rapport VBBA over Leusden_militair_complex_Leusderheide_def.pdf
Tekst van het document
NL-HaNA, Defensie / Dienst GW&T, 2.13.96, inv.nr. 105.
39
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
hangspanten en twee kruislings geplaatste hangspanten bij de aansluiting op de zijvleugels. De zoldervloer bij de zijvleugels bestaat uit houten balken, waarop plaatselijk een looppad van planken is aangebracht. Bij het middendeel is geen zolderbalklaag aangebracht.
Exterieur
Gebouw 10. Overzicht van de westgevel (voorgevel). De indeling stamt nog uit de bouwtijd. De dubbele deur in het midden van de gevel verschaft toegang aan een smalspoorbaan, waarvan de rails nog zichtbaar is. Het smalspoor is aangesloten op het spoor dat de schijvenloods met de schietbanen verbindt. De rails zijn zeer waarschijnlijk nog in de ondergrond aanwezig.
Gebouw 10. Detail van het middelste deel van de westgevel. Op de voorgrond is het smalspoor zichtbaar. De topgevel is voorzien van kunststenen aanzetstukken een kunststenen afdeklijst op de top.
40
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10. Overzicht van de noordgevel, waarvan de indeling nog uit de bouwtijd (1950) stamt. De houten aanbouw links is in het derde kwart van de 20ste eeuw tot stand gekomen.
Gebouw 10. Het gebouw gezien vanuit het noordwesten met de in het derde kwart van de vorige eeuw toegevoegde houten aanbouw. Gebouw 10. De oostelijke kopgevel ter plaatse van ruimte 2. De gevel is sinds de bouw ongewijzigd gebleven. Rechts de latere houten aanbouw.
41
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10. De zuidgevel van het middendeel van het gebouw. De indeling is sinds de bouw ongewijzigd gebleven.
Gebouw 10. Het zuidelijke deel van de oostgevel. De indeling is sinds de bouw ongewijzigd gebleven.
Gebouw 10. Overzicht van zuidelijke kopgevel van het gebouw. De indeling is sinds de bouw ongewijzigd gebleven.
42
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Interieur De indeling van het pand is sinds de bouw grotendeels ongewijzigd gebleven. De deuren en de wand-, vloer- en plafondafwerking stammen nog uit de bouwtijd. De toonbank en de rekken voor schijven en andere opslag moesten volgens het bestek worden afgewerkt met kleurbeits. Al het andere houtwerk, met uitzondering van de kap, moest worden geverfd. Alle deuren moesten worden voorzien van een letter of een nummer.30 Op een enkele deur is dit nummer nog in het zicht. Ongeveer op ooghoogte zijn de wanden van de meeste vertrekken voorzien van een v-groef. Hiermee werd een lambrizering gesuggereerd. Bij ruimte 12 is deze lager aangebracht. De reden hiervoor is niet bekend. De vloeren zijn als cementbetonvloer uitgevoerd, met kippengaas als wapening.31 De ruimten zijn voorzien van een stucplafond dat op steengaas is aangebracht. De hoofdstructuur van het pand is tot op heden intact gebleven. Tevens is een aanzienlijk deel van de houten stellingen en kasten nog aanwezig. Van de onderzochte vertrekken is de kolenopslag inmiddels omgevormd tot een doucheruimte. De uitgifteloketten in de ruimten 1 en12 zijn verwijderd, waarbij de indeling iets is aangepast. Bij het manschappentoilet is het grootste deel van de inrichting gesloopt. Het toilet voor de officieren en onderofficieren is de structuur intact, maar het sanitair is vervangen.
N.B. De plattegrond van de bouwfasering is hier herhaald in verband met de daarin aangegeven ruimtenummering die ook in de verdere beschrijving wordt gehanteerd.
30 31
NL-HaNA, Defensie / Dienst GW&T, 2.13.96, inv.nr. 105. NL-HaNA, Defensie / Dienst GW&T, 2.13.96, inv.nr. 105
43
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Begane grond.
Gebouw 10. Overzicht van ruimte 1 gezien in oostelijke richting. Dit was oorspronkelijk een magazijnruimte met uitgiftebalie. Hiervan rest nog het drietal kasten rechts op de foto. De andere onderdelen, zoals stellingen, zijn inmiddels verwijderd. De houten wand in het midden van de foto is meer recent aangebracht om in de ruimte erachter een keukentje onder te brengen.
Gebouw 10, ruimte 2. De centrale opslagruimte gezien in de richting van de dubbele toegangsdeur. De beplanking van die deuren is vermoedelijk niet meer oorspronkelijk.
44
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 2. Overzicht van de centrale opslagruimte gezien in oostelijke richting. Achterin is de houtopslag. Aan de linker- en rechterzijde bevinden zich rekken voor de opslag van schietschijven. In het midden van de vloer is het smalspoor zichtbaar.
Gebouw 10, ruimte 2. In deze ruimte bevinden zich nog drie lorries behorend bij het smalspoor. Twee van de drie zijn ook in het midden van de vorige foto zichtbaar. De derde bevindt zich onder de vloer van de houtopslag achterin ruimte 2.
45
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 2. De stelling van de houtopslag rust ten dele op een zware gewapend betonnen balk, die de ruimte overspant. Waartoe de lage ruimte onder de houtopslag diende is niet bekend (wellicht voor de opslag van lorries). Boven de houten stelling is één van de kapspanten zichtbaar. De verbindingen van de spanten zijn versterkt met ijzeren strippen.
Gebouw 10, ruimte 2. Eén van de vensters in het vertrek. Bij dit venster is al het hang- en sluitwerk nog oorspronkelijk. Hier is ook de oorspronkelijke wandafwerking nog bewaard gebleven, met een wit gesausd vlak boven de v-groef en daaronder een grijs geschilderd muurvlak.
46
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 2. Overzicht van de twee kruislings op elkaar geplaatste hangspanten ter plaatse van de centrale opslagruimte. De spanten zijn naderhand voorzien van ijzeren versterkingen.
Gebouw 10, ruimte 3. Overzicht van het vertrek gezien in de richting van de voorgevel. De oorspronkelijke inrichting is nog grotendeels aanwezig. Rechts opslagrekken, links een (oorspronkelijke) bergkast. Op de kast is nog het geschilderde nummer 7 zichtbaar.
