CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

12122023 informatieveiligheid -gecombineerd

Raadsvergadering 1 februari 2024, gemeente LingewaardBij agendapunt: Rekenkamerrapport Informatieveiligheid (hamerstuk)10.986 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Onderzoeksrapportage

Informatieveiligheid

Vastgesteld in de rekenkamercommissievergadering van 12 december 2023

1

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Inhoudsopgave

Inleiding ........................................................................................................................................................... 3 Hoofdvraag en deelvragen ............................................................................................................................... 4 Conclusies ........................................................................................................................................................ 5 Aanbevelingen ................................................................................................................................................. 6 Bestuurlijke reactie van het College van B&W............................................................................................... 7-8 Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W ........................................................ 9

2

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Inleiding De rekenkamercommissie heeft Hoffmann Bedrijfsrecherche B.V. onderzoek laten uitvoeren naar het informatieveiligheidsbeleid in de gemeente Lingewaard. In dit onderzoek stond de driehoek mensorganisatie-techniek centraal. De rekenkamercommissie heeft ervoor gekozen om deze driehoek centraal te stellen, omdat wanneer één van die drie faalt de informatieveiligheid ogenblikkelijk in het geding komt. De gevolgen van gebrekkige informatieveiligheid kunnen enorm zijn. Recent zijn meerdere gemeenten en bedrijven getroffen door hacks met als gevolg dat er data in handen van onbevoegden zijn gekomen, er soms wekenlang niet gewerkt kon worden, ICT-systemen opnieuw moesten worden ingericht en afpersing dreigde. De financiële gevolgen van een dergelijke hack kunnen voor de gemeente enorm zijn, de maatschappelijke gevolgen mogelijk nog erger. In de rapportage staan veel praktische tips van het onderzoeksbureau. In deze bestuurlijke conclusies en aanbevelingen houdt de rekenkamercommissie het bij een meer abstract oordeel.

3

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Hoofdvraag en deelvragen De rekenkamercommissie heeft voor aanvang van dit onderzoek onderstaande hoofd- en deelvragen geformuleerd: Is de informatieveiligheid bij de gemeente Lingewaard voldoende gewaarborgd? De rekenkamercommissie richt zich daarbij op drie verschillende aspecten van het beleid: 1.

Organisatie en proces a. Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid? Voldoet dit beleid aan de BIO en zo ja, wordt dit door kwaliteitscertificaten (bijvoorbeeld BIO) ondersteund? b. Welke risico’s en maatregelen heeft de gemeente benoemd? Past dit bij de antwoorden op a? c. Bestrijkt de risico-inventarisatie informatieveiligheid alle relevante taakvelden en waar blijkt dat uit? Zijn er onderdelen die ten onrechte missen? d. In hoeverre zijn de maatregelen geïmplementeerd en zijn daarvoor adequate middelen in de zin van geld en menskracht beschikbaar gesteld?

2.

Mens a. Op welke manier zet de gemeente in op bewust omgaan met informatie door medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs? b. Hoe gaan medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs in de praktijk om met het informatieveiligheidsbeleid?

3.

Techniek a. Is data bij de gemeente voldoende beschermd tegen fysieke en technische toegang door onbevoegde medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs? b. Is data bij de gemeente voldoende beschermd tegen toegang door onbevoegde externen? c. Wat zijn, als vraag 3a of 3b met ‘nee’ beantwoord wordt, daarvan de gevolgen voor betrokken derden? d. Wat zijn de technische risico’s en kwetsbaarheden?

4

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Conclusies 1. Het beleidskader van de gemeente Lingewaard is heel redelijk op orde. Het beleid is uitgebreid en gericht op risico’s en maatregelen. Onderzoekers vinden nog verbeterpunten voor a. het meenemen van alle teams in het beleid; de decentraal belegde onderdelen van het informatieveiligheidsbeleid hebben niet in alle teams voldoende prioriteit; bijvoorbeeld risico-analyses en beheersplannen zijn nog niet voor alle teams gemaakt. b. aansluiting bij de meest recente standaarden c. het maken van een praktische handleiding voor de praktijk t.a.v. het privacybeleid 2. Uit verschillende onderdelen van het onderzoek blijken mensen de zwakke schakel: a. Ondanks dat technische maatregelen in combinatie met oplettendheid van medewerkers en servicedesk in praktijk goed werken zijn er toch mensen die in phishingmails tuinen. b. Mensen zonder medewerkerspas op de afdeling worden niet aangesproken. c. Clean desk policy wordt in de praktijk niet goed genoeg nageleefd. 3. De technologische beveiliging leek op orde. Het bleek wel mogelijk om ongeautoriseerde toegang te verkrijgen tot het interne draadloze ‘Lingewaard-Medewerkers’ netwerk van gemeente. Dit duidt op een potentiële kwetsbaarheid voor cyberaanvallen, maar dit is verder niet onderzocht. Het interne gasten netwerk bleek voldoende gesegmenteerd en voldoende beveiligd tegen hacken.

Met de antwoorden op deze drie deelvragen beantwoorden we ook de hoofdvraag of de informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard op orde is: de informatieveiligheid is in Lingewaard redelijk op orde, maar er zijn nadrukkelijk nog wel aandachtspunten ter verbetering.

5

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Aanbevelingen 1. Zorg voor een jaarlijkse beleidscyclus waarin aandacht is voor de gehele organisatie, jaarlijkse aansluiting bij de meest actuele standaarden en de praktische betekenis voor de uitvoering van het beleid. Maak informatieveiligheid onderdeel van de prestatieafspraken met managers en andere verantwoordelijken en creëer zo een financiële prestatieprikkel. 2. Creëer een cultuur waarin het gewoon wordt mensen aan te spreken op alledaagse dingetjes. De rekenkamercommissie begrijpt dat het lastig is collega’s op het niet zichtbaar dragen van een personeelspas of het opruimen van een bureau aan te spreken. Toch vinden wij dat dat normaal zou moeten zijn in het kader van de uitoefening van de publieke functie die een gemeente heeft. 3. Blijf aandacht houden voor de technologische maatregelen die u nu ook al treft. Rapporteer daarover in bestuurlijke termen jaarlijks aan de raad, bijvoorbeeld als u het jaarverslag aanbiedt.

6

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Bestuurlijke reactie van het College van B&W Geachte rekenkamer, Beste Astrid, Hierbij de bestuurlijke reactie op het rekenkameronderzoek over Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard. Het college kan zich vinden in de conclusies en aanbevelingen zoals deze zijn weergegeven. De wereld van Informatieveiligheid is echter continue in beweging. Tijdens het rekenkameronderzoek is er een grote ICT-migratie uitgevoerd waarmee de meeste technische bevindingen zijn opgelost. Hierdoor zijn de beschreven risico’s al aanzienlijk kleiner dan tijdens het onderzoek het geval was. Hieronder vindt u een reactie op de conclusies en aanbevelingen zoals deze genoemd zijn in de rapportage. Conclusies: 1. Het beleidskader van de gemeente is heel redelijk op orde. Het beleid is uitgebreid en gericht op risico’s en maatregelen. Onderzoekers hebben nog wel verbeterpunten benoemd. a. Bestuurlijke reactie: Op dit moment wordt het beleid opnieuw beoordeeld en wordt het aangepast aan de nieuwe standaarden. Vanaf 2024 gaat de Europese wet op informatiebeveiliging (de NIS2) in en wordt het normenkader voor Nederlandse overheden (de BIO) aangepast. Wij zullen het Informatiebeveiligingsbeleid van gemeente Lingewaard hierop aanpassen en dan zullen we tevens de aanbevelingen van de rekenkamercommissie meenemen. 2. Uit verschillende onderdelen van het onderzoek blijken mensen de zwakke schakel. a.

