Op grotere afstand van de rivieren werden zware komkleien afgezet. De stroomruggen en oeverwallen waren in het verleden geschikte gebieden voor bewoning. Volgens de Geomorfologische kaart van Nederland bevindt het plangebied zich op een rivieroeverwal. Volgens de stroomgordelkaart heeft de Ressen stroomgordel direct ten westen van het plangebied gestroomd. Het betreft in het bijzonder de derde reactivatie van deze stroomgordel, ook wel de ‘Ressen Phase C’ stroomgordel genoemd, die plaatsvond tussen 1550 en 1050 v. Chr. Wat betreft bodemdegradatie kan worden opgemerkt dat de top van de komafzettingen vermoedelijk is aangetast als gevolg van agrarische grondbewerking (ploegen) en ter plaatse van de in het noorden gelegen kas tevens als gevolg van veranderde grondwaterhuishouding (verdroging). 6.
Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? Naar verwachting is er sprake geweest van agrarische grondbewerking (ploegen) en ter plaatse van de in het noorden gelegen kas tevens van veranderde grondwaterhuishouding (verdroging). Voor andere relevante culturele formatieprocessen zijn geen concrete aanwijzingen.
7.
Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? In algemene zin geldt dat de aard van vondspreidingen, vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus primair het gevolg is van de aard van de in het verleden plaatsgevonden menselijke activiteit, die daarmee dan ook als primair formatieproces kan worden beschouwd. Ook sedimentatie zou strikt genomen als formatieproces kunnen worden beschouwd, al moet hierbij worden opgemerkt dat de resulterende vondstspreidingen geen in situ vindplaatsen vertegenwoordigen. Tenslotte wordt de fysieke kwaliteit van de eventueel aanwezige archeologische resten in sterke mate bepaald door de aard van het vondstmateriaal, maar kan dit later door secundaire processen zijn beïnvloed, waarbij overigens doorgaans eerder sprake is van achteruitgang van de fysieke kwaliteit dan van vooruitgang. In het specifieke geval van het onderhavige plangebied kan worden opgemerkt dat de top van de komafzettingen vermoedelijk is aangetast als gevolg van agrarische grondbewerking (ploegen) en ter plaatse van de in het noorden gelegen kas tevens als gevolg van veranderde grondwaterhuishouding (verdroging).
Deze processen hebben een negatief effect op eventueel aanwezige archeologische resten, al moet hierbij worden opgemerkt dat deze niet primair in de top van de komafzettingen worden verwacht, maar op een dieper niveau (namelijk de Ressens fase C stroomgordel en de Laag van Wijchen).
8.
Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? Voor de mogelijk aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen (gespecificeerde verwachting) gelden de volgende karakteristieken:
19
Karakteristiek
Omschrijving
datering:
Laat-Paeolithicum-Middeleeuwen
complextype(n):
Nederzettingen, huisplaatsen en andere complextypen in relatie tot bewoning in het rivierengebied; op de Laag van Wijchen voornamelijk jacht-/extractiekampen31
landschappelijke en/of geologische context:
oeverwal, mogelijk restgeulen; Laag van Wijchen (overstromingsleem)
diepteligging:
Vanaf direct onder de recente bouwvoor, in de top van eventuele oeverafzettingen van de Ressense stroomgordel (fase C); de Laag van Wijchen wordt op ca. 2 m –mv verwacht. Archeologische resten kunnen ook aanwezig zijn in eventuele restgeulafzettingen, tot nog onbekende diepte.
locatie:
Gehele plangebied
soort vindplaats:
Vindplaats met zowel grondsporen als een vondstrooiing (geldt met name voor vuursteenvindplaatsen op de Laag van Wijchen), vindplaats met een archeologische laag
uiterlijke kenmerken:
In eventuele oeverafzettingen van de Ressense stroomgordel (fase C): Archeologische laag, bestaande uit een vermenging van onder meer kleine fragmenten aardewerk, houtskool en bot met het oorspronkelijke substraat. Het archeologische niveau kan tevens voorkomen in of op een vegetatiehorizont/laklaag. Op de top van de Laag van Wijchen: vondststrooiing van met name vuursteen en/of houtskool.