47
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 3. Het vertrek gezien in de richting van de achtergevel. Links opslagrekken en rechts een dubbele bergkast.
Gebouw 10, ruimte 3. Detail van de lichtschakelaar in het vertrek. Deze schakelaar is één van de weinige behouden schakelaars uit de bouwtijd.
48
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 4. Overzicht van het voormalige toilet voor officieren en onderofficieren. De scheidingsmuren en kozijnen van de toiletten zijn nog oorspronkelijk, de deuren zijn vervangen.
Gebouw 10, ruimte 5. Bij het manschappentoilet zijn de scheidingsmuren tussen de toiletten verwijderd. De nog aanwezige interieuronderdelen stammen uit de bouwtijd. Rechts zijn de urinoirs te zien.
49
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 5. Het manschappentoilet gezien in westelijke richting. Links de nog intacte urinoirs. Aan de andere zijde van de toegangsdeur zijn de tussenschotten verwijderd. Het uitkragende metselwerk rechtsboven op de foto is een rookkanaal dat behoort bij de inmiddels verwijderde kachel van het vertrek.
Gebouw 10, ruimte 7. Overzicht van deze naderhand aangebouwde ruimte, gezien in zuidwestelijke richting. De dakconstructie bestaat uit gordingen, die op een viertal dwarsbalken zijn gelegd. Op de gordingen rusten golfplaten. Rechts is de achtergevel van de materieelloods zelf te zien. Aanpassingen binnen het gebouw hebben ertoe geleid dat één vensteropening is dichtgemetseld en een andere met een plaat is afgesloten. Links van het midden van de foto zijn oorspronkelijke toegangsdeuren tot de materieelopslag te zien (houtopslag in ruimte 2).
50
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 7. Overzicht van de aanbouw gezien in noordelijke richting. De wanden zijn uitgevoerd met stijl- en regelwerk. De toegang wordt gevormd door een dubbele deur.
Gebouw 10, ruimte 12. Overzicht van de ruimte in de richting van de voorgevel. Het vertrek diende oorspronkelijk als kantoorruimte. De noordwesthoek van het vertrek (met gele lijnen aangegeven) maakte deel uit van de uitgiftebalie van het naastgelegen magazijn (ruimte 1) en wel als doorgang naar buiten. De oorspronkelijke toegangsdeur tot de kantoorruimte bevond zich bij A. Deze deur zal zijn dichtgezet toen de uitgiftebalie werd verwijderd. Op de plaats van de doorgang kwam een houten pui met een nieuwe toegangsdeur (B). Tegelijkertijd zal de buitendeur bij C buiten gebruik zijn geraakt en deze is aan de binnenzijde door middel van een plaat aan het zicht onttrokken. Geheel rechts, bij D is het rookkanaal van de verwarming zichtbaar.
51
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, ruimte 13. Dit vertrek is thans een doucheruimte, maar was oorspronkelijk de kolenopslag.
Zolder
Gebouw 10, zolder zuidvleugel. De zolder gezien in de richting van de centrale ruimte (ruimte 2). De gordingen zijn opgelegd in de dwarsmuren van het centrale gedeelte. Deze muren zijn deels steens en deels halfsteens dik. De hier zichtbare muur is steens dik in patijtsverband opgetrokken. De dwarsmuren van de zolder zijn met stenen in maasformaat uitgevoerd. Op de zolderbalken liggen onderdelen van de schietbanen.
52
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10, zolder zuidvleugel. Zicht op één van de half steens zware scheidingsmuren. Het metselwerk is in halfsteens verband gemetseld. De onregelmatigheden links van de deuropening zijn het gevolg van het rookkanaal aan de andere zijde van de muur. Op de zolderbalken liggen onderdelen van de schietbanen.
Gebouw 10, zolder noordvleugel. Eén van de scheidingsmuren in het noordelijke deel van de zolder. De opzet is identiek aan die aan de zuidzijde. Rechts naast de deur is één van de rookkanalen zichtbaar. De metalen pijpen zijn relatief recent en behoren bij verwarmingsinstallaties en luchtafzuigingen.
53
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 10. Op de zolders van het gebouw bevinden zich tekstborden, schietschijven en ander materieel behorende bij de schietbanen. Al deze onderdelen hebben een hoge cultuurhistorische waarde als onderdeel van het schietbanencomplex.
Waardestelling Beschermingswijze Het pand geniet voorbescherming als beoogd gemeentelijk monument. Interne waardestelling (heeft betrekking op de verschillende onderdelen van het bouwwerk zelf)
Waardestellingtekening van gebouw 10. Stedenbouwkundige en ensemblewaarden − Als belangrijk onderdeel van de facilitaire gebouwen behorende bij het militair schietterrein heeft het een hoge stedenbouwkundige- en ensemblewaarde. 54
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Architectuurhistorische waarde − De gevels van het gebouw zijn gaaf bewaard gebleven. De sobere en functionele vormgeving is een goed voorbeeld van wederopbouwarchitectuur. De gevels hebben een hoge architectuurhistorische waarde. De gevels van de houten aanbouw zijn niet bijzonder en hebben een indifferente architectuurhistorische waarde. − De sobere interieurafwerking is representatief voor dit type gebouw en de periode waarin het gebouw tot stand is gekomen. Het interieur heeft een hoge architectuurhistorische waarde Bouwhistorische waarde − De bouwkundige structuur van het bakstenen gebouw stamt uit 1950. De constructie is gaaf bewaard en heeft een hoge bouwhistorische waarde. − De houten aanbouw is eenvoudig van opzet en vertoont geen bijzondere kenmerken. De aanbouw heeft een indifferente bouwhistorische waarde. Gebruikshistorische waarde - De loods is zeldzaam gaaf bewaard voorbeeld van dit type gebouw en geeft inzicht in het functioneren van de facilitaire gebouwen op een militair schietterrein. Het interieur is nog gaaf aanwezig, dit inclusief resten van een smalspoorbaan en drie lorries behorende bij de schietbaan. Het gebouw heeft, inclusief de inventaris, een hoge gebruikshistorische waarde.