Bestuurlijke reactie: Dit is in de wereld van de informatieveiligheid een terugkerende conclusie, die ook bij ons van toepassing is. Dit heeft dus voortdurende aandacht nodig. Mede hierom is het specifiek toegewezen budget voor informatiebeveiliging vanaf 2024 verhoogd, zodat in deze voortdurende behoefte voorzien kan worden. Hiervoor zal ook jaarlijks een jaarplan gemaakt worden met verschillende acties om de medewerkers te blijven ondersteunen in de bewustwording. 3. De technologische beveiliging leek op orde. Het bleek wel mogelijk om ongeautoriseerd toegang te verkrijgen tot het interne draadloze ‘Lingewaard-medewerkers’ netwerk van de gemeente. Dit duidt op een potentiële kwetsbaarheid voor cyberaanvallen, maar dit is verder niet onderzocht. Het interne gasten netwerk bleek voldoende gesegmenteerd en voldoende beveiligd tegen hacken. a. Bestuurlijke reactie: Het college heeft eind 2022 nog een uitgebreide penetratietest (PENtest) laten uitvoeren en daarbij hebben wij de conclusie gekregen dat ons netwerk goed beveiligd is voor aanvallen van buitenaf. Daarnaast is in de migratie van de ICT de inrichting van de draadloze netwerken opnieuw ingericht en is geen toegang van buitenaf meer te krijgen zonder multi-factor authenticatie. Dit is geheel volgens de richtlijnen van de NIS2, de BIO en de VNG. Daarmee is het genoemde risico ook geminimaliseerd.

In november is er een nieuwe PENtest uitgevoerd om het nieuwe ICT-landschap te toetsen op de beveiliging. De bevindingen hieruit zullen opgenomen worden in het uitvoeringsplan informatiebeveiliging van het team Informatie Voorziening (IV).

Aanbevelingen: Alle drie de aanbevelingen worden door ons onderschreven en zullen worden opgenomen in het IBbeleid. Tevens zullen we periodiek het beleid blijven toetsen op actualiteit. Dit zal conform de bestaande standaarden gedaan worden, zodat we blijven voldoen aan de wetgeving en de normenkaders die voor de gemeente gelden.

7

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Naast de algemene aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek zullen we de aanbevelingen uit het onderzoeksrapport, voor zover nu nog van toepassing, meenemen in de uitvoeringsplannen van 2024. Zodat we daarmee ook voldoen aan de beveiligingsstandaarden en de wetgeving. Algemeen concluderend kunnen we zeggen dat wij de zorgen van de rekenkamercommissie delen. Mede dankzij een stevige investering in onze ICT en daarmee in onze informatieveiligheid, hebben we het afgelopen jaar grote stappen gezet in het verhogen van de kwaliteit van zowel ICT als van de beveiliging hiervan. Om de beveiliging in zowel techniek als mens voldoende aandacht te blijven geven is het gealloceerde budget Informatiebeveiliging voor de komende jaren verhoogd, zodat ook de stijgende kans op cyberincidenten het hoofd geboden kan worden. Mede hierdoor herkennen wij de conclusie op pagina 19 “de bedrijfsvoering is veelal reactief en de bestuurlijke betrokkenheid en bereidheid straalt onvoldoende uit dat informatieveiligheid belangrijk is” niet. We hebben de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in informatiebeveiliging en wij hebben vanuit het college en het management veel aandacht voor de ontwikkeling van de informatieveiligheid. Bemmel, 28-11-2023

Hoogachtend,

burgemeester en wethouders van de gemeente Lingewaard, de secretaris, de burgemeester,

drs. I.P. van der Valk

dr. P.T.A.M. Kalfs

8

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Rekenkamerreactie op de bestuurlijke reactie van het College van B&W De rekenkamer heeft in haar vergadering van 12 december 2023 kennisgenomen van de reactie van het college en daarop onderstaande reactie geformuleerd. De rekenkamer is verheugd te constateren dat het college zich grotendeels in de rapportage herkent en bereid is de aanbevelingen op te volgen. De rekenkamer wenst u daar veel succes bij.

Voorzitter Jeroen van Oort

Secretaris-Onderzoeker Astrid Boin

9

Informatieveiligheid in de gemeente Lingewaard

Rekenkamer gemeente Lingewaard Vastgesteld rapport

Rapport van bevindingen door Hoffmann B.V. Op de volgende bladzijden treft u het rapport van bevindingen dat in opdracht en onder verantwoordelijkheid van de rekenkamercommissie is opgesteld door Hoffmann. De rekenkamer baseert zijn conclusies en aanbevelingen op basis van dit rapport.

10

Bestuurlijk rapport Informatiebeveiliging Gemeente Lingewaard Dossiernummer 22212023 Onderzoek in opdracht van

Rekenkamercommissie gemeente Lingewaard

Vertrouwelijk

Hoffmann

T

088 - 298 66 00

IBAN

NL87ABNA0861616820

Luidsprekerstraat 10

E

info@hoffmann.nl

KvK

33170622

1322 AX Almere

W

www.hoffmann.nl

BTW

NL006275199B01

INHOUDSOPGAVE Management samenvatting

3

1.

6

Inleiding 1.1

Doelstellingen en scope

6

1.2

Contactinformatie

7

1.3

Versies

7

Conclusies

8

2. 2.1

Conclusies 2.1.1

3.

Organisatie en proces

Organisatie

8 9 11

3.1

Bevindingen en aanbevelingen

11

3.2

Overzicht van de bevindingen

14

4.

3.2.1

Beleid

14

3.2.2

Wachtwoordenbeleid

14

3.2.3

Informatiebeveiligingsorganisatie

15

3.2.4

Verantwoording

15

3.2.5

Risicoanalyse

16

3.2.6

Inkoop- en leveranciersmanagement

16

3.2.7

Incidentmanagement

17

3.2.8

Privacy

18

3.2.9

Logisch toegangsbeleid

19

3.2.10

Bewustwording medewerkers

19

3.2.11

Organisatiecultuur

20

Mens

20

4.1

Mail-phishing test

21

4.2

Mystery guest bezoek

23

5.

Techniek 5.1

Rapportage penetratietesten

29 29

Disclaimer

30

6.

31

Bijlagen 6.1

Verklarende woordenlijst

31

6.2

Overzicht geïnterviewden

31

6.3

Overzicht bestudeerde documenten

31

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 2 van 33

Management samenvatting In opdracht van de rekenkamer is een informatiebeveiligingsonderzoek (hierna genoemd: IB-onderzoek) uitgevoerd bij de gemeente Lingewaard (hierna genoemd: ‘de gemeente’) met als focus het beveiligingsniveau van zowel organisatie, ‘de mens’ en techniek. Dit IB-onderzoek heeft plaatsgevonden in de periode januari t/m april 2023. De hoofdvraag van het onderzoek is als volgt: ‘Is de informatieveiligheid bij de gemeente Lingewaard voldoende gewaarborgd?’ Deze vraag wordt beantwoord aan de hand van de bevindingen uit de facetten organisatie, mens en techniek welke hieronder staan beschreven. In deze management samenvatting worden de belangrijkste resultaten van het onderzoek samengevat. Voor gedetailleerde bevindingen en aanbevelingen verwijzen wij naar: Hoofdstuk 2. Conclusies en aanbevelingen; Hoofdstuk 3. Organisatie; Hoofdstuk 4. Mens; Hoofdstuk 5. Techniek; Hoofdstuk 6. Bijlagen. In de bijlage (6.1) is een verklarende woordenlijst opgenomen met cybersecuritytermen om bijvoorbeeld rapporten, adviezen of offertes beter te begrijpen. Het onderzoek naar de organisatie van de informatiebeveiliging had tot doel na te gaan of de gemeente Lingewaard de belangrijkste risico’s in beeld heeft, hoe het beleid is opgesteld en of dit in de praktijk wordt toegepast.