conservering:
Eventueel aanwezige organische resten zullen matig tot slecht geconserveerd zijn in de bovenste meter van het profiel. Archeologische lagen kunnen zijn verstoord door (sub)recente vergravingen tot nog onbekende diepte.
wordt het archeologisch relevante niveau bedreigd
Indien niet dieper wordt ontgraven dan 1 m –mv in een
door de voorgenomen werkzaamheden:
strook van 30 m in het noorden van de huidige kas ( afb. 11) en in de rest van het plangebied niet dieper dan 1,5 m –mv, dan is er geen sprake van bedreiging van de beide potentiele archeologische niveaus (de Ressense stroomgordel en de Laag van Wijchen).
9.
Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek? Mits het prospectieonderzoek op de correcte wijze wordt uitgevoerd, manifesteren deze zich in eventuele oeverafzettingen van de Ressense stroomgordel (fase C) als een archeologische laag, bestaande uit een vermenging van onder meer kleine fragmenten aardewerk, houtskool en bot met het oorspronkelijke substraat. Het archeologische niveau kan tevens voorkomen in of op een vegetatiehorizont/laklaag. Op de top van de Laag van Wijchen manifesteren eventuele resten zich als een vondststrooiing van met name vuursteen en/of houtskool.
10. Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.). Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.
31
https://docplayer.nl/13853531-Integrale-kennisagenda-archeologie-provincie-gelderland-rivierengebied-veluwe-oost-
gelderland.html
20
Een eventuele archeologische laag op de Ressen fase C stroomgordel kan worden opgespoord met een karterend booronderzoek conform methode D1 van de Leidraad karterend booronderzoek •Prospectie type: Archeologische laag. •Datering: Bronstijd – Middeleeuwen. •Complextype: Huisplaats(en). •Omvang: 500- 2000 m2. •Boorgrid: 30 x 35 m. •Boordiameter: 3 cm guts. •Waarnemingstechniek: Boormes. Op de Laag van Wijchen worden laatpaleolithische en/of mesolithische vonststrooiingen van vuursteen en/of houtskool verwacht. Vindplaatsen met een oppervlakte van 1000 m2 of meer met een matig-hoge vondstdichtheid (> 80 per m2) kunnen worden opgespoord met een 12 cm Edelmanboor in een boorgrid van 20 x 25 m. Het materiaal dient gezeefd te worden over een 3 mm zeef (methode A6).32
3
Aanbeveling ADC ArcheoProjecten concludeert dat, indien niet dieper wordt ontgraven dan 1 m –mv in een strook van 30 m in het noorden van de huidige kas (afb. 11) en in de rest van het plangebied niet dieper dan 1,5 m –mv, er geen sprake van bedreiging is van de beide potentiële archeologische niveaus (de Ressense stroomgordel en de Laag van Wijchen) en het plangebied als voldoende onderzocht kan worden beschouwd. Ter plaatse van de locaties waar echter wel dieper wordt ontgraven dan de hierboven genoemde dieptes, wordt aanbevolen een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uit te voeren om het plangebied gericht te onderzoeken op de aanwezigheid van potentiële archeologische niveaus. Het doel van dit onderzoek is de op basis van het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde verwachting aan te vullen en te toetsen. De exacte invulling van de werkzaamheden dient te worden vastgelegd in een Plan van Aanpak (PvA) of Programma van Eisen (PvE). Wij wijzen erop dat de bevoegde overheid op basis van dit rapport een selectiebesluit neemt. De mogelijkheid bestaat dat dit selectiebesluit afwijkt van het door ons opgestelde advies.
32
Tol et al. 2012.