Advisering - De kozijnen en deuren stammen grotendeels nog uit de bouwtijd en waarschijnlijk is het oorspronkelijke kleurpakket hierop nog aanwezig. Kleuronderzoek kan hierover nader inzicht geven, wat vervolgens bij herstel inspiratie kan bieden voor een te kiezen kleurstelling. - De smalspoorlijnen vormen een essentieel onderdeel van het complex. De rails zijn voor een groot deel aanwezig. De herkenbaarheid van de functie van het gebouw in relatie tot de rest van het complex zal in sterke mate worden versterkt indien dit spoor beter zichtbaar wordt gemaakt. - De voor deze verslaglegging gebruikte plattegronden zijn onnauwkeurig. Aan te bevelen is om de gebouwen vormvast op te meten. Hierdoor kan worden voorkomen dat bij werkzaamheden door onjuiste maatvoering fouten worden gemaakt.
55
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11; Kantinebarak Bouwgeschiedenis Circa 1920 Bouw van de kantinebarak 1940 Inbouw van een woning Circa 1967 Sloop van het zuidelijke deel van de barak en bouw van een uitbouw aan de westzijde met toiletten. Tevens wordt de woning aan de noordzijde verbouwd en als keuken en opslagruimtes ingericht ten behoeve van de kantine.
Plattegrond met de bouwfasering van het pand (het noorden is links).
Algemeen De op betonnen voetmuren geplaatste gevels van het gebouw zijn in hout uitgevoerd. Tegen het stijl en regelwerk zijn aan de buitenzijde rabatdelen aangebracht en aan de binnenzijde deels kraaldelen (de oudere wandafwerking) en deels zachtboard (verbouwing jaren zestig). De rabatdelen van de zuid- en westgevel zijn minder breed dan die van de oost- en noordgevel en horen dan ook waarschijnlijk bij de verbouwing van circa 1967. Bij die verbouwing is het zuidelijke deel van de loods afgebroken. De twee andere gevels kunnen nog de oorspronkelijke beplanking hebben behouden, al zal mogelijk een deel van het houtwerk zijn vervangen. Het houtwerk aan de buitenzijde van het gebouw is nu rood geschilderd, maar er zijn resten van een oudere, witte verflaag. Bij de vensters is telkens één raam vast uitgevoerd, terwijl het andere raam naar buiten toe draaibaar is. Bij een deel van de vensters is het originele hang- en sluitwerk nog aanwezig. De kozijnen en ramen zullen grotendeels nog oorspronkelijk zijn. Het dak is voorzien van een bitumen afdekking. In het dakvlak zijn twee schoorstenen opgenomen. 56
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Exterieur
Gebouw 11. Overzicht van de oostgevel.
Gebouw 11. Overzicht van de zuidgevel. De gevel is tot stand gekomen, nadat het meest zuidelijke deel van de loods was gesloopt.
Gebouw 11. Detail van de hoek tussen de zuid- en oostgevel. Hier is het betonnen fundament zichtbaar waarop de loods is geplaatst. Het uitstekende deel van het fundament is een restant van het rond 1967 afgebroken zuidelijke deel.
57
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11. Overzicht van de westgevel. De bakstenen toiletuitbouw in het midden van de gevel is in de naoorlogse periode (rond 1967) toegevoegd.
Gebouw 11. Detailopname van de rond 1967 toegevoegde toiletuitbouw. In het metselwerk is aan de koppen de plaats van de twee binnenwanden te herkennen.
Gebouw 11. Detail van de betonnen voetmuur van de loods, met één van de ventilatieroosters die de kruipruimte ventileren.
58
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11. De loods gezien vanuit het noordoosten, met rechts de tegen de noordgevel geplaatste aanbouw, die uit het derde kwart van de 20ste zal stammen. De uitbouw zal voor opslag zijn gebruikt. Op het dak van de loods is de grote schoorsteen van de keukenschouw te zien.
Gebouw 11. Detail van de entree in de oostgevel. De huidige deuren zullen bij de verbouwing van omstreeks 1967 zijn geplaatst. Of het afdak boven de toegang nog tot de oorspronkelijke opzet behoort of een latere toevoeging is behoeft nog nader onderzoek.
59
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11. Zicht op het interieur van de aanbouw tegen de noordgevel. Links is de oorspronkelijke buitengevel van de loods zichtbaar. Deze is wit geschilderd. Dit geeft aan dat de loods voordat de uitbouw werd geplaatst wit was geschilderd.
Foto van 12 juli 1958. De foto heeft volgens het bijschrift betrekking op de hondenkennel naast de bebouwing van de schietbaan. Het gebouw komt echter zowel in hoofdvorm alswel in detail overeen met de kantinebarak. Ook heeft er niet een dergelijke barak gestaan bij de hondenkennel, zodat het zeer waarschijnlijk de kantinebarak betreft. (Herkomst: Beeldbank NA; toegang 2.24.01.04, objectnr. 902-7044)
Interieur De constructie van de barak bestaat uit wanden met een houten stijl- en regelwerk. Hierop is een kapconstructie met afgeschoorde houten hangspanten geplaatst. Aan de noordzijde zijn enkele vertrekken afgescheiden. In dat deel was in de naoorlogse periode een woning ondergebracht. Thans is dit deel in gebruik als keuken. De wanden en zoldering van het kantinegedeelte zijn afgewerkt met zachtboard. Deze afwerking is vermoedelijk tot stand gekomen rond 1967, op het moment dat het zuidelijke deel van de barak werd afgebroken en de indeling van het noordelijke deel werd gewijzigd. In het noordelijke deel van het gebouw is een deel van de wanden uitgevoerd met houten kraaldelen. Deze wanden kunnen nog uit de bouwtijd van de loods stammen. De deuren zullen bij de verbouwing van rond 1967 vervangen zijn. 60
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11, ruimte 009. Overzicht van de kantine gezien naar het zuiden. De wandafwerking met zachtboard zal bij de verbouwing rond 1967 tot stand zijn gekomen. Ook de zoldering is met zachtboard afgewerkt. (foto M. Greil, RVB)
Gebouw 11, ruimte 009. Overzicht van de kantine gezien naar het noorden. De kapconstructie bestaat uit hangspanten die naar de stijlen van de wandconstructie zijn afgeschoord. Makelaar en schoren zijn geklemd aangebracht tussen de dubbele trekplaten.