Organisatie Het onderzoek naar de organisatie van de informatiebeveiliging had tot doel na te gaan of de gemeente Lingewaard de belangrijkste risico’s in beeld heeft, hoe het beleid is opgesteld en of dit in de praktijk wordt toegepast. Het onderzoek bestond uit het afnemen van interviews en een documentanalyse. Centraal hierbij stond het ‘Informatiebeveiligingsbeleid Gemeente Lingewaard’ (vigerend beleid ten tijde van het onderzoek). Onderzoekers concluderen dat de inbedding van informatieveiligheid in de praktijk het grootste aandachtspunt is voor de gemeente. Op een aantal vlakken voldoet de informatiebeveiliging al aan een hoger volwassenheidsniveau, maar wordt dit bijvoorbeeld niet door de gehele organisatie gedragen (bijvoorbeeld risicoanalyses). Op andere vlakken mag de informatiebeveiliging nog groeien aan volwassenheid (bijvoorbeeld op het vlak van privacy). Informatiebeveiliging mag meer onderdeel worden van de organisatiecultuur om zo de informatieveiligheid te kunnen waarborgen. Belangrijke stappen zijn o.a.;

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 3 van 33

beleid actualiseren en aanvullen, processen inzichtelijk maken, werken aan een meer pro-actieve bedrijfsvoering en draagvlak creëren door een duidelijke bestuurlijke betrokkenheid en bereidheid. Mens Het bewustzijn en gedrag van de medewerkers op het vlak van informatiebeveiliging is op de volgende manieren getest: 1. Mail-phishing test, waarbij er een e-mail is verstuurd die uitnodigde op een link te klikken en de gebruiker te verleiden om persoonlijke inloggegevens af te geven: 2. Fysieke inlooptest, waarbij een medewerker van Hoffmann heeft geprobeerd om ongeautoriseerd zonder toestemming toegang te krijgen tot de gemeentelijke werkplekken en vertrouwelijke informatie. Met het versturen van een mail-phishing test is het bewustzijn en gedrag van de medewerkers ten aanzien van het herkennen van een nep-e-mail getoetst. Bij de 492 verstuurde e-mails hebben 14 gebruikers de unieke link in de e-mail geopend. In totaal zijn er 5 inlogpogingen van unieke gebruikers met geldige e-mailadressen geregistreerd. Uit de test is gebleken dat de technische maatregelen, in combinatie met oplettendheid van medewerkers en servicedesk in praktijk goed werken. Dit heeft ertoe geleid dat de mail snel opgemerkt en ondervangen is, waardoor niet alle medewerkers de mail hebben ontvangen.

Echter, wanneer slechts één iemand op een mail-phishing link klikt en een gebruikersnaam en wachtwoord achterlaat, kan een kwaadwillende al toegang krijgen tot het apparaat van deze medewerker. Wat als gevolg kan hebben dat een kwaadwillende toegang krijgt tot vertrouwelijke informatie van de gemeente. Wij adviseren daarom om doorlopend aandacht te blijven besteden aan het bewustzijn van medewerkers, zodat bijvoorbeeld ook nieuwe collega’s weten hoe zij moeten handelen in geval van twijfel. Het gedrag van de medewerkers is tevens onderzocht middels een fysieke inlooptest. Het was voor de Mystery Guest (hierna genoemd: ‘MG’) mogelijk om het gemeentehuis en de daarin beveiligde zones te betreden. Opvallend was dat veel van de aanwezige personen een personeelspas droegen, echter werd de MG (zonder pas) niet aangesproken. Op de onbemande werkplekken waren de computers vergrendeld. Het clean desk beleid mag in praktijk beter worden opgevolgd, er was namelijk op verschillende plekken (op bureaus en in kasten) informatie in te zien.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 4 van 33

Techniek Gezien de overlap met een onlangs uitgevoerde pentest is er, in overleg met de rekenkamer, met de gemeente afgestemd dat de draadloze netwerken van de gemeente getest zouden worden, waarbij onder andere gekeken diende te worden of er voldoende segmentatie is tussen de verschillende netwerken. Deze pentest heeft plaatsgevonden middels een test op locatie, waarbij heeft een medewerker van Hoffmann heeft geprobeerd toegang te verkrijgen tot de draadloze netwerken van de gemeente. De onderzoekers zijn er in geslaagd om ongeautoriseerde toegang te verkrijgen tot het interne draadloze ‘Lingewaard-Medewerkers’ netwerk van gemeente. Dit duidt op een potentiële kwetsbaarheid voor cyberaanvallen, echter viel verder pentest onderzoek op het interne medewerkers netwerk buiten scope. Verder was daarnaast het interne gasten netwerk voldoende gesegmenteerd en voldoende beveiligd tegen hacken. Vanwege de vertrouwelijkheid zijn de technische uitkomsten en aanbevelingen van de pentesten reeds gedeeld met de ambtelijke organisatie.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 5 van 33

1. Inleiding De Rekenkamercommissie gemeente Lingewaard (hierna genoemd: ‘de Rekenkamer’) heeft Hoffmann gevraagd een onderzoek uit te voeren naar de informatiebeveiliging bij de gemeente Lingewaard (hierna genoemd: ‘de gemeente’). Om een gedegen beeld te krijgen van de aanwezige kwetsbaarheden is tijdens het onderzoek het beveiligingsniveau van zowel organisatie, de mens als de techniek onderzocht. Maatregelen op het vlak van techniek en goed beleid valt of staat bij het gebruik en opvolging van de gebruiker (de mens). Andersom; de mens kan welwillend en bekwaam zijn, echter wanneer deze niet gefaciliteerd wordt door techniek of de organisatie brengt dat eveneens kwetsbaarheden met zich mee. Vanwege de afhankelijkheid van deze drie facetten is er gekozen voor een integrale benadering. Op basis van de bevindingen zijn de daarmee samenhangende risico’s en de concreet uitvoerbare verbetermogelijkheden (aanbevelingen) in kaart gebracht.

1.1

Doelstellingen en scope

De onderzoeksvragen zijn als volgt door de rekenkamer geformuleerd: Hoofdvraag: ‘Is de informatieveiligheid bij de gemeente Lingewaard voldoende gewaarborgd?’ Per deelgebied zijn de volgende deelvragen geformuleerd waar in paragraaf 2.1 antwoord op wordt gegeven: 1. Organisatie en proces a. Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid? Voldoet dit beleid aan de BIO en zo ja, wordt dit door kwaliteitscertificaten (bijvoorbeeld BIO) ondersteund? b. Welke risico’s en maatregelen heeft de gemeente benoemd? Past dit bij de antwoorden op a? c. Welke informatievelden van het hele gemeentelijke taakveld bestrijkt de risico-inventarisatie wel en welke niet? d. In hoeverre zijn de maatregelen geïmplementeerd en zijn daarvoor adequate middelen in de zin van geld en menskracht beschikbaar gesteld? 2. Mens a. Op welke manier zet de gemeente in op bewust omgaan met informatie door medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs? b. Hoe gaan medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs in de praktijk om met het informatieveiligheidsbeleid? 3. Techniek a. Zijn de draadloze netwerken van de gemeente op dit moment voldoende beveiligd tegen hacken? b. Is er sprake van voldoende segmentatie tussen deze netwerken?

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 6 van 33

De scope van het gehele IB-onderzoek betreft: afhankelijk van het ingezette middel alle medewerkers, dan wel een gericht aantal medewerkers van de gemeente Lingewaard; ontvangen documentatie van de gemeente; de digitale en fysieke infrastructuur van de gemeente Lingewaard. Het onderzoek is een kwalitatief onderzoek en is een momentopname van de situatie zoals deze nu wordt gezien en ervaren.

1.2

Contactinformatie

Naam

Functie

E-mail

Telefoon

Harald Langmar

Security Consultant

h.langmar@hoffmann.nl

06-46627115

Esther Kraan

Consultant Riskmanagement

e.kraan@hoffmann.nl

06-21330432

Mo Ballari

Sales Consultant

m.ballari@hoffmann.nl

06-47384377

Johan van Slooten

Director Riskmanagement

j.vanslooten@hoffmann.nl

06-11003083

Jeroen van Oort

Voorzitter RKC

info@jeroenvanoort.com

06-43586022

Astrid Boin

Secretaris-Onderzoek

a.boin@lingewaard.nl

06-21920733

1.3

Versies

Versie

Datum

Status

1.1

09-05-2023

Conceptversie RKC

1.2

06-06-2023

Conceptversie 1.2 inclusief feedback RKC

1.3

27-07-2023

Versie 1.3 (inclusief ambtelijke reactie)

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 7 van 33

2. Conclusies 2.1

Conclusies

Het IB-onderzoek dat Hoffmann in opdracht van de rekenkamer heeft uitgevoerd, had als doel de volgende hoofdvraag te beantwoorden: ‘Is de informatieveiligheid bij de gemeente Lingewaard voldoende gewaarborgd?’ Deze vraag laat zich het beste beantwoorden met behulp van onderstaand Maturity Model Informatiebeveiliging.