21
Literatuur Alterra, 2008: Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000; Landsdekkend digitaal bestand. Alterra, 2014: Bodemkaart van Nederland 1:50.000; Landsdekkend digitaal bestand. Bakker. H. de, J. Schelling, D.J. Brus & C. van Wallenburg, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland : de hogere niveaus. Wageningen. Berendsen, H.J.A, 2008: Landschappelijk Nederland, de fysisch-geografische regio's. Assen. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNO-rapport NITG 05-043-A). Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik & A.H. Geurts, 2012: Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta. Utrecht. Cohen, K.M., E. Stouthamer, W.Z. Hoek, H.J.A. Berendsen & H.F.J. Kempen, 2009: Zand in Banen - Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Arnhem. Mulder, F.J. de, Geluk M.C., Ritsema I.L., Westerhoff W.E. & Wong T.E. 2003: De ondergrond van Nederland. Groningen. Normalisatie-Instituut, Nederlands, 1989: Geotechniek, classificatie van onverharde grondmonsters NEN 5104. Delft. Schimmel, M. 2020: Diverse (water)bodemonderzoeken, Zandsestraat 1 e.o. te Bemmel. Verhoeven Milieutechniek B.V. projectnummer B20.7909. Zaltbommel. SIKB, 2018: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). Gouda.
TNO, 2013: Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, versie 2013. Tol, A.J., J.W.H.P. Verhagen & M. Verbruggen, 2012: Leidraad inventariserend veldonderzoek. Gouda (SIKB uitgave, geactualiseerde versie). Versfelt, H.J., 2003: De Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland 1773-1794. Groningen. Willemse, N.W., 2009: ‘’Voorstel tot bijstelling wettelijk verplichte ondergrens archeologisch onderzoek gemeente Lingewaard’’. Incl. Archeologische beleidsadvieskaart, kaartbijlage 2 westblad, schaal 1:10.000. RAAP-rapport 1751.
22
Lijst van afbeeldingen en tabellen Afb. 1 Locatie van het plangebied Afb. 2 Detailkaart van het plangebied Afb. 3 Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000 Afb. 4 Locatie van het plangebied op een uitsnede van de meandergordelkaart (Cohen et al. 2012). Afb. 5 AMK-terreinen en Archismeldingen Afb. 6 Uitsnede uit de gemeente archeologische beleidskaart. Afb. 7 Het plangebied op een uitsnede uit de Hottinger Atlas uit ca. 1780 Afb. 8 Het plangebied op een uitsnede uit de kadastrale minuut uit omstreeks 1832 (bron: www.hisgis.nl) Afb. 9 Het plangebied op uitsneden uit de topografische kaarten van omstreeks 1815, 1870, 1900, 1924, 1975 en 1990 Afb. 10 Het plangebied op een uitsnede van RAF luchtfoto (1 mei 1945, vlucht 117, run 05, foto 4023) Afb. 11 Het plangebied met in rood weergegeven het gedeelte waar bij realisatie van de bouwplannnen niet dieper dient te worden ontgraven dan 1 m –mv. In de rest van het plangebied geldt dat niet dieper ontgraven dient te worden dan 1,5 m –mv. Tabel 1. Overzicht van de verschillende (pre)historische perioden.
23
Afb. 1 Locatie van het plangebied
24
Afb. 2 Detailkaart van het plangebied
25
Afb. 3 Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000
26
Afb. 4 Locatie van het plangebied op een uitsnede van de meandergordelkaart (Cohen et al. 2012).
27
Afb. 5 AMK-terreinen en Archismeldingen
28
Afb. 6 Uitsnede uit de gemeente archeologische beleidskaart. Het plangebied is aangegeven met het blauwe kader.
29
Afb. 7 Het plangebied op een uitsnede uit de Hottinger Atlas uit ca. 1780
30
Afb. 8 Het plangebied op een uitsnede uit de kadastrale minuut uit omstreeks 1832 (bron: www.hisgis.nl)