61
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11, ruimte 009. De noordzijde van de kantineruimte wordt niet afgesloten door een rechte wand maar door een afsluiting met uitbouw. Dit is het gevolg van het handhaven van de beide aanwezige haardpartijen bij de verbouwing van omstreeks 1967. Eén van de beide haardpartijen bevindt zich bij A. De andere bevindt zich aan de andere zijde van de muur. Om die haardpartij toegankelijk te houden in ruimte 011 - en om het venster in de westgevel te behouden - was men genoodzaakt om de uitbouw bij B te realiseren. Oorspronkelijk zullen de haardpartijen twee grotere vertrekken hebben verwarmd die bij de verbouwing van omstreeks 1967 zijn gewijzigd. Uitgaande van een centrale plaatsing van de schouwpartijen zullen deze vertrekken ongeveer twee keer zo groot zijn geweest als de huidige ruimte 011. (foto M. Greil RVB).
Gebouw 11, ruimte 011. Overzicht van het zuidelijke deel van dit vertrek met links naast de deur de uitbouw in de kantine (ruimte 009). Die uitbouw was nodig om de haardpartij links te handhaven bij de verbouwing van circa 1967. Zie hiervoor ook de vorige afbeelding.
62
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
.
Gebouw 11, ruimte 011. In de zuidoosthoek van het vertrek bevindt zich een eenvoudige bakstenen haardpartij, die vermoedelijk uit de bouwtijd stamt. Het metselwerk ervan is inmiddels grijs geschilderd. De onlogische plaatsing in een uitbouw van het vertrek is het gevolg van een wijziging van de oorspronkelijke indeling van de barak bij de verbouwing rond 1967
Gebouw 11, ruimte 011. Overzicht van het vertrek in noordelijke richting. De wanden en plafonds van deze ruimte en de naastgelegen ruimte 011A zijn afgewerkt met zachtboard. Dit zal bij de verbouwing in de jaren zestig zijn aangebracht.
63
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11, ruimte 012. In de noordwand van het vertrek is zijn sporen zichtbaar van een dichtgezette deur (A), die de ruimte vanuit de gang (ruimte 014) ontsloot. Bij de verbouwing in de jaren zestig is de deur dichtgezet en heeft men ernaast een getoogde opening naar ruimte 013 ingezaagd (C). Vermoedelijk is bij die verbouwing ook het doorgeefluik B aangebracht. Bij D zijn de sporen zichtbaar van een stelling, die verband zal houden de functie van uitgiftebalie.
Gebouw 11 ruimte 012. Zicht op de zuidwand die tot stand is gekomen bij de verbouwing rond 1967, toen het bestaande grotere vertrek ter plaatse is verkleind door het plaatsen van de hier zichtbare wand.
64
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 11, ruimte 013. Overzicht van de keukenruimte in oostelijke richting. In het midden van de foto de keukenschouw die nog uit de bouwtijd van de barak zal stammen. Het vertrek is dus van oudsher de keuken geweest. Het keukenblok links zal bij de verbouwing van omstreeks 1967 zijn geplaatst. Bij die verbouwing is ook de doorgang rechts ingebroken. Het venster op de foto is nog oorspronkelijk en heeft als enig venster twee open draaiende ramen. Ook is hier al het hang- en sluitwerk nog oorspronkelijk. Rechts een detail ervan.
Gebouw 11, ruimte 014. Links de gang gezien in de richting van de buitendeur. De gang heeft zijn oorspronkelijke grootte behouden. De wanden met kraaldelen stammen nog uit de bouwtijd. De deuren links en rechts zijn waarschijnlijk bij de verbouwing rond 1967 vervangen. Rechts de gang gezien in zuidelijke richting. In de kopse wand is bij A een horizontale naad zichtbaar. Dit is de plaats waar zich de deuren naar de vertrekken 011 en 012 bevonden. Deze zullen bij de verbouwing in de jaren zestig zijn dichtgezet omdat de indeling van de vertrekken aan de andere zijde toen werd gewijzigd.
65
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Waardestelling (heeft betrekking op de verschillende onderdelen van het bouwwerk zelf) Beschermingswijze Het pand geniet voorbescherming als beoogd gemeentelijk monument. Interne waardestelling (heeft betrekking op de verschillende onderdelen van het bouwwerk zelf)
Waardestellingtekening van gebouw 11.
Stedenbouwkundige en ensemblewaarden - Als belangrijk onderdeel van de facilitaire gebouwen behorende bij het schietterrein heeft het gebouw een hoge stedenbouwkundige- en ensemblewaarde. Architectuurhistorische waarde − De gevels van het pand zijn ondanks de sloop van het zuidelijke deel gaaf bewaard gebleven en vormen een representatief beeld voor dit type gebouw (kantinebarak). De gevels hebben een hoge architectuurhistorische waarde. Bouwhistorische waarde − De constructie van het gebouw is gaaf bewaard gebleven en is typerend voor de bouwtijd en voor het type gebouw. De constructie heeft een hoge bouwhistorische waarde. − De wandafwerking met kraaldelen, nog stammend uit de bouwtijd, is bij militaire barakken inmiddels zeldzaam. Deze afwerking heeft een hoge bouwhistorische waarde. − De nog oorspronkelijke vensters uit de eerste fase van de barak getuigen van de oorspronkelijke detaillering en hebben tezamen met het nog oorspronkelijke hang- en sluitwerk een hoge bouwhistorische waarde. − De onderdelen en afwerkingen van de verbouwing rond 1967 hebben een positieve bouwhistorische waarde.
66
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebruikshistorische waarde - De kantinebarak heeft een centrale functie in het functioneren van het complex gehad. Daarbij komt nog de historische connectie met de executies die op de Leusderheide hebben plaatsgevonden. Uit de geschiedenis van het Kamp Amersfoort resten vrijwel geen bouwwerken meer, die nog daarmee verband houden. Op grond van het voorgaande heeft de kantinebarak een hoge gebruikshistorische waarde.