Figuur 1: Maturity Model Informatiebeveiliging

Het model geeft verschillende niveaus aan van de informatiebeveiligingscultuur binnen een organisatie. De eerste drie niveaus kenmerken zich door een focus op bewustwording en kennis, de laatste twee niveaus door een focus op houding en gedrag. Per niveau worden verschillende kenmerken genoemd. Wanneer we de onderzoeksresultaten bekijken in het licht van dit model komt naar voren dat informatiebeveiliging binnen de gemeente Lingewaard voldoet aan verschillende kenmerken op niveaus 1, 2, 3 en 4, echter ontbreken er ook nog elementen op deze niveaus. Op het vlak van privacy constateren de

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 8 van 33

onderzoekers bijvoorbeeld dat het beleid is nog onvoldoende is uitgewerkt en dat processen beter gedefinieerd mogen worden. Daarbij is een groot deel van de werkzaamheden meer praktisch en ad-hoc dan gericht op de langere termijn. Dergelijke kenmerken bevinden zich tussen niveau 1 en 2. Anderzijds liggen er bijvoorbeeld verantwoordelijkheden op het vlak van informatiebeveiliging bij de teammanagers en worden er risicoanalyses uitgevoerd. Deze elementen bevinden zich op niveau 4. Ook komt naar voren dat bepaalde kenmerken wel al op orde zijn voor bepaalde delen van de organisatie, waar andere delen nog niet zo ver zijn. Zo zijn er bijvoorbeeld nog niet voor alle teams risicoanalyses gemaakt, waardoor er op bepaalde vlakken nog geen zicht is op risico’s en de nodige maatregelen. Onderzoekers concluderen dat de waarborging van informatieveiligheid stokt bij de inbedding van informatiebeveiliging in de praktijk. Dit heeft verschillende redenen; beleid is onvoldoende actueel of praktisch voorschrijvend, bij sommige afdelingen is er onvoldoende draagvlak c.q. urgentie, de bedrijfsvoering is veelal reactief en de bestuurlijke betrokkenheid en bereidheid straalt onvoldoende uit dat informatieveiligheid belangrijk is. Hieronder volgen de conclusies voor ieder onderzocht onderdeel: organisatie, mens en techniek voor de gemeente Lingewaard. 2.1.1

Organisatie en proces

a. Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid? Voldoet dit beleid aan de BIO en zo ja, wordt dit door kwaliteitscertificaten (bijvoorbeeld BIO) ondersteund? Het ‘Informatiebeveiligingsbeleid Gemeente Lingewaard’ vormt de basis voor de informatiebeveiliging binnen de gemeente Lingewaard. Het beleid is uitgebreid en gericht op risico’s en maatregelen, echter verwijst het naar zowel de BIO als naar een verouderd normenkader (BIG). Het beleid dient geactualiseerd te worden zodat het geheel in lijn is met de BIO. Daarnaast is er een ‘Privacybeleid en regelement Lingewaard’. Het advies luidt om het privacybeleid beleid te actualiseren en uit te breiden met een praktische handleiding voor de praktijk. b. Welke risico’s en maatregelen heeft de gemeente benoemd? Vanuit de interviews zijn er risico’s benoemd op het vlak van dataclassificatie en logisch toegangsbeheer. Daarnaast geeft men aan nu voornamelijk reactief te acteren bij beveiligingsincidenten, de wens is om aanvallen van buitenaf te kunnen detecteren door middel van een SIEM/SOC1. c.

Welke informatievelden van het hele gemeentelijke taakveld bestrijkt de risico-inventarisatie wel en welke niet? Van de afdelingen ICT, Burgerzaken, Sociaal Domein, VTH (Vergunningen, toezicht en handhaving) en Facilitair zijn de risico’s en nodige maatregelen (grotendeels) inzichtelijk gemaakt, overige afdelingen dienen dit nog te doen. Uit de interviews kwam de risicoanalyse van Personeel en organisatie (hierna genoemd P&O) als een prioriteit naar voren. Daarnaast is de risicoanalyse binnen het Sociaal Domein

1 Zie hiervoor het Cybersecurity Woordenboek van Cyberveilig Nederland: www.cyberveilignederland.nl/woordenboek

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 9 van 33

nog niet volledig. Gezien de vertrouwelijkheid van de informatie binnen deze afdelingen, is het raadzaam om beiden aan te merken als prioriteit. De verantwoordelijkheid voor risicoanalyses ligt bij de teammanagers, onder begeleiding van de informatiebeveiligingsorganisatie. d. In hoeverre zijn de maatregelen geïmplementeerd en zijn daarvoor adequate middelen in de zin van geld en menskracht beschikbaar gesteld? De samenstelling en capaciteiten binnen de informatiebeveiligingsorganisatie zijn op orde. De functionarissen zijn formeel benoemd en verantwoordelijkheden zijn doorgaans duidelijk belegd. De informatiebeveiligingsorganisatie probeert, conform BIO en intern beleid, zoveel mogelijk verantwoordelijkheden te beleggen bij de organisatie zelf. Derhalve ligt bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid voor het maken van de risicoanalyses bij de teammanagers. Daar waar risico’s inzichtelijk gemaakt zijn werkt de informatiebeveiligingsorganisatie samen met de teams om de nodige maatregelen te implementeren. Er is echter een beperkt gealloceerd budget voor informatiebeveiliging (€25.000,-), waardoor managers vaak vanuit het eigen budget moeten financieren. Hierdoor wordt er in praktijk vaak voor andere prioriteiten gekozen. Daarnaast is er binnen de teams niet altijd voldoende capaciteit beschikbaar om de maatregelen door te voeren.

De inbedding en bestendiging van informatiebeveiliging is mede vanwege deze factoren op bepaalde vlakken nog onvoldoende. 2. Mens a. Op welke manier zet de gemeente in op bewust omgaan met informatie door medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs? Gemeente Lingewaard maakt gebruik van een ‘I-bewustzijnscampagne’, een e-learning op het gebied van informatiebeveiliging en privacy. Elke (nieuwe) medewerker (langer dan 3 maanden in dienst) is verplicht om de e-learning te volgen. Dit geldt tevens voor medewerkers vanuit inhuur/uitvoeringsorganisaties. Daarnaast wordt intranet als medium gebruikt ten behoeve van bewustwording. Het advies is om, naast kennisdeling, tevens aandacht te besteden aan het daadwerkelijke informatieveilige gedrag van medewerkers in de praktijk (bijvoorbeeld door mail phishing tests of onderzoek naar het (praktisch) faciliteren van gewenste informatieveilige gedrag). b. Hoe gaan medewerkers, uitvoeringsorganisaties en externe adviseurs in de praktijk om met het informatiebeveiligingsbeleid? Tijdens de fysieke inlooptest is gekeken hoe het informatiebeveiligingsbeleid wordt nageleefd in de praktijk. Zo is geconstateerd dat medewerkers de computer vergrendelen wanneer zij de werkplek verlaten en werd door de meesten de personeelspas zichtbaar gedragen.

Het clean desk beleid mag in praktijk beter worden opgevolgd, er was namelijk op verschillende plekken (bureaus en in archiefkasten) informatie in te zien. Het privacybeleid van de gemeente mag praktischer ingestoken worden om naleving in de praktijk te faciliteren.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 10 van 33

3. Techniek a. Zijn de draadloze netwerken van de gemeente op dit moment voldoende beveiligd tegen hacken? De onderzoekers zijn er in geslaagd om ongeautoriseerde toegang te verkrijgen tot het interne draadloze ‘Lingewaard-Medewerkers’ netwerk van gemeente. Dit betekend dat het interne netwerk potentieel kwetsbaar is voor cyberaanvallen. Hoffmann heeft dit risico niet verder onderzocht vanwege de vooraf afgestemde (beperkte) scope. Het interne gasten netwerk was wel voldoende beveiligd tegen hacken. b. Is er sprake van voldoende segmentatie tussen deze netwerken? Ja, er is sprake van voldoende segmentatie.

3. Organisatie Voor het onderzoek naar de organisatie van informatiebeveiliging is een analyse uitgevoerd op de door de gemeente Lingewaard beschikbaar gestelde documentatie, rapporten en verklaringen. Daarnaast zijn er verschillende interviews uitgevoerd met medewerkers van de gemeente voor toelichting op het gevraagde materiaal. Het onderzoek is een kwalitatief onderzoek en is een momentopname van de situatie zoals deze nu wordt gezien en ervaren. In bijlage 6.2 is een opgave van de geïnterviewden opgenomen, evenals een overzicht van de documenten die zijn meegenomen in de beoordeling.

3.1

Bevindingen en aanbevelingen

Paragraaf

Bevinding

Impact

Aanbeveling

3.2.1.

Het IB beleid verwijst naar

Het beleid is momenteel niet geheel in lijn

Evalueer en actualiseer het beleid (bij

verouderde normenkader

met de BIO.

voorkeur jaarlijks) zodat deze in zijn

BIG

geheel aansluit op de BIO en past bij de huidige situatie binnen de organisatie.

3.2.1.

Ten tijde van het onderzoek Doordat het ISMS nog niet volledig is inge- Een ISMS dient aan te sluiten op het is er nog geen werking van richt, ontstaat het risico dat IB op ad-hoc

beleid en de strategie van de organisa-

het ISMS geconstateerd bij basis wordt georganiseerd en dat er reac-

tie en dient geïntegreerd te worden in

de gemeente Lingewaard,

tief op (nieuwe) dreigingen en risico’s wordt de bestaande processen. Het doel van

waarmee er structureel een geacteerd.

een ISMS is (vertrouwelijke) informatie

PDCA aanpak op informa-

beter te beveiligen.

tiebeveiliging (IB) wordt geborgd.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 11 van 33

3.2.2.

3.2.4.

Er is door onderzoekers

Het is in de praktijk onduidelijk of de wacht- Stel het wachtwoordenbeleid (opnieuw)

geen kennis genomen van

woorden aan minimale veiligheidseisen

een wachtwoordenbeleid

dienen te voldoen (zoals beschreven in een maatregelen.

welke de minimale eisen

wachtwoordenbeleid).

op en toets deze aan de technische Communiceer het beleid met

omtrent wachtwoorden be-

medewerkers zodat duidelijk

schrijft.

is wat van hen wordt verwacht.

Er zijn geen recente rap-

Verminderde zichtbaarheid van de IB orga- Rapporteer periodiek aangaande de

portages beschikbaar van-

nisatie en bijbehorende ontwikkelingen

resultaten, doelen en ontwikkelingen

uit de IB-organisatie.

komt niet ten goede aan de betrokkenheid

op het vlak van IB.

en het bewustzijn.

3.2.5

Door het gebrek aan

Het niet tijdig in kunnen spelen op (toekom- Voer de nog ontbrekende risicoanaly-

risicoanalyses hebben niet

stige) dreigingen maakt afdelingen, en

ses uit zodat er een volledig beeld is

alle afdelingen even goed

daarmee ook de organisatie, kwetsbaar.

van de risico’s en nodige maatregelen gemeente breed.

zicht op risico’s en nodige maatregelen. 3.2.6

Bij de aanschaf van (IT)

Er worden mogelijk producten en diensten

producten en diensten

aangeschaft of ontwikkeld en in gebruik ge- daan aan de eisen m.b.t. informatiebe-

wordt de IB organisatie

nomen die niet voldoen aan het IB-beleid

veiliging2.

soms niet, of (te) laat be-

en de gestelde beveiligingseisen.

Werkprocessen moeten ervoor zorgen

trokken, waardoor eisen

Bij elke aanschaf moet worden vol-

dat de IB organisatie wordt betrokken.

m.b.t. informatiebeveiliging niet voldoende worden meegenomen. 3.2.6

Tijdens de looptijd van een De aangeschafte (IT) producten en dien-

Het is raadzaam om periodiek (mini-

contract wordt niet gecon-

sten en/of de leverancier die het levert vol- maal jaarlijks) een controle uit te voe-

troleerd of het product/de

doen niet aan het IB-beleid en de gestelde

ren op de naleving van eisen m.b.t. in-

leverancier voldoet aan de

beveiligingseisen.

formatiebeveiliging3.

door de gemeente gestelde (in het contract opgenomen) eisen m.b.t. informatiebeveiliging.

2 Zie hiervoor BIO “Leveranciersrelaties”. Hoofdstuk 15.1 3 Zie hiervoor BIO “Beheer van dienstverlening van leveranciers”. Hoofdstuk 15.2

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 12 van 33

3.2.7

De gemeente beschikt niet

Wanneer een crisisteam niet geformali-

Stel informatiebeveiligingsconti-

over continuïteit/crisisma-

seerd is het risico dat er tijdens een calami- nuïteit/crisismanagement plannen op

nagement plannen. Het is

teit/crises niet de juiste medewerkers geïn- en formaliseer een crisisteam. Evalu-

voor onderzoekers ondui-

formeerd worden, verantwoordelijkheden

eer de plannen periodiek en plan een

delijk of het gemeentelijk

onduidelijk zijn en/of er niet voldoende

periodieke oefening (inclusief evalua-

beleidsteam geformaliseerd mandaat is om beslissingen te nemen.

tie) om te waarborgen dat de plannen

is. Bij een cybercrisis wordt

en het team in praktijk functioneren.

er ad hoc een gelegenheidsteam opgericht. 3.2.8

Het privacy-beleid sluit on-

Omdat het beleid onvoldoende voorschrijft

Herschrijf en actualiseer het

voldoende aan bij de be-

wat het verwacht van de organisatie, blijft

privacy-beleid zodat het een vertaal-

hoeften van de organisatie. de opvolging en naleving van het beleid in

slag maakt van de wettelijke opdracht

Er worden wettelijke kaders de praktijk veelal uit.

en bijdraagt aan de praktische uitvoe-

en uitgangspunten uiteen-

ring hiervan.

gezet, echter mist het kaders en richtlijnen voor opvolging in de praktijk.

3.2.8

Het verwerkingsregister

De gemeente voldoet hiermee nog niet ge- Werk het verwerkingenregister bij en

van de gemeente is bijna

heel aan de verantwoordingsverplichting

richt de organisatie zo in dat dit een

up to date, echter nog niet

zoals gesteld in de AVG.

continu doorlopend proces wordt.

volledig bijgewerkt.

3.2.9

De bestaande classificatie- De gemeente heeft onvoldoende zicht op

Besteed aandacht aan inbedding van

richtlijnen zijn onvoldoende welke informatie zich waar bevindt. Hier-

het classificatiebeleid in de praktijk.

werkzaam in de praktijk.

mee bestaat het risico dat er onvoldoende

Doe dit door bewustwording en voor-

Het is daardoor onduidelijk

beveiligingsmaatregelen worden genomen

beeldgedrag.

welke vertrouwelijkheid een voor gevoelige informatie. document heeft.

3.2.9

Autorisaties worden soms

Het risico bestaat dat er te veel of onjuiste

nog geselecteerd op basis

autorisaties worden verleend aan (nieuwe) gebaseerd op risicoanalyses.

Stel autorisatieprofielen op per functie,

van bestaande rechten van collega’s. Hierdoor wordt er mogelijk onte-

3.2.11

collega’s in plaats van op

recht toegang verleend aan gevoelige infor-

autorisatieprofielen.

matie.