Advisering - Het gebouw is aan de binnenzijde deels nieuw afgewerkt, waardoor het niet mogelijk is om alle bouwsporen te onderzoeken. Mocht de barak in de toekomst bij werkzaamheden geheel of gedeeltelijk worden ontmanteld is het aan te bevelen om deze werkzaamheden op bouwhistorisch gebied te begeleiden, zodat er meer inzicht kan worden gekregen in de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebouw. - Op diverse plaatsen zullen zich onder de huidige kleurafwerkingen nog verflagen uit oudere fasen aanwezig zijn. Kleuronderzoek kan inzicht geven in de kleurafwerking in de loop der jaren en kan bij herstel inspiratie bieden voor keuzes ten aanzien van de kleurafwerking. - De voor deze verslaglegging gebruikte plattegrond is onnauwkeurig. Aan te bevelen is om het gebouw vormvast op te meten. Hierdoor kan worden voorkomen dat bij werkzaamheden door onjuiste maatvoering fouten worden gemaakt.
67
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 12; Lattenloods Bouwgeschiedenis 1950 Bouw van de loods Circa 2000 Vergroten van de deuren in de westgevel. In deze periode wordt ook de binnenzijde afgewerkt met plaatmateriaal.
Plattegrond met de bouwfasering van het pand.
Algemeen Deze loods is tegelijk met gebouw 10, de materieelloods, in 1950 tot stand gekomen. In tegenstelling tot de stenen materieelloods is dit gebouw geheel in hout opgetrokken op een voetmuur van gewapend beton. De beide zijgevels zijn over een hoogte van 1,70 meter in “open potdekselwerk” uitgevoerd, dat wil zeggen dat de 17,5 cm brede planken een tussenruimte voor ventilatie hebben van 2 cm. Het bovenste deel bestaat uit verticale latten van 9,5 x 2,5 cm, geplaatst op een onderlinge afstand van 2,5 cm. De beide kopgevels zijn ter plaatse van de begane grond uitgevoerd met potdekselwerk, erboven zijn verticale sponningdelen aangebracht. Het houtwerk werd bij de bouw afgewerkt met twee lagen “kleurcarbolineum”. Het huidige houtwerk is op een soortgelijke wijze afgewerkt. De beplanking van de loods is nog oorspronkelijk. Het is, met uitzondering van een paar kleine afwijkingen, conform het bestek uitgevoerd.32 De belangrijkste aanpassing in de gevels is de vergroting van de deuren in de westgevel door twee grote, uit plaatmateriaal bestaande, exemplaren. Dit zal rond de eeuwwisseling zijn gedaan. De deuren in de oostgevel zijn nog Zo is het open potdeksel van de langsgevels 1,70 meter hoog, terwijl het bestek een hoogte van 1,60 meter voorschrijft. 32
68
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
oorspronkelijk. Volgens het bestek moest het dak worden gedekt met dakpannen. Deze zijn inmiddels vervangen door golfplaten. De kapconstructie bestaat uit drie hangspanten en twee in de eindgevels opgenomen spanten. Thans is de loods aan de binnenzijde afgewerkt met plaatmateriaal, waardoor het oorspronkelijke houtwerk aan het oog is onttrokken. Ook is er onder de spanten een aantal dwarsschotten van multiplex toegevoegd. Rondom de loods is een rabat van straatstenen aangelegd.
Exterieur
Gebouw 12. De loods gezien vanuit het noordoosten. De dubbele deur aan deze zijde kan nog tot de oorspronkelijke opzet behoren. De betonplaten op de voorgrond zijn vermoedelijk in het laatste kwart van de 20ste eeuw gelegd.
Gebouw 12. De noordgevel van de loods. Op het dak zijn de dakpannen vervangen door golfplaten.
69
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 12. De westgevel van de loods. De deuropening is naderhand vergroot, waarbij de huidige dubbele deur is geplaatst. Deze vervangt de oorspronkelijke dubbele deur, die even groot was als de die aan de oostzijde.
Gebouw 12. Overzicht van de van de zuidgevel van de lattenloods. Aan de bovenzijde zijn de verticale latten zichtbaar, die op 2 cm uit elkaar zijn geplaatst ten behoeve van de ventilatie. Het deel eronder is voorzien van horizontale planken, die onderling ook een ventilatieruimte hebben van 2 cm. Dit deel is 1,70 m hoog, terwijl het volgens het bestek 1,60 meter hoog moest zijn.
70
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 12. Detail van de doorstekende kapconstructie. De twee trekplaten en het tussen geklemde spantbeen zijn door middel van een bout met elkaar verbonden. Rechts is de oorspronkelijke verticaal uitgevoerde beplanking zichtbaar.
Gebouw 12. Detail van het houtwerk. Rechts de langsgevel met de rabatdelen die zo geplaatst zijn dat er 2 cm tussenruimte tussen de delen is, zodat de loods goed geventileerd kon worden. Er boven zijn verticaal geplaatste latten van 9,5 cm breed aangebracht, op een gemiddelde onderlinge afstand van 2,5 cm. Links is de gevel als gesloten potdekselwerk uitgevoerd. Het geheel is uitgevoerd, zoals het beschreven staat in het bestek,
71
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Interieur
Gebouw 12. Overzicht van interieur van de lattenloods, gezien naar het oosten. De dubbele deur zal nog tot de oorspronkelijke opzet behoren. Het hangspant is versterkt met ijzeren beugels. De multiplex wandbeplating is relatief recent aangebracht.
Gebouw 12. Overzicht van het interieur gezien naar het westen. Bij de neuten van de deuren is te zien dat de deuropening oorspronkelijk minder breed was. De deuropening is ook hoger dan de deuropening in de oostgevel. Dit geeft aan dat de deuropening vergroot is.
72
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Waardestelling Beschermingswijze Het pand geniet voorbescherming als beoogd gemeentelijk monument. Interne waardestelling (heeft betrekking op de verschillende onderdelen van het bouwwerk zelf)
Waardestellingtekening van gebouw 12. Stedenbouwkundige en ensemblewaarden - Als belangrijk onderdeel van de facilitaire gebouwen behorende bij het militair schietterrein heeft de loods een hoge stedenbouwkundige- en ensemblewaarde. Architectuurhistorische waarde − De gevels van de loods zijn gaaf bewaard gebleven. De sobere en functionele vormgeving ervan sluit aan bij die van de overige bebouwing. De architectuur is echter niet bijzonder. De gevels hebben een positieve architectuurhistorische waarde. Bouwhistorische waarde − De constructieve opzet van de loods is nog oorspronkelijk. Ook de constructie van de gevels, met de ventilatievoorzieningen, is nog origineel. Als voorbeeld van dit type loods heeft het gebouw een hoge bouwhistorische waarde. Gebruikshistorische waarde - De loods is een gaaf bewaard voorbeeld van dit type gebouw en geeft inzicht in het functioneren van de facilitaire gebouwen op een militair schietterrein. Dit aspect heeft een hoge gebruikshistorische waarde.