Er is weinig wisselwerking

Het gebrek aan betrokkenheid en bereid-

tussen bestuur en organi-

heid draagt negatief bij aan de bewustwor- heid getoond worden in de vorm van

satie op het vlak van infor-

ding van medewerkers en de naleving van

Er mag meer urgentie en betrokkenbijvoorbeeld bestuurlijke vragen, het

matiebeveiliging en privacy. beleid in de praktijk.

vrijmaken van budget en gelegenheid

Geen duidelijke betrokken-

voor overleg en presentaties.

heid en bereidheid aangaande informatiebeveiliging.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 13 van 33

3.2 3.2.1

Overzicht van de bevindingen Beleid

Het ‘Informatiebeveiligingsbeleid gemeente Lingewaard (versie 2, 14-06-2021)’ vormt de basis voor informatiebeveiliging bij de gemeente. Het beleid is vastgesteld en getekend, tevens is er sprake van versiebeheer als verantwoordelijkheid van de CISO. Het beleid is volledig en neemt de lezer mee in zowel de nut en noodzaak van informatiebeveiliging, als de verschillende risico’s en genomen maatregelen binnen de gemeente. Per risico c.q. onderdeel is goed aangegeven waar de verantwoordelijkheid binnen de organisatie behoort. Wat opvalt is dat er in enkele gevallen wordt verwezen naar verouderde normenkader; de Baseline Informatiebeveiliging Gemeenten (BIG) en dat ook de opzet van het beleid in grote lijnen overeenkomt met die van de BIG. In de gesprekken kwam naar voren dat het beleid is opgesteld in de tijd van de overgang van de BIG naar BIO (gepubliceerd in 2019), en dat er daarom overlap merkbaar is. Volgens de BIO is het vereist om het beleid periodiek te evalueren en waar nodig te actualiseren om te waarborgen dat het voortdurend passend, adequaat en doeltreffend is4. Het advies luidt dan ook om het beleid aan te passen zodat deze in zijn geheel aansluit op de BIO en in het beleid op te nemen met welke frequentie het beleid wordt geëvalueerd5.

Het beleid omschrijft een Plan, Do, Check, Act cyclus (PDCA) en ook het Information Security Management System6 (ISMS) wordt genoemd. Hiermee geeft de gemeente aan informatiebeveiliging te zien binnen een continu verbeterproces. In praktijk beschikt de gemeente over een ISMS tool, echter wordt deze nu nog voornamelijk gebruikt als een documentenbibliotheek met bijvoorbeeld ‘best practices’ van toezichthouders (bijv. van de Informatiebeveiligingsdienst) en oudere documenten van de gemeente zelf. Ten tijden van het onderzoek is de tool overgedragen aan een nieuwe leverancier welke werkt aan een nieuwe inrichting. Hierdoor zou de tool meer als ondersteuning voor de ISMS organisatie moeten gaan dienen. Het streven is om het beleggen van de verantwoordelijkheden rondom dit proces, aanwijzen van actiehouders en in gang zetten van de cyclus tegen de zomer van 2023 af te ronden. 3.2.2

Wachtwoordenbeleid

In het informatiebeveiligingsbeleid wordt verwezen naar een wachtwoordenbeleid van de gemeente. Onderzoekers hebben dit betreffende document niet ter analyse ontvangen, in de plaats daarvoor werd het document ‘Regeling tijd- en plaatsonafhankelijk werken’ ontvangen. Hierin wordt vermeld dat de medewerker zorgvuldig moet omgaan met de wachtwoorden die nodig zijn om contact te maken met het netwerk van de gemeente. Daarnaast is het document ‘Aanvaardbaar gebruik bedrijfsmiddelen’ aangeleverd, welke gedragsregels beschrijft rondom wachtwoorden. Bij navraag tijdens het interview

4 Zie BIO: informatiebeveiligingsbeleid 5.1.2 5 Zie BIO: informatiebeveiligingsbeleid 5.1.1.1 6 Zie hiervoor het Cybersecurity Woordenboek van Cyberveilig Nederland: www.cyberveilignederland.nl/woordenboek

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 14 van 33

worden enkele eisen genoemd waar wachtwoorden aan dienen te voldoen, echter hebben onderzoekers geen kennis genomen van een beleid dat deze eisen beschrijft. In de gesprekken komt naar voren dat wachtwoorden steeds minder belangrijk worden omdat de gemeente graag over wil naar biometrisch inloggen (met bijvoorbeeld vingerafdruk of irisscan). In het kader van de AVG kan men echter de medewerkers hier niet toe verplichten en zal er sprake blijven van wachtwoordgebruik. Het advies is daarom om een wachtwoordenbeleid (opnieuw) op te stellen/te herijken en de technische maatregelen hierop af te stellen zodat de beschreven wachtwoordvereisten afgedwongen worden door het systeem. Daarnaast kan het beleid bijdragen aan informatieveilig wanneer het voorschrijft wat de gemeente van medewerkers verwacht op het vlak van wachtwoorden. 3.2.3

Informatiebeveiligingsorganisatie

De informatiebeveiligingsorganisatie van de gemeente Lingewaard bestaat uit de chief information security officer (hierna genoemd: CISO), de functionaris gegevensbescherming (hierna genoemd: FG), een privacy officer (hierna genoemd: PO), drie information security officers (ISO’s). Waar nodig worden zij ondersteund door twee beveiligingsmedewerkers en een communicatiemedewerker. De CISO rapporteert aan de wethouder (portefeuillehouder) en de gemeentesecretaris (leidinggevende). De FG rapporteert op het vlak van privacy rechtstreeks aan het directieteam. De functies van FG is parttime ingevuld, de functionaris is tevens parttime juridisch adviseur. Zowel de FG als de PO rapporteren aan de teammanager Juridische zaken. Er is een periodiek informatiebeveiligingsoverleg, geleid door de CISO, waar de gehele informatiebeveiligingsorganisatie bij aansluit. De FG, PO en de CISO hebben daarnaast wekelijks overleg. Rollen en functies binnen de informatiebeveiligingsorganisatie zijn geformaliseerd en het is duidelijk waar verantwoordelijkheden liggen. De verantwoordelijkheid voor de uitvoer van het informatiebeveiligingsbeleid ligt, conform BIO, bij de teammanagers en directie, waarbij zij ondersteund worden door de ISO’s. Daar waar nodig, wordt er geëscaleerd naar de CISO.

De CISO is zich bewust van de nodige functiescheiding en probeert dit in praktijk zo goed mogelijk vorm te geven door de verantwoordelijkheid zoveel mogelijk binnen de organisatie te beleggen. Naast de interne informatiebeveiligingsorganisatie is er een nauwe samenwerking met gemeente Overbetuwe. Gemeente Lingewaard is verantwoordelijk voor de ICT van gemeente Overbetuwe. Gemeente Overbetuwe is verantwoordelijk voor de belastingen van de gemeente Lingewaard. De CISO’s van beide gemeentes hebben periodiek overleg en nemen tevens voor elkaar waar in het geval van afwezigheid.

3.2.4

Verantwoording Jaarlijks legt de gemeente verantwoording af op het vlak van informatieveiligheid door het uitvoeren van de ENSIA audit. Binnen de gemeente Lingewaard is de CISO belegd met deze taak. Vervolgens wordt de ENSIA door een externe auditor gecontroleerd, de uitkomsten worden opgenomen in de collegeverklaring. Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 15 van 33

Intern rapporteert de CISO vanuit het IB overleg twee keer per jaar aan de directie en één keer per jaar aan het college over ontwikkelingen, trends en behoeften vanuit informatiebeveiliging. Vanwege een samenloop van omstandigheden, zoals COVID-19 en een tijdelijke afwezigheid van de CISO, is er een periode geen IB-overleg geweest, waardoor er geen recente rapportages beschikbaar zijn (onderzoekers hebben rapportages ontvangen uit 2021). Ten tijden van het onderzoek vindt het IB-overleg wel weer plaats7. Recent is besloten om, in plaats van eens per kwartaal, twee keer per jaar, gezamenlijk met de privacy organisatie, te rapporteren naar management en directie. 3.2.5

Risicoanalyse

Waar de BIG meer gericht was op het treffen van maatregelen, legt de BIO meer de nadruk op risicomanagement. Sinds de overgang naar de BIO ligt er binnen de gemeente dan ook meer de nadruk op risicoanalyses. De verantwoordelijkheid voor deze risicoanalyses ligt bij de teammanagers, de CISO heeft hierbij een adviserende en ondersteunende rol, maar voert de analyses niet uit. Hierdoor is de functiescheiding in theorie goed gewaarborgd. In de praktijk komt echter naar voren dat de teams deze verantwoordelijkheid nog niet in alle gevallen op zich nemen. Uit de interviews blijkt dat de analyses voor de onderdelen als ICT, Burgerzaken, Sociaal domein, VTH (Vergunningen, toezicht en handhaving) en facilitair (grotendeels) gemaakt zijn. Het voltooien van de overige risicoanalyses is een lopend proces en betekend vooralsnog minder zicht op risico’s en eventuele nodige maatregelen. Gebrek aan bewustzijn c.q. urgentie, onvoldoende capaciteit, gebrek aan budget of een combinatie van deze factoren zorgen ervoor dat er verschillen zijn in hoe de verantwoordelijkheden rondom informatiebeveiliging binnen de teams worden opgepakt. 3.2.6

Inkoop- en leveranciersmanagement

Idealiter worden eisen m.b.t. informatiebeveiliging en privacy aan producten, diensten en leveranciers gesteld in de selectiefase vóór de aanschaf. Deze eisen zijn opgesteld op basis van het beleid en geidentificeerde risico’s van het product en worden adequaat getoetst, zodat men enige zekerheid heeft dat de aan te schaffen diensten en producten en de leverancier die deze levert voldoet aan de eisen die de gemeente stelt. De gemeente Lingewaard hanteert de GIBIT inkoopvoorwaarden (Vereniging Nederlandse Gemeenten), waarin onder meer geheimhouding, privacybescherming en aansprakelijkheid zijn geregeld bij de aankoop van IT producten/diensten. Binnen de gemeente zijn er twee inkoopadviseurs welke adviseren en begeleiden t.a.v. het verloop van aanbestedingen. Het proces binnen het zaaksysteem is zo ingericht dat zij betrokken worden bij investeringen boven €50.000,-. Investeringen onder €20.000,- hoeven niet te worden geregistreerd in het zaaksysteem. Het eventuele gebruik van software binnen de gemeente, die niet bekend is bij de informatiebeveiligingsorganisatie en die mogelijk niet voldoen aan de veiligheidseisen (Schaduw IT), is hiermee een reëel risico.

7 Uit de ambtelijke afstemming blijkt dat tevens het overleg tussen de IB-organisatie (CISO, FG en PO) en de portefeuillehouder

op het vlak van informatiebeveiliging en privacy recentelijk weer is opgepakt.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 16 van 33

Net als bij de eerder genoemde risicoanalyses, ligt ook bij inkoop en leveranciersselectie een grote verantwoordelijkheid bij de teams zelf. De inkoopadviseurs geven advies over het inkoopproces, echter zijn niet verantwoordelijk voor de inhoudelijke beoordeling van de informatiebeveiliging van het product/dienst. Het inkoopproces is zodanig ingericht dat teams zelf met een adviesvraag dienen uit te reiken naar de CISO of de FG/PO. Binnen de organisatie is er echter geen proces waarin wordt geborgd dat de CISO en/of FG/PO meekijkt met deze inhoudelijk beoordeling. Uit de interviews blijkt dat de informatiebeveiligingsorganisatie niet altijd óf soms te laat wordt betrokken bij inkooptrajecten en leveranciersselecties. Het risico wat de gemeente hier loopt is dat informatiebeveiligings- en privacy eisen niet (volledig) worden meegenomen bij de aanschaf van diensten en producten, waardoor deze in gebruik worden genomen zonder te voldoen aan de minimale gestelde kwaliteit op het vlak van informatiebeveiliging. Om te borgen dat tijdens de looptijd van een contract de leverancier blijft voldoen aan de overeengekomen informatiebeveiligingseisen, is het raadzaam om deze in praktijk (periodiek) te toetsen. Het informatiebeveiligingsbeleid vermeld een “right to audit”, waarmee de gemeente het recht heeft om dit (eventueel via een externe auditor) te doen.

In praktijk wordt hier echter geen gebruik van gemaakt en uit interviews blijkt dat het binnen de organisatie niet duidelijk is wie hiervoor verantwoordelijk is. Het advies is om de verantwoordelijkheid te beleggen en deze controle op te nemen in het leveranciersmanagementproces. 3.2.7

Incidentmanagement

De BIO heeft een focus op risicomanagement en stelt daarom ook eisen aan het continuïteitsbeheer van een gemeente8. Het informatiebeveiligingsbeleid van de gemeente Lingewaard verwijst, conform deze eisen, naar een eigen Business Continuity Management (BCM) plan9. Onderzoekers hebben deze echter niet ter beoordeling ontvangen. Uit gesprekken blijkt dat er momenteel geen (actuele) continuïteitsplannen zijn, en dat deze ten tijden van het onderzoek worden opgesteld c.q. herzien. Onderzoekers hebben wel verschillende documenten ontvangen met de te nemen stappen in het geval van een informatiebeveiligingsincident/datalek. Tot voor kort was de burgemeester portefeuillehouder aangaande informatiebeveiliging, echter omdat zij in het geval van calamiteiten ook de voorzitter is van het crisisteam, is onlangs de wethouder als nieuwe portefeuillehouder benoemd. Buiten deze voorzittersrol is de verdere samenstelling van een crisisteam, bij gebrek aan een BCM plan, niet geformaliseerd10. Indien zich een cybercrisis aandient wordt er ad-hoc een gelegenheidsteam opgericht. De (jaarlijkse) oefening (zoals beschreven in het informatiebeveiligingsbeleid) vindt in de praktijk niet plaats.

8 Zie BIO: Informatiebeveiligingsaspecten van bedrijfscontinuïteitsbeheer 17.1 9 Zie hoofdstuk 10 van het informatiebeveiligingsbeleid van de Gemeente Lingewaard 10

Nav ambtelijke afstemming hebben onderzoekers een presentatie ontvangen (Presentatie wethouders crisisbeheersing piket.ppt) waarin het Gemeentelijk Beleidsteam wordt beschreven. Het is uit het document niet op te maken of dit ook daadwerkelijk geformaliseerd is.

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 17 van 33

Het advies is om crisismanagement/continuïteitsplannen op te stellen waarin de crisisteams met taken en bevoegdheden worden omschrijven. Het is daarnaast aan te raden duidelijke crisis scenario’s met bijbehorende actieplannen te omschrijven, welke periodiek (jaarlijks) worden geëvalueerd. Om tot een optimale situatie te komen, dienen deze plannen en het managen van calamiteiten ook periodiek te worden geoefend. 3.2.8

Privacy

De privacyorganisatie bij de gemeente Lingewaard bestaat uit een (parttime) FG en een (parttime) PO. De FG heeft een toezichthoudende rol, de PO is adviserend richting de organisatie. Uit de gesprekken blijkt dat strikte functiescheiding in praktijk soms niet haalbaar is, gezien de praktische prioriteiten en hulpvragen vanuit de organisatie. De organisatie worstelt soms nog met de verantwoordelijkheden op het vlak van privacy, zowel inhoudelijk als op het vlak van capaciteit. Veel van de verantwoordelijkheden komen daarom nog bij de PO en FG terecht, waar deze eigenlijk behoren bij de teams. Door deze praktische omstandigheden ligt de focus vooral op ad-hoc en reactieve werkzaamheden, waardoor er minder ruimte is voor meer overstijgende of strategische thema’s zoals beleid, bewustwording en het uitvoeren van risicoanalyses. Onderzoekers hebben het ‘Privacybeleid Gemeente Lingewaard’ ter analyse ontvangen. Dit beleid is van toepassing op de gehele organisatie, alle processen, onderdelen, objecten en gegevensverzamelingen van de gemeente en richt zich op zowel persoonsgegevens van inwoners en andere burgers als medewerkers en (keten)partners. Het beleid omschrijft voornamelijk de (wettelijke) kaders, uitgangspunten en definities. Hiermee is het document meer (abstract) beschrijvend dan (praktisch) voorschrijvend, waardoor het voor de medewerkers in praktijk minder bruikbaar is.