Advisering - Het smalspoor vormt een essentieel onderdeel van het complex. De rails van het smalspoor is voor en achter de loods nog aanwezig. De herkenbaarheid van het functioneren van het gebouw zal in sterke mate worden versterkt indien dit spoor beter zichtbaar wordt gemaakt. 73
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 14; MOR-gebouw Bouwgeschiedenis Circa 1939 Bouw van een gebouw voor het oefenen van het gebruik van gasmaskers.
Plattegrond met de bouwfasering van het pand (het noorden is onder).
Algemeen Het gebouw is waarschijnlijk kort voor de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen en was bestemd voor het oefenen van het gebruik van gasmaskers. Vroeger werd het gebouw wel aangeduid als gaskamer, tegenwoordig spreekt men van maskeroefenruimte (MOR). Het gebouw stamt nog vrijwel geheel uit de bouwtijd. Het metselwerk is in kruisverband opgetrokken met gele stenen en een trasraam in rode steen. Boven de vensteropeningen zijn lateien van gewapend beton geplaatst. Langs de bovenzijde van het metselwerk is een anderhalf steens brede rollaag toegepast. Het dak is van gewapend beton en heeft aan alle zijden een groot overstek. Rond het gebouw is een bakstenen rabat aanwezig.
Exterieur
Gebouw 14. Het gebouw gezien vanuit het oosten, met links het ingangsportaal. Op de gevel is in de naoorlogse periode een bord met het gebouwnummer 14 aangebracht. Erachter is een witgekalkte letter H zichtbaar. Dat is een oudere markering van het gebouw.
74
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 14. De zuidgevel van het gebouw. Aan de bovenzijde van de gevel is te zien dat de beide ventilatieopeningen in de uitbouw nog functioneel zijn. De beide openingen van de `gaskamer’ zelf zijn dichtgezet. Deze zullen oorspronkelijk de ruimte boven het plafond hebben geventileerd.
Gebouw 14. Overzicht van de westgevel van het gebouw.
Gebouw 14. Overzicht gezien vanuit het noordoosten. Te zien is dat ook bij deze gevel de ventilatieopening onder de dakrand zijn dichtgezet.
75
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Interieur De wanden van het gebouw zijn van stucwerk voorzien. De twee ruimtes hebben een stucplafond en een cementdekvloer. Mogelijk zijn de vloer en het plafond in de naoorlogse periode vervangen.
Gebouw 14, ruimte 01. Het toegangsportaal van de oefenruimte. Links de toegang tot het gebouw en rechts de doorgang naar de eigenlijke gaskamer.
Gebouw 14, ruimte 02. Overzicht van de maskeroefenruimte, gezien naar het westen.
76
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Gebouw 14, ruimte 02. Overzicht van de maskeroefenruimte, gezien naar het oosten.
Waardestelling Beschermingswijze Het pand geniet voorbescherming als beoogd gemeentelijk monument. Interne waardestelling (heeft betrekking op de verschillende onderdelen van het bouwwerk zelf)
Waardestellingtekening van gebouw 14
Stedenbouwkundige en ensemblewaarden − Het gebouwtje maakt deel uit van het bijzondere ensemble van facilitaire gebouwen bij het militair schietterrein. Het heeft een grote stedenbouwkundige en ensemblewaarde. Architectuurhistorische waarde − De gevels van het gebouwtje zijn gaaf bewaard gebleven. Opvallend zijn het grote dakoverstek en de verder sobere en functionele vormgeving. De gevels hebben een hoge architectuurhistorische waarde. 77
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Bouwhistorische waarde − De constructieve opzet van het gebouw is algemeen toegepast in de periode vóór de Tweede Wereldoorlog. Het gebouw heeft daarom een positieve bouwhistorische waarde. Gebruikshistorische waarde - Het maskeroefenruimte (MOR) gebouw (vroeger gaskamer genoemd) is een zeldzaam type gebouw dat inzicht geeft in het gebruik en het oefenen met gasmaskers. Als onderdeel van de militaire historie heeft het gebouw een hoge gebruikshistorische waarde. - De gasmaskeroefenruimte is één van de weinige gebouwen van dit type uit de periode van vóór de Tweede Wereldoorlog. Het gaaf bewaard gebleven gebouw is zeldzaam en geeft een goed beeld van dit type gebouw. Het heeft derhalve een hoge gebruikshistorische waarde.
Advisering - Het is aan te bevelen om kleuronderzoek aan het gebouw uit te voeren om meer inzicht te verkrijgen in de kleurafwerking in de loop der jaren. Een dergelijk onderzoek kan een goede basis vormen voor de keuzes ten aanzien van de kleurafwerking bij herstel.
78
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
WAARDESTELLING TERREIN Het onderzochte complex is een gaaf bewaard ensemble van gebouwen behorende bij een militair schietterrein en het geheel heeft dan ook een hoge cultuurhistorische waarde. De waarde ligt vooral in het complete ensemble. Hoewel een deel van de bebouwing op zich een positieve cultuurhistorische waarde heeft, zorgt de onderlinge samenhang ervoor dat alle gebouwen een hoge cultuurhistorische waarde bezitten. De historische terreinindeling is grotendeels gaaf bewaard gebleven. De wegenstructuur is nog vrijwel geheel aanwezig en heeft een hoge cultuurhistorische waarde. Door de aanleg van de Kolonel van Royenweg is de doorgaande weg naar de schietbanen enigszins aangepast. Deze aanpassing heeft een indifferente cultuurhistorische waarde. De ontsluitingsweg naar de zuidoostelijke bebouwing heeft geen relatie met de historische bebouwing. Ook deze weg heeft een indifferente cultuurhistorische waarde. Het zuidelijke smalspoor naar de schietbanen is, hoewel grotendeels overgroeid, nog geheel aanwezig. Van het noordelijke spoor is alleen nog een klein deel aanwezig bij gebouw 12. De twee voor het vervoer van schietschijven en andere goederen ten behoeve van het schietterrein gebruikte smalsporen geven inzicht in het functioneren van het gebouwencomplex in relatie met de schietbanen.
Het schietterrein is gedurende de grootste periode van zijn bestaan niet bebost geweest. Alleen de toegangsweg en de begrenzing rondom de clusters van facilitaire gebouwen waren voorzien van bomen. De beplanting langs de voormalige omheining is nu vrijwel geheel verdwenen. De bomenrijen langs de toegangsweg zijn nog intact aanwezig. Deze bomenrijen hebben een hoge cultuurhistorische waarde. Historisch gezien is het complex ook van belang vanwege de executies die tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden op de Leusderheide. De leden van het executiepeloton gebruikten de kantinebarak (gebouw 11) als rustplaats. Gezien de historische connectie met de geschiedenis van het concentratiekamp Kamp Amersfoort heeft de bebouwing ook een groot historisch belang.
Overzicht van het terrein, met daarop in blauw aangegeven de cultuurhistorisch waardevolle structuren. De doorgaande weg diagonaal over het terrein is onderbroken bij de aanleg van de Kolonel van
79
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Royenweg (kort voor 1955). In plaats daarvan heeft men de ontsluitingsweg uit circa 1960 haaks laten aansluiten op de Kolonel van Royenweg . Zo ook de ontsluitingsweg voor de in de jaren negentig toegevoegde dienstwoningen. Deze wegen zijn in geel aangegeven. Deze structuren hebben een indifferente cultuurhistorische waarde.
Overzicht van de bebouwing op het terrein. De vijf gebouwen behorend bij het schietterrein zijn als ensemble cultuurhistorische gezien waardevol (blauw ingekleurd). De woning aan de Kolonel van Royenweg en de woningen aan de zuidzijde van het terrein hebben een cultuurhistorisch gezien indifferente waarde (geel ingekleurd).
Overzicht van het terrein met de historische gezien belangrijke zichtlijnen. De twee linker zichtlijnen geven de relatie met de schietbanen aan, waarbij de onderste de route van het smalspoor betreft en de bovenste die van de verbindingsweg. Beide zijn door de naoorlogse bosaanplant ten zuiden van de Kolonel van Royenweg geblokkeerd. De verbindingsweg is bovendien aangetast door de toegang tot de in 1956 gebouwde tankwerkplaats, waarbij de weg is aangepast voor de bijbehorende inrit. Beter bewaard gebleven zijn de twee rechter zichtlijnen van de oude toegang tot het complex. De rechter toegangslaan was voorzien van een dubbele rij bomen aan weerszijden, waarvan de beide binnenste rijen nog aanwezig zijn. Deze laan is gericht op het oudste deel van gebouw 9. De huidige woning is in 1951 tot stand is gekomen, en vervangt het oude wachtgebouw annex schijven uit 1891. Ruimtelijk
80
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
gezien is de oorspronkelijke toestand dus nog aanwezig en vormt de woning, tezamen met de oudste aanbouw tegen de woning (het tussenlid) het einde van de zichtas van de laan. Daarmee is gebouw 9 ook van groot belang als eindpunt van de laan naar het gebouwencomplex.
Zicht vanuit de toegangslaan op gebouw 9.
Overzicht van de oude westelijke toegangsweg naar het complex. De weg zal oorspronkelijk onverhard zijn geweest. In de naoorlogse periode is de weg grotendeels verhard, daarbij is deze nabij de loodsen verbreed om parkeerplaatsen te kunnen aanleggen.
81
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
De gebouwen 9 en 10 met ervoor het met het bestrate deel van het terrein tussen de beide gebouwen.
Overzicht van de weg, die oorspronkelijk de loodsen met het schieterrein zelf verbond. De weg zal oorspronkelijk onverhard zijn geweest. De weg is hier gezien in de richting van de loodsen.
82
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Het smalspoor op de plaats war deze de toegangsweg tot het terrein kruist.
Het tracé van het smalspoor gezien in de richting van de schijvenloods. Het smalspoor is hier nog aanwezig, maar gaat grotendeels verborgen onder de bladeren en het gras. Rechts is het hekwerk dat één van de naoorlogse dumpplaatsen van oorlogsmateriaal omgeeft. De toegangsweg is geheel links op de foto nog net te zien.
83
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Advisering terrein - Het verdient aanbeveling om bij toekomstige ontwikkelingen van het gebied de beide toegangswegen aan de noordzijde goed herkenbaar te houden als historische structuur. Hierbij kan gedacht worden aan het visueel beter herkenbaar maken van de laan die op gebouw 9 is gericht. - Door de toegenomen beplanting is de oorspronkelijke structuur en inrichting minder goed herkenbaar. Om deze onderdelen weer beter herkenbaar te maken is het aan te bevelen om de hoeveelheid bosschages te verminderen. Dit is met name het geval bij de laan aan de noordzijde van het terrein. - Het zuidelijke smalspoor is nog vrijwel volledig aanwezig, het noordelijke smalspoor slechts gedeeltelijk. Het smalspoor is echter niet overal meer goed herkenbaar. Het verdient de aanbeveling om de behouden delen van de tracés beter herkenbaar te maken.
84
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
LITERATUUR EN BRONNEN Literatuur - Kruijff, J. de, R. Polak, Schietbaan op de Leusderheide. De Stadsbron 10 januari 2019. - Kruijff, J. de, R. Polak, H. Ruijs Afgegrendeld, Spergebied Den Treek in oorlogstijd. Leusden, 2022. - Polak, R, Afgemarcheerd!, De ontwapening van 13.000 Duitse soldaten in afwachting van hun voettocht. Leusden, 2020. - Volkers, K Geheim Landschap 200 jaar militairen op de Heuvelrug. Utrecht, 2006.