Het advies luidt dan ook om een praktische vertaalslag van de wettelijke opdracht te maken, zodat deze faciliterend is aan de uitvoering hiervan. Daarnaast is er geen sprake van versiebeheer en is het document niet aantoonbaar vastgesteld/getekend11. De naam van de FG en contactgegevens zijn niet genoemd en ook de rol van privacy officer wordt niet vermeld in het stuk. Hieruit maken de onderzoekers op dat het document niet up to date is, wat wordt bevestigd in de interviews. Het advies is om het beleid te actualiseren naar de huidige situatie en uit te breiden met een praktische kaders en richtlijnen voor de praktijk. Op het vlak van privacy kan de organisatie nog groeien aan ‘volwassenheid’. Er mogen stappen gezet worden qua eigen verantwoordelijkheid en bewustwording binnen de teams en het beleid dient geactualiseerd en aangevuld te worden. Daarnaast moeten processen meer in kaart worden gebracht en beter ingebed worden in de praktijk. Voorbeelden hiervan zijn het bijwerken van het verwerkingenregister en de uitvoer van dpia’s12.

11

Uit ambtelijke afstemming blijkt dat het beleid is vastgesteld en getekend door college (https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR485347). Neemt niet weg dat, wanneer dit niet in het interne document vermeld is, het onduidelijk is voor de organisatie. 12 Zie hiervoor het Cybersecurity Woordenboek van Cyberveilig Nederland: www.cyberveilignederland.nl/woordenboek

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 18 van 33

3.2.9

Logisch toegangsbeleid

Om te kunnen waarborgen dat informatie een passend beschermingsniveau krijgt, dienen beveiligingsmaatregelen te zijn afgestemd met van het type data en het belang ervan voor de organisatie13. Onderzoekers hebben kennis genomen van de ‘Richtlijnen dataclassificatie 2022’ van de gemeente. Een volledig document dat duidelijke richtlijnen geeft. De werking in de praktijk mag echter nog beter ingebed worden. Zo is bijvoorbeeld de door onderzoekers ontvangen documentatie in geen geval voorzien van een classificatieniveau. Naast dat dataclassificatie belangrijk is bij de selectie van juiste beveiligingsmaatregelen, draagt het tevens bij aan correct beheer van toegangsrechten binnen de gemeente. Om te voorkomen dat onbevoegden toegang krijgen tot informatie, is het wenselijk om de toegang te baseren op verantwoordelijkheden en/of functie14. Binnen het sociaal domein zijn de autorisatieprofielen al in kaart gebracht en worden deze tevens tussentijds gecontroleerd. Op andere plekken in de organisatie worden autorisaties bijvoorbeeld geselecteerd op basis van bestaande rechten bij collega’s. Om de autorisatieprofielen te kunnen maken zullen er risicoanalyses gemaakt moeten worden per team. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij het management, met ondersteuning van P&O.

De verantwoordelijkheid voor het maken van de uiteindelijke autorisatieprofielen mag in de praktijk duidelijker worden belegd. Uit de interviews komt naar voren dat de gemeente soms nog minder goed zicht heeft op welke informatie zich waar bevindt. In het kader van bovenstaande processen van classificatie en beheer van toegangsrechten is het van belang om hier zicht op te krijgen. 3.2.10 Bewustwording medewerkers De BIO stelt dat de organisatie een verantwoordelijkheid heeft voor het bewustzijn, opleiding en training van medewerkers ten aanzien van informatiebeveiliging15. De gemeente Lingewaard heeft dit vormgegeven in een ‘I-bewustzijnscampagne’, een e-learning op het gebied van informatiebeveiliging en privacy. Elke (nieuwe) medewerker (langer dan 3 maanden in dienst) is verplicht om de e-learning te volgen. Dit geldt tevens voor medewerkers vanuit inhuur/uitvoeringsorganisaties. De privacy officer rapporteert de deelname aan het management, het management is verantwoordelijk voor de opvolging bij medewerkers. Intranet wordt tevens als medium ingezet om medewerkers te informeren over relevante thema’s. De gemeente is voornemend om in de bewustwordingscampagne meer te gaan inzetten op social engineering, aangezien men voorbeelden hiervan steeds vaker ziet terugkomen in de praktijk. Elearnings zijn een efficiënte manier van kennisdeling en bewustwording.

Het einddoel is echter informatieveilig gedrag terug te zien bij de medewerkers. Kennis en bewustzijn zijn geen garantie voor het daadwerkelijke gedrag in de praktijk. Om het leereffect te versterken kan de gemeente de e-learnings nog combineren met oefening in de praktijk, bijvoorbeeld in de vorm van periodieke mail-phishing tests.

13 Zie BIO: Informatieclassificatie 8.2 14 Zie BIO: Toegangsbeveiliging van systeem en toepassing 9.4.1.2 15 Zie BIO: Veilig personeel 7.2.2

Hoffmann | 22212023 | VERTROUWELIJK

Pagina 19 van 33

Daarnaast kan de gemeente onderzoeken op welke manier zij de medewerkers zo goed mogelijk kunnen faciliteren om het gewenste informatieveilige gedrag in de praktijk te laten zien. 3.2.11 Organisatiecultuur De omgang met informatiebeveiliging kan men zien als onderdeel van een organisatiecultuur. De organisatiecultuur is het geheel aan gedeelde waarden, overtuigingen, aannames en patronen van gedrag binnen een organisatie. (Nieuwe) Medewerkers kijken voornamelijk naar het gedrag van leidinggevenden om te bepalen wat de gedeelde waarden, overtuigingen, aannames en patronen van gedrag binnen de organisatie zijn. Het bestuur en leidinggevenden hebben daarmee een belangrijke voorbeeldfunctie. Tijdens de interviews komt naar voren dat er gedurende de laatste jaren minder wisselwerking is tussen bestuur en organisatie op het vlak van informatiebeveiliging en privacy. Verzoeken om presentaties te houden binnen college en raad worden afgehouden, overleggen met de portefeuillehouder vinden geen doorgang en er worden nauwelijks tot geen bestuurlijke vragen gesteld16. Een andere graadmeter voor het bewustzijn is de bereidheid voor het vrijmaken van budget. Het voor informatiebeveiliging gealloceerde budget (€25.000,-) is slechts toereikend voor de ENSIA en een aantal technische tests17. Voor overige maatregelen dient het budget vanuit de teams te komen.

De bewustwording en het managen van risico’s gebeurt nu voornamelijk ‘bottum up’. Duidelijke betrokkenheid en bereidheid vanuit bestuur en leidinggevenden zal helpen om de bewustwording en informatiebeveiliging te bestendigen binnen de organisatiecultuur.

4. Mens Maatregelen op het vlak van techniek en goed beleid valt of staat bij het gebruik en opvolging van de gebruiker (de mens). De mens is een onmisbare schakel op het vlak van informatiebeveiliging en daarom een belangrijk onderdeel van dit IB-onderzoek. Het bewustzijn en gedrag van de medewerkers is getest door middel van de volgende manieren: 1. Mail-phishing test, waarbij er een e-mail is verstuurd die uitnodigde op een link te klikken en de gebruiker te verleiden om persoonlijke inloggegevens af te geven; 2. Fysieke inlooptest, waarbij een medewerker van Hoffmann heeft geprobeerd om ongeautoriseerd toegang te krijgen tot de gemeentelijke werkplekken en vertrouwelijke informatie. In dit hoofdstuk worden de bevindingen in detail beschreven en zijn schermafdrukken en foto’s opgenomen ter illustratie.

16 Uit ambtelijke afstemming blijkt dat met de verschuiving van de portefeuilles (januari 2023) er beter contact is tussen college

en de informatiebeveiligingsorganisatie en dat het overleg met de portefeuillehouder weer doorgang vindt. Men ervaart dat de nieuwe portefeuillehouder betrokken en geïnteresseerd is in informatiebeveiliging en privacy. 17 Uit de ambtelijke afstemming blijkt dat er in 2022 ruim €600.000,- is geïnvesteerd in nieuwe ICT. Onderzoekers hebben deze investering niet onderzocht, te verwachten is dat dit tevens ten goede is gekomen aan de informatiebeveiliging binnen de gemeente. Dit neemt echter niet weg dat er weinig gealloceerd budget is voor informatiebeveiliging, waardoor investeringen op dit vlak afhankelijk zijn van andere prioriteiten binnen de organisatie en teambudgetten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=1a17699a-9609-47ef-9db0-f365b223bc6c