Archieven Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Nationaal Archief (NA) Nationaal Monument Kamp Amersfoort Het Utrechts Archief (HUA) Eemland Archief (EA) Archief Bouw- en Woningtoezicht (BWT) gemeente Leusden Beeldbank Utrechts Archief Beeldbank NIMH Beeldbank Nationaal Archief Beeldbank Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)
85
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
BIJLAGE De door gemeente Leusden opgestelde motivering voor de beoogde bescherming van het militair complex als gemeentelijk monument. Algemene beschrijving object:
Bouwjaar: Bouwtype: Architect: Inventarisatie datum: Hoofdvorm:
Gevelindeling:
Ensemble van drie militaire gebouwen. Een houten kantinegebouw, een houten loods voor de productie van schietschijven voor oefeningen op de Leusderheide, met aangebouwde naoorlogse dienstwoning, en een bakstenen gasmasker-oefengebouwtje (MOR). Tevens een bakstenen bijgebouw en de treinrails naar de Leusderheide. Het ensemble is gesitueerd op een terrein aan de westzijde van de Doornseweg, even ten noorden van de Leusderheide. ca. 1925, dienstwoning en bijgebouw uit naoorlogse periode militaire gebouwen onbekend December 2019 Ensemble van drie militaire gebouwen: een eenlaags houten barak onder zadeldak op een rechthoekige plattegrond, een eenlaags houten loods onder zadeldak (het uiterst oostelijke deel is iets lager en smaller uitgevoerd) op een rechthoekige plattegrond. Hierop aansluitend een tweelaags bakstenen dienstwoning onder zadeldak. Tevens een bescheiden eenlaags bakstenen MOR-gebouwtje onder plat dak op een min of meer vierkante plattegrond. Het houten kantinegebouw heeft houten gevels op een betonnen fundering met vensters met meerruits draairamen. In de oostgevel een entree met dubbele houten deuren met meerruits raam. In de noordelijke kopgevel een entree met enkele houten deur met meerruits raam en een 3-ruits bovenlicht. Tegen de westgevel bescheiden bakstenen uitbouw onder lessenaarsdak. De schietschijvenloods heeft houten gevels op een betonnen fundering.
Vensters met meerruits draairamen. In de westelijke kopgevel een grote entree met houten (schuif)deuren. Tegen de oostelijke kopgevel staat een naoorlogse dienstwoning. De entree bevindt zich in de noordgevel en bevat een houten deur met ruitje en bovenlicht met roeden, gevat tussen uitgemetselde pilasters en een bescheiden betonnen luifel. In deze gevel twee vensters met stalen ramen. De invullingen van de gevelopeningen in de overige gevels zijn grotendeels gewijzigd. Het bakstenen MOR-gebouwtje heeft gevelopeningen met houten kozijnen en houten luiken. Onder deze openingen een bakstenen lekdorpel. Boven 86
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Dakvorm/dakbedekking:
Verbouwingen: Bijzonderheden:
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
zowel de vensters als de entrees een grindbetonnen latei. De twee toegangen bevatten een houten deur. Metselwerk in twee kleuren baksteen. Zowel het houten kantinegebouw als de schietschijvenloods hebben een zadeldak gedekt met bitumen. Het dak van de schietschijvenloods verspringt iets in hoogte. Het zadeldak van de op de loods aansluitende dienstwoning is gedekt met gesmoorde romaanse pannen. Op de nok een bakstenen schoorsteen. Het platte dak van het MOR-gebouwtje is van beton en voorzien een opvallend fors overstek, afgewerkt met bitumen. De objecten liggen vrijstaand op een vrij open ingericht terrein dat wordt omzoomd door opgaand groen. Even ten zuiden van de schietschijvenloods staat nog een naoorlogs bakstenen bijgebouw.
Waardenstelling: - Cultuurhistorische waarden: Het ensemble is van cultuurhistorisch belang als voorbeeld van militaire gebouwen uit de mobilisatieperiode. De gebouwen zijn vergelijkbaar met de barakken die in Kamp Amersfoort hebben gestaan. De naoorlogse dienstwoning en het bakstenen bijgebouw zijn tevens een voorbeeld van naoorlogse militaire bebouwing. - Architectuur- en kunsthistorische waarden: Van architectuurhistorisch belang als markant voorbeeld van een karakteristiek type houten gebouwen dat in de periode tussen de twee wereldoorlogen en vooral ook tijdens de mobilisatie van 1939-1940 bij het ministerie van Oorlog in gebruik was. Ook het MOR-gebouwtje is van belang vanwege de karakteristieke typologie met opvallend overstekend plat dak. De naoorlogse gebouwen zijn kenmerkend vanwege hun sobere vormgeving en materiaalgebruik. - Situationele- en ensemblewaarden: Van belang vanwege de historisch functionele en ruimtelijke relatie van de gebouwen (en het smalspoor) onderling en vanwege de ensemblewerking met het nabijgelegen militaire terrein, het militaire oefenterrein op de Leusderheide en Kamp Amersfoort. - Gaafheid en Herkenbaarheid: Ondanks latere wijzigingen zeer herkenbare en karakteristieke militaire gebouwen uit de periode van de mobilisatie en de naoorlogse periode.
87
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
- Zeldzaamheid:
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
Vanwege de oorspronkelijke situering. Tevens als bijzondere uitdrukking van ontwikkelingen in de militaire geschiedenis, met name als herinnering aan de mobilisatie voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog.
Cultuurhistorische waarden
Architectuur- en kunsthistorische waarden
Situationele en ensemblewaarden
Gaafheid en herkenbaarheid
Zeldzaamheid
XXX
XXX
XXX
XX
XXX
XXX = hoge erfgoedwaarde, XX = positieve erfgoedwaarde, X = basiswaarde, 0 = geen erfgoedwaarde
Samenvattend:
Karakteristiek en voor de gemeente Leusden zeldzaam ensemble van militaire gebouwen uit de periode van de mobilisatie en de naoorlogse periode.
88
Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies
Historisch Militair Complex Leusderheide, Leusden
COLOFON
Historisch militair complex en opstallen op de Leusderheide, Doornseweg 13A te 3832 RC Leusden cultuurhistorische verkenning met waardestelling
Auteur: Archief & documentatie: Datum: Opdrachtgever: Projectnummer: Redactie: Uitvoering:
Ir. A. Viersen. Ir. A. Viersen. januari 2024 Rijksvastgoedbedrijf 034 C.J. Kolman Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies Boulevard Heuvelink 166 6828 KX Arnhem 026-3517178/06-10138422 andreviersen@planet.nl KvK Arnhem 80429246
© Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.
89